Bhāratamañjarī 6-19 · Chapter 7
iti śrīkṣemendraviracitāyāṃ bhāratamañjaryā bhīṣmaparva
Droṇaparvan
nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam /
devīṃ sarasvatīṃ vyāsaṃ tato jayamudīrayet
suravrataṃ hataṃ śrutvā dhṛtarāṣṭro 'tiduḥkhitaḥ /
muhurmuhuryaśorāśiṃ tamaśocadariṃdamam
punaḥ saṃgrāmamālokya samāyāto 'tha saṃjayaḥ /
pṛṣṭo vaicitravīryeṇa vīrasaṃhāramabhyadhāt
tato bhīṣmehate rājankuravo bhṛśaduḥkhitāḥ /
abdhau bhagne pravahaṇe vaṇijaḥ patitā iva
vāñchitaṃ samare śarma dadṛśuḥ karṇamāgatam /
vikrītāḥ paradeśeṣu snigdhaṃ bandhumivāpadi
tato duryodhanaḥ śokaṃ saṃstambhya dhṛtisāgaraḥ /
karṇasyānumate cakre droṇaṃ senāsu nāyakam
tenābhiṣikto vidhivadguruḥ sarvadhanuṣmatām /
sa babhau śaktimānvīro mahāsena ivāparaḥ
vṛddhasya svayaśaḥśubhraṃ chattraṃ tasya vyarocata /
dugdhodadheriva śrīmaccandramaṇḍalamudyatam
āmuktahemakavacaḥ sa dīptaḥ kiraṇairbabhau /
upasthitaiḥ kṛtyakāle divyāstrairiva sevitaḥ
praṇetā sarvavīrāṇāṃ sadṛśaḥ prājyatejasā /
sākṣādiva dhanurvedaḥ saṃhārasyāgamāvadhiḥ
reje rathena raukmena śoṇāśvena patākinā /
saṃdhyājuṣā nirjhariṇā meruṇeva divākaraḥ
virarāja rathe tasya śātakaumbhaḥ kamaṇḍaluḥ /
śauryoṣmaṇā pratigataḥ pratāpa iva piṇḍitaḥ
ākarṇapalitaḥ śyāmo dhaureyaḥ sarvadhanvinām /
dadau varaṃ śriyā juṣṭaḥ sa rājñā svayamarthitaḥ
jīvagrāhaṃ samādāya rājānaṃ te yudhiṣṭhiram /
haterjune pradāsyāmi paśyatāṃ sarvabhubhujām
etadguruvaco rājā pratigṛhya kṛtāñjaliḥ /
viśrāvya nijasenāsu tūryanādotsavaṃ vyadhāt
tacca dharmasuto jñātvā saha gāṇḍīvadhanvanā /
krauñcavyūhaṃ samādhāya saṃnaddho yoddhumudyayau
dromena śakaṭavyūhe nirmite bhṛśasaṃhate /
avartata mahadyuddhaṃ vīrāṇāṃ dehaśātanam
tataḥ sṛñjayapāñcālamatsyasenāsu duḥsahāḥ /
śarīrahāriṇaḥ peturdreṇanāmāṅkitāḥ śarāḥ
bhidyamāneṣu sainyeṣu nipatadgajavājiṣu /
raktakallolinīvegairnīteṣu syandaneṣvapi
yudhiṣṭhiramukhānvīrānkopāddroṇamabhidrutān /
avārayansusaṃrabdhāndroṇikarṇakṛpādayaḥ
abhimanyurathākṛṣya rathātkeśeṣu pauravam /
apātayatkṛpāṇena paśyatāṃ sarvadhanvinām
tatkopātkhaṅgamādāya jayadrathamupāgatam /
śalyaṃ ca virathaṃ vīro vidadhe balināṃ varam
tataḥ śalyo gadāpāṇiḥ padbhyāṃ saubhadramādravat /
gadayā vīravārinyā bhīmaśca tamavārayat
tayoḥ parasparāghātakīrṇavahnikaṇākulam /
nṛṇāṃ vimohanaṃ ghoraṃ gadāyuddhamavartata
maṇḍalāni carantau tau samadāviva kuñjarau /
abhipatya padānyaṣṭau gadābhyāṃ jaghnaturmithaḥ
gāḍhaprahārasaṃjātamūrchāvihvalamānasau /
tau dṛṣṭvā patitau vīrāḥ saṃnipetuḥ prahāriṇaḥ
nīte madrādhipe tūrṇaṃ rathena kṛtavarmaṇā /
bhīmasenaḥ samādāya kurusenāmadārayat
karṇasūnoratha śarairdṛṣasenasya pāṇḍavāḥ /
ākīrṇāndraupadīputrānvilokya tamupādravan
tato rukmaratho droṇaḥ svayaṃ pāñcālavāhinīm /
praviśya bāṇairvidadhe viprakīrṇāṃ sahasradhā
śikhaṇḍisātyakimukhānsa vidārya mahārathān /
yudhiṣṭhiramabhiprekṣuḥ kurvannarapatikṣayam
yugaṃdharaṃ vyāghradattaṃ sihasenaṃ ca pārthivam /
nināya mṛtyusadana śarairaśanidāruṇaiḥ
tiṣṭha sthito 'ha yuddhasva hato 'sīti muhurmuhuḥ /
droṇāgre yudhyamānānāṃ bhūbhujāmabhavadraṇaḥ
droṇena yudhyamānānāṃ niśamya śvetavāhanaḥ /
kolāhalaṃ svasainyānāṃ tūrṇaṃ taṃ deśamāyayau
sa nihatyāstrajālena vīraḥ kuruvarūthinīm /
vidadhe raktataṭinīmāvartahṛtakuñjarām
tato 'vahāraṃ sainyānāṃ pārthasāyakapīḍitāḥ /
yāte 'staṃ tigmakiraṇe cakrire kurupuṃgavāḥ
***** droṇābhiṣekaḥ prathamo yuddhadivasaśca || 1 || *****
niśāyāṃ saṃniviṣṭeṣu śibire sarvarājasu /
lajjamāna ivācāryo duryodhanamabhāṣata
uktameva mayā rājanrahitaṃ savyasācinā /
yudhiṣṭhiraṃ grahīṣyāmi durjayo hi dhanaṃjayaḥ
iti bruvāṇe vailakṣyādācārye rājasaṃnidhau /
trigarvarājaḥ provāca kṛtavairaḥ kirīṭinā
vayaṃ saṃśaptakagaṇairmālavaistuṇḍilaistathā /
vīrairmadrakakāmbojalalitaiśca prahāribhiḥ
rathāyutaistribhiḥ pārthamāhūya pṛthagāsthitaḥ /
yotsyāmahe suprakṛtairiti satyaṃ śapāmahe
ityukte śapathaṃ kṛtvā trigartā vahnisākṣiṇaḥ /
pratyūṣe niryayurvīrāḥ suśarmapramukhā nṛpāḥ
te turaṅgakharoddhūtadhūligrastanabhastalāḥ /
cakrire phalguṇāhvānaṃ nādaiḥ pralayaśaṃsibhiḥ
tānvyūhenārdhacandreṇa same deśe vyavasthitān /
dṛṣṭvā pārthastadāhūto yudhiṣṭhiramabhāṣata
anujānātu māmāryastrigartānāṃ vadhaṃ prati /
ete māmabhivāñcanti yoddhuṃ saṃgharṣaśālinaḥ
ayaṃ te satyajidvīraḥ pāñcālyaḥ pravaro rathaḥ /
goptā droṇābhisaraṇe śakratulyaparākramaḥ
ityuktvā caṇḍagāṇḍīvaghoṣaghaṇṭitadiktaṭaḥ /
pralayāmbhodasaṃrabdhastānyayau kapiketanaḥ
te 'pi pāṇḍavamāyāntaṃ dṛṣṭvā pramadanirbharāḥ /
phullasālamivādṛśyaṃ cakruḥ kṣipraṃ śilīmukhaiḥ
tataḥ śauryāmbudheḥ phenamaṭṭahāsaṃ raṇaśriyaḥ /
dadhmau dhanaṃjayaḥ śaṅkhaṃ kandaṃ nijayaśastaroḥ
tasya śabdena mahatā tatsainyaṃ bhayakāriṇā /
abhūnnivṛttamātaṅgaṃ stimitāṅgaturaṅgamam
atha sāyakajālena jīvamatsyāpahāriṇā /
trigartavāhinīṃ pārthaḥ samantātparyavārayat
tataḥ saṃśaptakagaṇotsṛṣṭairavivaraiḥ śaraiḥ /
pihite bhuvanābhoge babhūvākālaśarvarī
tataḥ pravidadhe tvāṣṭraṃ mahāstraṃ vajrinandanaḥ /
yenārjunasahasrāṇi dadṛśuste sasaṃbhramāḥ
jahārākarṇakṛṣṭena bhallena ca mahaujasaḥ /
sphuranmauliprabhājālaṃ śiraḥ kāyātsudhanvanaḥ
tatpreṣitāṃ śastravṛṣṭiṃ pavanāstreṇa hāriṇā /
vidhūya tacchiraḥpuñjairadṛśyāṃ vidadhe mahīm
chinnacchattradhvajarathaṃ patadbhujabhaṭānanam /
trigartakadanaṃ pārtho ghoramāyodhanaṃ vyadhāt
***** saṃśaptakayuddham || 2 || *****
asminkṣaṇe vainateyavyūhe droṇena nirmite /
vyūhena nirmitārdhena pāṇḍuputrāḥ samudyayuḥ
tataḥ pravṛtte saṃgrāme kṣaye caiva mahībhujām /
dhṛṣṭadyumnaprabhṛtayo droṇamukhyānayodhayan
rajobhiḥ pihite vyomni dikṣu ruddhāsu sāyakaiḥ /
avibhāgamamaryādaṃ ghoraṃ yuddhamavartata
abhidrute tato droṇe dharmarājajighṛkṣayā /
ghoro halahalāśabdaḥ sainyānāmudabhūtkṣaṇam
kālāgnitejasaṃ vīraṃ dhaureyaṃ sarvadhanvinām /
avārayitumabhyetya satyajitsatyavikramaḥ
yudhyamānaṃ tato hatvā vṛkaṃ rājasutaṃ guruḥ /
śaraiḥ satyajitaṃ cakre kīrṇāṃśumiva bhāskaram
hemanāmāṅkitairbāṇairmuhūrtādatha satyajit /
