Bhela Samhita · Chapter 6.1

akalpayan na yajñāṅgaṃ purā dakṣastriśūline /
tasmāt praṇāśayāmāsa yajñaṃ dakṣasya śaṅkaraḥ //

taṃ ca nāśayatā yajñaṃ devyāḥ priyacikīrṣayā /
krodhenoṣṇaṃ viniśvasya tān lokān vyāpito jvaraḥ //

sa eṣa santāpayati jagatsthāvarajaṅgamam /
nidhane cāpi bhūtānāṃ nānyo heturvinā jvarāt //

yāvanto ' nye samākhyātā vyādhayas tu śarīriṇām /
saṃvatsareṇa te ghnanti sadyaḥ prāṇaharo jvaraḥ //

rogānīkasya sarvasya jvaro rājā prakīrtitaḥ /
jvarayatyeṣa bhūtāni tasmājjvara iti smṛtiḥ //

śārīramānasānāṃ ca rogāṇāṃ pravaro jvaraḥ /
tasmāt prathamatas tasya pravakṣyāmi cikitsitam //

uktarūpasamutthānā jvarāś cāṣṭau prakīrtitāḥ /
śītaścoṣṇaś ca niyataḥ samāsāt dvividho jvaraḥ //

śītasyoṣṇāṃ kriyāṃ kuryād vātaśleṣmātmakasya tu /
uṣṇasyaikāntapittasya śītāṃ kuryāt kriyāṃ bhiṣak //

vāyur āmāśayāt pūrvamūṣmāṇaṃ samudīrayet /
tvaggato roma cāpannaḥ saṃharṣayati mānavam //

sa tu pittānubandhena tejasā paripācitaḥ /
prāpnoti vilayaṃ śleṣmā sambandheneva toyadaḥ //

śānte śīte punardāhaṃ pittātprāpnoti mānavaḥ /
utpittamindhanībhūtaṃ vapurdahati pāvakaḥ //

gatavegenilaḥ paścādūṣmaṇā paripācitaḥ /
svam eva bhajate sthānamānulomyaṃ ca gacchati //

evaṃ jvaramavāpnoti hyevam eva ca mucyate /
etad buddhimatāṃ proktaṃ samāsena cikitsitam //

durlabhā buddhimantas tu tasmād vakṣyāmi vistaram /
ekādaśaprakāraṃ hi jvaritānāṃ cikitsitam //

sarpiś caikādaśaṃ vidyāt tan me vistarataḥ śṛṇu /
siddhās svedāḥ kaṣāyāś ca lehaḥ pācanakāni ca //

cūrṇaḥ pradehāssekāś ca vaṭikā modakāḥ payaḥ /
sarpiś caikādaśaṃ proktaṃ siddhamāmamathāpi ca //

eṣāṃ prayogaṃ vakṣyāmi vīryāṇi ca pṛthak pṛthak /
śleṣmāṇamanilaṃ caiva jitvā pittantu dehinām //

karoti yasmādūṣmāṇaṃ tasmājjvarita ucyate /
vāyuḥ pittena saṃsṛṣṭaḥ śleṣmā vā pittamūrcchitaḥ //

ūṣmāṇaṃ kurute yasmāttataḥ pittamupācaret /
tṛṣyate coṣṇasalilaṃ deyaṃ doṣavipācanam //

jvaraghnaṃ dīpanīyaṃ ca kaphapittānilāpaham /
srotasāṃ śodhanaṃ caiva rucisvedakaraṃ nṛṇām //

dīpyamāne hi kāyāgnau śleṣmā vāyuś ca śāmyataḥ /
tayoś cāpy anulomatvāt pittam apyupaśāmyati //

tasmād uṣṇodakaṃ peyaṃ śreṣṭhamāhurnavajvare //

śītaṃ hi salilaṃ pītaṃ kopayetkaphamārutau /
kuryād bhūyo ' gnimṛdutāṃ staimity amaruciṃ tathā //

kāmaṃ tu tiktakaissiddhaṃ hitaṃ kvathitaśītalam /
teṣāṃ sāmiśṛtaṃ pānaṃ ye cāpy ekāntaśītalāḥ //

bhojanārthaṃ hi ṣaḍrātraṃ peyā deyā bubhukṣite /
kṣutpipāsāpahā pathyā śakṛnmūtrānilāpahā //

auṣṇyādvātakaphau hanyāt llaghutvāt param eva ca /
hṛdvyathāṃ vidhiyuktā tu sā hanyāt svedamāvahet //

tasmājjvareṣu sarveṣu jvaramukte ca mānave /
pāyayed vidhivatpeyāḥ yathāsvauṣadhasādhitāḥ //

