ભેલસંહિતા · અધ્યાય 4.4

ઇહ ખલુ ભો અયમ્[ જય]-અન્નાત્પુરુષો ભવતિ ।
રસજન્માનો ઽ સ્ય[ રજ્જ] વ્યાધયો ભવન્તિ ।
તદ્ યથા ખલ્વયં પુરુષો રસજન્મા રસજીવી રસજ્વલનો રસસમાધિકો રસજીવનશ્ ચ ભવતિ ।
રસાનામસમ્યગુપયોગાન્મિથ્યોપયોગાત્તદ્વિકારાનૃચ્છતિ ।
ન કશ્ચિન્મિથ્યોપયોગાદજીર્ણાપથ્યભોજનાત્સ્વસ્થો ભવતિ ॥

અથાત્ર પ્રશ્નો ભવતિ ।
કો ઽ ત્ર ખલ્વસ્યાહારં પચતિ વાતઃ પિત્તં શ્લેષ્માનુપાનં વેતિ ।
નેત્યાહ ભગવાન્ પુનર્વસુરાત્રેયઃ ।
યદ્યેતે પાકહેતવઃ સ્યુસ્તર્હિ ન કશ્ચિદિહ દુર્બલાગ્નિઃ સ્યાદ્વાતાદીનાં સન્નિહિતત્વાત્ , સાનુપાનત્વાચ્ ચ ।
અથાસ્યોષ્મા તેજશ્ ચ શરીરસ્થમાહારં પચતઃ ।
તે કાયાગ્નિર્ ઇતિ[ -અગ્ને] વિદ્યાત્ ॥

તત્ર ભેલ આત્રેયમિદમુવાચ---ભગવન્ ।
પઞ્ચધા યે શારીરાઃ[ શારીરા] પઠ્યન્તે; આલોચકરાજકભ્રાજકસાધક- પાચકભેદેન[ વા]; તેષાં કથમ્ ઇદં[ ઇદાં] પઞ્ચાભિધાયિનાં પૃથક્ત્વં ભવતીતિ ॥

અત્રોવાચ ભગવાન્ આત્રેયઃ તત્રાલોચકો નામ વર્ષશીતાતપપ્રવૃદ્ધઃ ।
સ દ્વિવિધઃ ।
ચક્ષુર્વૈશેષિકો બુદ્ધિવૈશેષિકશ્ચેતિ ।
ચક્ષુર્વૈશેષિકો નામ ય આત્મમનસોસ્સન્નિકર્ષજ્ઞાનમુદીરયિત્વા ચિત્તે ચિત્તમપ્યાધાય સંસ્વેદજાણ્ડજોદ્ભિજ્જજરાયુજાનાં ચતુર્ણાં ભૂતગ્રામાણાં લક્ષણસંસ્થાનરૂપવર્ણસ્વરૈર્ ઉચ્ચાવચાનાં પુષ્પફલપત્રાણાં રૂપનિર્વૃત્ય્ અર્થમેકૈકસ્ય[ અર્થમૈકેકં દ્વૌ વા ત્રયો વા] દ્વયોસ્ત્રયાણાં સર્વેષાં વા યુગપત્પ્રણિપતિતાનાં ચક્ષુષા વૈશેષ્યમુત્પાદયતીતિ[ વૈષમ્ય] ॥

બુદ્ધિવૈશેષિકો નામ યો ભ્રુવોર્મધ્યે શૃઙ્ગાટકસ્થઃ સુસૂક્ષ્માનર્થાન્ અધ્યાત્મકૃતાન્ ગૃહ્ણાતિ જ્ઞાનેન, જ્ઞેયં જ્ઞાનં કૃત્સ્નજ્ઞેયકૈવલ્યાર્થેષુ દર્શયતિ ।
તસ્માદ્ જ્ઞાનજ્ઞેયં જ્ઞાત્વા જ્ઞાનં ગૃહ્ણાતિ ।
ગૃહીતં ધારયતિ ।
ધારિતં પ્રત્યુદાહરતિ, અતીતં સ્મરતિ, પ્રત્યુત્પન્નં કૃત્વા ઽ નાગતં પ્રાર્થયતિ, જાતમાત્રશ્ ચ પુનરનુપદિષ્ટસ્વભાવં માતૃસ્તન્યમભિલષતિ ।
ધ્યાને પ્રત્યાહારે યોજનાચ્ ચ બુદ્ધિવૈશેષ્યમુત્પાદયતીતિ ॥