dīptairapūrayaddroṇaṃ khadyotairiva pādapam
tataḥ satyajitaḥ kāyādācāryaḥ śauryaśālinaḥ /
śiro jahāra bhallena caṇḍatāṇḍavakuṇḍalam
nipātite satyajiti pravare sarvadhanvinām /
vidrute dharmatanaye vyadīryate varūthinī
***** satyajidvadhaḥ || 3 || *****
hṛtvānujaṃ virāṭasya śatānīkaṃ prahāriṇam /
dṛḍhasenaṃ kṣatradevaṃ vasudānaṃ ca pārthivam
nighnanrukmarathaścedimatsyapāñcālasṛñjayān /
vidadhe rudhirāvartaiḥ kṛtāntodyānavāhinīm
vidrute pāṇḍavabale pīḍite droṇasāyakaiḥ /
karṇaduryodhanamukhā bhāradvājamapūjayan
punarāvartite sainye bhīmena bhujaśālinā /
saṃhatāḥ pṛthivīpālāḥ kopāddroṇamupādravan
ṛṣyavarṇairhayairbhīmaḥ sātyakiḥ sphāṭikaprabhaiḥ /
pārāvataprabhaiścāśvairdhṛṣṭadyumnaścamūpatiḥ
nakulaḥ sahadevaśca śukatittirisaprabhaiḥ /
abhimanyuḥ piśaṅgābhaiḥ pāṇḍyaiśca tuhinaprabhaiḥ /
dantaprabhaiḥ kṛṣṇavālaiḥ svayaṃ rājā yudhiṣṭhiraḥ
anye tu vividhacchāyaiścitravarmāmbaradhvajaiḥ /
parivārya raṇe droṇaṃ cakrurbāṇamayaṃ jagat
mṛdaṅganādakau rājño dhvajo nandopanandakau /
divyayantreṇa vihitau babhaturdharmajanmanaḥ
dharmānilendrāśvināṃ ca pratimā draupadībhuvām /
tumule yudhyamānānāṃ rejire kāñcanojjvalāḥ
āvṛtaṃ droṇamālokya rājabhiḥ krūrayā dhiyā /
duryodhanādayo vīrānbhīmamukhyānsamāpatan
teṣu śalyapradhāneṣu yudhiṣṭhirapurogamaiḥ /
dvandvaddhaniṣakteṣu samarotsavarājiṣu
kṛtabāhau subāhau ca hate vīre yuyutsunā /
vaṅgarāje samātaṅge bhīmasenena pātite
vidrute kauravabale nihateṣvabhimāniṣu /
nirālokeṣu lokeṣu rajastimiramaṇḍalaiḥ
prerito bhagadattena saṃvartakaghanaprabhaḥ /
supratīko madoddāmaḥ pāṇḍusenāṃ vyagāhata
daityasaṃgrāmasāhāyye jambhāribhavanasthitaḥ /
airāvaṇaghaṭābandhaḥ pramāṇaṃ yasya varṣmamaḥ
śaśiśubhrairnakhairudyādekapātsa kṣaṇaṃ babhau /
svamahīpīḍanaruṣā daṣṭaḥ seṣaśatairiva
itaścandrārkamukhyānāṃ prabhavaḥ sarvatejasām /
iti nakṣatramālābhirudayādririvāśritaḥ
digvāraṇaraṇāvāptiṃ vinā vyarthamidaṃ balam /
itīva pṛthuśūtkārairniḥśaśvāsa madālasaḥ
etā āyāntu vaiklavyaṃ matpratāpoṣmaṇā diśaḥ /
itīva karṇatālābhyāṃ muhurmuhuravījayat
caṇḍīśaḍamaroccaṇḍaḍiṇḍimadhvānaniḥsvanaiḥ /
helayonmīlayankiṃcillocane pracacāla saḥ
bhagadattāstraniṣkṛttavīravaktrāñcitāṃ mahīm /
gatvā pade pade paśyansasmāra kamalākarān
sa vāhinīṃ pāṇḍavānāṃ praviśya nibiḍaṃ gajaḥ /
gajavājiratānpiṃṣanvasākardaminīṃ vyadhāt
mṛdyamānāḥ karīndreṇa tāḥ senāḥ kauravadviṣām /
saṃkocamāpuḥ sahasā darpeṇeva vibhūtayaḥ
tena mandaratulyena gajenānīkavāridheḥ /
samākrāntasya nistriṃśakālakūṭacchaṭā babhuḥ
kuṇḍalīkṛtaśuṇḍāgraḥ so 'bhyadhāvadvṛkodaram /
ākṛṣṭaṃ pāśahastena yena taṃ menire janāḥ
saṃśaye patitaṃ bhīmaṃ dṛṣṭvā tūrṇaṃ yudhiṣṭhiraḥ /
saha sarvairmahīpālairbhagadattaṃ samabhyadhāt
sa taiḥ parivṛto vīrairhatvā dāśārṇabhūpatim /
unmamātha rathaṃ vegātsupratīkena sātyake
tasya śīkariṇā ghoraśītkṛtenātha dantinaḥ /
bhīmasenamukhā dūraṃ jahrustrastāsturaṅgamān
sā senā bhagadattena kuñjarasthena pīḍitā /
janatā kṛnṛpeṇeva na lebhe śaraṇaṃ kvacit
gajānāṃ patyamānānāṃ rathānāṃ sphuṭatāmapi /
hāhākāraiśca bhītānāṃ niḥsvanastumulo 'bhavat
sveṣāmākrandamākarṇya vajrāstreṇendranandanaḥ /
trigartānsānugānhatvā bhagadattamathāpatat
dṛṣṭvā gāṇḍīvadhanvānaṃ tārkṣyavattarṇamāgatam /
prerito bhagadattena kruddho 'dāvaddvipādhipaḥ
tamantakamivāyāntamapasavyena keśavaḥ /
rathena moghasaṃrambhaṃ kṛtvā punarabhūtpuraḥ
viddhvā śarasahasreṇa pārthaṃ prāgjyotiṣeśvaraḥ /
nārāyaṇāstramasṛjattacca jagrāha keśavaḥ
arjunaṃ rakṣatastūrṇaṃ tadastraṃ kaiṭabhadviṣaḥ /
niṣaktaṃ vakṣasi prāpa hemasragdāmavibhramam
tasminviphalatāṃ yāte mahāstre dīptatejasi /
vailakṣyādarjunaḥ kṛṣṇamuvācāsphālayandhanuḥ
nūnaṃ yuddheṣvayogyo 'haṃ yenāstraṃ dhṛtavānasi /
śrutvaitadavadatpārthaṃ mānayangaruḍadhvajaḥ
caturmūrtimṛtā pūrvaṃ pṛthivīvacasā mayā /
vitīrṇaṃ narakāyaitannijāstraṃ bhūmisūnave
amoghamāptavāṃstasmāddetyātso 'sau narādhipaḥ /
gṛhītaṃ tanmayā divyaṃ jahyenamadhunā nṛpam
ukte janārdaneneti savyasācī sakuñjaram /
ūrdhvavaktraiḥ śaraiḥ kṣipraṃ bhagadattamapūrayat
girivarṣma gajārūḍho bāṇaiḥ prāgjyotiṣeśvaraḥ /
adūravidrutāmartyavimānamakaronnabhaḥ
tataḥ karṇāntakṛṣṭena kumbhayoḥ kuñjareśvaram /
āpucchagāminā pārtho nārācenākulaṃ vyadhāt
sa phalguṇeṣunirbhinnaḥ patindviradabhūdharaḥ /
jaghāna mahītaṃ senāṃ patitāḥ pātayanti yat
kruddhastator'dhacandreṇa hṛdi viddhaḥ kirīṭinā /
muktāṅkuśadhanurbāṇo bhagadatto 'bhavadvyasuḥ
***** bhagadattavadhaḥ || 4 || *****
tasminnipatite vīre kakude sarvabhūbhujām /
vijaye kurusenānāmāśābandhaḥ ślatho 'bhavat
vidrute kauravānīke saubalau vṛṣakācalau /
gāndhārau dhanvināṃ dhuryai dhanaṃjayamayudhyatām
tau bāṇavarṣiṇau pārthaśareṇaikena saṃhatau /
syūtāvapātayatprītyā yāto bhāruṇḍatāmiva
***** vṛṣabhakācalavadhaḥ || 5 || *****
anujau nihatau dṛṣṭvā śakuniḥ kopakampitaḥ /
kalpayanvipulāṃ māyāṃ savyasācināmādravat
astraiśca krūrasatvaiśca tamobhiścabhito vṛtaḥ /
nākampata raṇe pārthastasya māyāśatairapi
saureṇāstreṇa tanmāyāṃ chittvā kātaramohinīm /
prāhiṇotsāyakānyena śakuniḥ prayayau bhayāt
yāter'junamayaṃ lokaṃ manyamāne 'tha saubale /
na lebhe śaraṇaṃ trāsādvidrutā kuruvāhinī
tato droṇaḥ sahānīkairyudhiṣṭhirajighṛkṣayā /
haranvaktrāṇi vīrāṇāṃ pāñcālānsamupādravat
vadhyamāneṣvanīkeṣu śoṇāśvena sahasraśaḥ /
raktāsavamadeneva cakampe vasudhāvadhūḥ
tūrṇaṃ praharata droṇaṃ tūrṇaṃ rakṣata saṃgare /
pāṇḍavānāṃ pareṣāṃ ca babhūveti mahādhvaniḥ
pāñcāleṣvatha bhagneṣu sṛñjayeṣu ca sarvataḥ /
ayodhayatkurucamūṃ nīlo māhiṣmatīpatiḥ
taṃ dahantamanīkāni divyāstrairvahnitejasam /
pratyudyayau dhairyanidhirdraiṇireko dhanurdharaḥ
ācāryasūnustasyātha vajrasāreṣuvarṣiṇaḥ /
chattraṃ dhvajaṃ kārmukaṃ ca bhallaiściccheda nirvyathaḥ
avaruhya rathāttūrṇaṃ nīlaścitraparākramaḥ /
kṛpāṇena śiro hartuṃ drauṇeḥ śyena ivāpatat
bhāradvājasutastasya bhallenojjvalakuṇḍalam /
kāntaṃ śiro 'harattārāyugayuktamivoḍupam
***** nīlavadhaḥ || 6 || *****
nīle hate pāṇḍavānāṃ bhagne subhaṭamaṇḍale /
