Bhela Samhita · Chapter 1.25

suśrotā nāma medhāvī cāndrabhāgamuvāca ha /
na pātavyamarogeṇa sukhakāmena recanam //

anīritānāṃ doṣāṇāṃ haraṇaṃ na praśasyate /
avasthitānāṃ cyavanaṃ prāṇāpāyāya me matam //

yathā vyālāgniśastrāṇāṃ sparśaḥ svasthe tathauṣadham /
tasmānna pāyayetsvasthaṃ prakṛtyarthaṃ hi dhīyate //

acākṣuṣatvāt koṣṭhasya pītaṃ svasthena cauṣadham /
yāti naikāntataḥ siddhiṃ tasmāt svasthaṃ na payayet //

ity etadvacanaṃ śrutvā pratyuvāca punarvasuḥ /
iha doṣaviśeṣeṇa naro bhaiṣajyamācaret //

vāte tu bṛṃhaṇaṃ kuryāt pitte tu pariśodhanam /
kaphe prarcchadanaṃ sādhu sannipāte virecanam //

vātātapaviśuṣkāś ca ye ca karmaparā narāḥ /
adhvayānaviśuṣkāś ca tānna saṃśodhayed bhiṣak //

tailamāṣāṃstilaghṛtaṃ phāṇitaṃ piṣṭamodakān /
ājaṃ gavyamathauramraṃ matsyānmāṃāsavaṃ dadhi //

atyaśnano ' tipibataḥ sadā ca svapato divā /
doṣā ghorāḥ prakupyanti teṣāṃ sādhu virecanam //

kiñcānyadvidhivatkāle snigdhasvinnena bheṣajam /
mātrāvallaghu pītaṃ hi na kadācidvipadyate //

nācaredatimātraṃ hi bahuśo ' pi pibenmṛdu /
kaṣāyeṇa tu dātavyaṃ kaṣāyaiḥ sādhu sidhyati //

yathā hy annamakāle syādviṣaṃ kāle ' mṛtaṃ bhavet /
tathauṣadhamakāle syāt viṣaṃ kāle ' mṛtaṃ bhavet //

tasmād yadā vai vasudhā tṛptā puṣpavatī bhavet /
tadā prāvṛṣi saṃprāptavamanādīni kārayet //

madhyacārī yadā sūryo dhātūnutkleśayenmṛṇām /
tadā vasante saṃprāpte vamanādīni kārayet //

tadā varṣāsu dātavyaṃ yadā hyeṣa ṛtuḥ sukhaḥ /
ṛtavo yuktaśītoṣṇāḥ praśasyante hi karmasu //

haimantepyanyathā kāryo grīṣme bhavati cānyathā /
varṣāsu cāpy anyathā ca durdine cāpy ato ' nyathā //

tasmiṃstasmiṃś ca kāle vai bhavetkāryo ' nyathānyathā /
sātmyāsātmyaṃ manuṣyāṇāmanyathā parivartate //

tryahaṃ tu dāpayet snehaṃ deye snehavirecane /
nātiśīte na cātyuṣṇe peyaṃ snehavirecanam //

tṛṣṇābādhā bhavatyuṣṇe śīte tu vyapalīyate /
atha grīṣme tu santaptairdhātubhir dehino bhavet //

atiyogaḥ pipāsā ca tadā tasmānna dāpayet /
hemante cāpi tadvīryāddoṣā dāruṇatāṃ gatāḥ //

bhavantyakāle snehasya tadāpyatha na dāpayet /
iha bhaiṣajyamuṣṇaṃ hi vikriyāmeti kālataḥ //

mandī bhavati vaitat tu grīṣme taikṣṇyaṃ niyacchati /
yanmaithunācchuklavāhā vastisakthitrikādi ca //

hṛdayaṃ durbalaṃ cāsya samudīrṇaś ca mārutaḥ /
brahmacārī bhavettasmāt paittikān bhajate ' nyathā //

mukhapākaṃ madaṃ mūrchāṃ pralāpaṃ pākavibhramau /
dāhaṃ pipāsāṃ santāpaṃ vaktrasyākṣṇoś ca pītatām //

dhūmābhidūṣite pittavikārā ye prakīrtitāḥ /
bhramaḥ klamaḥ pramohaś ca mado mūrcchā vikampanam //

santāpo ' bhyantare caiva rasasthānagate smṛtāḥ /
aruṣāṃ vivṛtānāṃ vā sphoṭānāṃ vā prapācanam //

raktasthānagate vidyāt pitte vaivarṇyam eva ca /
māṃsasthānagate svedaḥ sadanaṃ copajāyate //

medodhātugate vidyāt plāvanaṃ pītamūtratā /
asthimajjagate śoṣo nakhadantavivarṇate //

meḍhremuṣkaparītāpaḥ klaibyaṃ vāpy atha śuklage /
balavadvigrahād bhārāt pīḍanāllaṅghanād api //

maithunasyātiyogāc ca jāyate manasaḥ klamaḥ /
trāsodvegātpratīghātādrūkṣapānānnasevanāt //

ity ebhir īdṛśaiś cānyairhetubhiḥ kupito ' nilaḥ /
vikārāñjanayecchavāsakāsaviṣṭambhasaṃjñakān //

śūlavepanamādhmānaṃ nistodaṃ suptatāṃ tathā /
sphoṭanaṃ cālanaṃ raukṣyaṃ veṣṭanotkṣepaṇāni ca //

śoṣaṇaṃ kārṣṇyaviṣyandau viśleṣas tu paraḥ smṛtaḥ /
dvividhā vyādhayaḥ proktāḥ śarīre vātasaṃbhavāḥ //

koṣṭhānusāriṇas tatra jñeyāḥ sarvāṅgarogiṇaḥ /
pakṣāṅgarogiṇaś caiva jñeyāḥ sarvāṅgasāriṇaḥ //

śūlavepanasaṃkocagātrastambhaiś ca pīḍitāḥ /
asthigrahagṛhītāś ca sarve sarvāṅgarogiṇaḥ //

tatra pādatalāṅguṣṭhajaṅghājānūruvaṃkṣaṇaiḥ /
gudameḍhrakaṭīpṛṣṭhayonigarbhāśayair api //

yakṛtplīhāṃsahṛdayapārśvavakṣobhujāntaraiḥ /
grīvāgaṇḍaharūśaṅkhanāsākṣidaśanacchadaiḥ //

lalāṭakarṇasīmantaiḥ pratyekamanilārditaiḥ /
dūyadbhir vikalaiś cāpi jñeyās tv ekāṅgarogiṇaḥ //

ity etanmūlamuddiṣṭaṃ rogāṇāṃ ca yathāvidhi /
bhūyas tv idam adhiṣṭhānaṃ pratirogaṃ pratīkṣata // ity āha bhagavān ātreyaḥ /
iti bhele pañcaviṃśo ' dhyāyaḥ // // ṣaḍviṃśo ' dhyāyaḥ // athātaḥ aṣṭodarīyaṃ vyākhyāsyāma iti ha smāha bhagavān ātreyaḥ /