Bhāratamañjarī 6-19 · Chapter 8
iti kṣemendraviracitāyāṃ bhāratamañjaryāṃ droṇaparva
Karṇaparvan
nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam /
devīṃ sarasvatīṃ vyāsaṃ tato jayamudīrayet
hate droṇe kurukṣetre punarabhyetya saṃjayaḥ /
rājñe nyavedayadyuddhamāścaryaṃ karṇapārthayoḥ
tato duryodhanaḥ karṇaṃ cittasaṃkalpaśālinam /
cakre drauṇigirā hṛṣṭaḥ śūraṃ senāsu nāyakam
abhiṣikto maṇimayaiḥ kalaśairyaśasāṃ nidhiḥ /
manorathasudhāvarṣī so 'bhavatkurubhūpateḥ
vidhāya makaravyūhaṃ sthito vairikuleṣu saḥ /
cakrire pāṇḍavā vyūhamardhacandramatandritam
tataḥ śastrāstrasaṃgharṣakīrṇavahnikaṇākule /
ghore pravṛtte samare nirdhoṣastumulo 'bhavat
bhīmo 'tha kuñjarārūḍho mattamātaṅgamāsthitam /
caturdantaṃ jaghānograṃ kulūtanṛpatiṃ raṇe
tataḥ karṇāntanirmuktaiḥ karṇacāpacyutaiḥ śaraiḥ /
nirbhinnāḥ kuñjarāḥ petuśchinnapakṣā ivācalāḥ
pārthasātyakipāñcāladraupadeyaśikhaṇḍinaḥ /
kṛpadrauṇimukhaiścakruḥ paraṃ navamivāharam
pārthaḥ saṃśaptakānhatvā nināya bhrātarau nṛpau /
daṇḍādhāraṃ sadaṇḍaṃ ca daṇḍādhārapuraṃ śaraiḥ
atha pāṇḍyaḥ kurucamūṃ dārayañjagatībhujām /
bhallaiḥ śirāṃsi ciccheda labdhalakṣyaḥ prahāriṇām
bhīṣmadroṇārjunaspardhāṃ darpajvarabhavāṃ nayaḥ /
sahate nityamātmānaṃ manyamāno balādhikam
dakṣiṇāpathanāthena karṇāṭīsmitakīrtinā /
lāṭīnetraśitāstreṇa tena bāṇairnipīḍitā
drauṇinā sūtapūtreṇa saubalena kṛpeṇa ca /
vāryamāṇāpi dudrāva kururājavarūthinī
tamabhyetya javāddrauṇirviśikhāśanivarṣiṇam /
ayodhayadasaṃbhrānto jambhāririva śambaram
tasya līlāvatīlolalocanabhramarāmbujam /
drauṇiḥ śiro jahārātha bhallenāndelikuṇḍalam
pāṇḍyasaṃjñe hate vīre mauliratne mahībhujām /
pāṇḍusenā na śuśubhe śaśihineva śarvarī
***** pāṇḍyavadhaḥ || 1 || *****
tato gāḍhaniṣakteṣu śastravṛṣṭiṃ pibatsiva /
āviṣṭeṣviva vīreṣu yudhi māneṣvavāritam
miśrībhūteṣu bhūpānāṃ ratheṣu ca gajeṣu ca /
naṣṭālokeṣu lokeṣu vapurgāḍhena pāṃsunā
mleccharājaṃ mahānīkaṃ nakulaḥ krūrayodhinam /
jaghāna rākṣasācāraṃ sarvāyudhaviśāradam
vimarde nibiḍe tasminnakulaṃ vadhagocaram /
smarankuntīvacaḥ karṇo nāvadhītsatyavikramaḥ
tataḥ karṇamukhairvīraiḥ kīrṇāḥ pāñcālasṝñjayāḥ /
na lebhire paritrāṇaṃ kuravaścārjunādibhiḥ
hatavīreṣu bhagneṣu cchinnadhvajaratheṣu ca /
gāḍhaviddhasravaddantighaṭāniṣpiṣṭapattiṣu
akāṇḍatāṇḍavāviddhakabandhākulavartmasu /
viśālaśoṇitanadīmañjatkuñjaravājiṣu
hataśeṣeṣu sainyeṣu śrānteṣu kurupāṇḍavāḥ /
avahāraṃ dināpāye cakruḥ śithilakārmukāḥ
***** prathamo yuddhadivasaḥ || 2 || *****
atha prabhāte saṃnaddhe saṃnikṛṣṭe baladvaye /
ūce duryodhanaṃ karṇaḥ pāṇḍusenāṃ vyalokayan
tvatprasādapraṇayino mānasya vibhavasya ca /
