Bhela Samhita · Chapter 1.16

katamo ' bhyadhiko doṣo nyūnaś caiveti tatvataḥ /
kṛṣṇātreyaṃ puraskṛtya kathāś cakrurmaharṣayaḥ //

vātaṃ tatrādhikaṃ kaścitprāhānyam upahanti yaḥ /
yāvattiṣṭhati vāto hi dehī tāvat tu jīvati //

sa hi garbhāśaye śuklaṃ visraṃsayati yoṣitaḥ /
vātaḥ striyā rajo hanti vandhyā bhavati tena sā //

na striyaḥ puruṣā vāpi vandhyāssantīha janmanā /
āśaye śītalo vāpi vātaśśuṣkendriyas tathā //

vātaḥ sadindriyo vāpi vāto hīnendriyas tathā /
ālokitaṃ nimiṣitaṃ yac ca kiṃcidviceṣṭitam //

aśītiś cāmayā nẏṇāṃ nāvātātsaṃbhavanti hi /
vātāddhi kubjāḥ kuṇinaḥ khaṃjā gṛdhrasinas tathā //

hīnāṅgā hy adhikāṅgāś ca bhavantyanye ca tadvidhā /
sthitiḥ prāṇabhṛtāṃ caiva saritāṃ caiva niḥsvanāḥ //

pṛthivyāś calanaṃ caiva vātādeva pravartate /
vātena dhūmo bhavati dhūmādabhraṃ prajāyate //

abhrādvimucyte vāri bījānāṃ sambhavastataḥ /
ulkānipātaḥ stanitaṃ vidhutārāgaṇasya ca //

vidyutāṃ ca balaṃ caiva vātādeva pravartate /
agnirjvalati vātena puṇyānāṃ haviṣāṃ patiḥ //

sravanti cāpagāstena pṛthivīṃ plāvayanti ca /
vāyustatrādhiko devaḥ prabhavassarvadehinām //

yonyāṃ retaḥ prasiktaṃ ca vāyunā yujyate guṇaiḥ /
eṣa pittaṃ kaphaṃ caiva hanyādanyataraṃ tayoḥ //

ādāya kupito vāyuḥ dehe vipratipadyate /
evaṃ vyānamudānaṃ ca samānaṃ ca pracakṣate //

dehe bahuviśeṣitvād apānaṃ prāṇam eva ca /
ūrdhvago ' trāpyudānaḥ syād vyānastiryagvivṛddhikṛt //

prāṇo nyasyatyapānaṃ tu pravartayati dehinām /
samāno dhāraṇaś caiva saṃgṛhṇāti sa dehinām //

indriyāṇi manaś caiva bhūtātmānaṃ ca sammataḥ /
viśeṣas tv aparo vāyurapāna iti saṃjñitaḥ //

śoṣaṇaś caraṇaś caiva tathā vicaraṇaḥ smṛtaḥ /
vāyuḥ pañcasu bhūteṣu bhūtaṃ paramamucyate //

tāni vāyunibaddhāni vāyussarvatra sarvadā /
mūtrendriyapurīṣāṇāṃ vāyor utsarga eva ca //

pācanāccaiva bhuktasya karmāpānasya śiṣyate /
prāṇaḥ prīṇāti bhūtāni prāṇo jīva iti smṛtaḥ //

vyānāccharīraceṣṭā ca nimeṣonmeṣaṇāni ca /
yaccānyadūrdhvagaṃ jantostadudānasya ceṣṭitam //

kṣavathuṃ hikkitaṃ kāsamucchvāsaṃ bhāṣaṇaṃ tathā /
gudamādhmāpayatyeṣa dehaṃ yassa ca sarvaśaḥ //

eṣu pratiṣṭhito vāyurapāna iti saṃjñitaḥ /
ity ebhir īdṛśaiś cānyairhetubhis tattvadarśibhiḥ /
bhūtebhyo ' bhyadhikaṃ vātaṃ lakṣayāma śarīriṇām // ity āha bhagavān ātreyaḥ /
iti bhele ṣoḍaśo ' dhyāyaḥ // /
/saptadaśo ' dhyāyaḥ // athāto daśaprāṇāyatanīyaṃ vyākhyāsyāma iti ha smāha bhagavān ātreyaḥ /