ભેલસંહિતા · અધ્યાય 1.25

સુશ્રોતા નામ મેધાવી ચાન્દ્રભાગમુવાચ હ ।
ન પાતવ્યમરોગેણ સુખકામેન રેચનમ્ ॥

અનીરિતાનાં દોષાણાં હરણં ન પ્રશસ્યતે ।
અવસ્થિતાનાં ચ્યવનં પ્રાણાપાયાય મે મતમ્ ॥

યથા વ્યાલાગ્નિશસ્ત્રાણાં સ્પર્શઃ સ્વસ્થે તથૌષધમ્ ।
તસ્માન્ન પાયયેત્સ્વસ્થં પ્રકૃત્યર્થં હિ ધીયતે ॥

અચાક્ષુષત્વાત્ કોષ્ઠસ્ય પીતં સ્વસ્થેન ચૌષધમ્ ।
યાતિ નૈકાન્તતઃ સિદ્ધિં તસ્માત્ સ્વસ્થં ન પયયેત્ ॥

ઇત્ય્ એતદ્વચનં શ્રુત્વા પ્રત્યુવાચ પુનર્વસુઃ ।
ઇહ દોષવિશેષેણ નરો ભૈષજ્યમાચરેત્ ॥

વાતે તુ બૃંહણં કુર્યાત્ પિત્તે તુ પરિશોધનમ્ ।
કફે પ્રર્ચ્છદનં સાધુ સન્નિપાતે વિરેચનમ્ ॥

વાતાતપવિશુષ્કાશ્ ચ યે ચ કર્મપરા નરાઃ ।
અધ્વયાનવિશુષ્કાશ્ ચ તાન્ન સંશોધયેદ્ ભિષક્ ॥

તૈલમાષાંસ્તિલઘૃતં ફાણિતં પિષ્ટમોદકાન્ ।
આજં ગવ્યમથૌરમ્રં મત્સ્યાન્માંઆસવં દધિ ॥

અત્યશ્નનો ઽ તિપિબતઃ સદા ચ સ્વપતો દિવા ।
દોષા ઘોરાઃ પ્રકુપ્યન્તિ તેષાં સાધુ વિરેચનમ્ ॥

કિઞ્ચાન્યદ્વિધિવત્કાલે સ્નિગ્ધસ્વિન્નેન ભેષજમ્ ।
માત્રાવલ્લઘુ પીતં હિ ન કદાચિદ્વિપદ્યતે ॥

નાચરેદતિમાત્રં હિ બહુશો ઽ પિ પિબેન્મૃદુ ।
કષાયેણ તુ દાતવ્યં કષાયૈઃ સાધુ સિધ્યતિ ॥

યથા હ્ય્ અન્નમકાલે સ્યાદ્વિષં કાલે ઽ મૃતં ભવેત્ ।
તથૌષધમકાલે સ્યાત્ વિષં કાલે ઽ મૃતં ભવેત્ ॥

તસ્માદ્ યદા વૈ વસુધા તૃપ્તા પુષ્પવતી ભવેત્ ।
તદા પ્રાવૃષિ સંપ્રાપ્તવમનાદીનિ કારયેત્ ॥

મધ્યચારી યદા સૂર્યો ધાતૂનુત્ક્લેશયેન્મૃણામ્ ।
તદા વસન્તે સંપ્રાપ્તે વમનાદીનિ કારયેત્ ॥

તદા વર્ષાસુ દાતવ્યં યદા હ્યેષ ઋતુઃ સુખઃ ।
ઋતવો યુક્તશીતોષ્ણાઃ પ્રશસ્યન્તે હિ કર્મસુ ॥

હૈમન્તેપ્યન્યથા કાર્યો ગ્રીષ્મે ભવતિ ચાન્યથા ।
વર્ષાસુ ચાપ્ય્ અન્યથા ચ દુર્દિને ચાપ્ય્ અતો ઽ ન્યથા ॥

તસ્મિંસ્તસ્મિંશ્ ચ કાલે વૈ ભવેત્કાર્યો ઽ ન્યથાન્યથા ।
સાત્મ્યાસાત્મ્યં મનુષ્યાણામન્યથા પરિવર્તતે ॥

ત્ર્યહં તુ દાપયેત્ સ્નેહં દેયે સ્નેહવિરેચને ।
નાતિશીતે ન ચાત્યુષ્ણે પેયં સ્નેહવિરેચનમ્ ॥

તૃષ્ણાબાધા ભવત્યુષ્ણે શીતે તુ વ્યપલીયતે ।
અથ ગ્રીષ્મે તુ સન્તપ્તૈર્ધાતુભિર્ દેહિનો ભવેત્ ॥

અતિયોગઃ પિપાસા ચ તદા તસ્માન્ન દાપયેત્ ।
હેમન્તે ચાપિ તદ્વીર્યાદ્દોષા દારુણતાં ગતાઃ ॥

