ભેલસંહિતા · અધ્યાય 6.1

અકલ્પયન્ ન યજ્ઞાઙ્ગં પુરા દક્ષસ્ત્રિશૂલિને ।
તસ્માત્ પ્રણાશયામાસ યજ્ઞં દક્ષસ્ય શઙ્કરઃ ॥

તં ચ નાશયતા યજ્ઞં દેવ્યાઃ પ્રિયચિકીર્ષયા ।
ક્રોધેનોષ્ણં વિનિશ્વસ્ય તાન્ લોકાન્ વ્યાપિતો જ્વરઃ ॥

સ એષ સન્તાપયતિ જગત્સ્થાવરજઙ્ગમમ્ ।
નિધને ચાપિ ભૂતાનાં નાન્યો હેતુર્વિના જ્વરાત્ ॥

યાવન્તો ઽ ન્યે સમાખ્યાતા વ્યાધયસ્ તુ શરીરિણામ્ ।
સંવત્સરેણ તે ઘ્નન્તિ સદ્યઃ પ્રાણહરો જ્વરઃ ॥

રોગાનીકસ્ય સર્વસ્ય જ્વરો રાજા પ્રકીર્તિતઃ ।
જ્વરયત્યેષ ભૂતાનિ તસ્માજ્જ્વર ઇતિ સ્મૃતિઃ ॥

શારીરમાનસાનાં ચ રોગાણાં પ્રવરો જ્વરઃ ।
તસ્માત્ પ્રથમતસ્ તસ્ય પ્રવક્ષ્યામિ ચિકિત્સિતમ્ ॥

ઉક્તરૂપસમુત્થાના જ્વરાશ્ ચાષ્ટૌ પ્રકીર્તિતાઃ ।
શીતશ્ચોષ્ણશ્ ચ નિયતઃ સમાસાત્ દ્વિવિધો જ્વરઃ ॥

શીતસ્યોષ્ણાં ક્રિયાં કુર્યાદ્ વાતશ્લેષ્માત્મકસ્ય તુ ।
ઉષ્ણસ્યૈકાન્તપિત્તસ્ય શીતાં કુર્યાત્ ક્રિયાં ભિષક્ ॥

વાયુર્ આમાશયાત્ પૂર્વમૂષ્માણં સમુદીરયેત્ ।
ત્વગ્ગતો રોમ ચાપન્નઃ સંહર્ષયતિ માનવમ્ ॥

સ તુ પિત્તાનુબન્ધેન તેજસા પરિપાચિતઃ ।
પ્રાપ્નોતિ વિલયં શ્લેષ્મા સમ્બન્ધેનેવ તોયદઃ ॥

શાન્તે શીતે પુનર્દાહં પિત્તાત્પ્રાપ્નોતિ માનવઃ ।
ઉત્પિત્તમિન્ધનીભૂતં વપુર્દહતિ પાવકઃ ॥

ગતવેગેનિલઃ પશ્ચાદૂષ્મણા પરિપાચિતઃ ।
સ્વમ્ એવ ભજતે સ્થાનમાનુલોમ્યં ચ ગચ્છતિ ॥

એવં જ્વરમવાપ્નોતિ હ્યેવમ્ એવ ચ મુચ્યતે ।
એતદ્ બુદ્ધિમતાં પ્રોક્તં સમાસેન ચિકિત્સિતમ્ ॥

દુર્લભા બુદ્ધિમન્તસ્ તુ તસ્માદ્ વક્ષ્યામિ વિસ્તરમ્ ।
એકાદશપ્રકારં હિ જ્વરિતાનાં ચિકિત્સિતમ્ ॥

સર્પિશ્ ચૈકાદશં વિદ્યાત્ તન્ મે વિસ્તરતઃ શૃણુ ।
સિદ્ધાસ્ સ્વેદાઃ કષાયાશ્ ચ લેહઃ પાચનકાનિ ચ ॥

ચૂર્ણઃ પ્રદેહાસ્સેકાશ્ ચ વટિકા મોદકાઃ પયઃ ।
સર્પિશ્ ચૈકાદશં પ્રોક્તં સિદ્ધમામમથાપિ ચ ॥

એષાં પ્રયોગં વક્ષ્યામિ વીર્યાણિ ચ પૃથક્ પૃથક્ ।
શ્લેષ્માણમનિલં ચૈવ જિત્વા પિત્તન્તુ દેહિનામ્ ॥

