ભેલસંહિતા · અધ્યાય 1.9

ભેષજં હિ ચતુષ્પાદમાતુરં કુરુતે ઽ ગદમ્ ।
યુનક્તિ યશસા વૈદ્યમર્થમપ્યસ્ય યચ્છતિ ॥

તસ્માદ્ ઔષધયોગસ્ય વૈદ્યસ્યાપ્ય્ આતુરસ્ય ચ ।
ઉપસ્થાતુશ્ ચ વક્ષ્યામિ સમ્પદં સિદ્ધિકારિકામ્ ॥

પ્રતિવાતં યથાક્ષિપ્તઃ પાંસુમુષ્ટિર્વિનશ્યતિ ।
તથા હિ નાશમાગચ્છેદૃતે કર્મ ભિષક્કૃતાત્ ॥

નદ્યાં પ્રસ્યન્દમાનાયાં શ્વભ્રસ્થાને સ્થલેષુ ચ ।
પ્રણશ્યતિ યથા વૃષ્ટં તથા દુર્યોજિતાઃ ક્રિયાઃ ॥

ઇષ્વાસસ્ તુ યથા યુક્તો ધર્માત્મા ખડ્ગપાણિધૃત્ ।
પરેભ્યઃ ક્ષોભમ્ આધત્તે પાત્યાત્મીયાંશ્ ચ હન્ત્યરીન્ ॥

એવં ચિકિત્સકઃ પાદૈર્ ભેષજૈશ્ ચોપબૃંહિતઃ ।
રક્ષત્યકીર્તેરાત્માનં વ્યાધિં ચાપિ નિયચ્છતિ ॥

સિધ્યતિ પ્રતિકુર્વાણ ઇત્ય્ આત્રેયસ્ય શાસનમ્ ।
અપિ ચાપ્રતિકુર્વાણ ઇત્ય્ આખ્યદ્ભદ્રશૌનકઃ ॥

ગુણયુક્તાતુરદ્રવ્યભિષક્પરિચરાન્વિતા ।
દૃશ્યતે વિફલા યસ્માન્નાફલા તુ વિપર્યયે ॥

તસ્માન્નૈકાન્તિકી સિદ્ધિશ્ ચતુષ્પાદે ચિકિત્સિતે ।
ન ત્વેતાં બુદ્ધિમાત્રેયશ્શૌનકસ્યાનુમન્યતે ॥

પ્રતિકુર્વતિ સિદ્ધિર્હિ વર્ણોત્સાહબલાન્વિતા ।
ન ચ સ્યાદ્વ્યાધિબહુતા ન ત્વેવાપ્રતિકુર્વતિ ॥

દુર્વર્ણો દુર્બલશ્ ચ સ્યાદ્ વ્યાધિભિશ્ ચાપ્ય્ ઉપદ્રુતઃ ।
વિકલો વા ભવત્યજ્ઞૈર્ ઉપક્રાન્ત ઇવાતુરઃ ॥

ન સા સિદ્ધિરસિદ્ધિઃ સ્યાદ્યાં દૃષ્ટ્વા નાભિપદ્યતે ।
તસ્માત્ જ્ઞાનવતાં સિદ્ધિં વિન્દેત મતિમાન્ ભિષક્ ॥

તત્ર પ્રથમતઃ પાદમૌષધં તુ નિબોધ મે ।
ખં વાયુરનલસ્તોયં ભૂમિશ્ ચૈવેહ પઞ્ચમી ॥

ગુણોત્તરાણિ સર્વાણિ યથાસંખ્યં વિભાવયેત્ ।
તેષાન્તુ યે ભૂતગુણાઃ પૃથગ્ભાવનિદર્શકાઃ ॥

પરસ્પરસમાયોગાદ્દ્રવ્યેષ્વેવ ભવન્તિ તે ।
લક્ષણં ખસ્ય સૌષિર્યં રૌક્ષ્યં ચાપ્ય્ અનિલાત્મકમ્ ॥

ઔષ્ણ્યમગ્નેરપાં શૈત્ય્ અં ખરત્વં પાર્થિવો ગુણઃ ।
યસ્મિન્યસ્મિન્ ભવેલ્લિઙ્ગમેતદ્દ્રવ્યે વિશેષતઃ ॥

યસ્ય ભૂતસ્ય તદ્દ્રવ્યં તત્તદાત્મકમિષ્યતે ।
સૌષિર્યં લાઘવં યત્ર ભૈષજ્યં ચાપિ ખાત્મકમ્ ॥

ખરત્વં ચ વિવેકશ્ ચ રૌક્ષ્યં ચાપ્ય્ અનિલાત્મકમ્ ।
સ્નેહઃ ક્લેદશ્ ચ શૈત્ય્ અં ચ મૃદુત્વં ચાપિ વારિજમ્ ॥

પૈચ્છિલ્યં ગૌરવં મૂર્તિસ્થૈર્યં ગન્ધશ્ ચ પાર્થિવમ્ ।
એતૈર્ભૂતગુણૈર્યુક્તં યદ્દ્રવ્યં તત્તદાત્મકમ્ ॥