adyāhamanṛṇo bhūtvā raṇe gacchāmi nirvṛtim
adya gāṇḍīvadhanvānaṃ hatvā sāraṃ bhavaddviṣām /
saphalaṃ te karomyeṣa saṃkalpaṃ cirasaṃbhṛtam
nindyaṃ sarvātmanā loke satāṃ svaguṇakīrtanam /
kiṃtu kartavyakāleṣu na praśaṃsanti mūkatām
ahamabhyadhikaḥ pārthādvidyayā vikrameṇa ca /
etāvadadhikaṃ kṛṣṇo yadanargho 'sya sārathiḥ
kṛṣṇādabhyadhikaḥ śalyo viditaḥ sarvabhūbhujām /
tena sārathinā jiṣṇuṃ vijetumahamutsahe
iti vaikartanenokte hṛṣṭo rājā suyodhanaḥ /
tadevābhyetya vinayānmadrarājamabhāṣata
tato madrādhipaḥ kruddhaḥ saṃrambhalulitāṃśukaḥ /
sāsūyaṃ vīkṣya rādheyaṃ kauravādhipamabhyadhāt
aho saralatā rājannavamānāya kevalam /
yadahaṃ dīrghasaṃghābhyāṃ sārathye gaditastvayā
kimahaṃ pāṇḍavānsarvānhantuṃ śakte na saṃgare /
nṛpaṃ māṃ sūtaputrasya sūtaṃ kartuṃ yadicchasi
uktveti sahasā śalye sānuge hantumudyate /
prasādya taṃ kurupatirvaktuṃ samupacakrame
madrarāja ja saṃrambhamasthāne kartumarhasi /
adhikastvaṃ hi govindādato 'smābhirihārthyate
arjunādadhikaḥ kṛṣṇaḥ sārathirvihitaḥ paraiḥ /
tvaṃ karṇādadhikastasmātsārathye mā haṭhaṃ kṛthāḥ
trailokyopaplave daityaiḥ prajāpativarorjitaiḥ /
rājatāyasasauvarṇasvacchandapuravāsibhiḥ
vadhyamāneṣu lokeṣu devāḥ śakrapurogamāḥ /
purā pinākinaṃ devaṃ śaṃkaraṃ śaraṇaṃ yayuḥ
viśvatrāṇāya viśveśastridaśairarthitastataḥ /
sarvadevamayaṃ kṛtvā rathaṃ viṣṇuṃ ca sāyakam
uvāca devānsaṃnaddhaḥ sārathiḥ kalpyatāṃ mama /
matprabhāvādhikaḥ kaścidyena hantāsmi dānavān
tataḥ śakramukhā devā vicārya suciraṃ dhiyā /
brahmāṇaṃ viśvakartāraṃ sārathye paryakalpayan
tenoṅkārapratodena gṛhīte syandane haraḥ /
ekībhūtānpure daityāndadāha viśikhāgninā
***** tripuravadhopākhyānam || 3 || *****
iti rudrasya dhātāpi svayaṃ sūto 'bhavatpurā /
tathā tvamapi karmasya nāvajñāṃ kartumarhasi
aiśvaryasyābhijanyasya guṇānāṃ vikramasya ca /
santaḥ phalaṃ hi manyante mitrapraṇayapūraṇam
ukte duryodhaneneti madrarājaḥ smitānanaḥ /
svacchandavādī sūto 'haṃ bhaviṣyāmītyabhāṣata
***** śalyasārathyasvīkāraḥ || 4 || *****
tataḥ svakalpitaiḥ śvetaisturaṅgairiva mātaliḥ /
taptakāñcanasaṃnāhe karṇasya rucire rathe
jagrāha helayā śalyo raśmimamālāṃ suśikṣitām /
pratāpadhāmnaḥ sūryasya divīva garuḍāgrajaḥ
yuyutsuṃ karṇamālokya dhanvinaṃ śalyasārathim /
jayaṃ hastagataṃ mene kururājaḥ sahānugaḥ
nadastu kurusainyeṣu śaṅkhadundubhiniḥsvanaiḥ /
maurvīmāsphālayankarṇo madrarājamabhāṣata
adya śakraḥ sutaṃ dṛṣṭvā mayā nihatamarjunam /
divyāstreṣu dṛśaḥ śaṅke sāsūyaṃ kṣipati kṣaṇāt
adya madbāṇadalitaṃ pārthaṃ vīkṣya yudhiṣṭhiraḥ /
bhīṣmadroṇavadhāyāsavaiphalyātparitapyatām
iti bruvāṇaṃ rādheyaṃ karṇa madrādhipo 'bravīt /