તત્ર ભ્રાજકો નામ યો હ્યસ્ય[ યસ્ય] શરીરં લક્ષણં ચોપગમયતિ, પ્રાધાન્યં પ્રદર્શયતિ, શિરઃપાણિપાદપાર્શ્વપૃષ્ઠોદરજઙ્ઘાસ્યનખનયનકેશાનાં ચ પ્રતિભાવૃદ્ધિવિશેષાનુત્પાદયતિ, ભ્રાજયતીતિ ભ્રાજકઃ ॥

પ્રભવિષ્ણુત્વેન્દ્રિયપ્રાબલ્યાદ્ બુધ્યવસ્થાહંકારેણ વા- અભિમતર્થમર્થેભ્ય[ અભિમતે] આત્મકૃતમાધતે ।
ચક્ષુઃશ્રોત્રઘ્રાણરસનસ્પર્શનવાક્પાણિપાદપાયૂપસ્થેભ્યઃ સર્વેષાં વિષયાર્થાનાં સ્વભાવોપરક્તાનાં પરસ્પરેભ્યો રાગમુત્પાદયતીતિ ।
અન્તર્મધ્યે ચ પિત્તસ્થાનમન્તરં પ્રવિશ્ય રાગં જનયતીતિ રાજકઃ[ રાજકમ્] ॥

સાધકો નામ યઃ[ યા] શબ્દસ્પર્શગન્ધેભ્યો ઽ ર્થકામેભ્યશ્ ચ દેવપિતૄષિભ્યશ્ ચ ઇહ ચામુત્રકાણાં ચ પાદાર્થાનાં વિશ્રેયસમધિકૃત્ય સર્વપદાર્થા નાપ્નોતિ[ નાં નૂતિ] સ્વયુક્ત્યા સાધયતીતિ સાધકઃ ॥

પાચકો નામ અશિતપીતલીઢખાદિતમાહારજાતં જાતનીર્યં પાચયતીતિ[ - -ચ] પાચકઃ ।
યઃ સ્વકં કામમેવાગ્નિં પ્રપૂરયતિ હર્ષયતિ ॥

ભવન્તિ ચાત્ર--- યો ઽ યં નિર્દહતિ ક્ષિપ્રમાહારં સર્વદેહિનામ્ ।
અપાનમદ્યનિદનઃ કાયાગ્નિઃ પરિપઠ્યતે[ પરિપર્યતે] ॥

પ્રભાવલક્ષ્યસ્સંયુક્તો[ -લક્ષ્યસતિ] જીવસ્યેહ સનાતનઃ ।
નાભિમધ્યે શરીરસ્ય વિજ્ઞેયં સોમમણ્ડલમ્ ॥

સોમમણ્ડલમધ્યસ્થં વિદ્યાત્ તત્ સૂર્યમણ્ડલમ્ ।
પ્રદીપવચ્ ચાપિ નૃણાં તસ્ય મધ્યે હુતાશનઃ ॥

દેહિના ભોજનં ભુક્તં નાનાવ્યઞ્જનસંસ્કૃતમ્ ।
સૂર્યો દિવિ યથા તિષ્ઠન્ તેજોયુક્તો ગભસ્તિભિઃ ॥

વિશોષયતિ સર્વાણિ પલ્વલાનિ પયાંસિ ચ ।
તદ્વચ્છરીરિણાં વ્યક્તં[ ભુક્તં] જાઠરો નાભિસંસ્થિતઃ ॥

