ભારતમઞ્જરી · અધ્યાય 8

ઇતિ ક્ષેમેન્દ્રવિરચિતાયાં ભારતમઞ્જર્યાં દ્રોણપર્વ
કર્ણપર્વન્
નારાયણં નમસ્કૃત્ય નરં ચૈવ નરોત્તમમ્ ।
દેવીં સરસ્વતીં વ્યાસં તતો જયમુદીરયેત્

હતે દ્રોણે કુરુક્ષેત્રે પુનરભ્યેત્ય સંજયઃ ।
રાજ્ઞે ન્યવેદયદ્યુદ્ધમાશ્ચર્યં કર્ણપાર્થયોઃ

તતો દુર્યોધનઃ કર્ણં ચિત્તસંકલ્પશાલિનમ્ ।
ચક્રે દ્રૌણિગિરા હૃષ્ટઃ શૂરં સેનાસુ નાયકમ્

અભિષિક્તો મણિમયૈઃ કલશૈર્યશસાં નિધિઃ ।
મનોરથસુધાવર્ષી સો ઽભવત્કુરુભૂપતેઃ

વિધાય મકરવ્યૂહં સ્થિતો વૈરિકુલેષુ સઃ ।
ચક્રિરે પાણ્ડવા વ્યૂહમર્ધચન્દ્રમતન્દ્રિતમ્

તતઃ શસ્ત્રાસ્ત્રસંઘર્ષકીર્ણવહ્નિકણાકુલે ।
ઘોરે પ્રવૃત્તે સમરે નિર્ધોષસ્તુમુલો ઽભવત્

ભીમો ઽથ કુઞ્જરારૂઢો મત્તમાતઙ્ગમાસ્થિતમ્ ।
ચતુર્દન્તં જઘાનોગ્રં કુલૂતનૃપતિં રણે

તતઃ કર્ણાન્તનિર્મુક્તૈઃ કર્ણચાપચ્યુતૈઃ શરૈઃ ।
નિર્ભિન્નાઃ કુઞ્જરાઃ પેતુશ્છિન્નપક્ષા ઇવાચલાઃ

પાર્થસાત્યકિપાઞ્ચાલદ્રૌપદેયશિખણ્ડિનઃ ।
કૃપદ્રૌણિમુખૈશ્ચક્રુઃ પરં નવમિવાહરમ્

પાર્થઃ સંશપ્તકાન્હત્વા નિનાય ભ્રાતરૌ નૃપૌ ।
દણ્ડાધારં સદણ્ડં ચ દણ્ડાધારપુરં શરૈઃ

અથ પાણ્ડ્યઃ કુરુચમૂં દારયઞ્જગતીભુજામ્ ।
ભલ્લૈઃ શિરાંસિ ચિચ્છેદ લબ્ધલક્ષ્યઃ પ્રહારિણામ્

ભીષ્મદ્રોણાર્જુનસ્પર્ધાં દર્પજ્વરભવાં નયઃ ।
સહતે નિત્યમાત્માનં મન્યમાનો બલાધિકમ્

દક્ષિણાપથનાથેન કર્ણાટીસ્મિતકીર્તિના ।
લાટીનેત્રશિતાસ્ત્રેણ તેન બાણૈર્નિપીડિતા

દ્રૌણિના સૂતપૂત્રેણ સૌબલેન કૃપેણ ચ ।
વાર્યમાણાપિ દુદ્રાવ કુરુરાજવરૂથિની

તમભ્યેત્ય જવાદ્દ્રૌણિર્વિશિખાશનિવર્ષિણમ્ ।
અયોધયદસંભ્રાન્તો જમ્ભારિરિવ શમ્બરમ્

તસ્ય લીલાવતીલોલલોચનભ્રમરામ્બુજમ્ ।
દ્રૌણિઃ શિરો જહારાથ ભલ્લેનાન્દેલિકુણ્ડલમ્

પાણ્ડ્યસંજ્ઞે હતે વીરે મૌલિરત્ને મહીભુજામ્ ।
પાણ્ડુસેના ન શુશુભે શશિહિનેવ શર્વરી

***** પાણ્ડ્યવધઃ ॥ 1 ॥ *****
તતો ગાઢનિષક્તેષુ શસ્ત્રવૃષ્ટિં પિબત્સિવ ।
આવિષ્ટેષ્વિવ વીરેષુ યુધિ માનેષ્વવારિતમ્

મિશ્રીભૂતેષુ ભૂપાનાં રથેષુ ચ ગજેષુ ચ ।
નષ્ટાલોકેષુ લોકેષુ વપુર્ગાઢેન પાંસુના

મ્લેચ્છરાજં મહાનીકં નકુલઃ ક્રૂરયોધિનમ્ ।
જઘાન રાક્ષસાચારં સર્વાયુધવિશારદમ્

વિમર્દે નિબિડે તસ્મિન્નકુલં વધગોચરમ્ ।
સ્મરન્કુન્તીવચઃ કર્ણો નાવધીત્સત્યવિક્રમઃ

તતઃ કર્ણમુખૈર્વીરૈઃ કીર્ણાઃ પાઞ્ચાલસૄઞ્જયાઃ ।
ન લેભિરે પરિત્રાણં કુરવશ્ચાર્જુનાદિભિઃ

હતવીરેષુ ભગ્નેષુ ચ્છિન્નધ્વજરથેષુ ચ ।
ગાઢવિદ્ધસ્રવદ્દન્તિઘટાનિષ્પિષ્ટપત્તિષુ

અકાણ્ડતાણ્ડવાવિદ્ધકબન્ધાકુલવર્ત્મસુ ।
વિશાલશોણિતનદીમઞ્જત્કુઞ્જરવાજિષુ

હતશેષેષુ સૈન્યેષુ શ્રાન્તેષુ કુરુપાણ્ડવાઃ ।
અવહારં દિનાપાયે ચક્રુઃ શિથિલકાર્મુકાઃ

***** પ્રથમો યુદ્ધદિવસઃ ॥ 2 ॥ *****
અથ પ્રભાતે સંનદ્ધે સંનિકૃષ્ટે બલદ્વયે ।
ઊચે દુર્યોધનં કર્ણઃ પાણ્ડુસેનાં વ્યલોકયન્

ત્વત્પ્રસાદપ્રણયિનો માનસ્ય વિભવસ્ય ચ ।
અદ્યાહમનૃણો ભૂત્વા રણે ગચ્છામિ નિર્વૃતિમ્

અદ્ય ગાણ્ડીવધન્વાનં હત્વા સારં ભવદ્દ્વિષામ્ ।
સફલં તે કરોમ્યેષ સંકલ્પં ચિરસંભૃતમ્

