Bhela Samhita · Chapter 4.4

iha khalu bho ayam[ jaya]-annātpuruṣo bhavati /
rasajanmāno ' sya[ rajja] vyādhayo bhavanti /
tad yathā khalvayaṃ puruṣo rasajanmā rasajīvī rasajvalano rasasamādhiko rasajīvanaś ca bhavati /
rasānāmasamyagupayogānmithyopayogāttadvikārānṛcchati /
na kaścinmithyopayogādajīrṇāpathyabhojanātsvastho bhavati //

athātra praśno bhavati /
ko ' tra khalvasyāhāraṃ pacati vātaḥ pittaṃ śleṣmānupānaṃ veti /
netyāha bhagavān punarvasurātreyaḥ /
yadyete pākahetavaḥ syustarhi na kaścidiha durbalāgniḥ syādvātādīnāṃ sannihitatvāt , sānupānatvāc ca /
athāsyoṣmā tejaś ca śarīrasthamāhāraṃ pacataḥ /
te kāyāgnir iti[ -agne] vidyāt //

tatra bhela ātreyamidamuvāca---bhagavan /
pañcadhā ye śārīrāḥ[ śārīrā] paṭhyante; ālocakarājakabhrājakasādhaka- pācakabhedena[ vā]; teṣāṃ katham idaṃ[ idāṃ] pañcābhidhāyināṃ pṛthaktvaṃ bhavatīti //

atrovāca bhagavān ātreyaḥ tatrālocako nāma varṣaśītātapapravṛddhaḥ /
sa dvividhaḥ /
cakṣurvaiśeṣiko buddhivaiśeṣikaśceti /
cakṣurvaiśeṣiko nāma ya ātmamanasossannikarṣajñānamudīrayitvā citte cittamapyādhāya saṃsvedajāṇḍajodbhijjajarāyujānāṃ caturṇāṃ bhūtagrāmāṇāṃ lakṣaṇasaṃsthānarūpavarṇasvarair uccāvacānāṃ puṣpaphalapatrāṇāṃ rūpanirvṛty arthamekaikasya[ arthamaikekaṃ dvau vā trayo vā] dvayostrayāṇāṃ sarveṣāṃ vā yugapatpraṇipatitānāṃ cakṣuṣā vaiśeṣyamutpādayatīti[ vaiṣamya] //

buddhivaiśeṣiko nāma yo bhruvormadhye śṛṅgāṭakasthaḥ susūkṣmānarthān adhyātmakṛtān gṛhṇāti jñānena, jñeyaṃ jñānaṃ kṛtsnajñeyakaivalyārtheṣu darśayati /
tasmād jñānajñeyaṃ jñātvā jñānaṃ gṛhṇāti /
gṛhītaṃ dhārayati /
dhāritaṃ pratyudāharati, atītaṃ smarati, pratyutpannaṃ kṛtvā ' nāgataṃ prārthayati, jātamātraś ca punaranupadiṣṭasvabhāvaṃ mātṛstanyamabhilaṣati /
dhyāne pratyāhāre yojanāc ca buddhivaiśeṣyamutpādayatīti //

tatra bhrājako nāma yo hyasya[ yasya] śarīraṃ lakṣaṇaṃ copagamayati, prādhānyaṃ pradarśayati, śiraḥpāṇipādapārśvapṛṣṭhodarajaṅghāsyanakhanayanakeśānāṃ ca pratibhāvṛddhiviśeṣānutpādayati, bhrājayatīti bhrājakaḥ //

prabhaviṣṇutvendriyaprābalyād budhyavasthāhaṃkāreṇa vā- abhimatarthamarthebhya[ abhimate] ātmakṛtamādhate /
cakṣuḥśrotraghrāṇarasanasparśanavākpāṇipādapāyūpasthebhyaḥ sarveṣāṃ viṣayārthānāṃ svabhāvoparaktānāṃ parasparebhyo rāgamutpādayatīti /
antarmadhye ca pittasthānamantaraṃ praviśya rāgaṃ janayatīti rājakaḥ[ rājakam] //

sādhako nāma yaḥ[ yā] śabdasparśagandhebhyo ' rthakāmebhyaś ca devapitṝṣibhyaś ca iha cāmutrakāṇāṃ ca pādārthānāṃ viśreyasamadhikṛtya sarvapadārthā nāpnoti[ nāṃ nūti] svayuktyā sādhayatīti sādhakaḥ //

pācako nāma aśitapītalīḍhakhāditamāhārajātaṃ jātanīryaṃ pācayatīti[ - -ca] pācakaḥ /
yaḥ svakaṃ kāmamevāgniṃ prapūrayati harṣayati //