મયૂખૈઃ ક્ષિપ્રમાદત્તે સૂર્યકાન્તો મણિર્યથા ।
ક્ષિપ્રં સમ્યક્ પ્રદહતિ ગોમયં કાષ્ઠમ્ એવ ચ ॥

સ્થૂલકાયેષુ સત્ત્વેષુ યવમાત્રપ્રમાણતઃ ।
હ્રસ્વકાયેષુ સત્ત્વેષુ ત્રુટિમાત્રપ્રમાણતઃ ॥

ક્રિમિકીટપતઙ્ગેષુ વાયુમાત્રો ઽ વતિષ્ઠતિ ।
યસ્તં ચિકિત્સેત્સીદન્તં[ ચિકિત્સિદ્ધન્તં] વ્યાધિના ચાપિ દેહિનામ્ ॥

આયુર્વેદાભિયોગેન સ વૈ કાયચિકિત્સકઃ ।
રસં ચ શોણિતં ચૈવ મેદો માંસમથાપિ ચ ॥

મહત્યનશને ન્ẏણાં સર્વાણ્ય્ એતાનિ ખાદતિ ।
અગ્નીષોમાત્મકં સર્વં જગત્સ્થાવરજઙ્ગમમ્ ॥

અગ્નીષોમાત્મકાઃ સર્વે દેહિનસ્ તુ ચતુર્વિધાઃ ।
સૂર્યાત્મકાનિ સર્વાણિ[ ચાન્દ્રાણિ] તથા સોમાત્મકાનિ ચ ॥

મહત્યનશને ન્ẏણાં તેનાન્ત્રાણિ સ[ ન] ખાદતિ ।
જાઠરો જલસમ્ભૂતઃ પાવકઃ પવનૈસ્સહ ॥

પ્રદીપ્યતે નૃણાં કોષ્ઠે સતિ વેન્ધનપૂરિતઃ ।
ઇક્ષ્વાકુકોશમ્[ શોક] આસ્થાય યથા દીપઃ સ્થિરે ઽ મ્ભસિ ॥

તિષ્ઠતે તિમિરે સક્તો ન તથા ચલિતે ઽ મ્ભસિ ।
એવં શરીરિણાં કોષ્ઠે[ રૂષ્ઠે] વૈકૃતેન પુનઃ પુનઃ ॥

અગ્નિર્વૈષમ્યમાપ્નોતિ પૂર્યમાણઃ પુનઃ પુનઃ ।
સ ચ યત્નેન વૈ રક્ષ્યો વિપન્ને[ વિપન્નો] દોષદર્શનાત્ ।
છર્દ્યતે[ દ્વિયર્ત] ચાતિસાર્યેત વિકારં ચાયમૃચ્છતિ ॥

અસાવસમ્પ્રાપ્તકાલો[ શ્વાસં] ય એવં મ્રિયતે, વર્ષશતં હિ પુરુષાયુસ્તચ્ચાનાપ્તું જીર્ણલઘુપથ્યભોજનાનુવર્તિના ભવિતવ્યમ્ ઇતિ ॥

તત્રાહ કસ્માદ્ અલસકવિષૂચિકાવાન્[ -વિષૂચિકાવસાધ્યયે વાગવિ] સદ્ય એવાગદી ભવતિ કશ્ચિન્મ્રિયત ઇતિ અત્રાહ---રૂક્ષસ્યાધ્યશનેન- ઉત્પીડિતા[ ઉત્પિતિ] વાતપિત્તશ્લેષ્માણઃ[ -શ્લેષ્માણિ] ઊર્ધ્વમધો વા નાનુલોમા ભવન્તિ, ઉદ્વૃત્તૈસ્ તત્ર તૈઃ સદ્ય એવ મ્રિયતે ।
સ્નિગ્ધસ્યાધ્યશમોત્પીડિતા વાતાદયઃ ઊર્ધ્વમધો વા અનુલોમાઃ[ અનુલોમાંસ્વાઙ્ગસાંસ્તુ] સ્વાઙ્ગદેશાંસ્ તુ પ્રદદ્યન્તે, તત્ર તૈઃ સદ્ય એવાગદી ભવતિ ॥