નિન્દ્યં સર્વાત્મના લોકે સતાં સ્વગુણકીર્તનમ્ ।
કિંતુ કર્તવ્યકાલેષુ ન પ્રશંસન્તિ મૂકતામ્

અહમભ્યધિકઃ પાર્થાદ્વિદ્યયા વિક્રમેણ ચ ।
એતાવદધિકં કૃષ્ણો યદનર્ઘો ઽસ્ય સારથિઃ

કૃષ્ણાદભ્યધિકઃ શલ્યો વિદિતઃ સર્વભૂભુજામ્ ।
તેન સારથિના જિષ્ણું વિજેતુમહમુત્સહે

ઇતિ વૈકર્તનેનોક્તે હૃષ્ટો રાજા સુયોધનઃ ।
તદેવાભ્યેત્ય વિનયાન્મદ્રરાજમભાષત

તતો મદ્રાધિપઃ ક્રુદ્ધઃ સંરમ્ભલુલિતાંશુકઃ ।
સાસૂયં વીક્ષ્ય રાધેયં કૌરવાધિપમભ્યધાત્

અહો સરલતા રાજન્નવમાનાય કેવલમ્ ।
યદહં દીર્ઘસંઘાભ્યાં સારથ્યે ગદિતસ્ત્વયા

કિમહં પાણ્ડવાન્સર્વાન્હન્તું શક્તે ન સંગરે ।
નૃપં માં સૂતપુત્રસ્ય સૂતં કર્તું યદિચ્છસિ

ઉક્ત્વેતિ સહસા શલ્યે સાનુગે હન્તુમુદ્યતે ।
પ્રસાદ્ય તં કુરુપતિર્વક્તું સમુપચક્રમે

મદ્રરાજ જ સંરમ્ભમસ્થાને કર્તુમર્હસિ ।
અધિકસ્ત્વં હિ ગોવિન્દાદતો ઽસ્માભિરિહાર્થ્યતે

અર્જુનાદધિકઃ કૃષ્ણઃ સારથિર્વિહિતઃ પરૈઃ ।
ત્વં કર્ણાદધિકસ્તસ્માત્સારથ્યે મા હઠં કૃથાઃ

ત્રૈલોક્યોપપ્લવે દૈત્યૈઃ પ્રજાપતિવરોર્જિતૈઃ ।
રાજતાયસસૌવર્ણસ્વચ્છન્દપુરવાસિભિઃ

વધ્યમાનેષુ લોકેષુ દેવાઃ શક્રપુરોગમાઃ ।
પુરા પિનાકિનં દેવં શંકરં શરણં યયુઃ

વિશ્વત્રાણાય વિશ્વેશસ્ત્રિદશૈરર્થિતસ્તતઃ ।
સર્વદેવમયં કૃત્વા રથં વિષ્ણું ચ સાયકમ્

ઉવાચ દેવાન્સંનદ્ધઃ સારથિઃ કલ્પ્યતાં મમ ।
મત્પ્રભાવાધિકઃ કશ્ચિદ્યેન હન્તાસ્મિ દાનવાન્

તતઃ શક્રમુખા દેવા વિચાર્ય સુચિરં ધિયા ।
બ્રહ્માણં વિશ્વકર્તારં સારથ્યે પર્યકલ્પયન્

તેનોઙ્કારપ્રતોદેન ગૃહીતે સ્યન્દને હરઃ ।
એકીભૂતાન્પુરે દૈત્યાન્દદાહ વિશિખાગ્નિના

***** ત્રિપુરવધોપાખ્યાનમ્ ॥ 3 ॥ *****
ઇતિ રુદ્રસ્ય ધાતાપિ સ્વયં સૂતો ઽભવત્પુરા ।
તથા ત્વમપિ કર્મસ્ય નાવજ્ઞાં કર્તુમર્હસિ

ઐશ્વર્યસ્યાભિજન્યસ્ય ગુણાનાં વિક્રમસ્ય ચ ।
સન્તઃ ફલં હિ મન્યન્તે મિત્રપ્રણયપૂરણમ્

ઉક્તે દુર્યોધનેનેતિ મદ્રરાજઃ સ્મિતાનનઃ ।
સ્વચ્છન્દવાદી સૂતો ઽહં ભવિષ્યામીત્યભાષત

***** શલ્યસારથ્યસ્વીકારઃ ॥ 4 ॥ *****
તતઃ સ્વકલ્પિતૈઃ શ્વેતૈસ્તુરઙ્ગૈરિવ માતલિઃ ।
તપ્તકાઞ્ચનસંનાહે કર્ણસ્ય રુચિરે રથે

જગ્રાહ હેલયા શલ્યો રશ્મિમમાલાં સુશિક્ષિતામ્ ।
પ્રતાપધામ્નઃ સૂર્યસ્ય દિવીવ ગરુડાગ્રજઃ

યુયુત્સું કર્ણમાલોક્ય ધન્વિનં શલ્યસારથિમ્ ।
જયં હસ્તગતં મેને કુરુરાજઃ સહાનુગઃ

નદસ્તુ કુરુસૈન્યેષુ શઙ્ખદુન્દુભિનિઃસ્વનૈઃ ।
મૌર્વીમાસ્ફાલયન્કર્ણો મદ્રરાજમભાષત

અદ્ય શક્રઃ સુતં દૃષ્ટ્વા મયા નિહતમર્જુનમ્ ।
દિવ્યાસ્ત્રેષુ દૃશઃ શઙ્કે સાસૂયં ક્ષિપતિ ક્ષણાત્

અદ્ય મદ્બાણદલિતં પાર્થં વીક્ષ્ય યુધિષ્ઠિરઃ ।
ભીષ્મદ્રોણવધાયાસવૈફલ્યાત્પરિતપ્યતામ્

ઇતિ બ્રુવાણં રાધેયં કર્ણ મદ્રાધિપો ઽબ્રવીત્ ।
મા સૂતપુત્ર મિથ્યૈવ પ્રલાપં શિશુવત્કૃથાઃ

