Bhela Samhita · Chapter 3.4

pramṛśya dṛṣṭvā pṛṣṭvā ca parīkṣetāturaṃ bhiṣak /
pūrvaṃ tu rogavijñānaṃ tataḥ paś cāccikitsitam //

rūpaṃ chāyām upacayaṃ prāgvyādhervyādhitasya ca /
dṛṣṭvā bhiṣak parīkṣeta prākṛtaṃ vaikṛtaṃ tathā //

jvarasya sāmyaṃ vaiṣamyaṃ gātraṃ vā ślakṣṇakarkaśam /
dṛṣṭvā spṛṣṭvāvagaccheddhi śaity amauṣṇyaṃ ca pāṇinā //

mātāpitṛsamācāraṃ sātmyaṃ garbheṇa dauhṛdam /
vyādhikālaparīṇāmaṃ śakṛnmūtravivarṇatām //

pūrvarūpasamutthānaṃ śarīrāgnivayobalam /
prakṛtiṃ janmadeśaṃ ca bhojanaṃ ca yathocitam //

vyāyāmaniṣṭhāsātmyaṃ ca mātrāmātre ca bhojane /
praśnoktāni vijānīyādyadanyadapi tadvidham //

kecidicchanti munayo doṣamekamihādhikam /
vikārasyāviśiṣṭatvād aniṣṭaṃ kāraṇaṃ ca tat //

rūkṣāsaho naro yas tu sa vātaprakṛtiḥ smṛtaḥ /
pettiko ' mbusahaś cāpi madhurāmlāsahaḥ kaphāt //

svabhāvaprabhavo hyeṣa sahotpanno guṇāgamaḥ /
prakṛtiṃ vai vijānīyāt tasya vakṣyāmi lakṣaṇam //

avyaktaṃ ca mahāṃś caiva mahābhūtāni pañca ca /
parāḥ prakṛtayassapta svabhāvaḥ kāla eva ca //

tebhyo bhavanti bhūtāni tānyeva pratiyānti ca /
indriyāṇīndriyārthāś ca buddhayaḥ pañca tās tathā //

ṛtukāle yadā nārī rūkṣāṇyannāni sevate /
udāvarte tathāpīha karma cātiniṣevate //

tadaivaṃ vātasanduṣṭaṃ raktaṃ garbhāśayasthitam /
tadvidhenaiva śuklena yadā yogam upaiti vai //

tadā vātapraduṣṭena śuklena rudhireṇa ca /
vātaprakṛtitāmeti garbhaḥ prāgātmanaḥ sa vai //

evam evartukāle vai bhajantyāḥ kaphapaittikam /
ślaiṣmikī paittikī cāpi prakṛtirjāyate tataḥ //

hrasvaḥ śīghraḥ kṛśaś cāṇuḥ pralāpī paruṣapriyaḥ /
stabdhāṅgo viṣamaśliṣṭo gaṇarūpe gaṇe dhṛtiḥ //

sahaḥ kleśasya visrambhī rūkṣatvaganavasthitaḥ /
kharamūrdhajaromāṅgaḥ kṣipragrāhī tathā smṛtaḥ //

svapneṣu coṣṭreṇāyāti viyaty api tu gacchati /
yasyopaśete susnigdhaṃ sa vātaprakṛtirnaraḥ //

śithilāṅgo ' garugandhaścaṇḍaḥ śīghro mahāśanaḥ /
valīpalitakhālity aśīghrapākī tathākṣamaḥ //

vṛttākṣaḥ krodhano yaś ca durbalo durbalendriyaḥ /
nāmlāśaḥ śītaśītāśī duṣprajāḥ śītalapriyaḥ //

ativarṇo ' timedhāvī svapne pāvakadṛk tathā /
śīghramāvāti yaḥ snātaḥ paittikaprakṛtirnaraḥ //

susnigdhaḥ ślakṣṇabaddhāṅgaḥ subhagaḥ priyadarśanaḥ /
dṛḍhasmṛtiściragrāhī dṛḍhabhaktiparāyaṇaḥ //

priyamāṃsoṣṇakaṭukaḥ priyayoṣidbahupradaḥ /
kṣamāvān balavān dhanyaḥ śītāluraśanapriyaḥ //

cirād dṛḍhavyādhiratho mitavāgalpabhuk smṛtaḥ /
dīrghadarśī mahotsāho dhīraḥ kleśasahas tathā //

romadantanakhaiḥ keśairbahulairyassubandhanaiḥ /
cirādāvāti ca snātaḥ svapne paśyati codakam //

yas tu rūkṣaṃ tu sahate sa śleṣmaprakṛtirnaraḥ /
saṃsṛṣṭaprakṛtiṃ vidyāt saṃsṛṣṭaiś cāpi lakṣaṇaiḥ //

nivṛttā prakṛtirdhanyā dvandvā bhavati madhyamā /
sannipātātmikā yā tu jaghanyā sā prakīrtitā // ity āha bhagavān ātreyaḥ /
iti bhele caturtho ' dhyāyaḥ // // pañcamo ' dhyāyaḥ // athāto vyādhitarūpīyaṃ vyākhyāsyāma iti ha smāha bhagavān ātreyaḥ /