hatvā saṃśaptakānpārtho javārtāṃ bhuvamāyayau
bhīmaphalguṇasaubhadramatsyacaidyamukhaistataḥ /
bhidyamāne parānīke niḥsvanastumulo 'bhavat
tataḥ karṇaprabhṛtibhisteṣāṃ samaraśālinām /
ghoro babhūta saṃmardaḥ sarvalokabhayaṃkaraḥ
nirmaryāde raṇe tasminrūdhirāvartadustare /
bhinnāṃ kurucamūṃ dṛṣṭvā karṇaḥ pārthamayodhayat
sor'junaṃ pāvakāstreṇa sātyakipramukhāṃstathā /
cakāra ghoradigdāhapiṅgalāniva bhūdharān
tato dhanaṃjayamukhā hatvāstrairastramutkaṭam /
karṇaṃ śaraśataiścakrurghanavetravanopamam
śatruṃjayaṃ vipāṭaṃ ca vīraṃ cāvarajaṃ śaraiḥ /
karṇānujānyamapuraṃ prāhiṇotkapiketanaḥ
***** karṇānujavadhaḥ || 7 || *****
atha droṇamukhāḥ sarve kauravāṇāṃ mahārathāḥ /
karṇapārśvaṃ samājagmurdīptāstragrāmaduḥsahāḥ
te sātyakiprabhṛtibhiḥ saṃsaktā dhanvināṃ varāḥ /
cakrire samaraṃ ghoraṃ gajavājirathakṣayam
tator'junaśarāsārairbhinneṣu bhujaśāliṣu /
vāsarānte nyavartanta pārthivā bhṛśapīḍitāḥ
***** dvītīyo yuddhadivasaḥ || 8 || *****
tataḥ prātaḥ samabhyetya guruṃ duryodhano 'bravīt /
karṇayanbhṛśasaṃtaptaḥ pāṇḍavānāṃ parākramam
aho nu puṇyahīnasya bhavatāpi pratiśrutaḥ /
vīro niṣphalatāṃ yāto dharmajagrahaṇe mama
śaktimanta- praṇayināmabhijātā yaśasvinaḥ /
vṛthā manorathaṃ kartuṃ śikṣitā na bhavadvidhāḥ
śrutvā suyodhanenoktaṃ jagāda kalaśodbhavaḥ /
durgrahyaḥ pāṇḍavo rājangupto gāṇḍīvadhanvanā
tathāpyadya karomyeṣa yathāśakti hitaṃ tava /
saṃśaptakāḥ punaryāntu ratādākṛṣya phalguṇam
ācāryeṇeti gadite saṃśaptakagaṇāḥ punaḥ /
samāhūyārjunaṃ ninyurdakṣiṇāśāṃ yuyutsavaḥ
rāmaśiṣyastato droṇaḥ kṣatriyakṣayadīkṣitaḥ /
saṃsāracakradurbhedyaṃ cakravyūhaṃ vinirmame
arīṇāmayute tasminrājaputrāyutaṃ babhau /
vyomanirjhariṇīsvacchapatākālaṃkṛtairbhujaiḥ
nābhimanye svaya śrīmānrājā tasthau suyodhanaḥ /
gajānīkena mahatā vṛtaḥ sarvairmahārathaiḥ
jayadrathena sahito droṇo vyūhamukho 'bhavat /
triṃśatā tridaśākaraistathā duryodhanānujaiḥ
tadapāraṃ balaṃ dṛṣṭvā vyūhaṃ vikramaśālibhiḥ /
droṇanirdāritānīkaḥ pradadhyau dharmanandanaḥ
sa saubhadraṃ raṇe matvā kaṃsārisamavikramam /
babhāṣe saṃnidhau rājñāṃ trailokyavijayakṣamam
abhimanyo tava pitā yātaḥ saṃśaptakānprati /
tadvoḍhurmahasi dhuraṃ tvamimāṃ tadguṇādhikaḥ
kṛṣṇor'juno raukmiṇeyastvaṃ vā vajriparākramaḥ /
pragalbhaḥ pañcamo nāsti cakravyūhavibhedine
śrutvaitadūce saubhadraḥ praharṣotphullalocanaḥ /
eṣa vyūhaṃ vidāryādya praviśāmi tvadājñayā
nirgantumanabhijñaṃ māmanuyāntu mahārathāḥ /
ukter'junasuteneti yudhiṣṭhiramukhairnṛpaiḥ
tathetyabhihite sūtaṃ saubhadraḥ samacodayat /
sa muktaśaiśvo vīraḥ kesarīva trihāyanaḥ
manyamāno raṇamukhe varākaṃ sarvarājakam /
kāntaḥ kankasaṃnāho baddhasvaṅgo vibhūṣitaḥ
kautukātkṣmāmivāyāto vīraḥ surakumārakaḥ /
akaṭhoratarākāro vīro jaraṭhavikramaḥ
droṇānīkaṃ śaraiścakre kṣubhitāmbhodhivibhramam /
tataḥ pravṛtte samare mahatāmapi mohane
vidārya vyūhamaviśatsaubhadrastīkṣṇavikramaḥ /
lāghave sauṣṭhave citre yātamekamanekatām
dṛṣṭvā praviṣṭaṃ taṃ sarve kuruvīrāḥ samādravan /
ayaṃ gṛhīto yāto 'yaṃ hato 'yaṃ hantyayaṃ bahūn
iti rājñāṃ ninādo 'būdabhimanyurathaṃ prati /
saratnamukuṭaiḥ śīrṣaiḥ saprāsāsiśaraiḥ karaiḥ
sahemakavacaiḥ kāyaiḥ sakeyūrāṅgadairbhujaiḥ /
turaṅgaiḥ kṛttasāraṅgairbhinnakumbhaiśca kumbhibhiḥ
nipatadbhiraviśrāntaśchannāṃ cakre sa medinīm /
vadhyamānaṃ balaṃ dṛṣṭvā saubhadreṇa prahāriṇā
tamādravansasaṃrabdhāḥ drauṇikarṇakṛpādayaḥ /
tānbāṇavarṣiṇo vīrānvidhāya vimukhāñśaraiḥ
śiro jahāra bhallena saubhadro 'śmakabhūpateḥ /
bhagne tato kurubale droṇakarṇakṛpāḥ punaḥ
drauṇihārdikyagāndhāraśaraśalyabṛhadbalāḥ /
bhūribhūriśravaścitraduḥśāsanasuyodhanāḥ
anye cābhyetya bhūpālāḥ sāyakaistamavākiran /
kṣipraiḥ śilīmukhaisteṣāṃ saṃcchannor'junanandanaḥ
vasantasamaye kāntaḥ karṇikāra ivābabhau /
tasya pārthakumārasya kumārasyeva dānavāḥ
śaktyā śaktimato yuddhe nirjitāste pradudruvuḥ /
madrarājānujaṃ hatvā sa tūrṇaṃ bhīmavikramam
karṇasya bhrātaraṃ śūraṃ jaghāna ghanagarjitam /
krameṇaikaikaśo jitvā saṃhatāṃśca punaḥ punaḥ
karṇaduḥśāsanamukhānsa cakre bhūbhujāṃ kṣayam /
parasainyāntarasthasya dikṣu sarvāsu bhūmipāḥ
hemacāpasahasrāṇi dadṛśustasya lāghavāt /
gajavājirathānīke dārite tena pattribhiḥ
cāmaroṣṇīṣahāsāṅkā prasasarpāsravāhinī /
utthiteṣu kabandheṣu bhagne subhaṭamaṇḍale
dadhmau pārthasutaḥ śaṅkhaṃ diśaḥ śakalayanniva /
atrāntare pāṇḍusutānpraveṣṭuṃ vyūhamudyatān
avārayadbhargavarāddṛpto rājā jayadrathaḥ /
sa kṛṣṇāharaṇe pūrvaṃ vijitastairmaheśvarāt
varaṃ tapaḥ kṛśo lebhe tajjayaṃ phalgumaṃ vinā /
sa babhau pāṇḍutanayānvārayansapadānugān
velācala ivoddhūtānvārivegānmahodadheḥ /
haimaṃ varāhaṃ bibhrāṇo dhvaje vaiśvānaraprabham
dadāha pāṇḍavacamūṃ saindhavo rudratejasā /
tenaikena niruddheṣu prasabhaṃ pāṇḍusūnuṣu
abhimanyurviśanrājñāmuccakarta śirovanam /
vṛṣasenaṃ sa vidrāvya vīro vaikartanātmajam
jahāra lulitoṣṇīṣaṃ kāmbojanṛpateḥ śiraḥ /
tasminvimarde tumule dikṣu ruddhāsu pāṃsubhiḥ
asūcyanta mahīpālā ratnābharaṇaraśimabhiḥ /
tato vijayadāyādaḥ kesarīva madadvipam
jagrāha satyaśravasaṃ rājānamatulaujasam /
abhimanyorvaśaṃ yāte tasminbhūmibhṛtāṃ vare
śalyātmajo rukmarathastaṃ garjansamupādravat /
sa teṣāṃ bhrukuṭīdhūmalakṣyakopāgnisaṃpadām
gāndharvāstreṇa sahasā vidadhe kīrtiśeṣatām /
tena tulyavayoveśe rājaputraśate hate
rambhākāṇḍavane bhagne prabhinneneva dantinā /
vidrute bhūbhujāṃ cakre bhagnāmānaḥ suyodhanaḥ
niḥśaśvāsa hriyā namraḥ saubhadraśaradāritaḥ /
tato duryodhanasuto lakṣmaṇo lakṣmaṇopamaḥ
abhimanyuṃ samabhyetya prāhiṇodviśikhāvalīm /
lakṣmīlatākisalayaṃ saṃbhogatarukandaram
taṃ rājaputraṃ saubhadraḥ kṣaṇaṃ tulyamayodhayat /
tasya muktāvalītārāpaṅktisevitamānanam
śaśāṅkamiva bhallena kaṇṭhamūlājjahāra saḥ /
kauravendrastataḥ kruddhaḥ priye putre nipātite
saubhadramādravadvīraḥ saha sarvairmahārathaiḥ /
nṛpavaikartandroṇadrauṇihārdikyagautamān
śarairvidrāvya tarasā vṛndārakamapātayat /