mā sūtaputra mithyaiva pralāpaṃ śiśuvatkṛthāḥ
gandharvasamare pūrvaṃ tvayi dhīmati vidrute /
yena trailokyavīreṇa kauravāḥ parirakṣitāḥ
mānināmāttaśastrabhāṇāṃ tasmingograhavigrahe /
yuṣmadvidhānāṃ sahasā hṛtā yenāṃśukāvalī
ākhaṇḍalaḥ sānucaraḥ khāṇḍave yena nirjitaḥ /
taṃ samutsahase jetuṃ karṇa karṇo 'si kiṃ na vā
iti śalyena sahasā śalyenevārdito muhuḥ /
saṃstambhya kopaṃ rādheyo drakṣyasīti tamabhyadhāt
tato vyūheṣvanīkeṣu savyasāciraṇotsukaḥ /
agresaro rathāgryāṇāṃ karṇaḥ papraccha sainikān
kvāsau jayadrathārātirvīro vānaraketanaḥ /
taṃ vinā rabhasādete tāmyantyeva mameṣavaḥ
vidhatte locanapathaṃ mama yastūrṇamarjunam /
dadāmi tasmai vāsāṃsi citrāṇyābharaṇāni ca
rathānsamattamātaṅgāngāḥ suvarṇaṃ purāṇi ca /
kāntāśca vividhaṃ cānyaddraviṇaṃ yāvadicchati
etadākarṇya sotprāsaṃ babhāṣe madrabhūpatiḥ /
hāso duḥkhāya jāyeta rādheya tvadviceṣṭitaiḥ
mūmūrṣuriva niṣputro draviṇaṃ cirasaṃbhṛtam /
avicāryaiva kiṃ mohātpareṣu tyaktumicchasi
svayamarjunamāyāntaṃ vaśaḥ sitasaṭābharam /
draṣṭāsi bāṇanakharaiḥ kuraṅga iva kātaraḥ
śrutvaitatkupitaḥ karṇo jagāda bhrukuṭīmukhaḥ /
nirguṇastvaṃ na jānīṣe na māṃ na ca dhanaṃjayam
ahamevārjunaṃ jāne pratimallaṃ pinākinaḥ /
sa ca māṃ vetti tattvena tvaṃ mithyā tu pragalbhase
ayaṃ mitropadhiḥ śatruḥ kenāpi preṣito 'si naḥ /
kudeśajasya vā naitattava kauṭilyamadbhutam
madrakāḥ kutsitācārāḥ satyaśīlārjavojjhitāḥ /
mānaṃ pracakṣate loke sarvavedavido janāḥ
nirlajjāḥ sarvagāminyo lobhamohamadākulāḥ /
anāryā madrikāyāstāḥ svasāro mātaraśca te
rādheyeneti saṃrambhādbhāṣito madrabhūpatiḥ /
uvāca mūḍha bahuśo hitamuktaṃ na budhyase
smartāsi vigaladdarpo nirjitaḥ savyasācinā /
hitopadeśavākyānāṃ śocannanuśayākulaḥ
samudrakūlanilayaḥ purā vaiśyo mahādhanaḥ /
bahvapatyo 'bhavadrājñā rakṣito nirupadravaḥ
tatputrāṇāmabhūtkākaḥ satatocciṣṭabhojanaḥ /
puṣṭāṅgo yo dhanāḍhyānāṃ praṇayī putravatpriyaḥ
tataḥ kadācidāyātā haṃsā mānasagāminaḥ /
so 'vadajjātasaṃgharṣastulyā yūyaṃ na me jave
jāne pātaśataṃ pūrṇaṃ viḍīnoḍḍīnabhedataḥ /
jñāyate tulyapātānme yuṣmākaṃ ca tarasvitā
ityucchiṣṭabhujā tena rājahaṃsā vivalgitāḥ /
āhūtā vihasanto 'ntarvīrā no kiṃcidūcire
ekastu haṃso jaladhau vrajāva iti saṃvidā /
kākena sārdhaṃ śaravannipapāta smitānanaḥ
tena vātajavenābdhau vāyasaḥ khe vrajansamam /
sa ca krośārdhamātre 'bhūddhastapakṣo 'tivihvalaḥ
tenaiva bhagnadarpo 'tha tīre nyastaḥ kṛpāvatā /
raktaṣṭhīvī cirātprāpa saṃjñāṃ jñātakhagāntaraḥ
***** haṃsakākīyam || 5 || *****
evaṃ tvamapi rādheya kauravaiḥ parivāritaḥ /
arjunaṃ samare prāpya hīnadarpo bhaviṣyasi
śrutvaitanmadrarājena kathitaṃ marmadāraṇam /