ગન્ધર્વસમરે પૂર્વં ત્વયિ ધીમતિ વિદ્રુતે ।
યેન ત્રૈલોક્યવીરેણ કૌરવાઃ પરિરક્ષિતાઃ

માનિનામાત્તશસ્ત્રભાણાં તસ્મિન્ગોગ્રહવિગ્રહે ।
યુષ્મદ્વિધાનાં સહસા હૃતા યેનાંશુકાવલી

આખણ્ડલઃ સાનુચરઃ ખાણ્ડવે યેન નિર્જિતઃ ।
તં સમુત્સહસે જેતું કર્ણ કર્ણો ઽસિ કિં ન વા

ઇતિ શલ્યેન સહસા શલ્યેનેવાર્દિતો મુહુઃ ।
સંસ્તમ્ભ્ય કોપં રાધેયો દ્રક્ષ્યસીતિ તમભ્યધાત્

તતો વ્યૂહેષ્વનીકેષુ સવ્યસાચિરણોત્સુકઃ ।
અગ્રેસરો રથાગ્ર્યાણાં કર્ણઃ પપ્રચ્છ સૈનિકાન્

ક્વાસૌ જયદ્રથારાતિર્વીરો વાનરકેતનઃ ।
તં વિના રભસાદેતે તામ્યન્ત્યેવ મમેષવઃ

વિધત્તે લોચનપથં મમ યસ્તૂર્ણમર્જુનમ્ ।
દદામિ તસ્મૈ વાસાંસિ ચિત્રાણ્યાભરણાનિ ચ

રથાન્સમત્તમાતઙ્ગાન્ગાઃ સુવર્ણં પુરાણિ ચ ।
કાન્તાશ્ચ વિવિધં ચાન્યદ્દ્રવિણં યાવદિચ્છતિ

એતદાકર્ણ્ય સોત્પ્રાસં બભાષે મદ્રભૂપતિઃ ।
હાસો દુઃખાય જાયેત રાધેય ત્વદ્વિચેષ્ટિતૈઃ

મૂમૂર્ષુરિવ નિષ્પુત્રો દ્રવિણં ચિરસંભૃતમ્ ।
અવિચાર્યૈવ કિં મોહાત્પરેષુ ત્યક્તુમિચ્છસિ

સ્વયમર્જુનમાયાન્તં વશઃ સિતસટાભરમ્ ।
દ્રષ્ટાસિ બાણનખરૈઃ કુરઙ્ગ ઇવ કાતરઃ

શ્રુત્વૈતત્કુપિતઃ કર્ણો જગાદ ભ્રુકુટીમુખઃ ।
નિર્ગુણસ્ત્વં ન જાનીષે ન માં ન ચ ધનંજયમ્

અહમેવાર્જુનં જાને પ્રતિમલ્લં પિનાકિનઃ ।
સ ચ માં વેત્તિ તત્ત્વેન ત્વં મિથ્યા તુ પ્રગલ્ભસે

અયં મિત્રોપધિઃ શત્રુઃ કેનાપિ પ્રેષિતો ઽસિ નઃ ।
કુદેશજસ્ય વા નૈતત્તવ કૌટિલ્યમદ્ભુતમ્

મદ્રકાઃ કુત્સિતાચારાઃ સત્યશીલાર્જવોજ્ઝિતાઃ ।
માનં પ્રચક્ષતે લોકે સર્વવેદવિદો જનાઃ

નિર્લજ્જાઃ સર્વગામિન્યો લોભમોહમદાકુલાઃ ।
અનાર્યા મદ્રિકાયાસ્તાઃ સ્વસારો માતરશ્ચ તે

રાધેયેનેતિ સંરમ્ભાદ્ભાષિતો મદ્રભૂપતિઃ ।
ઉવાચ મૂઢ બહુશો હિતમુક્તં ન બુધ્યસે

સ્મર્તાસિ વિગલદ્દર્પો નિર્જિતઃ સવ્યસાચિના ।
હિતોપદેશવાક્યાનાં શોચન્નનુશયાકુલઃ

સમુદ્રકૂલનિલયઃ પુરા વૈશ્યો મહાધનઃ ।
બહ્વપત્યો ઽભવદ્રાજ્ઞા રક્ષિતો નિરુપદ્રવઃ

તત્પુત્રાણામભૂત્કાકઃ સતતોચ્ચિષ્ટભોજનઃ ।
પુષ્ટાઙ્ગો યો ધનાઢ્યાનાં પ્રણયી પુત્રવત્પ્રિયઃ

તતઃ કદાચિદાયાતા હંસા માનસગામિનઃ ।
સો ઽવદજ્જાતસંઘર્ષસ્તુલ્યા યૂયં ન મે જવે

જાને પાતશતં પૂર્ણં વિડીનોડ્ડીનભેદતઃ ।
જ્ઞાયતે તુલ્યપાતાન્મે યુષ્માકં ચ તરસ્વિતા

ઇત્યુચ્છિષ્ટભુજા તેન રાજહંસા વિવલ્ગિતાઃ ।
આહૂતા વિહસન્તો ઽન્તર્વીરા નો કિંચિદૂચિરે

એકસ્તુ હંસો જલધૌ વ્રજાવ ઇતિ સંવિદા ।
કાકેન સાર્ધં શરવન્નિપપાત સ્મિતાનનઃ

તેન વાતજવેનાબ્ધૌ વાયસઃ ખે વ્રજન્સમમ્ ।
સ ચ ક્રોશાર્ધમાત્રે ઽભૂદ્ધસ્તપક્ષો ઽતિવિહ્વલઃ

તેનૈવ ભગ્નદર્પો ઽથ તીરે ન્યસ્તઃ કૃપાવતા ।
રક્તષ્ઠીવી ચિરાત્પ્રાપ સંજ્ઞાં જ્ઞાતખગાન્તરઃ