kopādāpatataḥ so 'tha kosalādhipateḥ śiraḥ
bṛhadbalasya ciccheda bhallenākulakuṇḍalam /
tataḥ karṇamabhidrutya śarairaśanidāruṇaiḥ
nināya saṃśayatulāṃ mṛtyudaṃṣṭrāṅkurairiva /
nipātya karṇasacivānrājaputrānprahāriṇaḥ
jaghāna mārtikaṃ bhojaṃ tathā kuñjarekatanam /
dauḥśāsaniṃ tataḥ kṛtvā pṛṣatkena parāṅbhukham
vidhāya virathaṃ śalyaṃ śarajālairamohayat /
śatruṃjayaṃ meghavegaṃ candraketuṃ suvarcasam
sūryabhāsaṃ ca hatvaitāngāndhārāṇāṃ kṣayaṃ vyadhāt /
vidrāvya bhinnasarvāṅgaṃ śakuniṃ kṣatajokṣitam
śiraḥphaloccayaṃ cakre rājacūtavaneṣu saḥ /
hemapuṅkheṣujālena janakaspardhayeva saḥ
cakāra kauravānīkaṃ jvalatsvāṇḍavavibhramam /
sa babhau bimbito rājñāṃ svaṅgeṣu kavaceṣu ca
eko viśvakṣayāyeva prayāto viśvarūpatām /
taṃ dahantamanekāni dṛṣṭvā śaraśatārciṣam
ācāryametya rādheyo gāḍhaviddhaḥ samabhyadhāt /
bālo 'pyabālacaritaḥ kākutsthamavikramaḥ
aśeṣaṃ kṣapayatyeṣa sainyaṃ vajrisutātmajaḥ /
vidhīyatāmatra nītirdurjayo 'yamupekṣitaḥ
tvadadhīnā hi yuddhe 'sminkauravāṇāṃ jayaśriyaḥ /
śrutvaitatsasmito droṇaḥ sūtaputramabhāṣata
satyaṃ hinasti pṛtanāṃ muhurtenārjunātmajaḥ /
asya dhairyamamaryādaṃ dṛṣṭvā prauḍhaṃ ca vikramam
romāñjakañcukaḥ kāyaḥ kasya nāma na jāyate /
sakārmuko na śakyo 'yaṃ sakhaṅgarathakaṅkaṭaḥ
sacakro vā raṇe jetuṃ bhāsvaraistridaśairapi /
tadasya kriyatāṃ yatnaḥ sarvāyudhavināśane
paracakrāntarasthasya yuṣmābhiryadi śakyate /
tato droṇaḥ samābhāṣya karṇena sahito yayau
saubhadraṃ drāvitānīkaṃ saha sarvairmahārathaiḥ /
sa tānāpatato vīrānmaṇḍalīkṛtakārmukaḥ
śaraiścakāra vimukhānnadīvegānivācalaḥ /
tataściccheda pārśvena karṇastasyānataṃ dhanuḥ
rathaṃ jaghāna hārdikyaḥ sārathiṃ tasya gautamaḥ /
virathaṃ chinnadhanvānaṃ droṇamukhyāstamādravan
sa dīptaṃ svaṅgamādāya carma cānekatārakam /
maṇḍalāni caranvīro durlakṣyaḥ samapadyata
carantaṃ vyomni bāhulyātsahasrāṃśumivābhitaḥ /
patitaṃ menire mūrdhni tulyaṃ sarve mahārathāḥ
prahāriṇaḥ kṣurapreṇa droṇastasyākaroddvidhā /
khaṅgaṃ bhinnebhakumbhāgrasaktamauktikadanturam
chinnakhaṅgaḥ samādāya cakraṃ vikramalācchanaḥ /
sa cakre rājacakrāṇāṃ kṣayaṃ cakrāyudhabhramam
tataste saṃhatāḥ sarve droṇamukhyā mahārathāḥ /
taccakraṃ tilaśaścakruḥ śaraiḥ saṃhāraśaṅkitāḥ
hemāṅgadagadāpāṇiḥ so 'tha bhīma ivāparaḥ /
subalasyātmajaṃ vīraṃ kālikeyaṃ jaghāna saḥ
gāndhārarājaputrāṇāṃ sa hatvā saptasaptatim /
nṛpānbrahmavasātīyāngadayāpātayaddaśa
niṣpiṣṭakekayaratho gajānīkaṃ cakāra saḥ /
vajrapātavinirbhinnaśailamaṇḍalasaṃnibham
rathaṃ dauḥśāsaneḥ sāśvaṃ sa niṣpiṣya sasārathim /
gadayā gajaghātinyā gadāpāṇiṃ tamādravat
maṇḍalāni carantau tāvanyonyamabhijaghnatuḥ /
gadābhyaṃ bhīṣaṇāghātajātavahnikaṇākulau
guruprahārābhihatau petatustau mahābhujau /
saubhadraṃ patitaṃ dūrādbāṇairjaghnurmahārathāḥ
sāyakāñcitasarvāṅgaṃ vikīrṇākulakuntalam /
dauḥśāsanistamutthāna gadayā mūrdhnyatāḍayat
tasminnipatite vīre vālacūta ivānilaiḥ /
vītaśobhamabhūtsarvaṃ jagadudyānamākulam
praśāntamapi taṃ dṛṣṭvā kṣatraveṇuvanānalam /
punaruttiṣṭhatītyāsīdbhūbhujāṃ hṛdayabhramaḥ
taṃ dṛṣṭvā candravadanaṃ kumāraṃ bhūmipātitam /
vyomagā mumucurbāṣpaṃ suravidyādharāṅganāḥ
bālo lūnadhanuṣsvaṇḍaḥ śrānto vihatavāhanaḥ /
hato mahārathaiḥ sarvairityabhūddivi niḥśvanaḥ
tataḥ prahṛṣṭaiḥ kurubhirlabdhalakṣyaiḥ samantataḥ /
garjadbhirnirjitāḥ senā dudruvurdharmanandanam
***** tṛtīye dine 'bhimanyuvadhaḥ || 9 || *****
sahasrapattranayane saubhadre yudhi pātite /
śokārta iva raktāṃśuḥ papātāstādrikandarāt
tato yudhiṣṭhiramukhāḥ saṃmukhaṃ hatamāhave /
aśocyaṃ śuśucuḥ snehājjambhāritanayātmajam
samāyayau tato jiṣṇuḥ śibiraṃ vimanā iva /
prāyaḥ pūrvaṃ manāṃsyeva kathayanti śubhāśubham
sa nijaṃ sainyamālokya dhvastacchāyamadhomukham /
bhrātṝṃśca viṣanārācanirbhinnāniva marmasu
divasaproṣitaṃ putraṃ draṣṭumutkaṇṭhitāśayaḥ /
mūkībhūtāniva śucā tānapṛcchatsasaṃbhramaḥ
kaccinna droṇavihitaṃ cakravyūhaṃ mamātmajaḥ /
praviṣṭo nidhanaṃ nītaḥ kurubhiḥ kūṭayodhibhiḥ
praveśaṃ śikṣito vyūhe mayā bālo na nirgamam /
dhruvaṃ sa nihataḥ pāpaurvīro rājīvalocanaḥ
uktveti śokadanakvāthyamāno dhanaṃjayaḥ /
śrutvā tanayavṛttāntaṃ mohātsthāṇurivābhavat /
yaśomayīṃ praviṣṭo 'sau vīraḥ kalpasthirāṃ tanum
ityucyamānaḥ kṛṣṇena labdhasaṃjño jagāda saḥ /
aho nu nābhavatkaścinmatputraṃ yo 'rimadhyagam
rarakṣa madhye yuṣmākaṃ mithyāśastraparigrahaḥ /
taṃ samagraguṇārāmaṃ tanayaṃ rāmavikramam
drakṣyāmi kva punaḥ kāntaṃ svapnalabdhamivepsitam /
vyaktaṃ ripubhirākīrṇaḥ patansasmāra māṃ sutaḥ
svasrīyaḥ keśava tvāṃ vā luptadhairyo 'thavā na saḥ /
hatā subhadrā rahitā putreṇāmṛtavarṣiṇā
sarvātiśayalāvaṇyaguṇavikramaśālinā /
manye taṃ manyate kāntaṃ tārāpatinibhānanam
navaṃ manmathamāyātaṃ divi devavadhūjanaḥ /
pariṣvajasva hā putra kva yāto 'si vihāya mām
ityuktvā mūlanirlūno bhuvi tāla ivāpatat /
pratilabhya punaḥ saṃjñāṃ śrutvā hetuṃ jayadratham
sutakṣayaprakopāgnipītaśokārṇavo 'vadat /
hantāhaṃ saindhavaṃ pāpaṃ tridaśairapi rakṣitam
anastano tigmakare paśyatāṃ sarvabhūjām /
ye caranti gurudrohaṃ sādhūnparivadanti ye
viśvastānghnanti ye svairaṃ nikṣepaṃ bhakṣayanti ye /
nindanti ye striyaṃ bhuktvā ye ca śāstrārthavarjitāḥ
ācaranti niṣiddhaṃ ye vihitaṃ ca tyajanti ye /
lokanvrajeyaṃ tattulyānhanyā yadi na taṃ yudhi
asamāpte 'hni nikhile na hataścejjayadrathaḥ /
tatpravekṣyāmi dahanaṃ hūṣaṇānṛtaśāntaye
bhuvi vā diva pātāle merumandarakandare /
api sthitaṃ taṃ madbāṇā dārayiṣyantyavāritāḥ
ityuktvā kopatāmrākṣaḥ samaṃ kāliyavidviṣā /
dadhmau śaṅkhaṃ mahī yena cakampe sakulācalā
***** arjunapratijñā || 10 || *****
asminnavasare cārairvijñāyārjunabhāṣitam /
bhīto duryodhanāyaitya saindhavastannyavedayat
kauravastaṃ samādāya dromamabhyetya sānugaḥ /
pratijñāmavadaddhorāṃ saindhave savyasācinaḥ
jayadratho vadatyeṣa dinamekamalakṣitaḥ /
gacchāmi pārthivāḥ sarve māṃ vā rakṣantu saṃhatāḥ
iti duryodhanenokte bhāradvājastamabravīt /
śvaḥ kartāsmi mahāvyūhaṃ durbhedyaṃ tridaśairapi