ūce vaikartano vīraḥ pṛthukopo 'pyavikriyaḥ
yuṣmadvidhānāṃ vacasā jāyate na bhayaṃ mama /
paśyārjunaṃ mayā śalya samare vinipātitam
lakṣyābhyāse mayā vatsaḥ purā bāṇena dāritaḥ /
pracchannastarukhaṇḍena homadhenordvijanmanaḥ
tacchāpādrathacakraṃ me paryantaṃ sādhayiṣyati /
ityetacchidramekaṃ me durjayo 'hamato 'nyathā
tvaṃ tu kevalayānena nṛpeṇa vāhinā vṛtaḥ /
mayā svayaṃ saṃnikarṣe dvijihvaḥ kuṭilo vṛtaḥ
madrakāṇāṃ kuvṛttānāṃ pāpadeśanivāsinām /
tīrthācāravihīnānāmadhipo 'si kimucyate
abhakṣyaṃ bhuñjate nityamapātavyaṃ pibanti ye /
agamyāsu ramante ca te madrāstava bāndhavāḥ
sarvasādhāraṇā yoṣāḥ sarvabhakṣyā dvijātayaḥ /
sarvapātakasaṃpṛktā madrā yeṣu bhavānnṛpaḥ
***** madrakutsanam || 6 || *****
iti karṇena gadite madrarājo 'pyabhāṣata /
karṇa rājā tvamaṅgānāṃ mātulyatyāgapāpinām
vikrīyante sadā yatra dārāḥ putrāśca mānavaiḥ /
tasminpraṇetā viṣaye naivaṃ me vaktumarhasi
***** aṅgakutsanam || 7 || *****
ityukte madrarājena coditāste turaṅgamāḥ /
dārayanta iva kṣoṇīṃ jātapakṣā ivodyayuḥ
athādṛśyata śubhrāśvo jiṣṇuracyutasārathiḥ /
agre samagrasainyānāṃ vyagraḥ śatrunibarhaṇe
tataḥ pravṛtte vīrāṇāṃ samare prāṇahāriṇi /
dhanuṣāṃ kūjatāṃ śabde chādite tūryaniḥsvanaiḥ
uvāca śalyo rādheyaṃ dhanaṃjayaraṇotsukam /
paśya gāṇḍīvadhanvānaṃ bhindānaṃ kuruvāhinīm
ete saṃśaptakāḥ pārthaśaraśreṇīśatārditāḥ /
hatadvipaghaṭākūṭakuṭīṣu nibhṛtaṃ sthitāḥ
paśyārjunaśarotkṛttakaṇṭhānāṃ mauktikāvalī /
patitā bhūmipālānāmaśrumālā iva śriyaḥ
iti madrādhipenokte kva yāsyati dhanaṃjayaḥ /
madbāṇagocaraṃ yāto harṣādityavadannṛpaḥ
tato vaikartanaśaraiḥ pūrite bhuvanodare /
cakampe pāṇḍavānīkaṃ vātairiva mahadvanam
dhṛṣṭadyumnamukhānvīrānkurvāṇo virathānmuhuḥ /
ayutāni kṣaṇātkarṇo vīrāṇāmavadhīddaśa
cedimāgadhapāñcālasainye bhagne yudhiṣṭhiraḥ /
mahārathairanugataḥ svaṃya rādheyamādravat
rājavallabha vāgyuddhaṃ nedaṃ yatra pragalbhase /
ityuktvā dharmatanayaḥ śaraiḥ karṇamapūrayat
atha karṇo narapateścakrarakṣau mahārathau /
hatvā śarairunmamātha dhvajaṃ cāpaṃ cakarta ca
tataḥ śaktiṃ niśātāgrāṃ kāladaṃṣṭrāmivotkaṭām /
prāhiṇotsūtavṛtrāya sa nirhnādāṃ yudhiṣṭhiraḥ
bhittvā vaikartanaḥ śaktiṃ tāṃ ghaṇṭākrandinīṃ muhuḥ /
jātarūpamayaṃ varma cakarta nṛpateḥ śaraiḥ
muhūrtaṃ taṃ samāpūrya cchinnavarmāṇamāśugaiḥ /
dantavarṇāñjaghānāsya kṛṣṇabālāṃsturaṅgamān
vidrutaṃ dharmatanayaṃ dṛṣṭvā krodhī vṛkodaraḥ /
karṇaṃ parāṅmukhaṃ cakre śarairaśanidāruṇaiḥ
duryodhanānujānvīrānāyātānbhrāturajñayā /
vidadhe vipulairbāṇairbhīmaḥ pretapurāśrayān
nandopanandau durdharṣaṃ dhanurgrāhaṃ mahābhujam /
jarāsaṃdhaṃ śrutarvāṇaṃ durdinaṃ saniṣaṅgiṇam