પઞ્ચભૂતાત્મકૈસ્સર્વૈર્ગુણૈસ્ તત્ર સમન્વિતમ્ ।
(પ્રતિવાસં રસો ગન્ધસ્તદા પ્રદુવનાનિ ચ ॥

શિતમુષ્ણોદકં ચૈવ રૈદ્ય ચેદિપ્રિયં રથાઃ ।
સજ્જોપકરણત્વં ચ મૂલત્વક્ફલસઞ્ચયઃ) ॥

મૂલાદીનાં સુગન્ધિત્વં કલ્યાણસ્પર્શવત્તથા ।
અન્યૂનાનતિરિક્તત્વરૂપવચ્ ચ પ્રશસ્યતે ॥

સ્થલાત્મતાકનિમ્નેષુ સૈકતેષૂપલેષુ ચ ।
સુષિરં નાતિવિષ્ટં ચ તિર્યગ્યાતં ચ ગર્હિતમ્ ॥

યેનૌષધાર્થસ્સદ્યસ્સ્યાત્તેન ચાપ્રતિબધ્નતા ।
ભેષજં પ્રથમઃ પાદઃ ઇતિ જ્ઞેયં ચિકિત્સિતે ॥

પ્રતિશ્રાવી દ્વિતીયઃ સ્યાત્તસ્ય પ્રત્યેકશો ગુણાઃ ।
બલવાન્ દક્ષિણો દક્ષઃ પ્રિયવાગજુગુપ્સકઃ ॥

વીરશ્ ચાપ્રતિકૂલશ્ ચ રક્તશ્ચિત્રકથસ્ તથા ।
પ્રજ્ઞાવાંશ્ ચાપ્ય્ ઉપસ્થાયી તથા શાસ્ત્રાનુસારતઃ ॥

ન ચાતિપ્રતિબધ્નીયાત્સર્વેષ્વ્ ઔષધકર્મસુ ।
પ્રશસ્યતે ક્લેશસહઃ પ્રતિશ્રાવી યથાગુણઃ ॥

તૃતીયશ્ ચાતુરઃ પાદઃ સત્યાશંસી પ્રશસ્યતે ।
લક્ષણશ્ ચાત્મવાંશ્ ચૈવ કૃતજ્ઞસ્સુમનાશ્ ચ યઃ ॥

ઔષધસ્ય પ્રતિગ્રાહી ન ચ રોગાન્નિગૂહયેત્ ।
દૃઢભક્તો ઽ નસૂયશ્ ચ યશ્ ચાપિ ન વિષીદતિ ॥

સર્વત્રાપ્રતિકૂલશ્ ચ ન ક્રિયામતિવર્તતે ।
એભિર્ ગુણૈસ્સમાયુક્તં જાનીયાત્સાધ્યમાતુરમ્ ॥

ભિષક્ ચતુર્થઃ પાદસ્ તુ સસૂત્રાર્થવિશારદઃ ।
અરોગો દૃષ્ટકર્મા ચ કૃતકૃત્યેષુ કોવિદઃ ॥

પ્રયોક્તા ચ પ્રગલ્ભશ્ ચ ક્ષમાવાન્પ્રતિભાનવાન્ ।
બુદ્ધિમાંસ્તર્કકુશલો વીર્યૌદાર્યબલાન્વિતઃ ॥

અસ્તબ્ધશ્ ચાપ્રમત્તશ્ ચ સતતં સંયતેન્દ્રિયઃ ।
ઓજસ્વી ચૌષધજ્ઞશ્ ચ દેશકાલપ્રયોગવિત્ ॥

ભિષક્ ચતુર્થપાદઃ સ્યાદેવંગુણસમન્વિતઃ ।
ભેષજં ચ પ્રતિશ્રાવી ભિષગાતુર એવ ચ ॥

અન્યોન્યગુણસંયોગાદ્ એતે સ્યુસ્ સિદ્ધિકારકાઃ ।
એત એવ ચ વૌગુણ્યાત્તસ્ય વ્યાધિવિવર્ધનાઃ ॥

તસ્માચ્ ચતુર્ષુ પાદેષુ ચિકિત્સાસિદ્ધિરિષ્યતે ।
પક્તયે કારણં પક્તુર્યથા પાત્રેન્ધનાનલાઃ ॥

વિજેતુર્વિજયે ભૂમિશ્ ચમૂઃ પ્રહરણાનિ ચ ।
આતુરાદ્યાસ્ તથા પાદાઃ સિદ્ધૌ કારણસંજ્ઞિતાઃ ॥

મૃદ્દણ્ડચક્રસૂત્રાદ્યાઃ કુમ્ભકારાદૃતે યથા ।
નાવહન્તિ ગુણાન્ વૈદ્યાદૃતે પાદત્રયં તથા ।
વિદ્યાત્ તસ્માચ્ ચિકિત્સાયાં પ્રધાનં કારણં ભિષક્ ॥ ઇત્ય્ આહ ભગવાન્ આત્રેયઃ ઇતિ ભેલે નવમો ઽ ધ્યાયઃ ॥ ॥ દશમો ઽ ધ્યાયઃ ॥ અથાત આમપ્રદોષીયં વ્યાખ્યાસ્યામ ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ આત્રેયઃ ।