ahaṃ dhanaṃjayaṃ vīraṃ vārayiṣyāmi sāyakaiḥ /
saindhavārthinamāyāntaṃ velaśaila ivodadhim
ukte śoṇahayeneti prahṛṣṭāḥ kurupuṃgavāḥ /
hataṃ pārthamamanyanta pratijñābhaṅgavahninā
adhunaivākhilāṃ senāmekaḥ kruddho vināśayet /
rātrāvityarjunabhayātkuravastasthurutthitāḥ
atrāntare putraśokavyathātāpralāpinīm /
subhadrāṃ yājñasenīṃ ca śauriḥ sāntvayituṃ yayau
āśvāsitā keśavena subhadrā bāṣpagadgadam /
vilalāpa muhuḥ kaṇṭhe snuṣāmālambya mūrcchitām
hā putra nayanānanda mandirāmṛtadīdhite /
kva nu te padmapattrākṣaṃ drakṣyāmi vadanaṃ punaḥ
iyaṃ te matsyaduhitā navoḍhā mahiṣī priyā /
martumāhitasaṃkalpā rakṣyate garbhagauravāt
nāthe pitari kṛṣṇe ca bhīme ca balināṃ vare /
raṇe reṇubhirakīrṇaḥ śeṣe kathamanāthavat
brahmaṇyānāṃ vadānyānāṃ yajvanāṃ puṇyakarmiṇām /
sadācāravratajuṣāṃ gatimāpnuhi putraka
iti pralāpamukharāṃ tāṃ samāśvāsya mādhavaḥ /
tūrṇaṃ gāṇḍīvadhanvānaṃ vītanidramupāyayau
kṛṣṇājñayā japaparo vidhivatparikalpite /
pavitre śayane nidrāṃ lebhe śakrasutastataḥ
so 'pasyadvyomagaḥ svapne viṣṇunā saha saṃyutaḥ /
divyaparvatamārūḍho devaṃ candrārdhasekharam
taṃ govindasakho dṛṣṭvā praṇamya racitāñjaliḥ /
bhaktyā tuṣṭāva varadaṃ vareṇyaṃ harṣanirbharaḥ
namo bhavāya bhuvanaprabhavāpyāyakāriṇe /
namaḥ śarvāya niḥśeṣaduṣkarmaviṣahāriṇe
namo rudrāya daityendradrāvitendrabhayacchide /
namaḥ śivāya bhīmāya śrīkaṇṭhāya kapāline
ugrāya śreyasāṃ dhāmne vāmārdhāyordhvaretase /
vyālākulāya sevyāya niṣkalāya kalābhṛte
triguṇāya trinetrāya tryambakāya trimūrtaye /
saṃkalpakalpavṛkṣāya namastubhyaṃ triśūline
iti rudraḥ stutaḥ svapne mahābhujagavigraham /
dhanurastraṃ ca pārthāya sasthānakamadarśayat
pūrvalabdhaṃ mahāstraṃ taddṛṣṭvā pāśupataṃ jayaḥ /
manttraṃ ca prāpya caṇḍīśātkṛtakṛtyo vyabudhyata
tataḥ prabhāte kṛṣṇāya tannivedya dhanaṃjayaḥ /
pratijñābhāramakhilaṃ hṛṣṭaḥ svalpamamanyata
atha snātāḥ kṛtāvaśyakaraṇīyā hutāgnayaḥ /
raṇāṅgaṇaṃ mahotsāhā niryayuḥ kurupāṇḍavāḥ
tato vyūhaṃ vyadhāddroṇaḥ pṛthucakrapariṣkṛtam /
śakaṭaṃ vikaṭāṭopaṃ guptaṃ subhaṭakoṭibhiḥ
mahādalaṃ ca tanmadhye padmaṃ nṛpatikesaram /
turaṅgarathamātaṅgasahasrāyutakarṇikam
kṛtavarmamukhaiḥ kṛtvā sūcivyūhaṃ tadantare /
jayadrathaṃ vṛtaṃ vīraiḥ sūcīpāśe nyavedayat
evaṃ vyūḍheṣvanīkeṣu guruṇādbhutakāriṇā /
gāṇḍīvadhanvā senāgre dīptaketuradṛśyata
tasya caṇḍakarasyeva śararaśmisahasriṇaḥ /
sehire na mahīpālā draṣṭuṃ tejo mahaujasaḥ
ākampite 'tha bhuvane durnimittaśatākule /
śvetāśve syandane kṛṣṇau śubhrau śaṅkhau pradadhmatuḥ
tayoḥ śabdena pavanaskandasaṃghaṭṭakāriṇā /
akāṇḍapralayārambhasarvabhūtāni menire
tato militayostūrṇaṃ mithaḥ senāsamudrayoḥ /
vyālanīlavalatasvaṅgātaraṅgaḥ saṃgaro 'bhavat
śirobhiratha śūrāṇāṃ bāhubhiśca sabhūṣaṇaiḥ /
mahīmācchādayanpārtho droṇānīkamathāviśat
sa praṇamya guruṃ vṛddhamanumānya prasādya ca /
pūrvotsṛṣṭaśaraṃ dīptaiḥ śarajālairavākirat
tato jayadrathākāṅkṣī tūrṇamacyutasārathiḥ /
droṇaṃ pradakṣiṇīkṛtya praviśyānilaraṃhasā
lāghavāddroṇamṛtsṛjya praviṣṭe śvetavāhane /
cakrarakṣau viviśaturyudhāmanyūttamaujasau
tato mandarasaṃrabdhakṣubhitāmbhodhivibhramaḥ /
vyūhasyādīryamāṇasya nirghoṣastumulo 'bhavat
prasaktaṃ vrajatastasya puraḥ kuñjarabhedinaḥ /
babhuḥ padmavanānīva patitairbhūbhujāṃ mukhaiḥ
vṛto gato hato labdho hantyeṣa patitā vayam /
ityabhūddārumaḥ śabdo yatra yatra dhanaṃjayaḥ
tūrṇaṃ praviśatastasya sindhurājavadhepsayā /
pralayāmbudharadhvānadhīro 'bhūtasyandansvanaḥ
ajayyaṃ samare droṇaṃ tyaktvā dhīmati phalguṇe /
praviṣṭe śaravarṣābhre cakampe kurukānanam
kṛtavarmamukhānvīrāṃstatastūrṇamabhidrutān /
jitvā yavanakāmbojaṃ jaghāna śatamanyujaḥ
droṇaḥ paścādathābhyetya brahmāstreṇa dhanaṃjayam /
rundhānaḥ samare cakre jvālājālajaṭaṃ nabhaḥ
brahmāstreṇaiva sahasā hatvāstraṃ śakranandanaḥ /
parivarjya guruṃ prāyādbhojānīkaṃ manojavaḥ
vidhāya vimukhaṃ bhojaṃ prayāntaṃ savyasācinam /
abhyudyayau vāripateḥ suto rājā śrutāyudhaḥ
śaraistenāyutotsṛṣṭairviddho dhairyamahodadhiḥ /
rathaṃ hatvāsya vidadhe pārthaḥ sarvāyudhakṣayam
varuṇena purā pitrā sa dattāmādade gadām /
ayodhe pātitā mohāttamevaitya nihanti yā
sa tayā keśavaṃ mūḍho mṛtyudūtyeva ghorayā /
atāḍayanmahāvegī vicacāla na cācyutaḥ
tayā pratīpamabhyetya sa niṣpiṣṭo nareśvaraḥ /
papāta bhagnakaṭako vajreṇeva kulācalaḥ
saritastanaye vīre varṇamāyāḥ śrutāyudhe /
hate pārtharathasyābhūdabhagnapraṇayā gatiḥ
***** śrutāyudhavadhaḥ || 11 || *****
jayoddhūtapatākāgraṃ vrajantaṃ vānaradhvajam /
vegadīrghīkṛtasmerakirīṭābharaṇaprabham
taḍitāṃ maṇḍaleneva piṅgaṃ gāṇḍīvatejasā /
rājā sudakṣiṇo 'bhyāyātkāmbojaḥ kurudakṣiṇaḥ
tasyāstravarṣiṇastūrṇaṃ chitvā kārmukamarjunaḥ /
cakarta śaktiṃ tanmuktāṃ ghanaghaṇṭāvirāviṇīm
so 'tha pārthaśarāsāraviśarārutanurnṛpaḥ /
papāta hemamālāṅko vidyādhara ivāmbarāt
***** sudakṣimavadhaḥ || 12 || *****
kāmboje nihate vīre bhajyamāne balārṇave /
sahācyutāyuṣā rājñā śrutāyuḥ pārthamādravat
śrutāyuṣā tomarema śūlenānyena cāhataḥ /
tulyaṃ bāṇasahasraiśca mumoha kapiketanaḥ
labdhasaṃjño 'tha śakrāsraṃ samudīrya dhanaṃjayaḥ /
sāśvasūtau supatrau ca kathāśeṣau cakāra tau
***** śrutāyurvadhaḥ || 13 || *****
aṅgānvaṅgānkaliṅgāṃśca dākṣiṇātyāṃśca pāṇḍavaḥ /
hatvā jaghāna vipulaṃ kuñjarānīkamāśugaiḥ
daratturaṣkacīnānāṃ mlecchānāṃ ca varūthinīm /
śarairnipātya vidadhe ghorāṃ raktataraṅgiṇīm
ambaṣṭhādhipateśchitvā mauliratnojjavalaṃ śiraḥ /
avāritagatirvīro viveśācyutasārathiḥ
atha droṇaṃ samabhyetya babhāṣe kauraveśvaraḥ /
ācārya paśya pārthena bhūbhujāṃ kadanaṃ kṛtam
kathaṃ nu laṅghayedvīra varākastvāṃ pṛthāsutaḥ /
śiṣyānurodho yadi te na syātsaralacetasaḥ
dattābhayo 'dya bhavatā helayaiva jayadrathaḥ /
praveśitaḥ svayaṃ kālakarālavadanodare
ko hi gāṇḍīvadhanvānaṃ tvayāpi samupekṣitam /
carantaṃ mama sainyeṣu sāmānyo vārayiṣyati
ityukte kururājena bhāradvājo jagāda tam /
tārkṣyavego yuvā pārtho vṛddhamullaṅghya cāgataḥ
vyūhadvāre mayā ruddhā bhīmasātyakipārṣatāḥ /
