ભેલસંહિતા · અધ્યાય 6.10

ભયાદ્ વા યદિ શોકાદ્ વા યો ઽ તિસારઃ પ્રવર્તતે ।

અતિસારસ્ તુ ભૂયિષ્ઠં સામ એવ સ સંભવેત્ ।
તસ્માત્ સર્વમતીસારં લઙ્ઘનૈસ્સમુપાચરેત્ ॥

લઙ્ઘયેદ્ બલવન્તં ચ, દીપનીયાનિ કારયેત્ ।
દુર્બલસ્ય તુ સંસર્ગીં કારયેત્ તુ વિરિક્તવત્ ॥

સ્તિમિતં યસ્ય ગુરુ ચ પર્યાધ્માતમિવોદરમ્ ।
દીપનીયોપપપન્નં તુ બહુદોષં તુ દેહિનમ્ ॥

સ્તોકં સ્તોકં સ્રંસમાનં નિગૃહીતં સવેદનમ્ ।
દીપનીયસમાયુક્તં પાયયેત્સ્રંસનં પરમ્ ॥

વિશુદ્ધસ્રોતસસ્ તસ્ય દોષેષુ સ્રંસિતેષુ ચ ।
સુખં તદ્ગ્રહણં કર્તું પાચનં સ્તમ્ભ એવ ચ ॥

હરીતકીં ત્રિકટુકં હિઙ્ગુ સૌવર્ચલં વચામ્ ।
શુક્લામતિવિષાં ચૈવ પાયયેદ્ ઉષ્ણવારિણા ॥

નિયતં જનિતાધ્માનમતિસારં સવેદનમ્ ।
સ્થાપયત્યતિસંવૃદ્ધં વેલેવ વરુણાલયમ્ ॥

હરીતકી સાતિવિષા હિઙ્ગુ સૌવર્ચલં વચા ।
સૈન્ધવં ચેતિ પિષ્ટાનિ પાયયેદ્ ઉષ્ણવારિણા ॥

આમાતિસારે યોગો ઽ યં વિધિતસ્ તુ ચિકિત્સકૈઃ ।
યુક્તે ક્વાથે પ્રયોક્તવ્યો બૈદ્યેનાપિ યશો ઽ ર્થિના ॥

આમાતિસારો યો હ્યાભ્યાં યોગાભ્યાં ન નિવર્તતે ।
ન સ સાધયિતું શક્યો હ્યન્યૈર્માર્ગશતૈર્ અપિ ॥

ભૂયિષ્ઠમામપ્રભવઃ કુક્ષિરોગઃ કફાત્મકઃ ।
પ્રવર્તતે નૃણાં તસ્ય શૃણુ સમ્યક્ ચિકિત્સિતમ્ ॥

ચિત્રકઃ પિપ્પલીમૂલં વચા કટુકરોહિણી ।
પાઠા વત્સકબીજાનિ હરીતક્યો મહૌષધમ્ ॥

એતદામસમુત્થાનમતિસારં સવેદનમ્ ।
કફાત્મકં સપિત્તં ચ વર્ચો બધ્નાતિ ચ ધ્રુવમ્ ॥

પાઠા વચા ત્રિકટુકં કુષ્ઠં કટુકરોહિણી ।
તત્ સાધુપીતાન્ય્ એતાનિ શ્લેષ્માતીસારનાશનમ્ ॥

ભલ્લાતકં શક્રયવાઃ પાઠા કટુકરોહિણી ।
યવાન્યજાજીકુષ્ઠં ચ ચિત્રકો ઽ તિવિષા ॥

શટી પુષ્કરમૂલં ચ તથા હિઙ્ગુ હરીતકી ।
સૌવર્ચલં શૃઙ્ગબેરં ગવાં મૂત્રેણ પેષયેત્ ॥

વટકાનક્ષમાત્રાંસ્તાન્ છાયાશુષ્કાન્નિધાપયેત્ ।
તેષામેકં પિબેદ્ દ્વૌ વા સુખોષ્ણેનૈવ વારિણા ॥

એતદ્ધ્યામસમુત્થાનમતિસારં સવેદનમ્ ।
નુદત્યર્શાંસિ ચ તથા તમાંસીવ દિવાકરઃ ॥

ગ્રહણીદીપનીયાશ્ ચ યે યોગાઃ પરિકીર્તિતાઃ ।
શ્લેષ્માતિસારે તે કાર્યાઃ ક્ષારઃ ક્ષારગુડસ્ તથા ॥

