Bhela Samhita · Chapter 2.2

urovighātāttasyātha jvaraḥ kāsaś ca jāyate /
svaraḥ sīdati cāpy asya niṣṭhīvati saśoṇitam //

athavāpyavaśo jantuḥ śaśvatsa parihīyate /
ity etairlakṣaṇairvidyāt sāhasaprabhavaṃ kṣayam //

yāvatsa balavāneva bṛṃhayet tāvadeva tam /
yasmād balasamāveśaṃ puruṣasyeha jīvitam //

sa yadā gurumadhye vāpy athavā rājasaṃsadi /
goṣṭhe strīdyūtamadhye vā hastipṛṣṭhe ' thavā rathe //

bhayāt prasaṅgāc ca hriyā ghṛṇitvād vāpi mānavaḥ /
prāptapātaṃ purīṣaṃ vā mūtraṃ vāpi ruṇaddhi yaḥ //

tasya sandhāraṇādvāyurūrdhvabhāge samīritaḥ /
uraḥśūlaṃ pārśvaśūlaṃ gulmaṃ ca janayatyatha //

gulmajanmanimittaś ca jvaraḥ kāsaś ca jāyate /
svaraḥ prabhidyate cāsya niṣṭhīvati sapūtikam //

athavāpyavaśo jantuḥ śaśvatsa parihīyate /
ity ebhir lakṣaṇair vidyāt sandhāraṇakṛtaṃ kṣayam //

ātmārthaṃ lajjate janturgurorvā strījanasya ca /
tasmād ātmārthameveha prāptaṃ vegaṃ na dhārayet //

sa yadā durbalo jantuḥ svalpāhāraḥ kṛśo ' pi vā /
rūkṣabhojī viśeṣeṇa striyo yaś cātisevate //

saraktaṃ kurute mūtraṃ jantuḥ śuklaparikṣayāt /
retaḥsthānaṃ ca suṣiraṃ vāyurasya pradhāvati //

tasya vātābhibhūtasya jvaraḥ kāsaś ca jāyate /
svaraḥ sīdati cāpy asya niṣṭhīvati saśoṇitam //

athavāpyavaśo jantuḥ śaśvatsa parihīyate /
ity ebhir lakṣaśairvidyādatimaithunajaṃ kṣayam //

ratimūlaṃ śarīraṃ hi śarīrasya ratiḥ phalam /
tasmāt phalārthī mūlārthaṃ striyaḥ seveta yuktitaḥ //

sa yadā durbalo jantuḥ sevate viṣamāśanam /
bhuñjānasyāsya viṣamaṃ vaiṣamyaṃ yānti dhātavaḥ //

tataḥ purīṣameveha vardhayatyasya bhojanam /
nāvāpnoti rasaṃ dehe vikṛtasyeva dehinaḥ //

rase nivṛtte tasyātha jvaraḥ kāsaś ca jāyate /
svaraḥ sīdati cāpy asya niṣṭhīvati saśoṇitam //

athavāpyavaśo jantuḥ śaśvatsa parihīyate /
ity ebhir lakṣaṇairvidyādviṣamāśanajaṃ kṣayam //

yasmādarthī śarīrārthaṃ rasabhojanamicchati /
śarīrāpekṣayā tasmād āhāraṃ susamācaret //

iti catvāri śoṣāṇāmuktānyāyatanāni me /
yāni buddhvā pariharedārogyārthī pumāniha /
buddhau cārogyamāyattamidamuktaṃ maharṣiṇā // ity āha bhagavān ātreyaḥ /
iti bhele nidāne dvitīyo ' dhyāyaḥ // // tṛtīyo ' dhyāyaḥ // athāto gulmanidānaṃ vyākhyāsyāma iti ha smāha bhagavān ātreyaḥ /