praviśantyeṣa bībhātsuṃ vrajāmi yadi pṛṣṭhataḥ
idaṃ tu te karomyadya hitaṃ lokeṣu duṣkaram /
bhaviṣyasi raṇe yena devānāmapi durjayaḥ
ghore vṛtraraṇe rudraḥ surendrāya dadau purā /
divyaṃ mantramayaṃ varma durbhedyo yena so 'bhavat
tadetanmantrasaṃyuktaṃ prāptaṃ gurumukhānmayā /
badhnāmi brahmasūtreṇa tava śatrunibarhaṇam
ityuktvā tasya mantreṇa bhāsvatkanakakaṅkaṭam /
prasthitasyārjunaṃ jetuṃ babandha kurubhūpateḥ
āmuktadivyakavaco guruṇā kauraveśvaraḥ /
gajavājirathānīkaiḥ prayayau pārthamojasā
asminnavasare yuddhe vyūhasya pramukhe 'bhavan /
droṇaśalyaśalādīnāṃ dhṛṣṭadyumnapurogamāḥ
pāṇḍavā draupadeyāśca rākṣasaśca ghaṭotkacaḥ /
sātyakirdrupado matsyaḥ kuntibhojasca kekayāḥ
vīrāścānye mahīpālāḥ samabhidrutya saṃhatāḥ /
divyāstravittamā vīrā jalasandhaṃ narādhipam
duḥśāsanaṃ vikarṇaṃ ca citrasenaṃ viviṃśatim /
alāyudhaṃ rākṣasendramalambumamalambusam
bāhlikaṃ śakuniṃ droṇiṃ vṛṣasenaṃ ca gautamam /
muhurmuhārathāṃścanyānvyūhagarbhavinirgatān
avākiranhemapuṅkhairnijanāmāṅkitaiḥ śaraiḥ /
mitho rathāgre kurvāṇā rudhirāvartadurgamam
te cakrurvikramodārā ghorābhiḥ śastravṛṣṭibhiḥ /
kabandhatāṇḍavoccaṇḍasaṃrambhalalitā diśaḥ
atrāntare śvetahayaḥ praviśankuruvāhinīm /
cakāra nipatacchatrurājahaṃsāvalīsitām
śarāṇāmarjunabhujotsṛṣṭānāmāśugāminām /
krośadvayaṃ yayāvagre sa kṛṣṇaprerito rathaḥ
te hayā hemasaṃnāhā gāhamānā ivāmbaram /
javadīrghaiḥ prabhājālaiścakruḥ pallavitā diśaḥ
hato gajo rathaśchinnaḥ patito 'yaṃ narādhipaḥ /
ityabhūnniḥsvanastatra ceruryatrārjuneṣavaḥ
vindānuvindāvāvantyāvabhidrutyātha pāṇḍavam /
adṛśyaṃ cakraturnānāśastravarṣaiḥ sakeśavam
tayoḥ pārtho rathau hatvā chitvā ca dhanuṣī śaraiḥ /
jahāra śirasī yābhyāṃ dvicandrevābhavanmahī
***** vindānuvindavadhaḥ || 14 || *****
sasainyo rājaputrau tau hatvā vipulavikramau /
nijāśvānvyathitānvīkṣya babhāṣe kṛṣṇamarjunaḥ
kṛṣṇārtānvājinaḥ klāntāndasyuśastraśarakṣatān /
pāyayoddhṛtaśalyāṃstvaṃ muktvaitānsalilaṃ vibho
uktveti so 'vatīryaśu pādacārī nareśvarān /
idamantaramityāptānekaḥ sarvānayodhayat
tataḥ pārthāstrajālānāṃ tadastrāṇāṃ ca saṃghaśaḥ /
nigharṣaniḥsṛtajvālākarālamabhavannabhaḥ
arjunena kṛte kṣipraṃ śarapañaajaramandiram /
tadastrabhinnavasudhāsaṃjātavimalodake
parivṛttānsamākṛṣṭaśalyānāghrātabhūtalān /
pāyayitvā hayānkṛṣṇo hṛṣṭānpunarayojayat
te kṛṣṇāvavahanvāhā jātadviguṇaraṃhasaḥ /
āruhanta ivākāśaṃ śakrāśvivijigīṣayā
atha svalpāvaśeṣe 'hni tūrṇaṃ saindhavakāṅkṣiṇaḥ /
cakampe kauravacamūḥ sāyakaiḥ savyasācinaḥ
vidruteṣu narendreṣu bhagne gajaghaṭāvane /
droṇānubaddhakavacaḥ kauravendraḥ samāyayau
vilokya vipulānīkaṃ tamāyāntaṃ mahaujasam /
uvāca kaiṭabhārātirnivātakavacāntakam
ayaṃ sa kartā darpāndho nikārāṇāṃ sthavīyasām /
prāpto mūlamanarthānāṃ jahyenaṃ kulakaṇṭakam
ityukte puṣkarākṣeṇa vīrau jiṣṇusuyodhanau /
kṣaṇaṃ vilokya cakrāte surendranamuciprabham
preritā kururājena śubhrapakṣā kirīṭinam /
krauñcādrimiva haṃsālī viveśa viśikhāvalī
gāṇḍīvadhanvano bāṇānvandhyāndṛṣṭvā suyodhane /
kimetaditi govindo jagāda pṛthuvismayaḥ
dhanaṃjayastamavadatsmitadhautādharadyutiḥ /
jñātaṃ kṛṣṇa mayā yena pāpo 'yaṃ pratibhāṃ śritaḥ
varmāsya guruṇā baddhaṃ vidyayā vajrasaṃnibham /
pratiyogaṃ ca jāne 'haṃ kṛtsnametadvināśane
ityuktvāstraṃ mahaddivyaṃ kavacocchittaye vyadhāt /
tacca dūrānmahāstreṇa droṇaputro vyadārayat
dviṣprayojyaṃ na divyāstramityuktvā pāṇḍunandanaḥ /
cakre suyodhanaṃ chinnarathasārathikārmukam
hastayośca śarairasya cakārāprāptavarmaṇoḥ /
lakṣyābhyāsamivāsaktaṃ yenāsau vimukho 'bhavat
tato drauṇiprabhṛtayaḥ pārthaṃ sarve mahārathāḥ /
abhyādravansusaṃrabdhā vicitrakavacadhvajāḥ
śikhidhvajaḥ karṇasutaḥ sīrāṅko madrabhūpatiḥ /
maṇināgadhvajaḥ śrīmānsvayaṃ rājā suyodhanaḥ
bhūriśravā yūpaketurante ca vividhadhvajāḥ /
hemadīptāyudhadharā ghoraṃ yuyudhire nṛpāḥ
teṣāmāpatatāṃ tūrṇaṃ laghuhasto dhanaṃjayaḥ /
ciccheda bāṇairmarmāṇi chattrāṇi ca dhanūṃṣi ca
śarairvivarmaṇāṃ teṣāṃ padmagarbhanibhāni saḥ /
bālātapāruṇānīva vapūṃṣi rudhirairvyadhāt
vadhyamāneṣu vīreṣu jiṣṇunā sarvarājasu /
valatsvaṅgabhujaḥ kālo nanarteva nijotsave
atrāntare dharmasutaṃ droṇo vyūhamukhe sthitaḥ /
mahārathaiḥ parivṛtaṃ jighṛkṣustūrṇamādravat
sa kṛtvā matsyapāñcālacedisṛñjayakekayān /
alpāvaśeṣānrājānaṃ cakāra virathaṃ śaraiḥ
hatāśvaṃ kṛttacāpaṃ ca dṛṣṭvā sarve yudhiṣṭhiram /
hṛto hṛto nṛpa iti sphāratāraṃ pracukruśuḥ
tataḥ pāṇḍusutaḥ śaktiṃ prāhiṇotprāṇahāriṇīm /
brahmastreṇa ca tāṃ droṇo bhasmasādakarotkṣaṇāt
chinnasarvāyudho viddhaḥ śaraiḥ kuliśadāruṇaiḥ /
saha devarathenāśu muktvā droṇaṃ yayau nṛpaḥ
vidrute dharmatanaye bhāradvājo ruṣā jvalan /
dadāha pāṇḍavacamūṃ śaraśreṇīśikāśataiḥ
kekayo 'tha bṛhatkṣatraḥ pāṇḍavānīkanāyakaḥ /
droṇānugaṃ kṣemadhūtiṃ mahīpālamapātayat
traigartaṃ vīradhanvānaṃ dhṛṣṭaketuṃ mahāratham /
vidhāya cchinnamūrdhānaṃ kabandhaṃ vidadhe kṣaṇam
nirapatyaṃ hātamitraṃ sahadevo 'vadhīdyudhi /
sātyakirvyāghradattaṃ ca rājaputramapātayat
vidhyamānaṃ balaṃ dṛṣṭvā bhāradvājasutaḥ paraiḥ /
śiraḥkūṭāvaseṣāṇi pāṇḍusainyānyakalpayat
rākṣaso 'tha bakabhrātā bhīmasenamalambusaḥ /
yodhayitvā śaraśataistatsenāṃ māyayāvadhīt
pravartitāṃ rākṣasena bhīmo dṛṣṭvāsṛgāpagām /
tvāṣṭreṇāstreṇa tanmāyāṃ chitvāramajayatkṛtī
vadhāya bhīmasenasya rakṣastatpunarāgamat /
avārayanmahākāyaṃ mahākāyo ghaṭotkacaḥ
sa rathādrathamutsṛjya kālaḥ kāla ivonnadan /
ākṛṣyālambusaṃ vegānniṣpiṣya vidadhe vyasum
***** alambusavadhaḥ || 15 || *****
ghaṭotkacena nihate rākṣase jambhavikrame /
bhayamāvirabhūddhoraṃ samare sarvabhūbhujām
atrāntare dharmasuto dūrasthasya kirīṭinaḥ /
aśṛṇvañśaṅkhanirghoṣaṃ kimapyāśaṅkito 'bhavat
bhīto 'bhimanyuvṛktāntādviṣaṇṇo bhrātṛvatsalaḥ /
uvāca sātyakiṃ matvā sa dhuryaṃ sarvadhanvinām
sātyake paśya bandhūnāṃ gurūṇāṃ suhṛdāṃ tathā /
dordarpasya ca saṃprāptaḥ kālo 'yamucitastava
sa te guruḥ sakhā bandhuḥ kirīṭi śatrumadhyagaḥ /
na jñāyate praṇaṣṭe 'tra śaṅkhaśabde kathaṃ sthitaḥ