એતદામાતિસારાણાં શ્લેષ્માતીસારિણામ્ અપિ ।
ચિકિત્સિતં સમાખ્યાતં પિત્તાતીસારિણાં શૃણુ ॥

અતિસારસ્ તુ યઃ પિત્તાદુત્થો ઽ તિસરતીહ સઃ ।
પાચિતં સ્તમ્ભયેદ્ એનં યથાવત્તન્નિબોધ મે ॥

બિડં બિલ્વશલાટૂનિ તિન્ત્રિણીકં સદાડિમમ્ ।
સૌવર્ચલં ધાતકી ચ સમઙ્ગા ચેતિ તત્સમમ્ ॥

કલ્કપિષ્ટં ભવેત્પેયં કાલ્યમુષ્ણેન વારિણા ।
પિત્તાતીસારશૂલાર્તં નરં સદ્યશ્ચિકિત્સતે ॥

રસાઞ્જનં સાતિવિષં કુટજસ્ય ફલં ત્વચમ્ ।
ધાતકીં શૃઙ્ગબેરં ચ પાયયેત્ તણ્ડુલામ્બુના ॥

માક્ષીકયુક્તો નુદતિ પિત્તાતીસારમુલ્બણમ્ ।
મન્દં દીપયતે ચાગ્નિં શૂલં ચાશુ નિવર્તયેત્ ॥

પાઠા દારુહરિદ્રા ચ પિપ્પલીમૂલમ્ એવ ચ ।
ફલત્વચે વત્સકસ્ય શૃઙ્ગબેરં તથૈવ ચ ॥

એતાનિ કલ્કપેષ્યાણિ પાયયેત્ તણ્ડુલામ્બુના ।
અમ્બષ્ઠકી શિલોદ્ભેદં ધાતકી ચામ્લવેતસમ્ ॥

ઉશીરં બાલહ્રીબેરં દાડિમત્વઙ્ મહૌષધમ્ ।
જમ્બૂફલં કપિત્થસ્ય મધ્યં બિલ્વશલાટુ ચ ॥

એતાનિ ચૈવ તુલ્યાનિ પાયયેત્ તણ્ડુલામ્બુના ।
માક્ષીકયુક્તં નુદતિ પિત્તાતીસારલક્ષણમ્ ॥

સવાતાં ચ સમૂલાં ચ નાશયેત્પરિકર્તિકામ્ ।
સમઙ્ગા નિચુલં લોધ્રં ધાતકી મધુકં તથા ॥

વટલોધ્રપ્રવાલાશ્ ચ દાડિમસ્ય ફલં ત્વચમ્ ।
માષપર્ણીશિલોદ્ભેદં સામ્બષ્ઠાકમથાપિ ચ ॥

પિત્તાતિસારે દાતવ્યં તણ્ડુલોદકસંયુતમ્ ।
સમઙ્ગા ધાતકીપુષ્પં સામ્બષ્ઠાકમથાપિ ચ ॥

પિત્તાતિસારે પદ્મં ચ તણ્ડુલાદ્ભિઃ પિબેન્ નરઃ ।
શશસ્યૈણસ્ય વા રક્તં મધુકં કૃષ્ણમૃત્તિકા ॥

પિત્તાતિસારે દાતવ્યં તણ્ડુલોદકસંયુતમ્ ।
દુષ્ટઃ પિત્તાતિસારસ્તુ ગમ્ભીરસ્થાનમાશ્રિતઃ ॥

અતીવ સાર્યતે રક્તમતિસારસ્સ રક્તજઃ ।
નીલોત્પલં બિલ્વતિલા મધુકં ગુડશર્કરા ॥

કેસરં પુણ્ડરીકસ્ય કુમુદં ક્ષૌદ્રમ્ એવ ચ ।
આજેન પયસા પીતં રક્તાતીસારનાશનમ્ ॥ નિર્વાહિ ।.. ।.. ।.. ।..