અથ દશાન્તર્ગુહાઃ[ -અન્તહાન્ત], દશ બહિર્ગુણાઃ ।
તદ્ યથા---દ્વિચક્ષુષી દ્વિનાસિકે દ્વે શ્રવસી કણ્ઠનાડીગુદમેઢ્રવાયુસ્રોતાંસીતિ[ સ્રોતસી કણ્ઠનાભિ-] દશ અન્તર્ગુહાઃ ।
દશ ધમન્યો હૃદયે[ હૃદયં] નિબદ્ધા ભવન્તિ ।
તાઃ પ્રભવે[ પ્રભવં] ચતુરંગુલમાત્રં ગત્વા વિંશતિર્ભવન્તિ ।એવમ્ એતા દશ ધમન્યઃ ષષ્ટિર્ભવન્તિ ।
તત્ર તુ ભવન્તિ[ ભવન્તુત્રી] ત્રીણિ શતસહસ્રાણિ ષષ્ટિરિયં[ ષહ્તંશાલિ] જાલાનિ સિરાણાં ।
તદ્ યથા--- વૃક્ષઃ[ વૃક્ષ] શાખાવૃતઃ[ શાખાવૃત] ફલપલાશૈરવતરતિ સર્વત્ર ।
તદ્ યથા વા હાગો[ હન્યો] અશ્મભિર્ અતતઃ[ અશ્મભિર્ અતરઃ] તથાયં[ તતાયં] સિરાભિર્ અવતતઃ ।
રોમકૂપે રોમકૂપે[ રૂપકૂપે] હ્ય્ અસ્ય સિરામુખં ભવતિ, યતઃ સ્વેદઃ[ સ્વેતઃ] ક્ષરતીતિ[ ક્ષિરતીતિ] ॥

તત્રાહ કસ્માદ્ અયં પુરુષો ન સન્તતમપસ્મરતીતિ અત્રોચ્યતે---યથા સરિતાં પ્રાદુર્ભાવે વારિજાનિ સત્ત્વાનિ પ્રાદુર્ભવન્તિ હાસે વા હસન્તિ ।
યદા યદા રસવેગં પ્રાપ્નુવન્તિ તદા તદા અપસ્મારયન્તિ ।
તસ્માદ્ દ્વ્યહાત્ત્ર્યહાત્ પક્ષાન્માસાન્તરાચ્ચાપસ્મરન્તે ॥

કેચિદ્રક્ષોપહત ઇત્ય્ આહુઃ, તચ્ચાયુક્તમ્ ।
યદિ હ્યેવં સ્યાદ્ દૃશ્યેરન્ પુરુષશરીરે પ્રહારાદીનિ વા ।
તતશ્ચ[ તસ્તચ્છ] નૈવમ્ ।
વેતાલાભિભૂત[ વેલાવભૂત] ઇતિ ચેત્ત ચાપ્ય્ અનુપપન્નમ્ ।
પુણ્યાનિ હ્યેષાં મનાંસિ[ વનાંસિ] ધ્યાયન્તિ[ ધ્યાયન્ત્યે] ।
યદિ ચૈવં કદાચિદ્ભવતિ ।
તસ્માત્ તદ્ એવ પાઠ્યં રસોપહતમ્ ઇતિ ચેદેવમ્ એવ ।
રસપ્રવિવેકકાલે તૃતીયકચતુર્થકાવ પિ[ વ] દૃશ્યેતે જ્વરાવપિ ।નેષત્રાં હ્ય્ અનનાર્થઃ ॥