***** હંસકાકીયમ્ ॥ 5 ॥ *****
એવં ત્વમપિ રાધેય કૌરવૈઃ પરિવારિતઃ ।
અર્જુનં સમરે પ્રાપ્ય હીનદર્પો ભવિષ્યસિ

શ્રુત્વૈતન્મદ્રરાજેન કથિતં મર્મદારણમ્ ।
ઊચે વૈકર્તનો વીરઃ પૃથુકોપો ઽપ્યવિક્રિયઃ

યુષ્મદ્વિધાનાં વચસા જાયતે ન ભયં મમ ।
પશ્યાર્જુનં મયા શલ્ય સમરે વિનિપાતિતમ્

લક્ષ્યાભ્યાસે મયા વત્સઃ પુરા બાણેન દારિતઃ ।
પ્રચ્છન્નસ્તરુખણ્ડેન હોમધેનોર્દ્વિજન્મનઃ

તચ્છાપાદ્રથચક્રં મે પર્યન્તં સાધયિષ્યતિ ।
ઇત્યેતચ્છિદ્રમેકં મે દુર્જયો ઽહમતો ઽન્યથા

ત્વં તુ કેવલયાનેન નૃપેણ વાહિના વૃતઃ ।
મયા સ્વયં સંનિકર્ષે દ્વિજિહ્વઃ કુટિલો વૃતઃ

મદ્રકાણાં કુવૃત્તાનાં પાપદેશનિવાસિનામ્ ।
તીર્થાચારવિહીનાનામધિપો ઽસિ કિમુચ્યતે

અભક્ષ્યં ભુઞ્જતે નિત્યમપાતવ્યં પિબન્તિ યે ।
અગમ્યાસુ રમન્તે ચ તે મદ્રાસ્તવ બાન્ધવાઃ

સર્વસાધારણા યોષાઃ સર્વભક્ષ્યા દ્વિજાતયઃ ।
સર્વપાતકસંપૃક્તા મદ્રા યેષુ ભવાન્નૃપઃ

***** મદ્રકુત્સનમ્ ॥ 6 ॥ *****
ઇતિ કર્ણેન ગદિતે મદ્રરાજો ઽપ્યભાષત ।
કર્ણ રાજા ત્વમઙ્ગાનાં માતુલ્યત્યાગપાપિનામ્

વિક્રીયન્તે સદા યત્ર દારાઃ પુત્રાશ્ચ માનવૈઃ ।
તસ્મિન્પ્રણેતા વિષયે નૈવં મે વક્તુમર્હસિ

***** અઙ્ગકુત્સનમ્ ॥ 7 ॥ *****
ઇત્યુક્તે મદ્રરાજેન ચોદિતાસ્તે તુરઙ્ગમાઃ ।
દારયન્ત ઇવ ક્ષોણીં જાતપક્ષા ઇવોદ્યયુઃ

અથાદૃશ્યત શુભ્રાશ્વો જિષ્ણુરચ્યુતસારથિઃ ।
અગ્રે સમગ્રસૈન્યાનાં વ્યગ્રઃ શત્રુનિબર્હણે

તતઃ પ્રવૃત્તે વીરાણાં સમરે પ્રાણહારિણિ ।
ધનુષાં કૂજતાં શબ્દે છાદિતે તૂર્યનિઃસ્વનૈઃ

ઉવાચ શલ્યો રાધેયં ધનંજયરણોત્સુકમ્ ।
પશ્ય ગાણ્ડીવધન્વાનં ભિન્દાનં કુરુવાહિનીમ્

એતે સંશપ્તકાઃ પાર્થશરશ્રેણીશતાર્દિતાઃ ।
હતદ્વિપઘટાકૂટકુટીષુ નિભૃતં સ્થિતાઃ

પશ્યાર્જુનશરોત્કૃત્તકણ્ઠાનાં મૌક્તિકાવલી ।
પતિતા ભૂમિપાલાનામશ્રુમાલા ઇવ શ્રિયઃ

ઇતિ મદ્રાધિપેનોક્તે ક્વ યાસ્યતિ ધનંજયઃ ।
મદ્બાણગોચરં યાતો હર્ષાદિત્યવદન્નૃપઃ

તતો વૈકર્તનશરૈઃ પૂરિતે ભુવનોદરે ।
ચકમ્પે પાણ્ડવાનીકં વાતૈરિવ મહદ્વનમ્

ધૃષ્ટદ્યુમ્નમુખાન્વીરાન્કુર્વાણો વિરથાન્મુહુઃ ।
અયુતાનિ ક્ષણાત્કર્ણો વીરાણામવધીદ્દશ

ચેદિમાગધપાઞ્ચાલસૈન્યે ભગ્ને યુધિષ્ઠિરઃ ।
મહારથૈરનુગતઃ સ્વંય રાધેયમાદ્રવત્

રાજવલ્લભ વાગ્યુદ્ધં નેદં યત્ર પ્રગલ્ભસે ।
ઇત્યુક્ત્વા ધર્મતનયઃ શરૈઃ કર્ણમપૂરયત્

અથ કર્ણો નરપતેશ્ચક્રરક્ષૌ મહારથૌ ।
હત્વા શરૈરુન્મમાથ ધ્વજં ચાપં ચકર્ત ચ

તતઃ શક્તિં નિશાતાગ્રાં કાલદંષ્ટ્રામિવોત્કટામ્ ।
પ્રાહિણોત્સૂતવૃત્રાય સ નિર્હ્નાદાં યુધિષ્ઠિરઃ

ભિત્ત્વા વૈકર્તનઃ શક્તિં તાં ઘણ્ટાક્રન્દિનીં મુહુઃ ।
જાતરૂપમયં વર્મ ચકર્ત નૃપતેઃ શરૈઃ

મુહૂર્તં તં સમાપૂર્ય ચ્છિન્નવર્માણમાશુગૈઃ ।
દન્તવર્ણાઞ્જઘાનાસ્ય કૃષ્ણબાલાંસ્તુરઙ્ગમાન્

વિદ્રુતં ધર્મતનયં દૃષ્ટ્વા ક્રોધી વૃકોદરઃ ।
કર્ણં પરાઙ્મુખં ચક્રે શરૈરશનિદારુણૈઃ

દુર્યોધનાનુજાન્વીરાનાયાતાન્ભ્રાતુરજ્ઞયા ।
વિદધે વિપુલૈર્બાણૈર્ભીમઃ પ્રેતપુરાશ્રયાન્

નન્દોપનન્દૌ દુર્ધર્ષં ધનુર્ગ્રાહં મહાભુજમ્ ।
જરાસંધં શ્રુતર્વાણં દુર્દિનં સનિષઙ્ગિણમ્

