Bhela Samhita · Chapter 6.10

bhayād vā yadi śokād vā yo ' tisāraḥ pravartate /

atisāras tu bhūyiṣṭhaṃ sāma eva sa saṃbhavet /
tasmāt sarvamatīsāraṃ laṅghanaissamupācaret //

laṅghayed balavantaṃ ca, dīpanīyāni kārayet /
durbalasya tu saṃsargīṃ kārayet tu viriktavat //

stimitaṃ yasya guru ca paryādhmātamivodaram /
dīpanīyopapapannaṃ tu bahudoṣaṃ tu dehinam //

stokaṃ stokaṃ sraṃsamānaṃ nigṛhītaṃ savedanam /
dīpanīyasamāyuktaṃ pāyayetsraṃsanaṃ param //

viśuddhasrotasas tasya doṣeṣu sraṃsiteṣu ca /
sukhaṃ tadgrahaṇaṃ kartuṃ pācanaṃ stambha eva ca //

harītakīṃ trikaṭukaṃ hiṅgu sauvarcalaṃ vacām /
śuklāmativiṣāṃ caiva pāyayed uṣṇavāriṇā //

niyataṃ janitādhmānamatisāraṃ savedanam /
sthāpayatyatisaṃvṛddhaṃ veleva varuṇālayam //

harītakī sātiviṣā hiṅgu sauvarcalaṃ vacā /
saindhavaṃ ceti piṣṭāni pāyayed uṣṇavāriṇā //

āmātisāre yogo ' yaṃ vidhitas tu cikitsakaiḥ /
yukte kvāthe prayoktavyo baidyenāpi yaśo ' rthinā //

āmātisāro yo hyābhyāṃ yogābhyāṃ na nivartate /
na sa sādhayituṃ śakyo hyanyairmārgaśatair api //

bhūyiṣṭhamāmaprabhavaḥ kukṣirogaḥ kaphātmakaḥ /
pravartate nṛṇāṃ tasya śṛṇu samyak cikitsitam //

citrakaḥ pippalīmūlaṃ vacā kaṭukarohiṇī /
pāṭhā vatsakabījāni harītakyo mahauṣadham //

etadāmasamutthānamatisāraṃ savedanam /
kaphātmakaṃ sapittaṃ ca varco badhnāti ca dhruvam //

pāṭhā vacā trikaṭukaṃ kuṣṭhaṃ kaṭukarohiṇī /
tat sādhupītāny etāni śleṣmātīsāranāśanam //

bhallātakaṃ śakrayavāḥ pāṭhā kaṭukarohiṇī /
yavānyajājīkuṣṭhaṃ ca citrako ' tiviṣā //

śaṭī puṣkaramūlaṃ ca tathā hiṅgu harītakī /
sauvarcalaṃ śṛṅgaberaṃ gavāṃ mūtreṇa peṣayet //

vaṭakānakṣamātrāṃstān chāyāśuṣkānnidhāpayet /
teṣāmekaṃ pibed dvau vā sukhoṣṇenaiva vāriṇā //

etaddhyāmasamutthānamatisāraṃ savedanam /
nudatyarśāṃsi ca tathā tamāṃsīva divākaraḥ //

grahaṇīdīpanīyāś ca ye yogāḥ parikīrtitāḥ /
śleṣmātisāre te kāryāḥ kṣāraḥ kṣāraguḍas tathā //

etadāmātisārāṇāṃ śleṣmātīsāriṇām api /
cikitsitaṃ samākhyātaṃ pittātīsāriṇāṃ śṛṇu //

atisāras tu yaḥ pittāduttho ' tisaratīha saḥ /
pācitaṃ stambhayed enaṃ yathāvattannibodha me //

biḍaṃ bilvaśalāṭūni tintriṇīkaṃ sadāḍimam /
sauvarcalaṃ dhātakī ca samaṅgā ceti tatsamam //