અત્રાહ કિં ખલ્વસ્ય[ જલ્પ] ગર્ભસ્ય પ્રથમં સમ્ભવતિ હસ્તૌ[ હસ્તં] પાદાવિતિ બડિશઃ તત્ પ્રતિષ્ઠિતત્વાત્ [ પ્રતિષ્ટતાત્] શરીરસ્ય[ શઈરશ્વ] ।
પશ્ચાદ્ ગુદ ઇતિ શૌનકઃ તદાશ્રિતત્વાદ્ વાયોઃ ।
નાભિર્ ઇતિ ખણ્ડકાપ્યઃ તત્ર નાડીનાં પ્રતિષ્ઠિતત્વાત્ [ પ્રતિષ્ટ] ।
હૃદયમ્ ઇતિ પરાશરઃ વિજ્ઞાનમૂલકાનાં તન્મૂલત્વાત્ ।
શિર ઇતિ ભરદ્વાજઃ શરીરસ્ય તન્મૂલત્વાત્ ।
ચક્ષુરિતિ કાશ્યપઃ ।
નેત્યાહ ભગવાન્પુનર્વસુરાત્રેયઃ ।
તસ્માદ્ અર્બુદમેવાસ્ય પ્રથમં સમ્ભવતિ ।
તત્ર સર્વે શરીરપ્રદેશાસ્સમ્ભવન્તિ અર્બુદસ્નેહોત્પન્નાઃ ॥

અત્રાહ---કિં નુ[ તુ] ગર્ભો[ ગર્વો] માતુરુદરસ્થો ઽ શ્નાતિ[ માતુરસ્થો] ન વેતિ ।
અત્રોચ્યતે નાશ્નાતિ ।
યદિ હ્ય્ અશ્નીયાત્ સ્યાદ્ અસ્ય[ અસ્યા પુરુષ] પુરીષમતીતકાલં, ન ચેદમસ્તિ[ ચેદસિ] ।
કથં તર્હિ નાભ્યાં નાડી પ્રતિષ્ઠિતા તસ્યામપરા માતુર્હૃદયમાશ્રિતા તયા માતુરન્નરસો ઽ ભિવહન્ ગર્ભં પ્રીણયત્યભિવર્ધયતિ ।
તદ્ યથા કુલ્યાઃ કેદારમભિસંશ્રયન્ત્યો ભાવયન્તિ તદ્વત્ ॥

તત્રાહ કથં ગર્ભો માતુરુદરે તિષ્ઠતીતિ ।
ઊર્ધ્વમ્ ઇતિ શૌનકઃ ।
અવાક્છિરા ઇતિ ભરદ્વાજઃ ।
નેત્ય્ આહ ભગવાન્પુનર્વસુરાત્રેયઃ ।
યદ્ય્ ઊર્ધ્વં તિષ્ઠેત્ તર્હિ માતૃઘાતી સ્યાત્ ।
યદ્ય્ અવાક્છિરાઃ સ્વઘાતી સ્યાત્ ।
કથં તર્હિ તિર્યક્ સર્વૈરયમઙ્ગપ્રત્યઙ્ગૈઃ પ્રતિભુગ્નઃ શેતે ॥ તસ્ય તદનનતરં તત્પ્રથમં પ્રતિપદ્યતે [ સન્દર્ભેણાનેન પ્રતિપિપાદયિષિતો ઽ ર્થઃ ન સ્પષ્ટઃ] ।
તસ્માત્ તસ્ય શિરઃ પ્રથમં પુનર્વસુરાત્રેયઃ પ્રતિપદ્યતે ।
તદસ્ય ગુરુતરં ભવતીતિ ।
અથ ખલુ વૃક્કો મેદો ગુરુરિતિ સંપ્રવૃદ્ધૌ પરસ્પરમભિવર્ધયન્તિ ॥

તત્ર શ્લોકઃ, ઊષ્મા રસસ્થો દેહે ઽ સ્મિઞ્જીવનં ગૃહ્ય તિષ્ઠતિ ।
રસોદ્ભવઃ પુમાંસ્તસ્માદ્ રસો જીવનમુચ્યતે ॥ ઇત્ય્ આહ ભગવાન્ આત્રેયઃ ।
ઇતિ ભેલે શારીરે ચતુર્થો ઽ ધ્યાયઃ ॥ ॥ પઞ્ચમો ઽ ધ્યાયઃ ॥ અથાતઃ શરીરનિચયં વ્યાખ્યાસ્યામ ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ આત્રેયઃ ।