અથાસ્ય વર્ચોજનનીમનુયુક્તિં પ્રદાપયેત્ ।
દીપ્તાગ્નિક્ષીણમાંસસ્ય સશૂલસ્યાતિસારિણઃ ॥

અજસ્ય મહતો મધ્યાદ્વેશવારં સશોણિતમ્ ।
દધ્નાથ યાવકે સિદ્ધં ગુડત્રિકટુકાન્વિતમ્ ॥

તેન સંભોજયેત્ કાલે મૃદુસુસ્વિન્નદેહિનમ્ ।
કલ્પેનૈતેન વારાહં ક્રૌઞ્ચં માંસઞ્ ચ કારયેત્ ॥

એતેનૈવ ચ કલ્પેન કારયેચ્ચરણાયુધાન્ ।
તિત્તિરીન્ કચ્છપાન્ લાભાન્મયૂરાન્ક્રકરાનપિ ॥

વાતાતિસારિણામેતત્સમાખ્યાતં ચિકિત્સિતમ્ ।
વાતાતિસારે કર્તવ્યં સર્વમર્શશ્ચિકિત્સિતમ્ ॥

ભયાદ્વા યદિ વા શોકાદ્યો ઽ તિસારઃ પ્રવર્તતે ।
યઃ કુપ્યતિ તતો દોષસ્ તસ્ય કુર્યાચ્ ચિકિત્સિતમ્ ॥

નિત્યમ્ આશ્વાસયેયુસ્તં સુહૃદશ્ ચ વિપશ્ચિતઃ ।
મનઃ પ્રહૃષ્ટં કુર્યાચ્ ચ, તદા સમ્પદ્યતે સુખી ॥

સર્વગાત્રપરિસ્તબ્ધો વિવર્ણઃ સ્તિમિતશ્ ચ યઃ ।
ન ચ દુઃખં વિજાનીતે પરિવર્જ્યસ્તથાવિધઃ ॥

યસ્ય કેશાઃ પ્રલુપ્યન્તે બલં વર્ણશ્ ચ હીયતે ।
પરિશુષ્કમુખો યશ્ ચ ન સ જીવતિ તદ્ધિધઃ ॥

વિવેષ્ટમાનો યશ્શેતે સર્વગાત્રાણિ વિક્ષિપેત્ ।
સ્તબ્ધગાત્રો ન સંચારી પરિવર્જ્યસ્તથાવિધઃ ॥

હનું દશતિ યો ઽ ભીક્ષ્ણં ન વેદયતિ યો ઽ સુખમ્ ।
જિહ્વાં ખાદતિ ચાત્યર્થં ગતાયુરિતિ નિર્દિશેત્ ॥

સંરક્ષન્વૈ યશઃ પ્રાજ્ઞો ન ચૈનં સમુપાચરેત્ ।
અર્થઘ્નં ચ યશોઘ્નં ચ ન કર્મ સમુપાચરેત્ ॥

દૃષ્ટ્વા સાધ્યમસાધ્યં ચ યઃ કરોતિ સ સિધ્યતિ ।
પૂજાં ચ લભતે ઽ ત્યર્થં વિદ્વત્સુ ચ વિરાજતે ॥

વિષૂચ્યાસ્ તુ પ્રવક્ષ્યામિ ચિકિત્સાં લક્ષણાનિ ચ ।
વિરુદ્ધગુરુપિષ્ટાન્નશાકરૂક્ષરસાશિનામ્ ॥

અજીર્ણભોજિનાં નિત્યં ત્રયઃ કુપ્યન્તિ ધાતવઃ ।
તદ્દોષબલમુદ્ભૂતમારુતેન વિવર્ધિતમ્ ॥

અધશ્ચોર્ધ્વં ચ તિર્યક્ ચ સ્રોતાંસિ નિરુણદ્ધ્યતિ ।
રુદ્ધૈશ્ ચ મારુતે રુદ્ધસ્રોતાંસિ નિરુણદ્ધિ ચ ॥

તેષુ દોષપરીતેષુ દુષ્ટેનાન્નરસેન ચ ।
ઊર્ધ્વં ચાધશ્ ચ વેગો ઽ સ્ય કથંચિત્સંપ્રવર્તતે ॥

તાં વિલમ્બીં વિગર્હન્તિ વિષકલ્પાં વિષૂચિકામ્ ।
યથાયથોત્પન્નરસો દેહેષુ વિષમાશ્રિતઃ ॥

નાડીસ્સ વ્યાકુલીકૃત્ય વર્ધયેત્ તુ બલાસકમ્ ।
તસ્ય કાસો જ્વરો મૂર્છા ભક્તદ્વેષો વિવર્ણતા ।

ગ્લાનિશ્ચૈવાવિપાકશ્ ચ શ્લેષ્મસેકઃ પ્રવાહિકા ।
ઉરોઘાતસ્તથાત્યર્થં હૃદ્રોગશ્ ચાન્ત્રકૂજનમ્ ॥

