ભેલસંહિતા · અધ્યાય 3.4

પ્રમૃશ્ય દૃષ્ટ્વા પૃષ્ટ્વા ચ પરીક્ષેતાતુરં ભિષક્ ।
પૂર્વં તુ રોગવિજ્ઞાનં તતઃ પશ્ ચાચ્ચિકિત્સિતમ્ ॥

રૂપં છાયામ્ ઉપચયં પ્રાગ્વ્યાધેર્વ્યાધિતસ્ય ચ ।
દૃષ્ટ્વા ભિષક્ પરીક્ષેત પ્રાકૃતં વૈકૃતં તથા ॥

જ્વરસ્ય સામ્યં વૈષમ્યં ગાત્રં વા શ્લક્ષ્ણકર્કશમ્ ।
દૃષ્ટ્વા સ્પૃષ્ટ્વાવગચ્છેદ્ધિ શૈત્ય્ અમૌષ્ણ્યં ચ પાણિના ॥

માતાપિતૃસમાચારં સાત્મ્યં ગર્ભેણ દૌહૃદમ્ ।
વ્યાધિકાલપરીણામં શકૃન્મૂત્રવિવર્ણતામ્ ॥

પૂર્વરૂપસમુત્થાનં શરીરાગ્નિવયોબલમ્ ।
પ્રકૃતિં જન્મદેશં ચ ભોજનં ચ યથોચિતમ્ ॥

વ્યાયામનિષ્ઠાસાત્મ્યં ચ માત્રામાત્રે ચ ભોજને ।
પ્રશ્નોક્તાનિ વિજાનીયાદ્યદન્યદપિ તદ્વિધમ્ ॥

કેચિદિચ્છન્તિ મુનયો દોષમેકમિહાધિકમ્ ।
વિકારસ્યાવિશિષ્ટત્વાદ્ અનિષ્ટં કારણં ચ તત્ ॥

રૂક્ષાસહો નરો યસ્ તુ સ વાતપ્રકૃતિઃ સ્મૃતઃ ।
પેત્તિકો ઽ મ્બુસહશ્ ચાપિ મધુરામ્લાસહઃ કફાત્ ॥

સ્વભાવપ્રભવો હ્યેષ સહોત્પન્નો ગુણાગમઃ ।
પ્રકૃતિં વૈ વિજાનીયાત્ તસ્ય વક્ષ્યામિ લક્ષણમ્ ॥

અવ્યક્તં ચ મહાંશ્ ચૈવ મહાભૂતાનિ પઞ્ચ ચ ।
પરાઃ પ્રકૃતયસ્સપ્ત સ્વભાવઃ કાલ એવ ચ ॥

તેભ્યો ભવન્તિ ભૂતાનિ તાન્યેવ પ્રતિયાન્તિ ચ ।
ઇન્દ્રિયાણીન્દ્રિયાર્થાશ્ ચ બુદ્ધયઃ પઞ્ચ તાસ્ તથા ॥

ઋતુકાલે યદા નારી રૂક્ષાણ્યન્નાનિ સેવતે ।
ઉદાવર્તે તથાપીહ કર્મ ચાતિનિષેવતે ॥

તદૈવં વાતસન્દુષ્ટં રક્તં ગર્ભાશયસ્થિતમ્ ।
તદ્વિધેનૈવ શુક્લેન યદા યોગમ્ ઉપૈતિ વૈ ॥

તદા વાતપ્રદુષ્ટેન શુક્લેન રુધિરેણ ચ ।
વાતપ્રકૃતિતામેતિ ગર્ભઃ પ્રાગાત્મનઃ સ વૈ ॥

એવમ્ એવર્તુકાલે વૈ ભજન્ત્યાઃ કફપૈત્તિકમ્ ।
શ્લૈષ્મિકી પૈત્તિકી ચાપિ પ્રકૃતિર્જાયતે તતઃ ॥

હ્રસ્વઃ શીઘ્રઃ કૃશશ્ ચાણુઃ પ્રલાપી પરુષપ્રિયઃ ।
સ્તબ્ધાઙ્ગો વિષમશ્લિષ્ટો ગણરૂપે ગણે ધૃતિઃ ॥

સહઃ ક્લેશસ્ય વિસ્રમ્ભી રૂક્ષત્વગનવસ્થિતઃ ।
ખરમૂર્ધજરોમાઙ્ગઃ ક્ષિપ્રગ્રાહી તથા સ્મૃતઃ ॥

સ્વપ્નેષુ ચોષ્ટ્રેણાયાતિ વિયત્ય્ અપિ તુ ગચ્છતિ ।
યસ્યોપશેતે સુસ્નિગ્ધં સ વાતપ્રકૃતિર્નરઃ ॥

શિથિલાઙ્ગો ઽ ગરુગન્ધશ્ચણ્ડઃ શીઘ્રો મહાશનઃ ।
વલીપલિતખાલિત્ય્ અશીઘ્રપાકી તથાક્ષમઃ ॥

વૃત્તાક્ષઃ ક્રોધનો યશ્ ચ દુર્બલો દુર્બલેન્દ્રિયઃ ।
નામ્લાશઃ શીતશીતાશી દુષ્પ્રજાઃ શીતલપ્રિયઃ ॥

અતિવર્ણો ઽ તિમેધાવી સ્વપ્ને પાવકદૃક્ તથા ।
શીઘ્રમાવાતિ યઃ સ્નાતઃ પૈત્તિકપ્રકૃતિર્નરઃ ॥

સુસ્નિગ્ધઃ શ્લક્ષ્ણબદ્ધાઙ્ગઃ સુભગઃ પ્રિયદર્શનઃ ।
દૃઢસ્મૃતિશ્ચિરગ્રાહી દૃઢભક્તિપરાયણઃ ॥

પ્રિયમાંસોષ્ણકટુકઃ પ્રિયયોષિદ્બહુપ્રદઃ ।
ક્ષમાવાન્ બલવાન્ ધન્યઃ શીતાલુરશનપ્રિયઃ ॥

ચિરાદ્ દૃઢવ્યાધિરથો મિતવાગલ્પભુક્ સ્મૃતઃ ।
દીર્ઘદર્શી મહોત્સાહો ધીરઃ ક્લેશસહસ્ તથા ॥

રોમદન્તનખૈઃ કેશૈર્બહુલૈર્યસ્સુબન્ધનૈઃ ।
ચિરાદાવાતિ ચ સ્નાતઃ સ્વપ્ને પશ્યતિ ચોદકમ્ ॥

યસ્ તુ રૂક્ષં તુ સહતે સ શ્લેષ્મપ્રકૃતિર્નરઃ ।
સંસૃષ્ટપ્રકૃતિં વિદ્યાત્ સંસૃષ્ટૈશ્ ચાપિ લક્ષણૈઃ ॥

નિવૃત્તા પ્રકૃતિર્ધન્યા દ્વન્દ્વા ભવતિ મધ્યમા ।
સન્નિપાતાત્મિકા યા તુ જઘન્યા સા પ્રકીર્તિતા ॥ ઇત્ય્ આહ ભગવાન્ આત્રેયઃ ।
ઇતિ ભેલે ચતુર્થો ઽ ધ્યાયઃ ॥ ॥ પઞ્ચમો ઽ ધ્યાયઃ ॥ અથાતો વ્યાધિતરૂપીયં વ્યાખ્યાસ્યામ ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ આત્રેયઃ ।