śītajjvaraharaṃ kṛtsnamuktamevaṃ cikitsitam /
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi bhojyābhojyaṃ savistaram //

śālayaḥ ṣaṣṭikāś caiva nīvārāssapramodakāḥ /
yavānnavikṛtiś cāpi bhojaneṣu hitāssadā //

kapiñjalāssahariṇā vartakāḥ kālapucchakāḥ /
eṇā vartīrakāś caiva jāṅgalā jvarite hitāḥ //

mudgāḍhakīmasūrāṇāṃ satīnānāṃ tathaiva ca /
siddhāssūpāḥ praśasyante yūṣāś ca jvaranāśanāḥ //

uṣṇān vrīhīn sayavakān saktukāṃścitrakānapi /
māṣāṃstilāṃścoṣṇavīryān jvaritaḥ parivarjayet //

grāmyānūpaudakaṃ māṃsaṃ tathobhe gavyamāhiṣe /
chāgaso raṇavārāhaṃ dadhi śuktaṃ ca varjayet //

piṣṭānnāni ca sarvāṇi śākāni vividhāni ca /
vidāhīnyuṣṇavīryāṇi jvaritaḥ parivarjayet //

barhiṇastittirikrauñcān kapotānatha kukkuṭān /
pañcaitānviṣkirānuṣṇān jvaritaḥ parivarjayet //

vamane ca vireke ca snehane laṅghane tathā /
proktā me jvariṇaḥ kālāḥ sūtrasthāne savistarāḥ //

amātyāś cālayaś cāpi suhṛdaś cānuśāsinaḥ /
chandajñā matisampannāḥ śāstrajñāneṣu kovidāḥ //

te vadeyuḥ kathāścitrā dharmakāmārthasaṃhitāḥ /
āturasya vinodārthaṃ tandrāśokavināśanāḥ //

dāruṇāś cāmanojñāś ca na ca prītivivardhanāḥ /
pittavyādhiparītānāṃ kathāś ca parivarjayet //

utsāhameva janayed āturasya cikitsakaḥ /
udagrasya hi bhaiṣajyamamṛtatvāya kalpate //

candrānanāḥ pīnakucāḥ sugandhāḥ śuklavāsasaḥ /
rujāklamavināśārthamupāsīta ca yoṣitaḥ //

atyāśanamatisthānamaticaṅkramaṇāni ca /
jvarito varjayennityaṃ prāṇān rakṣec ca sarvaśaḥ //

krodhaṃ striyaṃ caṅkramaṇaṃ divāsvapnātibhāṣaṇam /
gurūṇyadhvā viruddhāni vyāyāmo vegadhāraṇam //

praduṣṭo mārutaḥ pānaṃ niśi jāgaraṇaṃ ca yat /
kāraṇānyupaśāntasya jvarasya prabhave punaḥ //

na cainaṃ snāpayejjātu sahasā jvarakarśitam /
saṃdūṣitāṃ hy asya tanuṃ punarāvartate jvaraḥ //

maheśvarakrodhabhavo jvaraḥ prokto maharṣibhiḥ /
tasmājjvaravimokṣārthaṃ pūjayet ṛṣabhadhvajam //

snānāni śāntayo homavratāni niyamo yamaḥ /
śasyante ceṣṭayaḥ kāmyā vedoktā jvaranāśanāḥ //

rogādhipatirugraujāḥ vyādhīnāṃ prasavo jvaraḥ /
sarvabhūtāntako ghoro hutāśātmā jvaraḥ smṛtaḥ //

prasaṅgī duścikitsyaḥ syādbhiṣagbhiḥ pāpasambhavaḥ /
tasmād vedoditairmantrairhomaiś ca vinivartayet //

bhūtavidyāsamutpannaṃ caṇḍakarma jvarāpaham /
tatkāryaṃ bhūtavaidyena tathā nāviśati jvaraḥ //

rudrabhaktena śucinā vaidyenātha tapasvinā /
prayatena prayoktavyaṃ cirajvaracikitsitam // ity āha bhagavān ātreyaḥ /
iti bhele cikitsite prathamo ' dhyāyaḥ // // dvitīyo ' dhyāyaḥ // athāto viṣamajvaracikitsitaṃ vyākhyāsyāma iti ha smāha bhagavān ātreyaḥ /