pāśahastaṃ kavacinaṃ krodhaṃ ca sa mahābhujam /
hatvā praviśya pṛtanāṃ nāgānīkamapothayat
tataḥ sātyakipāñcālamādrīsutayudhiṣṭhirāḥ /
ayodhayankarṇamukhyāṃstasminsubhaṭasaṃkṣaye
vṛṣasenamukhairvīrairbhidyamāne balārṇave /
udabhūccaṇḍagāṇḍīvadhvanirāghaṭṭitāmbaraḥ
hatvā saṃśaptakānsarvānpratyāvṛtte dhanaṃjaye /
āvartanartitevābhūtsahasā kuruvāhinī
bhagne suśarmapramukhe pārthāstrairnṛpamaṇḍale /
karṇaḥ pāṇḍavasainyeṣu kālalīlāyitaṃ vyadhāt
ayutāni gajendrāṇāṃ sapta hatvā tarasvinām /
tāvantyeva rathānāṃ ca cakre bhūmibhujāṃ kṣayam
vyāghraketuṃ jayaṃ śaṅkuṃ rudramugrāyudhaṃ param /
siṃhasenaṃ rocamānaṃ śuktaṃ citrāyudhaṃ harim
devāpiṃ jiṣṇukarmāṇaṃ śalabhaṃ citradaṇḍakau /
anyāṃśca bhūmipānhatvā pāñcālakadanaṃ vyadhāt
vadhyamāne 'tha karṇena vidīrṇe ca sahasradhā /
babhūva pāṇḍave sainye ghoro vyatikaro navaḥ
karṇena droṇaputreṇa kṛpeṇa kṛtavarmaṇā /
kirīṭinā pārṣatena śaineyena śikhaṇḍinā
kupitena ca bhīmena te sene pravidārite /
babhūvaturviprakīrṇe vidhvastakavacāyudhe
divyāstravarṣiṇaṃ drauṇiṃ divyāstreṇaiva phalguṇaḥ /
jitvā dadarśa karṇena vadhyamānānmahārathān
tamabravīnmadhuripurvismitaḥ karṇāvikramāt /
paśya kaunteya karṇāstravahnidagdhāṃ varūthinīm
paśya kālakaṭākṣeṇa lakṣitaḥ sūtanandanaḥ /
kaṭākṣeṇa madādhmātaḥ sārathye māṃ yadaikṣata
kṣaṇena nikhilāṃ syūtāṃ tāṃ senāṃ kurute nṛpaḥ /
paśyāsya śarajālena nīrandhreṇāvṛtā diśaḥ
ityuktvā keśavastūrṇaṃ rathena ghananādinā /
nināya śakratanayaṃ bhīmasenarathāntikam
tato bhīmagirā dhyātvā dharmarājaṃ dhanaṃjayaḥ /
karṇasāyakanirbhinnaṃ prayātaṃ śibiraṃ śanaiḥ
niḥśvasanbhṛśasaṃtaptaḥ kesarīva talāhataḥ /
prayayau bhrātaraṃ draṣṭuṃ saha kāliyavidviṣā
sa hemapuṅkhairnirbhinnaṃ karṇanāmāṅkitaiḥ śaraiḥ /
śayānaṃ dharmatanayaṃ dadarśa cchinnakaṅkaṭam
tasyābhivādya caraṇau niṣaṇṇau keśavārjunau /
cintāsaṃtāpitatanū tasthatuḥ kṣaṇamākulau
yudhiṣṭhirastaṃ vijñāya karṇaṃ hatvā samāgatam /
utthāya nirvyatho harṣājjayādapṛthuvismayaḥ
prāyo niḥśeṣitāḥ senā yenāstradahanena naḥ /
sa diṣṭyā samare pārtha tvayā karṇo nipātitaḥ
vīrāḥ sa vidviṣāṃ hantā dhaureyaḥ sarvadhanvinām /
rāmaśiṣyastvayā brūhi kathaṃ vaikartano hataḥ
iti pṛṣṭo nṛpatinā babhāṣe śvetavāhanaḥ /
yudhyamānasya suciraṃ drauṇinā rudratejasā
saṃśaptakaiśca vighano 'bhūnmama karṇanipātane /
bhīmasenamavasthāpya pratyanīke mahābhujam
prahāravikṣataṃ deva tvāmahaṃ draṣṭumāgataḥ /
adhunā tvadanujñātaḥ kauravāṇāṃ parāyaṇam
kathāśeṣaṃ karo 'pyeṣa karṇaṃ karṇāyataiḥ śaraiḥ /
iti bruvāṇaṃ bibhatsuṃ moghasaṃkalpaduḥkhitaḥ
uvāca sāyakākīrṇaḥ kopatapto yudhiṣṭhiraḥ /
bhāraṃ vinyasya vipulaṃ bhīmasene dhanurdharaḥ