કરોતિ યસ્માદૂષ્માણં તસ્માજ્જ્વરિત ઉચ્યતે ।
વાયુઃ પિત્તેન સંસૃષ્ટઃ શ્લેષ્મા વા પિત્તમૂર્ચ્છિતઃ ॥

ઊષ્માણં કુરુતે યસ્માત્તતઃ પિત્તમુપાચરેત્ ।
તૃષ્યતે ચોષ્ણસલિલં દેયં દોષવિપાચનમ્ ॥

જ્વરઘ્નં દીપનીયં ચ કફપિત્તાનિલાપહમ્ ।
સ્રોતસાં શોધનં ચૈવ રુચિસ્વેદકરં નૃણામ્ ॥

દીપ્યમાને હિ કાયાગ્નૌ શ્લેષ્મા વાયુશ્ ચ શામ્યતઃ ।
તયોશ્ ચાપ્ય્ અનુલોમત્વાત્ પિત્તમ્ અપ્યુપશામ્યતિ ॥

તસ્માદ્ ઉષ્ણોદકં પેયં શ્રેષ્ઠમાહુર્નવજ્વરે ॥

શીતં હિ સલિલં પીતં કોપયેત્કફમારુતૌ ।
કુર્યાદ્ ભૂયો ઽ ગ્નિમૃદુતાં સ્તૈમિત્ય્ અમરુચિં તથા ॥

કામં તુ તિક્તકૈસ્સિદ્ધં હિતં ક્વથિતશીતલમ્ ।
તેષાં સામિશૃતં પાનં યે ચાપ્ય્ એકાન્તશીતલાઃ ॥

ભોજનાર્થં હિ ષડ્રાત્રં પેયા દેયા બુભુક્ષિતે ।
ક્ષુત્પિપાસાપહા પથ્યા શકૃન્મૂત્રાનિલાપહા ॥

ઔષ્ણ્યાદ્વાતકફૌ હન્યાત્ લ્લઘુત્વાત્ પરમ્ એવ ચ ।
હૃદ્વ્યથાં વિધિયુક્તા તુ સા હન્યાત્ સ્વેદમાવહેત્ ॥

તસ્માજ્જ્વરેષુ સર્વેષુ જ્વરમુક્તે ચ માનવે ।
પાયયેદ્ વિધિવત્પેયાઃ યથાસ્વૌષધસાધિતાઃ ॥

શીતજ્જ્વરહરં કૃત્સ્નમુક્તમેવં ચિકિત્સિતમ્ ।
અત ઊર્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ ભોજ્યાભોજ્યં સવિસ્તરમ્ ॥

શાલયઃ ષષ્ટિકાશ્ ચૈવ નીવારાસ્સપ્રમોદકાઃ ।
યવાન્નવિકૃતિશ્ ચાપિ ભોજનેષુ હિતાસ્સદા ॥

કપિઞ્જલાસ્સહરિણા વર્તકાઃ કાલપુચ્છકાઃ ।
એણા વર્તીરકાશ્ ચૈવ જાઙ્ગલા જ્વરિતે હિતાઃ ॥

મુદ્ગાઢકીમસૂરાણાં સતીનાનાં તથૈવ ચ ।
સિદ્ધાસ્સૂપાઃ પ્રશસ્યન્તે યૂષાશ્ ચ જ્વરનાશનાઃ ॥

ઉષ્ણાન્ વ્રીહીન્ સયવકાન્ સક્તુકાંશ્ચિત્રકાનપિ ।
માષાંસ્તિલાંશ્ચોષ્ણવીર્યાન્ જ્વરિતઃ પરિવર્જયેત્ ॥

ગ્રામ્યાનૂપૌદકં માંસં તથોભે ગવ્યમાહિષે ।
છાગસો રણવારાહં દધિ શુક્તં ચ વર્જયેત્ ॥

પિષ્ટાન્નાનિ ચ સર્વાણિ શાકાનિ વિવિધાનિ ચ ।
વિદાહીન્યુષ્ણવીર્યાણિ જ્વરિતઃ પરિવર્જયેત્ ॥

બર્હિણસ્તિત્તિરિક્રૌઞ્ચાન્ કપોતાનથ કુક્કુટાન્ ।
પઞ્ચૈતાન્વિષ્કિરાનુષ્ણાન્ જ્વરિતઃ પરિવર્જયેત્ ॥