પાશહસ્તં કવચિનં ક્રોધં ચ સ મહાભુજમ્ ।
હત્વા પ્રવિશ્ય પૃતનાં નાગાનીકમપોથયત્

તતઃ સાત્યકિપાઞ્ચાલમાદ્રીસુતયુધિષ્ઠિરાઃ ।
અયોધયન્કર્ણમુખ્યાંસ્તસ્મિન્સુભટસંક્ષયે

વૃષસેનમુખૈર્વીરૈર્ભિદ્યમાને બલાર્ણવે ।
ઉદભૂચ્ચણ્ડગાણ્ડીવધ્વનિરાઘટ્ટિતામ્બરઃ

હત્વા સંશપ્તકાન્સર્વાન્પ્રત્યાવૃત્તે ધનંજયે ।
આવર્તનર્તિતેવાભૂત્સહસા કુરુવાહિની

ભગ્ને સુશર્મપ્રમુખે પાર્થાસ્ત્રૈર્નૃપમણ્ડલે ।
કર્ણઃ પાણ્ડવસૈન્યેષુ કાલલીલાયિતં વ્યધાત્

અયુતાનિ ગજેન્દ્રાણાં સપ્ત હત્વા તરસ્વિનામ્ ।
તાવન્ત્યેવ રથાનાં ચ ચક્રે ભૂમિભુજાં ક્ષયમ્

વ્યાઘ્રકેતું જયં શઙ્કું રુદ્રમુગ્રાયુધં પરમ્ ।
સિંહસેનં રોચમાનં શુક્તં ચિત્રાયુધં હરિમ્

દેવાપિં જિષ્ણુકર્માણં શલભં ચિત્રદણ્ડકૌ ।
અન્યાંશ્ચ ભૂમિપાન્હત્વા પાઞ્ચાલકદનં વ્યધાત્

વધ્યમાને ઽથ કર્ણેન વિદીર્ણે ચ સહસ્રધા ।
બભૂવ પાણ્ડવે સૈન્યે ઘોરો વ્યતિકરો નવઃ

કર્ણેન દ્રોણપુત્રેણ કૃપેણ કૃતવર્મણા ।
કિરીટિના પાર્ષતેન શૈનેયેન શિખણ્ડિના

કુપિતેન ચ ભીમેન તે સેને પ્રવિદારિતે ।
બભૂવતુર્વિપ્રકીર્ણે વિધ્વસ્તકવચાયુધે

દિવ્યાસ્ત્રવર્ષિણં દ્રૌણિં દિવ્યાસ્ત્રેણૈવ ફલ્ગુણઃ ।
જિત્વા દદર્શ કર્ણેન વધ્યમાનાન્મહારથાન્

તમબ્રવીન્મધુરિપુર્વિસ્મિતઃ કર્ણાવિક્રમાત્ ।
પશ્ય કૌન્તેય કર્ણાસ્ત્રવહ્નિદગ્ધાં વરૂથિનીમ્

પશ્ય કાલકટાક્ષેણ લક્ષિતઃ સૂતનન્દનઃ ।
કટાક્ષેણ મદાધ્માતઃ સારથ્યે માં યદૈક્ષત

ક્ષણેન નિખિલાં સ્યૂતાં તાં સેનાં કુરુતે નૃપઃ ।
પશ્યાસ્ય શરજાલેન નીરન્ધ્રેણાવૃતા દિશઃ

ઇત્યુક્ત્વા કેશવસ્તૂર્ણં રથેન ઘનનાદિના ।
નિનાય શક્રતનયં ભીમસેનરથાન્તિકમ્

તતો ભીમગિરા ધ્યાત્વા ધર્મરાજં ધનંજયઃ ।
કર્ણસાયકનિર્ભિન્નં પ્રયાતં શિબિરં શનૈઃ

નિઃશ્વસન્ભૃશસંતપ્તઃ કેસરીવ તલાહતઃ ।
પ્રયયૌ ભ્રાતરં દ્રષ્ટું સહ કાલિયવિદ્વિષા

સ હેમપુઙ્ખૈર્નિર્ભિન્નં કર્ણનામાઙ્કિતૈઃ શરૈઃ ।
શયાનં ધર્મતનયં દદર્શ ચ્છિન્નકઙ્કટમ્

તસ્યાભિવાદ્ય ચરણૌ નિષણ્ણૌ કેશવાર્જુનૌ ।
ચિન્તાસંતાપિતતનૂ તસ્થતુઃ ક્ષણમાકુલૌ

યુધિષ્ઠિરસ્તં વિજ્ઞાય કર્ણં હત્વા સમાગતમ્ ।
ઉત્થાય નિર્વ્યથો હર્ષાજ્જયાદપૃથુવિસ્મયઃ

પ્રાયો નિઃશેષિતાઃ સેના યેનાસ્ત્રદહનેન નઃ ।
સ દિષ્ટ્યા સમરે પાર્થ ત્વયા કર્ણો નિપાતિતઃ

વીરાઃ સ વિદ્વિષાં હન્તા ધૌરેયઃ સર્વધન્વિનામ્ ।
રામશિષ્યસ્ત્વયા બ્રૂહિ કથં વૈકર્તનો હતઃ

ઇતિ પૃષ્ટો નૃપતિના બભાષે શ્વેતવાહનઃ ।
યુધ્યમાનસ્ય સુચિરં દ્રૌણિના રુદ્રતેજસા

સંશપ્તકૈશ્ચ વિઘનો ઽભૂન્મમ કર્ણનિપાતને ।
ભીમસેનમવસ્થાપ્ય પ્રત્યનીકે મહાભુજમ્

પ્રહારવિક્ષતં દેવ ત્વામહં દ્રષ્ટુમાગતઃ ।
અધુના ત્વદનુજ્ઞાતઃ કૌરવાણાં પરાયણમ્

કથાશેષં કરો ઽપ્યેષ કર્ણં કર્ણાયતૈઃ શરૈઃ ।
ઇતિ બ્રુવાણં બિભત્સું મોઘસંકલ્પદુઃખિતઃ

ઉવાચ સાયકાકીર્ણઃ કોપતપ્તો યુધિષ્ઠિરઃ ।
ભારં વિન્યસ્ય વિપુલં ભીમસેને ધનુર્ધરઃ

અપયાતો ઽસિ કર્ણસ્ય સત્યં દૃષ્ટ્વા પરાક્રમમ્ ।
મિથ્યૈવ કુન્ત્યા ગર્ભે ત્વં ક્ષત્રિયવ્યઞ્જનો ધૃતઃ

