ભેલસંહિતા · અધ્યાય 2.3

વાતાત્પિત્તાત્કફાચ્ચૈવ નિચયાદથ લોહિતાત્ ।
પઞ્ચ ગુલ્મા ભવન્તીહ તેષાં વક્ષ્યામિ લક્ષણમ્ ॥

સ યદા વાતલો જન્તુર્વાતલં ભજતે ઽ શનમ્ ।
ધાવતિ પ્લવતે વાપિ રાત્રૌ જાગર્તિ વા પુનઃ ॥

અતિબ્રૂતે ઽ તિહસતિ સ્ત્રિયો વાતિનિષેવતે ।
ઉદાવર્તયતે વાપિ કર્મ ચાતિનિષેવતે ॥

વૃક્ષપ્રપતનાદ્વાપિ છર્દયત્યથવા બલાત્ ।
તસ્યૈવં કુપિતો વાયુર્ આમાશયમુપાગતઃ ॥

પાર્શ્વયોર્ હૃદિ કુક્ષૌ વા ગુલ્મં સંજનયત્યથ ।
સ સકૃદ્ભવતિ સ્થૂલઃ પુનર્ ભવતિ વાપ્ય્ અણુઃ ॥

તોદસ્ફુરણસંયુક્તો વિધ્યતે ચ વિધાવતિ ।
વેદનાં જનયત્યેષ જ્વરં સઞ્જનયત્ય્ અપિ ॥

વસ્તિશીર્ષં ચ સંગૃહ્ય દારયન્નિવ તિષ્ઠતિ ।
વિષં ભવતિ ચાહારો મૂર્ધાનં પ્રતિપદ્યતે ॥

પુનશ્ ચ દૃશ્યતે વ્યક્તં પુનર્નશ્યતિ ચાપ્ય્ અથ ।
કરોતિ ગાઢં દુઃખેન પુરીષં વા સશોણિતમ્ ॥

કૃષ્ણાભાસશ્ ચ પુરુષો વાતગુલ્મી સ દૃશ્યતે ।
યસ્સદા પિત્તલો જન્તુઃ પિત્તલં ભજતે ઽ શનમ્ ॥

અપ્રમાણેન દુર્મેધાઃ સેવતે પાનમીદૃશમ્ ।
તસ્યૈવં કુપિતં પિત્તમામાશયમુપાગતમ્ ॥

પાર્શ્વયોર્ હૃદિ કુક્ષૌ વા ગુલ્મં સઞ્જનયત્યથ ।
ઉષ્યતે દૂયતે ચાપિ દહ્યતે ધૂપ્યતે તથા ॥

નિત્યં તપ્તશ્ ચ રક્તં ચ સ્વેદં મુઞ્ચત્યભીક્ષ્ણશઃ ।
અયોગોલો યથા તપ્તસ્ તથા સ્થાનગતે દહેત્ ॥

તૃષ્ણાં મૂર્ચ્છાં ચ જનયેત્સ્થાનાદ્ અપિ વિસર્પતિ ।
વેદના પરમા ચૈવ તસ્મિન્ સ્થાને પ્રજાયતે ॥

પુરા જાતાનિ લોમાનિ તસ્માદ્ ગુલ્મપરિગ્રહાત્ ।
ચ્યવન્તે ન ચ જાયન્તે યાવદ્વ્યાધિર્ન શામ્યતિ ॥

પિત્તગુલ્મેન પુરુષઃ પીતાભાસશ્ ચ લક્ષ્યતે ।
યસ્સદા શ્લેષ્મલો જન્તુઃ શ્લેષ્મલં ભજતે ઽ શનમ્ ॥

અપ્રમાણેન દુર્મેધા દિવાસ્વપ્નરતસ્ તથા ।
તસ્યૈવં કુપિતઃ શ્લેષ્મા હ્યામાશયમુપાગતઃ ॥

પાર્શ્વયોર્ હૃદિ કુક્ષૌ વા ગુલ્મં સઞ્જનયત્યથ ।
ન ચાસ્ય સ્વદતે ભોજ્યં ભુક્તં ન ચ વિપચ્યતે ॥

શ્લેષ્મણા સહ ભુક્તં ચ મુહુરૂર્ધ્વં પ્રપદ્યતે ।
શુક્લમૂત્રપુરીષશ્ ચ શુક્લાભાસસ્ તથૈવ ચ ॥

શુક્લનેત્રશ્ ચ ભવતિ ગુલ્મે શ્લેષ્મસમુદ્ભવે ।
યસ્સદા કર્શિતો જન્તુર્વ્યાધિના ભેષજેન વા ॥

અસઞ્જાતબલાગ્નિશ્ ચ દોષલાન્યુપસેવતે ।
તસ્ય સન્નિચિતા દોષા ગુલ્મં કુર્વન્તિ દારુણમ્ ॥

તત્ર સર્વાણિ રૂપાણિ દૃશ્યન્તે સાન્નિપાતિકે ।
અથ લોહિતગુલ્મસ્ તુ સ્ત્રીણામ્ એવ પ્રજાયતે ॥

નાસૌ ભવતિ નૄણાં તુ તસ્ય વક્ષ્યામિ લક્ષણમ્ ।
અચિરપ્રચ્યુતે ગર્ભે સૂતિકાયાસ્ તથા ઽ ચિરાત્ ॥

અતિપ્રજનનાદ્વાપિ તથા ઽ પ્રજનનેન વા ।
સન્ધારણાદ્વા ભારસ્ય રક્તમાધ્માપયેત્ તતઃ ॥

સા શોણિતે સ્થિતે નારી ગર્ભિણી સ્ત્રીતિ મન્યતે ।
સમયાદથ શૂલાનિ તસ્યાઃ કુક્ષૌ ભવત્યથ ॥

કોષ્ઠે ગુલ્મોદરં તચ્ ચ ગર્ભો ઽ યમ્ ઇતિ મન્યતે ।
ગર્ભો ઽ યમ્ ઇતિ ચ વ્યાધિર્વર્ષમેકં બહૂન્ય્ અપિ ॥

ધારયત્યથ નિર્ભેદં કથઞ્ચિત્સન્નિયચ્છતિ ।
અથાસ્યાઃ કાલપર્યાયાત્ સક્ષીરૌ ભવતઃ સ્તનૌ ॥

કૃશા ભવતિ સા પાણ્ડુર્દોહદં ચાભિનન્દતિ ।
છર્દિર્નિષ્ઠીવિકા ચૈવ તન્દ્રા ચૈવં પ્રબાધતે ॥

પાદયોઃ શ્વયથુશ્ ચ સ્યાદ્રક્તગુલ્મે પ્રદુષ્યતિ ।
એષાં તુ ખલુ પઞ્ચાનાં ગુલ્માનાં સમુદાહૃતમ્ ।
વિદ્યાદસાધ્યં નિચયં યત્નસાધ્યાંસ્તથેતરાન્ ॥ ઇત્ય્ આહ ભગવાન્ આત્રેયઃ ।
ઇતિ ભેલે નિદાને તૃતીયો ઽ ધ્યાયઃ ॥ ॥ ચતુર્થો ઽ ધ્યાયઃ ॥ અથાતઃ કાસનિદાનં વ્યાખ્યાસ્યામ ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ આત્રેયઃ ।