ભેલસંહિતા · અધ્યાય 1.16

કતમો ઽ ભ્યધિકો દોષો ન્યૂનશ્ ચૈવેતિ તત્વતઃ ।
કૃષ્ણાત્રેયં પુરસ્કૃત્ય કથાશ્ ચક્રુર્મહર્ષયઃ ॥

વાતં તત્રાધિકં કશ્ચિત્પ્રાહાન્યમ્ ઉપહન્તિ યઃ ।
યાવત્તિષ્ઠતિ વાતો હિ દેહી તાવત્ તુ જીવતિ ॥

સ હિ ગર્ભાશયે શુક્લં વિસ્રંસયતિ યોષિતઃ ।
વાતઃ સ્ત્રિયા રજો હન્તિ વન્ધ્યા ભવતિ તેન સા ॥

ન સ્ત્રિયઃ પુરુષા વાપિ વન્ધ્યાસ્સન્તીહ જન્મના ।
આશયે શીતલો વાપિ વાતશ્શુષ્કેન્દ્રિયસ્ તથા ॥

વાતઃ સદિન્દ્રિયો વાપિ વાતો હીનેન્દ્રિયસ્ તથા ।
આલોકિતં નિમિષિતં યચ્ ચ કિંચિદ્વિચેષ્ટિતમ્ ॥

અશીતિશ્ ચામયા ન્ẏણાં નાવાતાત્સંભવન્તિ હિ ।
વાતાદ્ધિ કુબ્જાઃ કુણિનઃ ખંજા ગૃધ્રસિનસ્ તથા ॥

હીનાઙ્ગા હ્ય્ અધિકાઙ્ગાશ્ ચ ભવન્ત્યન્યે ચ તદ્વિધા ।
સ્થિતિઃ પ્રાણભૃતાં ચૈવ સરિતાં ચૈવ નિઃસ્વનાઃ ॥

પૃથિવ્યાશ્ ચલનં ચૈવ વાતાદેવ પ્રવર્તતે ।
વાતેન ધૂમો ભવતિ ધૂમાદભ્રં પ્રજાયતે ॥

અભ્રાદ્વિમુચ્ય્તે વારિ બીજાનાં સમ્ભવસ્તતઃ ।
ઉલ્કાનિપાતઃ સ્તનિતં વિધુતારાગણસ્ય ચ ॥

વિદ્યુતાં ચ બલં ચૈવ વાતાદેવ પ્રવર્તતે ।
અગ્નિર્જ્વલતિ વાતેન પુણ્યાનાં હવિષાં પતિઃ ॥

સ્રવન્તિ ચાપગાસ્તેન પૃથિવીં પ્લાવયન્તિ ચ ।
વાયુસ્તત્રાધિકો દેવઃ પ્રભવસ્સર્વદેહિનામ્ ॥

યોન્યાં રેતઃ પ્રસિક્તં ચ વાયુના યુજ્યતે ગુણૈઃ ।
એષ પિત્તં કફં ચૈવ હન્યાદન્યતરં તયોઃ ॥

આદાય કુપિતો વાયુઃ દેહે વિપ્રતિપદ્યતે ।
એવં વ્યાનમુદાનં ચ સમાનં ચ પ્રચક્ષતે ॥

દેહે બહુવિશેષિત્વાદ્ અપાનં પ્રાણમ્ એવ ચ ।
ઊર્ધ્વગો ઽ ત્રાપ્યુદાનઃ સ્યાદ્ વ્યાનસ્તિર્યગ્વિવૃદ્ધિકૃત્ ॥

પ્રાણો ન્યસ્યત્યપાનં તુ પ્રવર્તયતિ દેહિનામ્ ।
સમાનો ધારણશ્ ચૈવ સંગૃહ્ણાતિ સ દેહિનામ્ ॥

ઇન્દ્રિયાણિ મનશ્ ચૈવ ભૂતાત્માનં ચ સમ્મતઃ ।
વિશેષસ્ ત્વ્ અપરો વાયુરપાન ઇતિ સંજ્ઞિતઃ ॥

શોષણશ્ ચરણશ્ ચૈવ તથા વિચરણઃ સ્મૃતઃ ।
વાયુઃ પઞ્ચસુ ભૂતેષુ ભૂતં પરમમુચ્યતે ॥

તાનિ વાયુનિબદ્ધાનિ વાયુસ્સર્વત્ર સર્વદા ।
મૂત્રેન્દ્રિયપુરીષાણાં વાયોર્ ઉત્સર્ગ એવ ચ ॥

પાચનાચ્ચૈવ ભુક્તસ્ય કર્માપાનસ્ય શિષ્યતે ।
પ્રાણઃ પ્રીણાતિ ભૂતાનિ પ્રાણો જીવ ઇતિ સ્મૃતઃ ॥

વ્યાનાચ્છરીરચેષ્ટા ચ નિમેષોન્મેષણાનિ ચ ।
યચ્ચાન્યદૂર્ધ્વગં જન્તોસ્તદુદાનસ્ય ચેષ્ટિતમ્ ॥

ક્ષવથું હિક્કિતં કાસમુચ્છ્વાસં ભાષણં તથા ।
ગુદમાધ્માપયત્યેષ દેહં યસ્સ ચ સર્વશઃ ॥

એષુ પ્રતિષ્ઠિતો વાયુરપાન ઇતિ સંજ્ઞિતઃ ।
ઇત્ય્ એભિર્ ઈદૃશૈશ્ ચાન્યૈર્હેતુભિસ્ તત્ત્વદર્શિભિઃ ।
ભૂતેભ્યો ઽ ભ્યધિકં વાતં લક્ષયામ શરીરિણામ્ ॥ ઇત્ય્ આહ ભગવાન્ આત્રેયઃ ।
ઇતિ ભેલે ષોડશો ઽ ધ્યાયઃ ॥ ।
।સપ્તદશો ઽ ધ્યાયઃ ॥ અથાતો દશપ્રાણાયતનીયં વ્યાખ્યાસ્યામ ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ આત્રેયઃ ।