ṛte tvāmujjvalācāraṃ pravaraṃ śauryaśālinām /
bhāraḥ kasminnasahyo 'yaṃ dhuraṃdhara nidhīyatām
pātre vitaratāṃ pṛthvīṃ rakṣatāṃ śaraṇāgatam /
mittrārthe tyajatāṃ prāṇānsamānaṃ śrūyate phalam
dhanyā bhavadvidhā eva kriyate yaiḥ sthiraṃ yaśaḥ /
pavanākampikadalīdalālolairnijāsubhiḥ
tvayi yāter'junaṃ draṣṭuṃ droṇagrahaṇajaṃ bhayam /
bhīmapārṣataguptasya satyaṃ me na bhaviṣyati
ukta yudhiṣṭhireṇeti sātyakiḥ satvasāgaraḥ /
sajjo 'bhavattathetyuktvā parānīkabibhitsayā
sa hemakavacaḥ sragvī śubhrāśvaṃ rathamāsthitaḥ /
dīptasaṃhadhvajaḥ śrīmānghananirghoṣakārmukaḥ
dātā hutānalo hṛṣṭo nṛpamāntrya sānujam /
bhīme rakṣāṃ nidhāyāsya maṅgalālaṃkṛto yayau
sa bhāradvājamāsādya vainateya ivāśugaḥ /
cakre rājabhujaṅgānāṃ kṣaṇamākampavibhramam
tato yuddhamabhūddhoramācāryayuyudhānayoḥ /
mohanaṃ sarvalokānāṃ skandatārakayoriva
droṇaṃ sa durjayaṃ matvā dhīmānsātyakirabravīt /
guro śiṣyaṃ tavānveṣṭuṃ phalguṇaṃ prasthitasya me /
asminnalpāvaśeṣe 'hni na vighnaṃ kartumarhasi
śrutvaitaccāpamākṛṣya babhāṣe kumbhasaṃbhavaḥ /
na praveṣṭuṃ tvayā śakyaṃ mayi jīvati sātyake
iti bruvāṇaṃ śaineyo mano mārutaraṃhasā /
rathena vañcayitvā taṃ parāhūtaṃ samāviśat
sa vrajandurjayāñjitvā kṛtavarmamukhānraṇe /
ghorānmlecchānkirātāṃśca kāmbojāṃśca nyapātayat
sānugānpāṇḍutanayānbhettuṃ vyūhāgramudyatān /
nirgatyāvārayansarvānkṛtavarmā dhanurdhanaḥ
javena praviśantaṃ ca sātyakiṃ subhaṭāśanim /
bhindānaṃ kuñjaraghaṭā rundhānaṃ sāyakairdiśaḥ
śastravṛṣṭiṃ tadutsṛṣṭāṃ śarairvikṣipya sātyakiḥ /
ciccheda jalasaṃdhasya śakrāyudhanibhaṃ dhanuḥ
kupitaśchinnacāpāstraḥ kṛtvā sarvāyudhavyayam /
sāvegaṃ preritagajaḥ so 'tha sātyakimādravat
javādāpatatastasya śaineyaścandanokṣitau /
chitvā bhujau jahārāśu saratnamukuṭaṃ śiraḥ
tasminhate sa nāgendro yuyudhānaśarārditaḥ /
vidrutaḥ kauravacamūṃ pipeṣālambi kaṅkaṭaḥ
***** jalasaṃdhavadhaḥ || 16 || *****
vidārya māgadhānīkaṃ praviśanvṛṣṇipuṃgavaḥ /
duryodhanamukhānvīrānayodhayadasaṃbhramaḥ
parāṅmukhīkṛtāśeṣasubhaṭaḥ so 'tha māninaḥ /
sudarśanasya nṛpateścakarta ruciraṃ śiraḥ
śabarānyavanānbhojānbarbarāṃstāmraliptikān /
śakānmuṇḍānkuvindāṃśca harandūrānmataṅgajān
dasyusaṃghāṃśca vividhānsa hatvā krūravikramān /
cakre karabhakuṭṭākaḥ kṣitaṃ mastiṣkakardamām
duḥśāsano 'tha niśitairviddhaḥ sātyakinā śaraiḥ /
vihāya samaraṃ tūrṇaṃ bhāradvājāntikaṃ yayau
taṃ dṛṣṭvā vihvalaṃ droṇo babhāṣe pārśvartinam /
ko 'yaṃ te saṃbhramo vīra gatvā rakṣa yajadratham
aho na sātyakiśarairbhinnāṃ dṛṣṭvā varūthinīm /
kṛtavairaśca mānī ca yoddhavye vidruto 'si kim
etattāvatkṛtaṃ karma śaineyenātimānuṣam /
ato bahuguṇaṃ vīrau bhīmapārthau kariṣyataḥ
naiṣā sabhā sā pāñcālī yatra tvaṃ kṛṣṭavānasi /
imāḥ prāṇapaṇaprāpyā yaśovikramabhūmayaḥ
adyāpi rocatāṃ saṃdhiryuṣmākaṃ pāṇḍunandanaiḥ /
antaṃ na yātā vīrāṇāṃ saṃpratyarjunasāyakāḥ
yudhyasva tūrṇamathavā śātravairaparāṅmukhaḥ /
bhagnapradhānā hi camūrvāryamāṇāpi dīryate
iti rukmarathenokto vailabhyātkṣmāṃ vilokayan /
nighnansāhāyyakaṃ cakre mṛtyoriva jagatkṣate
vīraketuṃ sudhanvānaṃ citraketuṃ ca pārthivam /
tathā citrarthaṃ vīraṃ pāñcālānavadhīdyudhi
dhṛṣṭadyumnastataḥ kruddhaḥ sarvābharaṇabhedibhiḥ /
viddhvā droṇamasaṃbhrāntaḥ śaraiḥ senāmadārayat
ācāryaṃ bhṛśamākīrṇaṃ śarairmūrchāmupāgatam /
khaḍgapāṇirabhidrāvya pārṣato hantumudyayau
labdhasaṃjñastato droṇaḥ śarairāsannapātibhiḥ /
kiṣkupramāṇairvaitastairvaṃśotthaistamapūrayat
vṛścikairiva tairvyāpto dhṛṣṭadyumnaḥ parāṅmukhaḥ /
prayayau guruṇā paścāddāritaḥ pṛthusāyakaiḥ
tataḥ śoṇahayaḥ kruddhaḥ pāṇḍavānāmanīkinīm /
dārayanbhūmipālānāṃ śirobhiḥ kṣmāmapūrayat
duḥśāsanamathāyāntaṃ sātyakiḥ śaravarṣiṇam /
cakāra cchinnavarmāṇaṃ virathadhvajasāyakam
saṃtyaktaṃ vidrutairmlecchaiḥ prahāraśakalīkṛtaiḥ /
rakṣanpratijñāṃ bhīmasya vimukhaṃ nāvadhīdgatam
atrāntare rukmaratho viśanpāñcālavāhinīm /
droṇāya prāhiṇoddīptāṃ śiśupālasuto balī
tasya tūrṇaṃ śitairbāṇairguruḥ kṛtvā yudhi kṣayam /
cakāra mauliratnāṃśucchuritoṣṇīṣamānanam
dhṛṣṭaketau vinihate jalasaṃdhasuto balī /
bāṇavarṣī kṣaṇātprāpa droṇānalapataṅgatām
***** kekayadhṛṣṭaketuvadhaḥ || 17 || *****
dhṛṣṭadyumnasutaṃ hatvā kṛtavarmāṇamāśugaiḥ /
droṇo jaghāna pāñcālānhehayāniva bhārgavaḥ
bhagnāsu pāṇḍusenāsu ghore tasminmahāhave /
nininda krūravarmāṇamācāryaṃ vyathito janaḥ
***** sātyakipraveśaḥ || 18 || *****
cirapraviṣṭe śeneye śaṅkito dharmajaḥ punaḥ /
lambamāne ravau bhīmaṃ samabhyetyābhyabhāṣata
yathā na śrūyate bhīma śaṅkhaśabdaḥ kirīṭinaḥ /
tathā manye kimapyasya kṛtaṃ sarvairmahārathaiḥ
taṃ vīramamarārātitamovidhvaṃsabhāskaram /
vinā tavānujaṃ bhīma kathaṃ jīvitumutsahe
nirghoṣaḥ śrūyate ghoraḥ pāñcajanyasya duḥsahaḥ /
jāner'junavadhakrodhānmādhavo yoddhumudyataḥ
tadgatvā vīra jānīhi vṛttāntaṃ savyasācinaḥ /
paśyāmi timirākrāntāḥ kaśmalābhihato diśaḥ
ukte yudhiṣṭhireṇeti taṃ jagāda vṛkodaraḥ /
rājandhanaṃjaye śaṅkāṃ na mithyā kartumarhasi
ko nāma vibudhārātivadhūvaidhavyadāyinaḥ /
pragalbhate dhuraṃ dhatte yudhi gāṇḍīvadhanvanaḥ
tathāpyadya gṛhītvāhaṃ śirasā tava śāsanam /
carāmi padavīṃ jiṣṇordārayankuruvāhinīm
ityuktvā mārutasutaḥ syandanenābhranādinā /
hemacitratanutrāṇaḥ pattrirāja ivādravat
sa rukmarathamāruhya rukmapuṅkhaiḥ śilīmukhaiḥ /
apūrayatkuruvanaṃ ratnadīptairivāhibhiḥ
praveṣṭukāmamācāryastamabhyetyābravīttataḥ /
māmanirjitya kaunteya bhettuṃ śakyā na vāhinī
tvadvidhaiḥ kururājasya saṃrambhaṃ mā kṛthā vṛthā /
ityuktvā pāṇḍavaṃ droṇaḥ śaravarṣairavākirat
tadbāṇajālanirbhinno babhāṣe ca vṛkodaraḥ /
yathā tvaṃ manyase droṇa nedānīṃ no gururbhavān
pūjayatyarjuno mānyānbhīmo 'haṃ paśya māmiti /
ityuktvā prāhiṇottasmai gadāmaśanigauravām
tayā droṇaparityakto rathaḥ śakalatāṃ yayau /
apakrānte kṣaṇaṃ droṇe sānujaṃ kauraveśvaram
śarairapūrayadbhīmo bhīmasāyakavarṣiṇam /
kṣuraprotkṛttavadanānsa jaghānātha kauravān
vṛndārakaṃ dīrghanetraṃ suṣeṇaṃ durvimocanam /
raudrakarmāṇamabhayaṃ citrakāntiṃ sudarśanam