પૂરકઃ પુત્રસંખ્યાયાં બાણસ્તૃણમયો યથા ।
ત્રયોદશ સમાસ્તે તે સંકલ્પા વિહિતાસ્ત્વયિ

સર્વે પ્રયાતા વૈફલ્યમુપકારા ઇવાધમે ।
ક એવ નામ જાનીતે કર્ણાદ્ભીતો ધનંજયઃ

અપયાસ્યતિ સંગ્રામાદ્યો વર્તેત તથા વિધિમ્ ।
એતત્પ્રયચ્છ કસ્મૈચિદ્ગાણ્ડીવં શૌર્યશાલિને

સમરે કર્ણસંત્રાસં યો ઽસ્માકમપનેષ્યતિ ।
એતદાકર્ણ્ય બીભત્સુર્મર્મણીવ સમાહતઃ

એતદ્ગિરા દદૌ ખડ્ગે ક્રુદ્ધઃ સાશ્રુલવા દૃશઃ ।
તં કોપસંકટો ઘોરે દુઃખાગ્નૌ ચ નિરન્તરે

પતિતં વીક્ષ્ય ગોવિન્દઃ સર્વવ્યાપી તમભ્યધાત્ ।
જાને તે હૃદ્ગતં પાર્થ યેન દોલાયસે મુહુઃ

ગાણ્ડીવં વિતરાન્યસ્મૈ ત્વાં બ્રૂયાદ્યઃ સ તે ધ્રુવમ્ ।
વધ્ય ઇત્યુચિતાચાર પ્રતિજ્ઞા તવ વિશ્રુતા

તદર્થમસિ કોપાન્ધો નિહન્તું કિંસ્વિદગ્રજમ્ ।
આત્માનં વા વ્રતભ્રંશભયાત્ખઙ્ગં નિરીક્ષસે

શ્રુયતામત્ર સત્યેન કેવલેન વિમુહ્યસે ।
ધર્માધર્મૌ ન જાનીષે સત્યમાત્રદૃઢવ્રતઃ

અસત્યં ધર્મતાં યાતિ સત્યમાયાત્યધર્મતામ્ ।
કદાચિત્કર્મભેદેન તદ્વિચાર્યં ધિયા બુધૈઃ

ધર્મો ઽપિ ગહનઃ સૂક્ષ્મો જ્ઞાયતે ન યથા તથા ।
પુરા બભૂવ વિપિને બલાકો નામ લુબ્ધકઃ

ઘોરસત્ત્વં કદાચિત્સ ગોબ્રાહ્મણગણાન્તકમ્ ।
હત્વા શરેણ સહસા શક્રલોકમવાપ્તવાન્

કૌશિકો નામ વિપ્રઃ પ્રાક્સત્યવાક્યકૃતવ્રતઃ ।
વિદ્રુતાન્ધનિકાન્પૃષ્ટો દસ્યુભિઃ ક્વ ગતા ઇતિ

અદર્શયત્સત્યવાદી સ તાન્ગુણદયાશ્રયાન્ ।
દૃષ્ટાંશ્ચ દસ્યવો જઘ્નુસ્તૂર્ણં તાન્દ્રવિણાશયા

કૌશિકો ઽપ્યથ કાલેન પતિતો નરકં યયૌ ।
ઇત્યેવં ગહના પાર્થ પ્રવૃત્તિઃ સત્યધર્મયોઃ

તસ્માત્ત્વમગ્રજે રાજ્ઞિ ધર્મનિષ્ઠે યુધિષ્ઠિરે ।
મોહાદસાંપ્રતં કિંચિન્ન ચિન્તયિતુમર્હસિ

શ્રુત્વૈતત્ખડ્ગમાકૃષ્ય હન્તુમાત્માનમુદ્યતમ્ ।
પ્રતિજ્ઞાભઙ્ગનિર્ભિન્નં પાર્થં કૃષ્ણો ઽબ્રવીત્પુનઃ

અવમાનેન નિહતો ગુરુર્ભવતિ સર્વથા ।
ભવત્યાત્મા ચ નિહતઃ શ્લાઘયા ગુરુસંસદિ

રક્ષન્પ્રતિજ્ઞામજ્ઞાનં નિરસ્ય ક્રોધસંભવમ્ ।
તસ્માદેતદ્વધાયાદ્ય નિવૃત્તો ભવ ફલ્ગુણ

ઇત્યુક્તવતિ દાશાર્હે તથેત્યુક્ત્વા ધનંજયઃ ।
ભીરુઃ પ્રમાદી ક્રૂરસ્ત્વમિત્યુવાચ યુધિષ્ઠિરમ્

મયૈકેન હતાઃ સર્વે સંહતા દૈત્યદાનવાઃ ।
ધુર્યો ઽહં કાર્મુકભૃતામિત્યાત્માનમુવાચ ચ

તતો ધર્મસુતં દુઃખાત્કાનનં ગન્તુમુદ્યતમ્ ।
યત્નાત્પ્રસાદયામાસ ગૃહીત્વા ચરણૌ હરિઃ

પાર્થં ચ પાદપતિતં સાશ્રુનેત્રં યુધિષ્ઠિરઃ ।
રુરોધ ગાઢમાલિઙ્ગ્ય વિગલન્મન્યુવિપ્લવઃ

કૃતશૌચૌ તતો વીરૌ ધર્મરાજધનંજયૌ ।
રથાવારુહ્ય સંનદ્ધૌ જગ્મતુઃ સમરાઙ્ગણમ્

અથાર્જુનશરવ્રાતકૃત્તવક્ત્રૈર્નરેશ્વરૈઃ ।
ક્ષણં બભૂવ પતિતૈઃ સા કબન્ધમયીવ ભૂઃ

અત્રાન્તરે ભીમસેનો હત્વા દુર્યોધનાનુજાન્ ।
દુઃશાસનં યુધ્યમાનમાસસાદેભવિક્રમમ્

નિષ્પિષ્ય ગદયા તસ્ય રથં સાશ્વાયુધધ્વજમ્ ।
આચકર્ષ રણે ધ્વસ્તં તં હિડિમ્બાપતિર્બલાત્