bhavanti cātra--- yo ' yaṃ nirdahati kṣipramāhāraṃ sarvadehinām /
apānamadyanidanaḥ kāyāgniḥ paripaṭhyate[ pariparyate] //

prabhāvalakṣyassaṃyukto[ -lakṣyasati] jīvasyeha sanātanaḥ /
nābhimadhye śarīrasya vijñeyaṃ somamaṇḍalam //

somamaṇḍalamadhyasthaṃ vidyāt tat sūryamaṇḍalam /
pradīpavac cāpi nṛṇāṃ tasya madhye hutāśanaḥ //

dehinā bhojanaṃ bhuktaṃ nānāvyañjanasaṃskṛtam /
sūryo divi yathā tiṣṭhan tejoyukto gabhastibhiḥ //

viśoṣayati sarvāṇi palvalāni payāṃsi ca /
tadvaccharīriṇāṃ vyaktaṃ[ bhuktaṃ] jāṭharo nābhisaṃsthitaḥ //

mayūkhaiḥ kṣipramādatte sūryakānto maṇiryathā /
kṣipraṃ samyak pradahati gomayaṃ kāṣṭham eva ca //

sthūlakāyeṣu sattveṣu yavamātrapramāṇataḥ /
hrasvakāyeṣu sattveṣu truṭimātrapramāṇataḥ //

krimikīṭapataṅgeṣu vāyumātro ' vatiṣṭhati /
yastaṃ cikitsetsīdantaṃ[ cikitsiddhantaṃ] vyādhinā cāpi dehinām //

āyurvedābhiyogena sa vai kāyacikitsakaḥ /
rasaṃ ca śoṇitaṃ caiva medo māṃsamathāpi ca //

mahatyanaśane nẏṇāṃ sarvāṇy etāni khādati /
agnīṣomātmakaṃ sarvaṃ jagatsthāvarajaṅgamam //

agnīṣomātmakāḥ sarve dehinas tu caturvidhāḥ /
sūryātmakāni sarvāṇi[ cāndrāṇi] tathā somātmakāni ca //

mahatyanaśane nẏṇāṃ tenāntrāṇi sa[ na] khādati /
jāṭharo jalasambhūtaḥ pāvakaḥ pavanaissaha //

pradīpyate nṛṇāṃ koṣṭhe sati vendhanapūritaḥ /
ikṣvākukośam[ śoka] āsthāya yathā dīpaḥ sthire ' mbhasi //

tiṣṭhate timire sakto na tathā calite ' mbhasi /
evaṃ śarīriṇāṃ koṣṭhe[ rūṣṭhe] vaikṛtena punaḥ punaḥ //

agnirvaiṣamyamāpnoti pūryamāṇaḥ punaḥ punaḥ /
sa ca yatnena vai rakṣyo vipanne[ vipanno] doṣadarśanāt /
chardyate[ dviyarta] cātisāryeta vikāraṃ cāyamṛcchati //

asāvasamprāptakālo[ śvāsaṃ] ya evaṃ mriyate, varṣaśataṃ hi puruṣāyustaccānāptuṃ jīrṇalaghupathyabhojanānuvartinā bhavitavyam iti //

tatrāha kasmād alasakaviṣūcikāvān[ -viṣūcikāvasādhyaye vāgavi] sadya evāgadī bhavati kaścinmriyata iti atrāha---rūkṣasyādhyaśanena- utpīḍitā[ utpiti] vātapittaśleṣmāṇaḥ[ -śleṣmāṇi] ūrdhvamadho vā nānulomā bhavanti, udvṛttais tatra taiḥ sadya eva mriyate /
snigdhasyādhyaśamotpīḍitā vātādayaḥ ūrdhvamadho vā anulomāḥ[ anulomāṃsvāṅgasāṃstu] svāṅgadeśāṃs tu pradadyante, tatra taiḥ sadya evāgadī bhavati //

atha daśāntarguhāḥ[ -antahānta], daśa bahirguṇāḥ /
tad yathā---dvicakṣuṣī dvināsike dve śravasī kaṇṭhanāḍīgudameḍhravāyusrotāṃsīti[ srotasī kaṇṭhanābhi-] daśa antarguhāḥ /
daśa dhamanyo hṛdaye[ hṛdayaṃ] nibaddhā bhavanti /
tāḥ prabhave[ prabhavaṃ] caturaṃgulamātraṃ gatvā viṃśatirbhavanti /evam etā daśa dhamanyaḥ ṣaṣṭirbhavanti /
tatra tu bhavanti[ bhavantutrī] trīṇi śatasahasrāṇi ṣaṣṭiriyaṃ[ ṣahtaṃśāli] jālāni sirāṇāṃ /
tad yathā--- vṛkṣaḥ[ vṛkṣa] śākhāvṛtaḥ[ śākhāvṛta] phalapalāśairavatarati sarvatra /
tad yathā vā hāgo[ hanyo] aśmabhir atataḥ[ aśmabhir ataraḥ] tathāyaṃ[ tatāyaṃ] sirābhir avatataḥ /
romakūpe romakūpe[ rūpakūpe] hy asya sirāmukhaṃ bhavati, yataḥ svedaḥ[ svetaḥ] kṣaratīti[ kṣiratīti] //