kalkapiṣṭaṃ bhavetpeyaṃ kālyamuṣṇena vāriṇā /
pittātīsāraśūlārtaṃ naraṃ sadyaścikitsate //

rasāñjanaṃ sātiviṣaṃ kuṭajasya phalaṃ tvacam /
dhātakīṃ śṛṅgaberaṃ ca pāyayet taṇḍulāmbunā //

mākṣīkayukto nudati pittātīsāramulbaṇam /
mandaṃ dīpayate cāgniṃ śūlaṃ cāśu nivartayet //

pāṭhā dāruharidrā ca pippalīmūlam eva ca /
phalatvace vatsakasya śṛṅgaberaṃ tathaiva ca //

etāni kalkapeṣyāṇi pāyayet taṇḍulāmbunā /
ambaṣṭhakī śilodbhedaṃ dhātakī cāmlavetasam //

uśīraṃ bālahrīberaṃ dāḍimatvaṅ mahauṣadham /
jambūphalaṃ kapitthasya madhyaṃ bilvaśalāṭu ca //

etāni caiva tulyāni pāyayet taṇḍulāmbunā /
mākṣīkayuktaṃ nudati pittātīsāralakṣaṇam //

savātāṃ ca samūlāṃ ca nāśayetparikartikām /
samaṅgā niculaṃ lodhraṃ dhātakī madhukaṃ tathā //

vaṭalodhrapravālāś ca dāḍimasya phalaṃ tvacam /
māṣaparṇīśilodbhedaṃ sāmbaṣṭhākamathāpi ca //

pittātisāre dātavyaṃ taṇḍulodakasaṃyutam /
samaṅgā dhātakīpuṣpaṃ sāmbaṣṭhākamathāpi ca //

pittātisāre padmaṃ ca taṇḍulādbhiḥ piben naraḥ /
śaśasyaiṇasya vā raktaṃ madhukaṃ kṛṣṇamṛttikā //

pittātisāre dātavyaṃ taṇḍulodakasaṃyutam /
duṣṭaḥ pittātisārastu gambhīrasthānamāśritaḥ //

atīva sāryate raktamatisārassa raktajaḥ /
nīlotpalaṃ bilvatilā madhukaṃ guḍaśarkarā //

kesaraṃ puṇḍarīkasya kumudaṃ kṣaudram eva ca /
ājena payasā pītaṃ raktātīsāranāśanam // nirvāhi /.. /.. /.. /..

athāsya varcojananīmanuyuktiṃ pradāpayet /
dīptāgnikṣīṇamāṃsasya saśūlasyātisāriṇaḥ //

ajasya mahato madhyādveśavāraṃ saśoṇitam /
dadhnātha yāvake siddhaṃ guḍatrikaṭukānvitam //

tena saṃbhojayet kāle mṛdususvinnadehinam /
kalpenaitena vārāhaṃ krauñcaṃ māṃsañ ca kārayet //

etenaiva ca kalpena kārayeccaraṇāyudhān /
tittirīn kacchapān lābhānmayūrānkrakarānapi //

vātātisāriṇāmetatsamākhyātaṃ cikitsitam /
vātātisāre kartavyaṃ sarvamarśaścikitsitam //

bhayādvā yadi vā śokādyo ' tisāraḥ pravartate /
yaḥ kupyati tato doṣas tasya kuryāc cikitsitam //

nityam āśvāsayeyustaṃ suhṛdaś ca vipaścitaḥ /
manaḥ prahṛṣṭaṃ kuryāc ca, tadā sampadyate sukhī //

sarvagātraparistabdho vivarṇaḥ stimitaś ca yaḥ /
na ca duḥkhaṃ vijānīte parivarjyastathāvidhaḥ //

yasya keśāḥ pralupyante balaṃ varṇaś ca hīyate /
pariśuṣkamukho yaś ca na sa jīvati taddhidhaḥ //

viveṣṭamāno yaśśete sarvagātrāṇi vikṣipet /
stabdhagātro na saṃcārī parivarjyastathāvidhaḥ //