પ્રિયાપરિભવં ઘોરં સ્મરન્નથ વૃકોદરઃ ।
પ્રકોપરાક્ષસાવિષ્ટઃ કોષ્ણં શોણિતમાપપૌ

ઘોરં તત્કર્મ ભીમસ્ય દૃષ્ટ્વા સ્રસ્તાસિકાર્મુકાઃ ।
ત્રસ્તા મહારથાઃ સર્વે મીલિતાક્ષાકમ્પિરે

અસૃક્પ્રસરગર્વિતઃ પુલકદણ્ડગણ્ડાનનો મદાદતિવિશૃઙ્ખલઃ સ્ખલિતપાદચારક્રમઃ ।
બભૌ ભયદવિભ્રમભ્રમિતભીમભાસ્વદ્ગદઃ પ્રિયાચિકુરસંયમોદ્યતમતિઃ સમીરાત્મજઃ

અપૂર્વેણૈવ વિધિના હતે દુઃશાસને તથા ।
મહતામપિ ભૂતાનામભૂત્કણ્ટકિતા તનુઃ

***** ***** દુઃશાસનવધઃ ॥ 8 ॥ ***** *****
અત્રાન્તરે પાણ્ડવાનાં વૃષસેનશરાર્દિતે ।
સૈન્યે બભૂવ નિર્ઘોષઃ પતતાં ગજવાજિનામ્

સંહતા અપિ ભૂપાલા ભીમસાત્યકિરક્ષિતાઃ ।
ન સેહિરે રણે દીપ્તં કર્ણસૂનોઃ પરાક્રમમ્

સ સાત્યકિં ભીમસેનં માદ્રીપુત્રૌ કિરીટિનમ્ ।
ધૃષ્ટદ્યુમ્નં નૃપાશ્ચાન્યાન્વીરસ્તુલ્યમયોધયત્

આશ્ચર્યયોધિનસ્તસ્ય સ્મયમાન ઇવાર્જુનઃ ।
ભુજૌ શિરશ્ચ ચિચ્છેદ કમલાકમલોપમમ્

***** વૃષસેનવધઃ ॥ 9 ॥ *****
વૃષસેને હતે કર્ણઃ પુરો ગાણ્ડીવધન્વના ।
સસ્માર સાશ્રુનયનઃ સૌભદ્રં બહુભિર્હતમ્

અથામર્ષાજ્યસિક્તેન ભ્રુકુટીધૂમકેતુના ।
ક્રોધાગ્નિના દહ્યમાનઃ કર્ણો ઽધાવદ્ધનંજયમ્

મનોરથશતાભ્યસ્તે પ્રવૃત્તે સમરે તયોઃ ।
બભૂવ કૌતુકાયાતસુરસિદ્ધાકુલં નભઃ

કર્ણાર્જુનરણે તસ્મિન્સ્વપુત્રજયશંસિનોઃ ।
જાતે વિવાદે સહસા દિવિ સૂર્યસુરેન્દ્રયોઃ।
પૃષ્ટો દ્વિધા સ્થિતૈર્દેવૈર્વૃષાઙ્કકમલોદ્ભવૌ ।
કૃષ્ણો યત્ર જયસ્તત્રેત્યૂચતુર્નિશ્ચિતં પુરા

અથ ગમ્ભીરનિર્ઘોષૌ શઙ્ખૌ કર્ણકિરીટિનૌ ।
દધ્મતુઃ શૌરિશલ્યૌ ચ યૈશ્ચકમ્પે જગત્ત્રયી

તતો ધવલપક્ષાગ્રાઃ સ્વયશોભિરિવાઙ્કિતાઃ ।
વૈકર્તનઃ પાણ્ડવાય પ્રાહિણોદ્વિશિખાવલીઃ

પાર્થધ્વજેનાભિહતઃ કર્ણકેતુરકમ્પત ।
કૃષ્ણસ્ય દૃક્ત્રિભાગશ્ચ શલ્યં શલ્યમિવાવિશત્

અથાર્જુનશરૈર્દિક્ષુ પૂર્યમાણાસુ સંતતમ્ ।
બાણપાતમતિક્રમ્ય તસ્થુઃ કૌરવસૈનિકાઃ

દુર્યોધનપ્રયુક્તાનાં રાધેયરથરક્ષિણામ્ ।
મહારથાનાં વક્ત્રાણિ જહારાથ કપિધ્વજઃ

અસંભ્રાન્તસ્તતઃ કર્ણો મુષ્ટિમૂલે કિરીટિનઃ ।
પ્રયુજ્યમાનમસકૃચ્ચિચ્છેદ શરમણ્ડલમ્

તતો ભીમો ઽબ્રવીત્પાર્થમચ્યુતશ્ચાતિવિસ્મિતઃ ।
દુર્જયઃ સમરે કર્ણઃ સ્થિરો યુધ્યસ્વ ફલ્ગુણ

કૈરાતે ખાણ્ડવે વીર કાલકેયવધે ઽપિ વા ।
યો ઽભવત્તવ સંરમ્ભો ગૃહાણાભ્યધિકં તતઃ

એતદાકર્ણ્ય વિજયો વેલ્લન્મુખરકઙ્કણઃ ।
ગાઢમાકૃષ્ય ગાણ્ડીવં દિવ્યાસ્ત્રૈર્દ્યામપૂરયત્

ભાર્ગવાસ્ત્રેણ હત્વા તામસ્ત્રવૃષ્ટિં કિરીટિનઃ ।
તં ચ ભીમં ચ કૃષ્ણં ચ કર્ણો બાણૈરપૂરયત્

તતઃ કર્ણશરાસારૈરર્જુનાસ્ત્રૈશ્ચ સર્વતઃ ।
પાણ્ડુકૌરવસેનાસુ બભૂવ વિપુલઃ ક્ષયઃ

અથ સર્પમુખં દીપ્તં કીર્ણચન્દનશાલિનમ્ ।
અસ્ત્રં કર્ણો મહાભોગં પ્રાહિણોત્સવ્યસાચિનઃ

વિસૃષ્ટે ભુજગે તસ્મિન્શલ્યો ઽઙ્ગપતિમભ્યધાત્ ।
નાયં પ્રાપ્નોતિ પાર્થસ્ય કણ્ઠં નાગસ્ત્વયેરિતઃ

