Bhela Samhita · Chapter 1.9
bheṣajaṃ hi catuṣpādamāturaṃ kurute ' gadam /
yunakti yaśasā vaidyamarthamapyasya yacchati //
tasmād auṣadhayogasya vaidyasyāpy āturasya ca /
upasthātuś ca vakṣyāmi sampadaṃ siddhikārikām //
prativātaṃ yathākṣiptaḥ pāṃsumuṣṭirvinaśyati /
tathā hi nāśamāgacchedṛte karma bhiṣakkṛtāt //
nadyāṃ prasyandamānāyāṃ śvabhrasthāne sthaleṣu ca /
praṇaśyati yathā vṛṣṭaṃ tathā duryojitāḥ kriyāḥ //
iṣvāsas tu yathā yukto dharmātmā khaḍgapāṇidhṛt /
parebhyaḥ kṣobham ādhatte pātyātmīyāṃś ca hantyarīn //
evaṃ cikitsakaḥ pādair bheṣajaiś copabṛṃhitaḥ /
rakṣatyakīrterātmānaṃ vyādhiṃ cāpi niyacchati //
sidhyati pratikurvāṇa ity ātreyasya śāsanam /
api cāpratikurvāṇa ity ākhyadbhadraśaunakaḥ //
guṇayuktāturadravyabhiṣakparicarānvitā /
dṛśyate viphalā yasmānnāphalā tu viparyaye //
tasmānnaikāntikī siddhiś catuṣpāde cikitsite /
na tvetāṃ buddhimātreyaśśaunakasyānumanyate //
pratikurvati siddhirhi varṇotsāhabalānvitā /
na ca syādvyādhibahutā na tvevāpratikurvati //
durvarṇo durbalaś ca syād vyādhibhiś cāpy upadrutaḥ /
vikalo vā bhavatyajñair upakrānta ivāturaḥ //
na sā siddhirasiddhiḥ syādyāṃ dṛṣṭvā nābhipadyate /
tasmāt jñānavatāṃ siddhiṃ vindeta matimān bhiṣak //
tatra prathamataḥ pādamauṣadhaṃ tu nibodha me /
khaṃ vāyuranalastoyaṃ bhūmiś caiveha pañcamī //
guṇottarāṇi sarvāṇi yathāsaṃkhyaṃ vibhāvayet /
teṣāntu ye bhūtaguṇāḥ pṛthagbhāvanidarśakāḥ //
parasparasamāyogāddravyeṣveva bhavanti te /
lakṣaṇaṃ khasya sauṣiryaṃ raukṣyaṃ cāpy anilātmakam //
auṣṇyamagnerapāṃ śaity aṃ kharatvaṃ pārthivo guṇaḥ /
yasminyasmin bhavelliṅgametaddravye viśeṣataḥ //
yasya bhūtasya taddravyaṃ tattadātmakamiṣyate /
sauṣiryaṃ lāghavaṃ yatra bhaiṣajyaṃ cāpi khātmakam //
kharatvaṃ ca vivekaś ca raukṣyaṃ cāpy anilātmakam /
snehaḥ kledaś ca śaity aṃ ca mṛdutvaṃ cāpi vārijam //
paicchilyaṃ gauravaṃ mūrtisthairyaṃ gandhaś ca pārthivam /
etairbhūtaguṇairyuktaṃ yaddravyaṃ tattadātmakam //
pañcabhūtātmakaissarvairguṇais tatra samanvitam /
(prativāsaṃ raso gandhastadā praduvanāni ca //
śitamuṣṇodakaṃ caiva raidya cedipriyaṃ rathāḥ /
sajjopakaraṇatvaṃ ca mūlatvakphalasañcayaḥ) //
mūlādīnāṃ sugandhitvaṃ kalyāṇasparśavattathā /
anyūnānatiriktatvarūpavac ca praśasyate //
sthalātmatākanimneṣu saikateṣūpaleṣu ca /
suṣiraṃ nātiviṣṭaṃ ca tiryagyātaṃ ca garhitam //
yenauṣadhārthassadyassyāttena cāpratibadhnatā /
bheṣajaṃ prathamaḥ pādaḥ iti jñeyaṃ cikitsite //
pratiśrāvī dvitīyaḥ syāttasya pratyekaśo guṇāḥ /
balavān dakṣiṇo dakṣaḥ priyavāgajugupsakaḥ //
vīraś cāpratikūlaś ca raktaścitrakathas tathā /
prajñāvāṃś cāpy upasthāyī tathā śāstrānusārataḥ //
na cātipratibadhnīyātsarveṣv auṣadhakarmasu /
praśasyate kleśasahaḥ pratiśrāvī yathāguṇaḥ //
tṛtīyaś cāturaḥ pādaḥ satyāśaṃsī praśasyate /
lakṣaṇaś cātmavāṃś caiva kṛtajñassumanāś ca yaḥ //
auṣadhasya pratigrāhī na ca rogānnigūhayet /
dṛḍhabhakto ' nasūyaś ca yaś cāpi na viṣīdati //
sarvatrāpratikūlaś ca na kriyāmativartate /
ebhir guṇaissamāyuktaṃ jānīyātsādhyamāturam //
bhiṣak caturthaḥ pādas tu sasūtrārthaviśāradaḥ /
arogo dṛṣṭakarmā ca kṛtakṛtyeṣu kovidaḥ //
prayoktā ca pragalbhaś ca kṣamāvānpratibhānavān /
buddhimāṃstarkakuśalo vīryaudāryabalānvitaḥ //
astabdhaś cāpramattaś ca satataṃ saṃyatendriyaḥ /
ojasvī cauṣadhajñaś ca deśakālaprayogavit //
bhiṣak caturthapādaḥ syādevaṃguṇasamanvitaḥ /
bheṣajaṃ ca pratiśrāvī bhiṣagātura eva ca //
anyonyaguṇasaṃyogād ete syus siddhikārakāḥ /
eta eva ca vauguṇyāttasya vyādhivivardhanāḥ //
tasmāc caturṣu pādeṣu cikitsāsiddhiriṣyate /
paktaye kāraṇaṃ pakturyathā pātrendhanānalāḥ //
vijeturvijaye bhūmiś camūḥ praharaṇāni ca /
āturādyās tathā pādāḥ siddhau kāraṇasaṃjñitāḥ //
mṛddaṇḍacakrasūtrādyāḥ kumbhakārādṛte yathā /
nāvahanti guṇān vaidyādṛte pādatrayaṃ tathā /
vidyāt tasmāc cikitsāyāṃ pradhānaṃ kāraṇaṃ bhiṣak // ity āha bhagavān ātreyaḥ iti bhele navamo ' dhyāyaḥ // // daśamo ' dhyāyaḥ // athāta āmapradoṣīyaṃ vyākhyāsyāma iti ha smāha bhagavān ātreyaḥ /
Original text: Bhelasaṃhitā · Edition: ed. V. S. Venkatasubramania Sastri and C. Raja Rajeswara Sarma (CCRAS, New Delhi); e-text by SARIT · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0