hanuṃ daśati yo ' bhīkṣṇaṃ na vedayati yo ' sukham /
jihvāṃ khādati cātyarthaṃ gatāyuriti nirdiśet //

saṃrakṣanvai yaśaḥ prājño na cainaṃ samupācaret /
arthaghnaṃ ca yaśoghnaṃ ca na karma samupācaret //

dṛṣṭvā sādhyamasādhyaṃ ca yaḥ karoti sa sidhyati /
pūjāṃ ca labhate ' tyarthaṃ vidvatsu ca virājate //

viṣūcyās tu pravakṣyāmi cikitsāṃ lakṣaṇāni ca /
viruddhagurupiṣṭānnaśākarūkṣarasāśinām //

ajīrṇabhojināṃ nityaṃ trayaḥ kupyanti dhātavaḥ /
taddoṣabalamudbhūtamārutena vivardhitam //

adhaścordhvaṃ ca tiryak ca srotāṃsi niruṇaddhyati /
ruddhaiś ca mārute ruddhasrotāṃsi niruṇaddhi ca //

teṣu doṣaparīteṣu duṣṭenānnarasena ca /
ūrdhvaṃ cādhaś ca vego ' sya kathaṃcitsaṃpravartate //

tāṃ vilambīṃ vigarhanti viṣakalpāṃ viṣūcikām /
yathāyathotpannaraso deheṣu viṣamāśritaḥ //

nāḍīssa vyākulīkṛtya vardhayet tu balāsakam /
tasya kāso jvaro mūrchā bhaktadveṣo vivarṇatā /

glāniścaivāvipākaś ca śleṣmasekaḥ pravāhikā /
uroghātastathātyarthaṃ hṛdrogaś cāntrakūjanam //

vibandho gātrahāniś ca so ' laso nāma dāruṇaḥ /
utkleśo vepathuśchardirvidāho veṣṭanaṃ jvaraḥ //

śvāsādhmānaṃ śakṛdbhedo vidviṣṭāhāralakṣaṇam /
śleṣmapracurakāsaś ca jṛmbhaṇaṃ hṛdayagrahaḥ //

tathā śvāsaś ca kāsaś ca pārśvaśīrṣarujānvitaḥ /
viṣūcyāḥ pūrvarūpāṇi svedo gātrasya śītatā //

udgāro gurukoṣṭhatvaṃ mūtrānilaśakṛdgrahaḥ /
etatpañcavidhaṃ proktamannavibhramalakṣaṇam //

cikitsāṃ tatra kurvīta sarvāmāmātisāriṇām /
upadravāś ca ye proktāḥ viṣūcyāmalase tathā //

tāṃścikitsed bhiṣak samyagyathāsvaiś ca cikitsitaiḥ /
etadviṣūcyāmākhyātaṃ samāsena cikitsitam //

kūratvād asya rogasya bhūyo vakṣyāmi vistaram /
viṣūcyāḥ pūrvarūpāṇi saṃniśamya cikitsakaḥ //

vamanaṃ kārayetkṣipramuṣṇena lavaṇāmbunā /
yāvatsa tiṣṭhettasya syānnānyaduddhāraṇātsukham //

kārakaṃ ca kaṣāyaṃ syādathavārjunasādhitam /
pītaṃ kaṣāyaṃ vamanaṃ sadyo hanti viṣūcikām //

tathā mustādikaḥ kalkaḥ pippalīkalkasaṃyutaḥ /
pītaścoṣṇena toyena hanyāt kṣipraṃ viṣūcikām //

viruddhā hi rasā bhuktā dūṣitāḥ pavanādibhiḥ /
viṣībhavanti deheṣu pūrvavṛddhairmalāśaye //

tasmād viṣasamā hyāśu kriyāssarvāḥ prayojayet /
dhūmān kaṣāyān vartīś ca pradehotsādanāni ca //