વિબન્ધો ગાત્રહાનિશ્ ચ સો ઽ લસો નામ દારુણઃ ।
ઉત્ક્લેશો વેપથુશ્છર્દિર્વિદાહો વેષ્ટનં જ્વરઃ ॥

શ્વાસાધ્માનં શકૃદ્ભેદો વિદ્વિષ્ટાહારલક્ષણમ્ ।
શ્લેષ્મપ્રચુરકાસશ્ ચ જૃમ્ભણં હૃદયગ્રહઃ ॥

તથા શ્વાસશ્ ચ કાસશ્ ચ પાર્શ્વશીર્ષરુજાન્વિતઃ ।
વિષૂચ્યાઃ પૂર્વરૂપાણિ સ્વેદો ગાત્રસ્ય શીતતા ॥

ઉદ્ગારો ગુરુકોષ્ઠત્વં મૂત્રાનિલશકૃદ્ગ્રહઃ ।
એતત્પઞ્ચવિધં પ્રોક્તમન્નવિભ્રમલક્ષણમ્ ॥

ચિકિત્સાં તત્ર કુર્વીત સર્વામામાતિસારિણામ્ ।
ઉપદ્રવાશ્ ચ યે પ્રોક્તાઃ વિષૂચ્યામલસે તથા ॥

તાંશ્ચિકિત્સેદ્ ભિષક્ સમ્યગ્યથાસ્વૈશ્ ચ ચિકિત્સિતૈઃ ।
એતદ્વિષૂચ્યામાખ્યાતં સમાસેન ચિકિત્સિતમ્ ॥

કૂરત્વાદ્ અસ્ય રોગસ્ય ભૂયો વક્ષ્યામિ વિસ્તરમ્ ।
વિષૂચ્યાઃ પૂર્વરૂપાણિ સંનિશમ્ય ચિકિત્સકઃ ॥

વમનં કારયેત્ક્ષિપ્રમુષ્ણેન લવણામ્બુના ।
યાવત્સ તિષ્ઠેત્તસ્ય સ્યાન્નાન્યદુદ્ધારણાત્સુખમ્ ॥

કારકં ચ કષાયં સ્યાદથવાર્જુનસાધિતમ્ ।
પીતં કષાયં વમનં સદ્યો હન્તિ વિષૂચિકામ્ ॥

તથા મુસ્તાદિકઃ કલ્કઃ પિપ્પલીકલ્કસંયુતઃ ।
પીતશ્ચોષ્ણેન તોયેન હન્યાત્ ક્ષિપ્રં વિષૂચિકામ્ ॥

વિરુદ્ધા હિ રસા ભુક્તા દૂષિતાઃ પવનાદિભિઃ ।
વિષીભવન્તિ દેહેષુ પૂર્વવૃદ્ધૈર્મલાશયે ॥

તસ્માદ્ વિષસમા હ્યાશુ ક્રિયાસ્સર્વાઃ પ્રયોજયેત્ ।
ધૂમાન્ કષાયાન્ વર્તીશ્ ચ પ્રદેહોત્સાદનાનિ ચ ॥

અવપીડાન્ પ્રધમનમગ્નિકર્મોપનાહનમ્ ।
સંસ્પર્શાન્યુપચારાંશ્ ચ વિષૂચ્યાં કારયેત્ક્રિયામ્ ॥