પુનઃ સંધાનયોગ્યસ્તે રાધેય યદિ મન્યસે ।
અકર્ણો ઽસ્યથ વા કર્ણહિતવાક્યેષુ સર્વદા

ઇતિ તેજોવધાયોક્તઃ શલ્યેન તપનાત્મજઃ ।
ઉવાચ દ્વિર્ન સંધત્તે કર્ણ ઇત્યમલાશયઃ

કર્ણચ્યુતં મહાઘોરમાપતન્તં વિષોલ્બણમ્ ।
વ્યાલં દૃષ્ટ્વા હરિશ્ચક્રે વપુર્મન્દરગૌરવમ્

જાનુભિર્વસુધાં યાતે તતો હયચતુષ્ટયે ।
ફણી જગ્રાહ નમ્રસ્ય કિરીટાગ્રં કિરીટિનઃ

કિરીટખણ્ડે પતિતે મુક્તારત્નાટ્ટહાસિનિ ।
સો ઽવિશદ્વસુધાં સર્પો વિપ્રલબ્ધો વિનિઃશ્વસન્

તતઃ કૃષ્ણાર્જુનૌ વિધ્યન્કાલદણ્ડોપમૈઃ શરૈઃ ।
કર્ણઃ કર્ણાયતો ઽસૃષ્ટૈરુન્નનાદ હસન્મુહુઃ

અથ શક્રસુતઃ કોપાદ્દિવ્યરત્નવિરાજિતમ્ ।
વર્મ ચિચ્છેદ કર્ણસ્ય શરૈશ્ચાપૂરયદ્વપુઃ

ખાણ્ડવે કૃતવૈરં તં ખં વ્રજન્તં મહોરગમ્ ।
છિત્ત્વા ષડ્ભિઃ શરૈઃ પાર્થઃ કર્ણં પુનરતાડયત્

વૈકર્તનેન નિહતે બ્રહ્માસ્ત્રે શાક્રમર્જુનઃ ।
પ્રાદુશ્ચક્રે વિઘાતાય વજ્રાશનિશતાકુલમ્

હત્વા તમસ્ત્રં રાધેયો જ્યાં ચિચ્છેદ કિરીટિનઃ ।
ક્ષણાદભિનવાં મૌર્વી વિદધે ચ ધનંજયઃ

તતો રૌદ્રં સ્ફુરજ્જ્વાલાજટાલં સંદધેર્ઽજુનઃ ।
અસ્ત્રં યેનાભવદ્વ્યોમ ઘોરદિગ્દાહભીષણમ્

અત્રાન્તરે મહી સ્વયં રથચક્રં વિધેર્વશાત્ ।
જગ્રાહ સમયે તસ્મિન્નઙ્ગરાજસ્ય સંગરે

તતસ્તચ્ચક્રમુદ્ધર્તુમુદ્યતો વિષમસ્થિતઃ ।
ઉવાચ કર્ણઃ કૌન્તેયં મુહૂર્તં ક્ષમતાં ભવાન્

ઉદ્ધૃતે ઽસ્મિન્મયા ચક્રે મહાસ્ત્રં મુઞ્ચ ફલ્ગુણ ।
વ્યસનસ્થે વિશસ્ત્રે ચ નહિ શૂરા ભવાદૃશઃ

એતચ્છ્રુત્વાવદત્કર્ણં હસન્કાલિયસૂદનઃ ।
દિષ્ટ્યાદ્ય કર્ણ જાનીષે ધર્મં વીરવ્રતે સ્થિતઃ

બહુભિર્નિહતો બાલઃ સૌભદ્રઃ કિં નુ વિસ્મૃતઃ ।
ગણ્યતાં તચ્ચ યત્કૃષ્ણાં સભાયામુક્તવાનસિ

વિષવહ્નિપ્રદાનેષુ ચ્છિન્નધર્મઃ સ્મૃતસ્ત્વયા ।
નૂનં વિપદિ નીચાનાં નૃપાણાં ધર્મવૃત્તયઃ

ઉક્તે જનાર્દનેનેતિ મન્યુના પ્રજ્વલન્નિવ ।
બ્રહ્માસ્ત્રં કર્ણવિહિતં બ્રાહ્મેણ વિજયો ઽવધીત્

આગ્નેયમર્જુનોત્સૃષ્ટં વારુણેનાઙ્ગભૂપતિઃ ।
અસ્ત્રેણાસ્ત્રં સમાહૃત્ય ગ્રસ્તચક્રો વ્યલમ્બત

અથોન્મમાથ બાણેન ધ્વજં કનકભાસ્વરમ્ ।
કર્ણસ્યાખણ્ડલસુતો મનોરથમિવોન્નતમ્

તતો ઽઞ્જલિકમાદાય શરં કાઞ્ચનભૂષિતમ્ ।
અભિમન્ત્ર્ય સમાકૃષ્ય મૃત્યુદંષ્ટ્રાસિતાનનમ્

રુદ્રાદયો ઽસ્ત્રગુરવસ્તુષ્ટા મે તપસા યદિ ।
તદનેન રિપું હન્યામિત્યુક્ત્વાસૃજદર્જુનઃ

નિર્ભિન્નસ્તેન સહસા કણ્ઠે હારપરિષ્કૃતે ।
રાધેયઃ ક્રકચોત્કૃત્તહેમતાલ ઇવાપતત્

હતે ધનુષ્મતાં ધુર્યે કૌરવાનીકનાયકે ।
કર્ણે દ્રુતં યયૌ શલ્યઃ શલ્યયન્હૃદયાનનમ્

પ્રાપ્તં રથેન શૂન્યેન દૃષ્ટ્વા મદ્રનરેશ્વરમ્ ।
હતો દુર્યોધનઃ કર્ણો જીવતીત્યૂચિરે નૃપાઃ

દુર્યોધનો ઽર્જુનશરૈરઙ્ગરાજે નિપાતિતે ।
ઉત્તમાઙ્ગ ઇવાજ્ઞાસીન્ન કિંચિદ્વિહતોન્દ્રિયઃ

તેજસ્તતસ્તરલદીધિતિકર્ણદેહાદભ્યુદ્ગતં તરણિમણ્ડલમાવિવેશ ।
યેનાવકાશવિશરારુવિમાનમાસીજ્જ્વાલાકલાપજટિલં ક્ષણમન્તરિક્ષમ્