avapīḍān pradhamanamagnikarmopanāhanam /
saṃsparśānyupacārāṃś ca viṣūcyāṃ kārayetkriyām //

bhallātakaṃ trikaṭukaṃ pūtikaṃ kṣavakaṃ balām /
phaṇijjaṃ laśunaṃ kuṣṭhaṃ karañjasya phalāni ca //

triphalāṃ ca yavānīṃ ca kuṭajasya phalāni ca /
vartimetāṃ śivāṃ nāma bastamūtreṇa peṣayet // viṣūcalākṣākṣāraś ca jāyate / / / / / / / / / (Bhṣ6.10.2.1) /
hanubhyāṃ nigṛhītābhyāmavyaktaṃ vyāharaty api /
susaṃhatahanurvāpi na vyāharati kiṃcana // (Bhṣ6.10.2.2.) /
snehapānāni nasyaṃ ca svedāḥ pathyāśanāni ca /
upanāhāś ca śasyante vastayaś cārdite hitāḥ // (Bhṣ6.10.2.3) /
dadhyāranālayor droṇe vasā lābhena cāḍhake /
ānūpaudakanity ānāṃ māṃsāny api ca lābhataḥ // (Bhṣ6.10.2.4) /
tilān kulutthānmāṣāṃś ca badarāṇi yavān balām /
dve pañcamūlyau rāsnāṃ ca śatamūlāṃ śatāvarīm // (Bhṣ6.10.2.5) /
etat sarvaṃ samāhṛtya sādhayenmṛdunāgninā /
bāṣpeṇoccaratā tena nāḍīsvedena svedayet // (Bhṣ6.10.2.6) /
tailamebhiś ca vipacedabhyañjyāc ca pibec ca tat /
etam eva ca sambhāram upanāhaṃ ca kārayet /
/
(Bhṣ6.10.2.7) /
yac cikitsitam ākhyātaṃ vātavyādhivināśanam /
tad eva sarvaṃ nikhilam arditeṣv api kārayet // (Bhṣ6.10.2.8) /
mahāsnehaṃ balātailaṃ tailaṃ śairīṣam eva vā /
pānābhyaṅgeṣu nasyeṣu vastau vāpi prayojayet // (Bhṣ6.10.2.9) /
ānūpāni ca māṃsāni veśavāraṃ prakuṭṭayet /
nātisnigdhena tenāsya kārayed upanāhanam // (Bhṣ6.10.2.10) /
śleṣmaṇā samupastabdho yasyeha pavano bhavet /
manyayor nmūrdhni gaṇḍe ca śoṣastasyopajāyate // (Bhṣ6.10.2.11) /
mūko nidrāparītaś ca kaṇṭhaniśvasito bhṛśam /
bhṛśaṃ lālāparītaś ca jihmajihvīkṛto naraḥ // (Bhṣ6.10.2.12) /
śleṣmopaṣṭabdhametādṛgarditaṃ parikīrtitam /
tasyānuvāsanaṃ kuryāt tathā śīrṣavirecanam // (Bhṣ6.10.2.13) /
tilvakena virektavyo bhaved bindughṛtena vā /
purāṇaṃ vā pibetsarpirdhūmaṃ tīkṣṇaṃ pibettathā // (Bhṣ6.10.2.14) /
śleṣmaṇyuparate tasya bṛṃhaṇaiḥ samupakramaḥ /
vātavyādhicikitsāṃ ca yathoktāṃ samupācaret // (Bhṣ6.10.2.15) /
sthānasthas tatra ca kaphaḥ vāyurāgantur ucyate /
tasmāt tayor gatiṃ dṛṣṭvā vātaghnīṃ kārayetkriyām // ity āha bhagavān ātreyaḥ /
iti bhele ṣaḍviṃśo ' dhyāyaḥ // // ekādaśo ' dhyāyaḥ // athāto grahaṇīcikitsāṃ vyākhyāsyāma iti ha smāha bhagavān ātreyaḥ /