apayāto 'si karṇasya satyaṃ dṛṣṭvā parākramam /
mithyaiva kuntyā garbhe tvaṃ kṣatriyavyañjano dhṛtaḥ
pūrakaḥ putrasaṃkhyāyāṃ bāṇastṛṇamayo yathā /
trayodaśa samāste te saṃkalpā vihitāstvayi
sarve prayātā vaiphalyamupakārā ivādhame /
ka eva nāma jānīte karṇādbhīto dhanaṃjayaḥ
apayāsyati saṃgrāmādyo varteta tathā vidhim /
etatprayaccha kasmaicidgāṇḍīvaṃ śauryaśāline
samare karṇasaṃtrāsaṃ yo 'smākamapaneṣyati /
etadākarṇya bībhatsurmarmaṇīva samāhataḥ
etadgirā dadau khaḍge kruddhaḥ sāśrulavā dṛśaḥ /
taṃ kopasaṃkaṭo ghore duḥkhāgnau ca nirantare
patitaṃ vīkṣya govindaḥ sarvavyāpī tamabhyadhāt /
jāne te hṛdgataṃ pārtha yena dolāyase muhuḥ
gāṇḍīvaṃ vitarānyasmai tvāṃ brūyādyaḥ sa te dhruvam /
vadhya ityucitācāra pratijñā tava viśrutā
tadarthamasi kopāndho nihantuṃ kiṃsvidagrajam /
ātmānaṃ vā vratabhraṃśabhayātkhaṅgaṃ nirīkṣase
śruyatāmatra satyena kevalena vimuhyase /
dharmādharmau na jānīṣe satyamātradṛḍhavrataḥ
asatyaṃ dharmatāṃ yāti satyamāyātyadharmatām /
kadācitkarmabhedena tadvicāryaṃ dhiyā budhaiḥ
dharmo 'pi gahanaḥ sūkṣmo jñāyate na yathā tathā /
purā babhūva vipine balāko nāma lubdhakaḥ
ghorasattvaṃ kadācitsa gobrāhmaṇagaṇāntakam /
hatvā śareṇa sahasā śakralokamavāptavān
kauśiko nāma vipraḥ prāksatyavākyakṛtavrataḥ /
vidrutāndhanikānpṛṣṭo dasyubhiḥ kva gatā iti
adarśayatsatyavādī sa tānguṇadayāśrayān /
dṛṣṭāṃśca dasyavo jaghnustūrṇaṃ tāndraviṇāśayā
kauśiko 'pyatha kālena patito narakaṃ yayau /
ityevaṃ gahanā pārtha pravṛttiḥ satyadharmayoḥ
tasmāttvamagraje rājñi dharmaniṣṭhe yudhiṣṭhire /
mohādasāṃprataṃ kiṃcinna cintayitumarhasi
śrutvaitatkhaḍgamākṛṣya hantumātmānamudyatam /
pratijñābhaṅganirbhinnaṃ pārthaṃ kṛṣṇo 'bravītpunaḥ
avamānena nihato gururbhavati sarvathā /
bhavatyātmā ca nihataḥ ślāghayā gurusaṃsadi
rakṣanpratijñāmajñānaṃ nirasya krodhasaṃbhavam /
tasmādetadvadhāyādya nivṛtto bhava phalguṇa
ityuktavati dāśārhe tathetyuktvā dhanaṃjayaḥ /
bhīruḥ pramādī krūrastvamityuvāca yudhiṣṭhiram
mayaikena hatāḥ sarve saṃhatā daityadānavāḥ /
dhuryo 'haṃ kārmukabhṛtāmityātmānamuvāca ca
tato dharmasutaṃ duḥkhātkānanaṃ gantumudyatam /
yatnātprasādayāmāsa gṛhītvā caraṇau hariḥ
pārthaṃ ca pādapatitaṃ sāśrunetraṃ yudhiṣṭhiraḥ /
rurodha gāḍhamāliṅgya vigalanmanyuviplavaḥ
kṛtaśaucau tato vīrau dharmarājadhanaṃjayau /
rathāvāruhya saṃnaddhau jagmatuḥ samarāṅgaṇam
athārjunaśaravrātakṛttavaktrairnareśvaraiḥ /
kṣaṇaṃ babhūva patitaiḥ sā kabandhamayīva bhūḥ
atrāntare bhīmaseno hatvā duryodhanānujān /
duḥśāsanaṃ yudhyamānamāsasādebhavikramam
niṣpiṣya gadayā tasya rathaṃ sāśvāyudhadhvajam /
ācakarṣa raṇe dhvastaṃ taṃ hiḍimbāpatirbalāt
