ભેલસંહિતા · અધ્યાય 2.2

ઉરોવિઘાતાત્તસ્યાથ જ્વરઃ કાસશ્ ચ જાયતે ।
સ્વરઃ સીદતિ ચાપ્ય્ અસ્ય નિષ્ઠીવતિ સશોણિતમ્ ॥

અથવાપ્યવશો જન્તુઃ શશ્વત્સ પરિહીયતે ।
ઇત્ય્ એતૈર્લક્ષણૈર્વિદ્યાત્ સાહસપ્રભવં ક્ષયમ્ ॥

યાવત્સ બલવાનેવ બૃંહયેત્ તાવદેવ તમ્ ।
યસ્માદ્ બલસમાવેશં પુરુષસ્યેહ જીવિતમ્ ॥

સ યદા ગુરુમધ્યે વાપ્ય્ અથવા રાજસંસદિ ।
ગોષ્ઠે સ્ત્રીદ્યૂતમધ્યે વા હસ્તિપૃષ્ઠે ઽ થવા રથે ॥

ભયાત્ પ્રસઙ્ગાચ્ ચ હ્રિયા ઘૃણિત્વાદ્ વાપિ માનવઃ ।
પ્રાપ્તપાતં પુરીષં વા મૂત્રં વાપિ રુણદ્ધિ યઃ ॥

તસ્ય સન્ધારણાદ્વાયુરૂર્ધ્વભાગે સમીરિતઃ ।
ઉરઃશૂલં પાર્શ્વશૂલં ગુલ્મં ચ જનયત્યથ ॥

ગુલ્મજન્મનિમિત્તશ્ ચ જ્વરઃ કાસશ્ ચ જાયતે ।
સ્વરઃ પ્રભિદ્યતે ચાસ્ય નિષ્ઠીવતિ સપૂતિકમ્ ॥

અથવાપ્યવશો જન્તુઃ શશ્વત્સ પરિહીયતે ।
ઇત્ય્ એભિર્ લક્ષણૈર્ વિદ્યાત્ સન્ધારણકૃતં ક્ષયમ્ ॥

આત્માર્થં લજ્જતે જન્તુર્ગુરોર્વા સ્ત્રીજનસ્ય ચ ।
તસ્માદ્ આત્માર્થમેવેહ પ્રાપ્તં વેગં ન ધારયેત્ ॥

સ યદા દુર્બલો જન્તુઃ સ્વલ્પાહારઃ કૃશો ઽ પિ વા ।
રૂક્ષભોજી વિશેષેણ સ્ત્રિયો યશ્ ચાતિસેવતે ॥

સરક્તં કુરુતે મૂત્રં જન્તુઃ શુક્લપરિક્ષયાત્ ।
રેતઃસ્થાનં ચ સુષિરં વાયુરસ્ય પ્રધાવતિ ॥

તસ્ય વાતાભિભૂતસ્ય જ્વરઃ કાસશ્ ચ જાયતે ।
સ્વરઃ સીદતિ ચાપ્ય્ અસ્ય નિષ્ઠીવતિ સશોણિતમ્ ॥

અથવાપ્યવશો જન્તુઃ શશ્વત્સ પરિહીયતે ।
ઇત્ય્ એભિર્ લક્ષશૈર્વિદ્યાદતિમૈથુનજં ક્ષયમ્ ॥

રતિમૂલં શરીરં હિ શરીરસ્ય રતિઃ ફલમ્ ।
તસ્માત્ ફલાર્થી મૂલાર્થં સ્ત્રિયઃ સેવેત યુક્તિતઃ ॥

સ યદા દુર્બલો જન્તુઃ સેવતે વિષમાશનમ્ ।
ભુઞ્જાનસ્યાસ્ય વિષમં વૈષમ્યં યાન્તિ ધાતવઃ ॥

તતઃ પુરીષમેવેહ વર્ધયત્યસ્ય ભોજનમ્ ।
નાવાપ્નોતિ રસં દેહે વિકૃતસ્યેવ દેહિનઃ ॥

રસે નિવૃત્તે તસ્યાથ જ્વરઃ કાસશ્ ચ જાયતે ।
સ્વરઃ સીદતિ ચાપ્ય્ અસ્ય નિષ્ઠીવતિ સશોણિતમ્ ॥

અથવાપ્યવશો જન્તુઃ શશ્વત્સ પરિહીયતે ।
ઇત્ય્ એભિર્ લક્ષણૈર્વિદ્યાદ્વિષમાશનજં ક્ષયમ્ ॥

યસ્માદર્થી શરીરાર્થં રસભોજનમિચ્છતિ ।
શરીરાપેક્ષયા તસ્માદ્ આહારં સુસમાચરેત્ ॥

ઇતિ ચત્વારિ શોષાણામુક્તાન્યાયતનાનિ મે ।
યાનિ બુદ્ધ્વા પરિહરેદારોગ્યાર્થી પુમાનિહ ।
બુદ્ધૌ ચારોગ્યમાયત્તમિદમુક્તં મહર્ષિણા ॥ ઇત્ય્ આહ ભગવાન્ આત્રેયઃ ।
ઇતિ ભેલે નિદાને દ્વિતીયો ઽ ધ્યાયઃ ॥ ॥ તૃતીયો ઽ ધ્યાયઃ ॥ અથાતો ગુલ્મનિદાનં વ્યાખ્યાસ્યામ ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ આત્રેયઃ ।