tatrāha kasmād ayaṃ puruṣo na santatamapasmaratīti atrocyate---yathā saritāṃ prādurbhāve vārijāni sattvāni prādurbhavanti hāse vā hasanti /
yadā yadā rasavegaṃ prāpnuvanti tadā tadā apasmārayanti /
tasmād dvyahāttryahāt pakṣānmāsāntarāccāpasmarante //

kecidrakṣopahata ity āhuḥ, taccāyuktam /
yadi hyevaṃ syād dṛśyeran puruṣaśarīre prahārādīni vā /
tataśca[ tastaccha] naivam /
vetālābhibhūta[ velāvabhūta] iti cetta cāpy anupapannam /
puṇyāni hyeṣāṃ manāṃsi[ vanāṃsi] dhyāyanti[ dhyāyantye] /
yadi caivaṃ kadācidbhavati /
tasmāt tad eva pāṭhyaṃ rasopahatam iti cedevam eva /
rasapravivekakāle tṛtīyakacaturthakāva pi[ va] dṛśyete jvarāvapi /neṣatrāṃ hy ananārthaḥ //

atrāha kiṃ khalvasya[ jalpa] garbhasya prathamaṃ sambhavati hastau[ hastaṃ] pādāviti baḍiśaḥ tat pratiṣṭhitatvāt [ pratiṣṭatāt] śarīrasya[ śaīraśva] /
paścād guda iti śaunakaḥ tadāśritatvād vāyoḥ /
nābhir iti khaṇḍakāpyaḥ tatra nāḍīnāṃ pratiṣṭhitatvāt [ pratiṣṭa] /
hṛdayam iti parāśaraḥ vijñānamūlakānāṃ tanmūlatvāt /
śira iti bharadvājaḥ śarīrasya tanmūlatvāt /
cakṣuriti kāśyapaḥ /
netyāha bhagavānpunarvasurātreyaḥ /
tasmād arbudamevāsya prathamaṃ sambhavati /
tatra sarve śarīrapradeśāssambhavanti arbudasnehotpannāḥ //

atrāha---kiṃ nu[ tu] garbho[ garvo] māturudarastho ' śnāti[ māturastho] na veti /
atrocyate nāśnāti /
yadi hy aśnīyāt syād asya[ asyā puruṣa] purīṣamatītakālaṃ, na cedamasti[ cedasi] /
kathaṃ tarhi nābhyāṃ nāḍī pratiṣṭhitā tasyāmaparā māturhṛdayamāśritā tayā māturannaraso ' bhivahan garbhaṃ prīṇayatyabhivardhayati /
tad yathā kulyāḥ kedāramabhisaṃśrayantyo bhāvayanti tadvat //

tatrāha kathaṃ garbho māturudare tiṣṭhatīti /
ūrdhvam iti śaunakaḥ /
avākchirā iti bharadvājaḥ /
nety āha bhagavānpunarvasurātreyaḥ /
yady ūrdhvaṃ tiṣṭhet tarhi mātṛghātī syāt /
yady avākchirāḥ svaghātī syāt /
kathaṃ tarhi tiryak sarvairayamaṅgapratyaṅgaiḥ pratibhugnaḥ śete // tasya tadananataraṃ tatprathamaṃ pratipadyate [ sandarbheṇānena pratipipādayiṣito ' rthaḥ na spaṣṭaḥ] /
tasmāt tasya śiraḥ prathamaṃ punarvasurātreyaḥ pratipadyate /
tadasya gurutaraṃ bhavatīti /
atha khalu vṛkko medo gururiti saṃpravṛddhau parasparamabhivardhayanti //

tatra ślokaḥ, ūṣmā rasastho dehe ' smiñjīvanaṃ gṛhya tiṣṭhati /
rasodbhavaḥ pumāṃstasmād raso jīvanamucyate // ity āha bhagavān ātreyaḥ /
iti bhele śārīre caturtho ' dhyāyaḥ // // pañcamo ' dhyāyaḥ // athātaḥ śarīranicayaṃ vyākhyāsyāma iti ha smāha bhagavān ātreyaḥ /