ભવન્ત્યકાલે સ્નેહસ્ય તદાપ્યથ ન દાપયેત્ ।
ઇહ ભૈષજ્યમુષ્ણં હિ વિક્રિયામેતિ કાલતઃ ॥

મન્દી ભવતિ વૈતત્ તુ ગ્રીષ્મે તૈક્ષ્ણ્યં નિયચ્છતિ ।
યન્મૈથુનાચ્છુક્લવાહા વસ્તિસક્થિત્રિકાદિ ચ ॥

હૃદયં દુર્બલં ચાસ્ય સમુદીર્ણશ્ ચ મારુતઃ ।
બ્રહ્મચારી ભવેત્તસ્માત્ પૈત્તિકાન્ ભજતે ઽ ન્યથા ॥

મુખપાકં મદં મૂર્છાં પ્રલાપં પાકવિભ્રમૌ ।
દાહં પિપાસાં સન્તાપં વક્ત્રસ્યાક્ષ્ણોશ્ ચ પીતતામ્ ॥

ધૂમાભિદૂષિતે પિત્તવિકારા યે પ્રકીર્તિતાઃ ।
ભ્રમઃ ક્લમઃ પ્રમોહશ્ ચ મદો મૂર્ચ્છા વિકમ્પનમ્ ॥

સન્તાપો ઽ ભ્યન્તરે ચૈવ રસસ્થાનગતે સ્મૃતાઃ ।
અરુષાં વિવૃતાનાં વા સ્ફોટાનાં વા પ્રપાચનમ્ ॥

રક્તસ્થાનગતે વિદ્યાત્ પિત્તે વૈવર્ણ્યમ્ એવ ચ ।
માંસસ્થાનગતે સ્વેદઃ સદનં ચોપજાયતે ॥

મેદોધાતુગતે વિદ્યાત્ પ્લાવનં પીતમૂત્રતા ।
અસ્થિમજ્જગતે શોષો નખદન્તવિવર્ણતે ॥

મેઢ્રેમુષ્કપરીતાપઃ ક્લૈબ્યં વાપ્ય્ અથ શુક્લગે ।
બલવદ્વિગ્રહાદ્ ભારાત્ પીડનાલ્લઙ્ઘનાદ્ અપિ ॥

મૈથુનસ્યાતિયોગાચ્ ચ જાયતે મનસઃ ક્લમઃ ।
ત્રાસોદ્વેગાત્પ્રતીઘાતાદ્રૂક્ષપાનાન્નસેવનાત્ ॥

ઇત્ય્ એભિર્ ઈદૃશૈશ્ ચાન્યૈર્હેતુભિઃ કુપિતો ઽ નિલઃ ।
વિકારાઞ્જનયેચ્છવાસકાસવિષ્ટમ્ભસંજ્ઞકાન્ ॥

શૂલવેપનમાધ્માનં નિસ્તોદં સુપ્તતાં તથા ।
સ્ફોટનં ચાલનં રૌક્ષ્યં વેષ્ટનોત્ક્ષેપણાનિ ચ ॥

શોષણં કાર્ષ્ણ્યવિષ્યન્દૌ વિશ્લેષસ્ તુ પરઃ સ્મૃતઃ ।
દ્વિવિધા વ્યાધયઃ પ્રોક્તાઃ શરીરે વાતસંભવાઃ ॥

કોષ્ઠાનુસારિણસ્ તત્ર જ્ઞેયાઃ સર્વાઙ્ગરોગિણઃ ।
પક્ષાઙ્ગરોગિણશ્ ચૈવ જ્ઞેયાઃ સર્વાઙ્ગસારિણઃ ॥

શૂલવેપનસંકોચગાત્રસ્તમ્ભૈશ્ ચ પીડિતાઃ ।
અસ્થિગ્રહગૃહીતાશ્ ચ સર્વે સર્વાઙ્ગરોગિણઃ ॥

તત્ર પાદતલાઙ્ગુષ્ઠજઙ્ઘાજાનૂરુવંક્ષણૈઃ ।
ગુદમેઢ્રકટીપૃષ્ઠયોનિગર્ભાશયૈર્ અપિ ॥

યકૃત્પ્લીહાંસહૃદયપાર્શ્વવક્ષોભુજાન્તરૈઃ ।
ગ્રીવાગણ્ડહરૂશઙ્ખનાસાક્ષિદશનચ્છદૈઃ ॥

લલાટકર્ણસીમન્તૈઃ પ્રત્યેકમનિલાર્દિતૈઃ ।
દૂયદ્ભિર્ વિકલૈશ્ ચાપિ જ્ઞેયાસ્ ત્વ્ એકાઙ્ગરોગિણઃ ॥

ઇત્ય્ એતન્મૂલમુદ્દિષ્ટં રોગાણાં ચ યથાવિધિ ।
ભૂયસ્ ત્વ્ ઇદમ્ અધિષ્ઠાનં પ્રતિરોગં પ્રતીક્ષત ॥ ઇત્ય્ આહ ભગવાન્ આત્રેયઃ ।
ઇતિ ભેલે પઞ્ચવિંશો ઽ ધ્યાયઃ ॥ ॥ ષડ્વિંશો ઽ ધ્યાયઃ ॥ અથાતઃ અષ્ટોદરીયં વ્યાખ્યાસ્યામ ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ આત્રેયઃ ।