priyāparibhavaṃ ghoraṃ smarannatha vṛkodaraḥ /
prakoparākṣasāviṣṭaḥ koṣṇaṃ śoṇitamāpapau
ghoraṃ tatkarma bhīmasya dṛṣṭvā srastāsikārmukāḥ /
trastā mahārathāḥ sarve mīlitākṣākampire
asṛkprasaragarvitaḥ pulakadaṇḍagaṇḍānano madādativiśṛṅkhalaḥ skhalitapādacārakramaḥ /
babhau bhayadavibhramabhramitabhīmabhāsvadgadaḥ priyācikurasaṃyamodyatamatiḥ samīrātmajaḥ
apūrveṇaiva vidhinā hate duḥśāsane tathā /
mahatāmapi bhūtānāmabhūtkaṇṭakitā tanuḥ
***** ***** duḥśāsanavadhaḥ || 8 || ***** *****
atrāntare pāṇḍavānāṃ vṛṣasenaśarārdite /
sainye babhūva nirghoṣaḥ patatāṃ gajavājinām
saṃhatā api bhūpālā bhīmasātyakirakṣitāḥ /
na sehire raṇe dīptaṃ karṇasūnoḥ parākramam
sa sātyakiṃ bhīmasenaṃ mādrīputrau kirīṭinam /
dhṛṣṭadyumnaṃ nṛpāścānyānvīrastulyamayodhayat
āścaryayodhinastasya smayamāna ivārjunaḥ /
bhujau śiraśca ciccheda kamalākamalopamam
***** vṛṣasenavadhaḥ || 9 || *****
vṛṣasene hate karṇaḥ puro gāṇḍīvadhanvanā /
sasmāra sāśrunayanaḥ saubhadraṃ bahubhirhatam
athāmarṣājyasiktena bhrukuṭīdhūmaketunā /
krodhāgninā dahyamānaḥ karṇo 'dhāvaddhanaṃjayam
manorathaśatābhyaste pravṛtte samare tayoḥ /
babhūva kautukāyātasurasiddhākulaṃ nabhaḥ
karṇārjunaraṇe tasminsvaputrajayaśaṃsinoḥ /
jāte vivāde sahasā divi sūryasurendrayoḥ/
pṛṣṭo dvidhā sthitairdevairvṛṣāṅkakamalodbhavau /
kṛṣṇo yatra jayastatretyūcaturniścitaṃ purā
atha gambhīranirghoṣau śaṅkhau karṇakirīṭinau /
dadhmatuḥ śauriśalyau ca yaiścakampe jagattrayī
tato dhavalapakṣāgrāḥ svayaśobhirivāṅkitāḥ /
vaikartanaḥ pāṇḍavāya prāhiṇodviśikhāvalīḥ
pārthadhvajenābhihataḥ karṇaketurakampata /
kṛṣṇasya dṛktribhāgaśca śalyaṃ śalyamivāviśat
athārjunaśarairdikṣu pūryamāṇāsu saṃtatam /
bāṇapātamatikramya tasthuḥ kauravasainikāḥ
duryodhanaprayuktānāṃ rādheyaratharakṣiṇām /
mahārathānāṃ vaktrāṇi jahārātha kapidhvajaḥ
asaṃbhrāntastataḥ karṇo muṣṭimūle kirīṭinaḥ /
prayujyamānamasakṛcciccheda śaramaṇḍalam
tato bhīmo 'bravītpārthamacyutaścātivismitaḥ /
durjayaḥ samare karṇaḥ sthiro yudhyasva phalguṇa
kairāte khāṇḍave vīra kālakeyavadhe 'pi vā /
yo 'bhavattava saṃrambho gṛhāṇābhyadhikaṃ tataḥ
etadākarṇya vijayo vellanmukharakaṅkaṇaḥ /
gāḍhamākṛṣya gāṇḍīvaṃ divyāstrairdyāmapūrayat
bhārgavāstreṇa hatvā tāmastravṛṣṭiṃ kirīṭinaḥ /
taṃ ca bhīmaṃ ca kṛṣṇaṃ ca karṇo bāṇairapūrayat
tataḥ karṇaśarāsārairarjunāstraiśca sarvataḥ /
pāṇḍukauravasenāsu babhūva vipulaḥ kṣayaḥ
atha sarpamukhaṃ dīptaṃ kīrṇacandanaśālinam /
astraṃ karṇo mahābhogaṃ prāhiṇotsavyasācinaḥ
visṛṣṭe bhujage tasminśalyo 'ṅgapatimabhyadhāt /
nāyaṃ prāpnoti pārthasya kaṇṭhaṃ nāgastvayeritaḥ
punaḥ saṃdhānayogyaste rādheya yadi manyase /