વમને ચ વિરેકે ચ સ્નેહને લઙ્ઘને તથા ।
પ્રોક્તા મે જ્વરિણઃ કાલાઃ સૂત્રસ્થાને સવિસ્તરાઃ ॥

અમાત્યાશ્ ચાલયશ્ ચાપિ સુહૃદશ્ ચાનુશાસિનઃ ।
છન્દજ્ઞા મતિસમ્પન્નાઃ શાસ્ત્રજ્ઞાનેષુ કોવિદાઃ ॥

તે વદેયુઃ કથાશ્ચિત્રા ધર્મકામાર્થસંહિતાઃ ।
આતુરસ્ય વિનોદાર્થં તન્દ્રાશોકવિનાશનાઃ ॥

દારુણાશ્ ચામનોજ્ઞાશ્ ચ ન ચ પ્રીતિવિવર્ધનાઃ ।
પિત્તવ્યાધિપરીતાનાં કથાશ્ ચ પરિવર્જયેત્ ॥

ઉત્સાહમેવ જનયેદ્ આતુરસ્ય ચિકિત્સકઃ ।
ઉદગ્રસ્ય હિ ભૈષજ્યમમૃતત્વાય કલ્પતે ॥

ચન્દ્રાનનાઃ પીનકુચાઃ સુગન્ધાઃ શુક્લવાસસઃ ।
રુજાક્લમવિનાશાર્થમુપાસીત ચ યોષિતઃ ॥

અત્યાશનમતિસ્થાનમતિચઙ્ક્રમણાનિ ચ ।
જ્વરિતો વર્જયેન્નિત્યં પ્રાણાન્ રક્ષેચ્ ચ સર્વશઃ ॥

ક્રોધં સ્ત્રિયં ચઙ્ક્રમણં દિવાસ્વપ્નાતિભાષણમ્ ।
ગુરૂણ્યધ્વા વિરુદ્ધાનિ વ્યાયામો વેગધારણમ્ ॥

પ્રદુષ્ટો મારુતઃ પાનં નિશિ જાગરણં ચ યત્ ।
કારણાન્યુપશાન્તસ્ય જ્વરસ્ય પ્રભવે પુનઃ ॥

ન ચૈનં સ્નાપયેજ્જાતુ સહસા જ્વરકર્શિતમ્ ।
સંદૂષિતાં હ્ય્ અસ્ય તનું પુનરાવર્તતે જ્વરઃ ॥

મહેશ્વરક્રોધભવો જ્વરઃ પ્રોક્તો મહર્ષિભિઃ ।
તસ્માજ્જ્વરવિમોક્ષાર્થં પૂજયેત્ ઋષભધ્વજમ્ ॥

સ્નાનાનિ શાન્તયો હોમવ્રતાનિ નિયમો યમઃ ।
શસ્યન્તે ચેષ્ટયઃ કામ્યા વેદોક્તા જ્વરનાશનાઃ ॥

રોગાધિપતિરુગ્રૌજાઃ વ્યાધીનાં પ્રસવો જ્વરઃ ।
સર્વભૂતાન્તકો ઘોરો હુતાશાત્મા જ્વરઃ સ્મૃતઃ ॥

પ્રસઙ્ગી દુશ્ચિકિત્સ્યઃ સ્યાદ્ભિષગ્ભિઃ પાપસમ્ભવઃ ।
તસ્માદ્ વેદોદિતૈર્મન્ત્રૈર્હોમૈશ્ ચ વિનિવર્તયેત્ ॥

ભૂતવિદ્યાસમુત્પન્નં ચણ્ડકર્મ જ્વરાપહમ્ ।
તત્કાર્યં ભૂતવૈદ્યેન તથા નાવિશતિ જ્વરઃ ॥

રુદ્રભક્તેન શુચિના વૈદ્યેનાથ તપસ્વિના ।
પ્રયતેન પ્રયોક્તવ્યં ચિરજ્વરચિકિત્સિતમ્ ॥ ઇત્ય્ આહ ભગવાન્ આત્રેયઃ ।
ઇતિ ભેલે ચિકિત્સિતે પ્રથમો ઽ ધ્યાયઃ ॥ ॥ દ્વિતીયો ઽ ધ્યાયઃ ॥ અથાતો વિષમજ્વરચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામ ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ આત્રેયઃ ।