Bhela Samhita · Chapter 2.3

vātātpittātkaphāccaiva nicayādatha lohitāt /
pañca gulmā bhavantīha teṣāṃ vakṣyāmi lakṣaṇam //

sa yadā vātalo janturvātalaṃ bhajate ' śanam /
dhāvati plavate vāpi rātrau jāgarti vā punaḥ //

atibrūte ' tihasati striyo vātiniṣevate /
udāvartayate vāpi karma cātiniṣevate //

vṛkṣaprapatanādvāpi chardayatyathavā balāt /
tasyaivaṃ kupito vāyur āmāśayamupāgataḥ //

pārśvayor hṛdi kukṣau vā gulmaṃ saṃjanayatyatha /
sa sakṛdbhavati sthūlaḥ punar bhavati vāpy aṇuḥ //

todasphuraṇasaṃyukto vidhyate ca vidhāvati /
vedanāṃ janayatyeṣa jvaraṃ sañjanayaty api //

vastiśīrṣaṃ ca saṃgṛhya dārayanniva tiṣṭhati /
viṣaṃ bhavati cāhāro mūrdhānaṃ pratipadyate //

punaś ca dṛśyate vyaktaṃ punarnaśyati cāpy atha /
karoti gāḍhaṃ duḥkhena purīṣaṃ vā saśoṇitam //

kṛṣṇābhāsaś ca puruṣo vātagulmī sa dṛśyate /
yassadā pittalo jantuḥ pittalaṃ bhajate ' śanam //

apramāṇena durmedhāḥ sevate pānamīdṛśam /
tasyaivaṃ kupitaṃ pittamāmāśayamupāgatam //

pārśvayor hṛdi kukṣau vā gulmaṃ sañjanayatyatha /
uṣyate dūyate cāpi dahyate dhūpyate tathā //

nityaṃ taptaś ca raktaṃ ca svedaṃ muñcatyabhīkṣṇaśaḥ /
ayogolo yathā taptas tathā sthānagate dahet //

tṛṣṇāṃ mūrcchāṃ ca janayetsthānād api visarpati /
vedanā paramā caiva tasmin sthāne prajāyate //

purā jātāni lomāni tasmād gulmaparigrahāt /
cyavante na ca jāyante yāvadvyādhirna śāmyati //

pittagulmena puruṣaḥ pītābhāsaś ca lakṣyate /
yassadā śleṣmalo jantuḥ śleṣmalaṃ bhajate ' śanam //

apramāṇena durmedhā divāsvapnaratas tathā /
tasyaivaṃ kupitaḥ śleṣmā hyāmāśayamupāgataḥ //

pārśvayor hṛdi kukṣau vā gulmaṃ sañjanayatyatha /
na cāsya svadate bhojyaṃ bhuktaṃ na ca vipacyate //

śleṣmaṇā saha bhuktaṃ ca muhurūrdhvaṃ prapadyate /
śuklamūtrapurīṣaś ca śuklābhāsas tathaiva ca //

śuklanetraś ca bhavati gulme śleṣmasamudbhave /
yassadā karśito janturvyādhinā bheṣajena vā //

asañjātabalāgniś ca doṣalānyupasevate /
tasya sannicitā doṣā gulmaṃ kurvanti dāruṇam //

tatra sarvāṇi rūpāṇi dṛśyante sānnipātike /
atha lohitagulmas tu strīṇām eva prajāyate //

nāsau bhavati nṝṇāṃ tu tasya vakṣyāmi lakṣaṇam /
acirapracyute garbhe sūtikāyās tathā ' cirāt //

atiprajananādvāpi tathā ' prajananena vā /
sandhāraṇādvā bhārasya raktamādhmāpayet tataḥ //

sā śoṇite sthite nārī garbhiṇī strīti manyate /
samayādatha śūlāni tasyāḥ kukṣau bhavatyatha //

koṣṭhe gulmodaraṃ tac ca garbho ' yam iti manyate /
garbho ' yam iti ca vyādhirvarṣamekaṃ bahūny api //

dhārayatyatha nirbhedaṃ kathañcitsanniyacchati /
athāsyāḥ kālaparyāyāt sakṣīrau bhavataḥ stanau //

kṛśā bhavati sā pāṇḍurdohadaṃ cābhinandati /
chardirniṣṭhīvikā caiva tandrā caivaṃ prabādhate //

pādayoḥ śvayathuś ca syādraktagulme praduṣyati /
eṣāṃ tu khalu pañcānāṃ gulmānāṃ samudāhṛtam /
vidyādasādhyaṃ nicayaṃ yatnasādhyāṃstathetarān // ity āha bhagavān ātreyaḥ /
iti bhele nidāne tṛtīyo ' dhyāyaḥ // // caturtho ' dhyāyaḥ // athātaḥ kāsanidānaṃ vyākhyāsyāma iti ha smāha bhagavān ātreyaḥ /