akarṇo 'syatha vā karṇahitavākyeṣu sarvadā
iti tejovadhāyoktaḥ śalyena tapanātmajaḥ /
uvāca dvirna saṃdhatte karṇa ityamalāśayaḥ
karṇacyutaṃ mahāghoramāpatantaṃ viṣolbaṇam /
vyālaṃ dṛṣṭvā hariścakre vapurmandaragauravam
jānubhirvasudhāṃ yāte tato hayacatuṣṭaye /
phaṇī jagrāha namrasya kirīṭāgraṃ kirīṭinaḥ
kirīṭakhaṇḍe patite muktāratnāṭṭahāsini /
so 'viśadvasudhāṃ sarpo vipralabdho viniḥśvasan
tataḥ kṛṣṇārjunau vidhyankāladaṇḍopamaiḥ śaraiḥ /
karṇaḥ karṇāyato 'sṛṣṭairunnanāda hasanmuhuḥ
atha śakrasutaḥ kopāddivyaratnavirājitam /
varma ciccheda karṇasya śaraiścāpūrayadvapuḥ
khāṇḍave kṛtavairaṃ taṃ khaṃ vrajantaṃ mahoragam /
chittvā ṣaḍbhiḥ śaraiḥ pārthaḥ karṇaṃ punaratāḍayat
vaikartanena nihate brahmāstre śākramarjunaḥ /
prāduścakre vighātāya vajrāśaniśatākulam
hatvā tamastraṃ rādheyo jyāṃ ciccheda kirīṭinaḥ /
kṣaṇādabhinavāṃ maurvī vidadhe ca dhanaṃjayaḥ
tato raudraṃ sphurajjvālājaṭālaṃ saṃdadher'junaḥ /
astraṃ yenābhavadvyoma ghoradigdāhabhīṣaṇam
atrāntare mahī svayaṃ rathacakraṃ vidhervaśāt /
jagrāha samaye tasminnaṅgarājasya saṃgare
tatastaccakramuddhartumudyato viṣamasthitaḥ /
uvāca karṇaḥ kaunteyaṃ muhūrtaṃ kṣamatāṃ bhavān
uddhṛte 'sminmayā cakre mahāstraṃ muñca phalguṇa /
vyasanasthe viśastre ca nahi śūrā bhavādṛśaḥ
etacchrutvāvadatkarṇaṃ hasankāliyasūdanaḥ /
diṣṭyādya karṇa jānīṣe dharmaṃ vīravrate sthitaḥ
bahubhirnihato bālaḥ saubhadraḥ kiṃ nu vismṛtaḥ /
gaṇyatāṃ tacca yatkṛṣṇāṃ sabhāyāmuktavānasi
viṣavahnipradāneṣu cchinnadharmaḥ smṛtastvayā /
nūnaṃ vipadi nīcānāṃ nṛpāṇāṃ dharmavṛttayaḥ
ukte janārdaneneti manyunā prajvalanniva /
brahmāstraṃ karṇavihitaṃ brāhmeṇa vijayo 'vadhīt
āgneyamarjunotsṛṣṭaṃ vāruṇenāṅgabhūpatiḥ /
astreṇāstraṃ samāhṛtya grastacakro vyalambata
athonmamātha bāṇena dhvajaṃ kanakabhāsvaram /
karṇasyākhaṇḍalasuto manorathamivonnatam
tato 'ñjalikamādāya śaraṃ kāñcanabhūṣitam /
abhimantrya samākṛṣya mṛtyudaṃṣṭrāsitānanam
rudrādayo 'straguravastuṣṭā me tapasā yadi /
tadanena ripuṃ hanyāmityuktvāsṛjadarjunaḥ
nirbhinnastena sahasā kaṇṭhe hārapariṣkṛte /
rādheyaḥ krakacotkṛttahematāla ivāpatat
hate dhanuṣmatāṃ dhurye kauravānīkanāyake /
karṇe drutaṃ yayau śalyaḥ śalyayanhṛdayānanam
prāptaṃ rathena śūnyena dṛṣṭvā madranareśvaram /
hato duryodhanaḥ karṇo jīvatītyūcire nṛpāḥ
duryodhano 'rjunaśarairaṅgarāje nipātite /
uttamāṅga ivājñāsīnna kiṃcidvihatondriyaḥ
tejastatastaraladīdhitikarṇadehādabhyudgataṃ taraṇimaṇḍalamāviveśa /
yenāvakāśaviśarāruvimānamāsījjvālākalāpajaṭilaṃ kṣaṇamantarikṣam
Original text: Bhāratamañjarī 6-19 · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0