ભલ્લાતકં ત્રિકટુકં પૂતિકં ક્ષવકં બલામ્ ।
ફણિજ્જં લશુનં કુષ્ઠં કરઞ્જસ્ય ફલાનિ ચ ॥

ત્રિફલાં ચ યવાનીં ચ કુટજસ્ય ફલાનિ ચ ।
વર્તિમેતાં શિવાં નામ બસ્તમૂત્રેણ પેષયેત્ ॥ વિષૂચલાક્ષાક્ષારશ્ ચ જાયતે । । । । । । । । । (ભ્ષ્6.10.2.1) ।
હનુભ્યાં નિગૃહીતાભ્યામવ્યક્તં વ્યાહરત્ય્ અપિ ।
સુસંહતહનુર્વાપિ ન વ્યાહરતિ કિંચન ॥ (ભ્ષ્6.10.2.2.) ।
સ્નેહપાનાનિ નસ્યં ચ સ્વેદાઃ પથ્યાશનાનિ ચ ।
ઉપનાહાશ્ ચ શસ્યન્તે વસ્તયશ્ ચાર્દિતે હિતાઃ ॥ (ભ્ષ્6.10.2.3) ।
દધ્યારનાલયોર્ દ્રોણે વસા લાભેન ચાઢકે ।
આનૂપૌદકનિત્ય્ આનાં માંસાન્ય્ અપિ ચ લાભતઃ ॥ (ભ્ષ્6.10.2.4) ।
તિલાન્ કુલુત્થાન્માષાંશ્ ચ બદરાણિ યવાન્ બલામ્ ।
દ્વે પઞ્ચમૂલ્યૌ રાસ્નાં ચ શતમૂલાં શતાવરીમ્ ॥ (ભ્ષ્6.10.2.5) ।
એતત્ સર્વં સમાહૃત્ય સાધયેન્મૃદુનાગ્નિના ।
બાષ્પેણોચ્ચરતા તેન નાડીસ્વેદેન સ્વેદયેત્ ॥ (ભ્ષ્6.10.2.6) ।
તૈલમેભિશ્ ચ વિપચેદભ્યઞ્જ્યાચ્ ચ પિબેચ્ ચ તત્ ।
એતમ્ એવ ચ સમ્ભારમ્ ઉપનાહં ચ કારયેત્ ।
।
(ભ્ષ્6.10.2.7) ।
યચ્ ચિકિત્સિતમ્ આખ્યાતં વાતવ્યાધિવિનાશનમ્ ।
તદ્ એવ સર્વં નિખિલમ્ અર્દિતેષ્વ્ અપિ કારયેત્ ॥ (ભ્ષ્6.10.2.8) ।
મહાસ્નેહં બલાતૈલં તૈલં શૈરીષમ્ એવ વા ।
પાનાભ્યઙ્ગેષુ નસ્યેષુ વસ્તૌ વાપિ પ્રયોજયેત્ ॥ (ભ્ષ્6.10.2.9) ।
આનૂપાનિ ચ માંસાનિ વેશવારં પ્રકુટ્ટયેત્ ।
નાતિસ્નિગ્ધેન તેનાસ્ય કારયેદ્ ઉપનાહનમ્ ॥ (ભ્ષ્6.10.2.10) ।
શ્લેષ્મણા સમુપસ્તબ્ધો યસ્યેહ પવનો ભવેત્ ।
મન્યયોર્ ન્મૂર્ધ્નિ ગણ્ડે ચ શોષસ્તસ્યોપજાયતે ॥ (ભ્ષ્6.10.2.11) ।
મૂકો નિદ્રાપરીતશ્ ચ કણ્ઠનિશ્વસિતો ભૃશમ્ ।
ભૃશં લાલાપરીતશ્ ચ જિહ્મજિહ્વીકૃતો નરઃ ॥ (ભ્ષ્6.10.2.12) ।
શ્લેષ્મોપષ્ટબ્ધમેતાદૃગર્દિતં પરિકીર્તિતમ્ ।
તસ્યાનુવાસનં કુર્યાત્ તથા શીર્ષવિરેચનમ્ ॥ (ભ્ષ્6.10.2.13) ।
તિલ્વકેન વિરેક્તવ્યો ભવેદ્ બિન્દુઘૃતેન વા ।
પુરાણં વા પિબેત્સર્પિર્ધૂમં તીક્ષ્ણં પિબેત્તથા ॥ (ભ્ષ્6.10.2.14) ।
શ્લેષ્મણ્યુપરતે તસ્ય બૃંહણૈઃ સમુપક્રમઃ ।
વાતવ્યાધિચિકિત્સાં ચ યથોક્તાં સમુપાચરેત્ ॥ (ભ્ષ્6.10.2.15) ।
સ્થાનસ્થસ્ તત્ર ચ કફઃ વાયુરાગન્તુર્ ઉચ્યતે ।
તસ્માત્ તયોર્ ગતિં દૃષ્ટ્વા વાતઘ્નીં કારયેત્ક્રિયામ્ ॥ ઇત્ય્ આહ ભગવાન્ આત્રેયઃ ।
ઇતિ ભેલે ષડ્વિંશો ઽ ધ્યાયઃ ॥ ॥ એકાદશો ઽ ધ્યાયઃ ॥ અથાતો ગ્રહણીચિકિત્સાં વ્યાખ્યાસ્યામ ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ આત્રેયઃ ।