nipātyaitāngadābhinnasainyaścakre talasvanam /
vidrutaṃ svabalaṃ dṛṣṭvā taṃ dromaḥ punarādravat
rathenākālajaladadhvanigambhīranādinā /
saṃprahārastataḥ kṣipraṃ dāruṇo droṇabhīmayoḥ
yayau bhārgavakākutstharaṇasmaraṇahetutām /
syandanādavaruhyātha krūrakarmā vṛkodaraḥ
cikṣepa dorbhyāmutkṣipya dūradūre rathaṃ guroḥ /
bhagnacakradhvajahayādvikīrṇayugakūbarāt
avaplutya yayau tasmāddroṇo garuḍavikramaḥ /
athāntaraṃ samāsādya dārayanvaravāraṇān
pothayanraṇasaṃghātānviveśa pavanātmajaḥ /
pātayanrājavaktrāṇi punaḥ sasmāra mārutiḥ
nirlūnanālanalināṃ kuberanalinīṃ muhuḥ /
sa vrajanbojakāmbojānvijitya vijayāgrajaḥ
viveśākulitaṃ tūrṇaṃ karṇānīkamanākulaḥ /
tasya nādaṃ parijñāya dūrātkṛṣṇadhanaṃjayau
ākarṇya kārmukaravaṃ nanāda pramadākulaḥ /
tasya nādaṃ parijñāya dūrātkṛṣṇadhanaṃjayau
mandaroddhūtadugdhābdhighoṣau saṅkhau pradadhmatuḥ /
tena diktaṭasaṃghaṭṭapaṭṭaṭāṅkāraśālinā
śabdena sādhvasakṛtā bhuvanāni cakampire /
ākarṇya kṛṣṇayostulyaṃ śaṅkhanādaṃ yudhiṣṭhiraḥ
hṛṣṭo mene samuttīrṇamarjunaṃ ripusāgarāt /
bhajyamānaṃ balaṃ dṛṣṭvā bhīmena bhujaśālinā
kopādabhyāyayau karṇaḥ kurvanbāṇamayaṃ jagat /
tamāyāntaṃ śarairviddhvā nadatpavananandanaḥ
cakāra vimukhaṃ kṛttadhvajasyandanakārmukam /
bhagne samiti rādheye dhaureye dhairyaśālinām
uvāca droṇamāgatya mlānamānaḥ suyodhanaḥ /
arjunaste priyaḥ śiṣyastvāmullaṅghya gato yadi
tatkiṃ praviṣṭau prasabhaṃ yuyudhānavṛkodarau /
kimanyadvidhivaimukhyaṃ satyamasmāsu jṛmbhate
yatra velāmatikrānto bhavānvīryamahodadhiḥ /
ityuktaḥ kururājena babhāṣe kumbhasaṃbhavaḥ
sainyaṃ puraśca paścācca gṛhītaṃ dhāryate katham /
rakṣyamāṇamito yatnātpurataḥ pravidīryate
avāritā viśantyeva sarve pāñcālasṛñjayāḥ /
sainyadvāramito yatnādrakṣyaṃ sarvātmanā mayā
bhavānkarṇamukhaiḥ sārdhamebhiḥ sarvairmahārathaiḥ /
pārthasātyakibhīmānāṃ paryāptaḥ kiṃ na vāraṇe
asminmuhūrtaśeṣe 'hni gatvā rakṣa jayadratham /
adhunā tatpaṇāveva raṇadyūte jayājayau
ityukto guruṇā rājā gatvā pāñcālanandanau /
sarvaiścakāra virathau cakrarakṣau kirīṭinaḥ
atrāntare punaḥ karṇaḥ samāgatya vṛkodaram /
hemupuṅkhaiḥ śaraiścakre jvalitānalasaṃnibham
tato bhīmabhujotsṛṣṭaiḥ pattribhirgiribhedibhiḥ /
viddhaśchinnāyudharatho raṇaṃ tatyāja sūtajaḥ
tato bhagne kurubale nadantaṃ vāyunandanam /
karṇo mānī samāśvasya rathena punarādravat
ghore pravṛtte samare suciraṃ karṇabhīmayoḥ /
babhūva viśikhavrātairnaranāgarathakṣayaḥ
bhīmo 'tha sūtaputrasya cchitvā tālopamaṃ dhanuḥ /
jaghāna ghananirghoṣaṃ rathaṃ saha manorathaiḥ
virathaṃ karṇamālokya yudhyamānaṃ prayatnataḥ /
ādiṣṭaḥ kururājena durjayastamupādravat
duryodhanānujaṃ vīramāyāntaṃ śaravarṣiṇam /
taṃ hatvā vinadanbhīmaḥ śaraiḥ karṇamapūrayat
punaḥ syandanamāsthāya sūtapūtro vṛkodaram /
abhyadhāvatpṛthuśarajvālājaṭilakārmukam
tadbāṇadāritatanuḥ pāvaniḥ kopakampitaḥ /
gurvī gadāṃ visṛjyāsya niṣpipeṣa rathaṃ javāt
bhuvi sthitaṃ śarairbhinnaṃ karṇaṃ dṛṣṭvā suyodhanaḥ /
ādideśānujaṃ kopāddurmukhaṃ karṇaguptaye
vegātkauravamāyāntaṃ taṃ śastrāśaniduḥsaham /
rathādapātayadbhīmo nirbhinnahṛdayaṃ śaraiḥ
āruhya durmukharathaṃ karṇo duḥkhānalākulaḥ /
bhīmāya prāhiṇodbāṇāñjvalitāniva duḥsahān
tato bhīmabhujotsṛṣṭāḥ saniḥśvāsā ivoragāḥ /
aṅgarājaṃ vinirbhidya śarāḥ pātālamāviśan
sa gāḍhaviddho dudrāva javavyālolaketunā /
rathena kurusenānāṃ dhṛtimunmūlayanniva
abhyadhāvaṃstato bhīmaṃ pañca duryodhanānujāḥ /
jagaduḥ śalyadurgrāhyāḥ sadurdarśanaduṣprabhāḥ
yudhyamānānsa tānbāṇairmahārhābharaṇojjvalān /
apātayanmahāvāta iva sendrāyudhānghanān
hateṣu teṣu rādheyo dhunāno vipulaṃ dhanuḥ /
ayodhayatpunarbhīmaṃ mahākāle 'pyasaṃbhramaḥ
tasya bhīmo dhanuśchitvā rathaṃ ca guruvikramaḥ /
nardankare 'bhyo vīrāṇāmāyudhāni nyapātayat
viṣame vartamānasya rādheyasya suyodhanaḥ /
saptānujānsahāyārthaṃ preṣayāmāsa satvaram
citrākṣaścitravarmā ca citrabāṇaḥ śarāsanaḥ /
upacitraḥ sacitraśca cārucitraśca te samam
āyānta eva vimukhāstulyābharaṇavāsasaḥ /
śaraibharmibhujotsṛṣṭaiḥ pretāḥ peturmahītale
tānvīkṣya patitānvīrānkṣīṇapuṇyāniva grahān /
karṇo 'srupūrṇanayano rathamanyaṃ samādade
krodhādadhikasaṃrambo yudhyamāno vṛkodaraḥ /
taṃ nirvikāro viśikhairvajravegairapūrayat
karṇamācchāditaṃ dṛṣṭvā bhīmacāpacyutaiḥ śaraiḥ /
vyādideśānujānsapta tadguptyai kauraveśvaraḥ
citrāyudhaḥ śatrusahaḥ śatruḥ śatruṃjayastathā /
citrāsuścitrasenaśca vikeśaśceti tāndrutam
vīrānabhimukhānbāṇaviddhānpavananandanaḥ /
unmamātha ratāgrebhyaḥ śailebhyaḥ pādapāniva
hateṣu rājaputreṣu teṣu vikramaśāliṣu /
bhīmakarṇaśaraiḥ kṣipraṃ babhūva janasaṃkṣayaḥ
bhīmabāṇavinirbhinnaḥ saṃstambhyādhirathirvyathām /
maṇḍalīkṛtakodaṇḍaścakre bāṇamayaṃ nabhaḥ
tataḥ karṇaśarāścakrurvyaśvasūtadhanurdhvajam /
ekībhūtā iva javādbhīmaṃ vismayakāriṇaḥ
sarvāyudhāni saṃrabdho virathasyopasarpataḥ /
vaikartanaścakartāsya saṃvartaka ivonnadan
kṣīṇāyudho 'tha dviradānhayāṃśca pavanātmajaḥ /
prāhiṇotsūtaputrāya śaraiściccheda tāṃśca saḥ
viṣamasthaṃ raṇe karṇo na jaghāna vṛkodaram /
vīraḥ kuntīvacaḥ smṛtvā satyaśīlā hi sādhavaḥ
taṃ spṛśanniva cāpena provāca vinadannṛpaḥ /
mahadbhirmūḍhamā yuddhamakṛtāstraḥ punaḥ kṛthāḥ
haṃho bahubhujo neyamucitā tava yuddhabhūḥ /
māṃsāstikūṭakuṭṭāka sūdaśālāsu śobhase
athavā bhārayogyasya śarīrasyāsya te paśoḥ /
yuktāstūvarakāḥ sphītāḥ kānane labdhavṛttayaḥ
iti bruvāṇe rādheye bhīmaṃ kṛcchradaśāśritam /
vilokya dūrātkaṃsāriḥ phlaguṇāya nyavedayat
tato muhūrtagaṇane hemarekhānukāriṇī /
tūrṇaṃ bāṇāvalī karṇaṃ gāṇḍīvapatitāviśat
khāṇḍavānalasaṃkrāntaśikhayeva bhṛto bhṛśam /
vyāpto dudrāva rādheyo jayoddhūtadhvajāṃśukaḥ
***** bhīmasenapraveśaḥ || 19* ||****
ārūḍhe sātyakirathaṃ kopatapte vṛkodare /
karṇāya prāhiṇotpārtho nārācaṃ vyomavartmanā
vajratulyaṃ tamāyāntaṃ dāruṇaṃ sarvabhūbhujām /
dūrādalakṣito drauṇiścicchedāśu patatribhiḥ
athārjuno bāṇaśatairdreṇātmajamapūrayat /
so 'pi tatsāyakairbhinnaḥ senāsaṃgaramāviśat
tataḥ kanakapṛṣṭhānāṃ śarāṇāṃ dhanuṣāṃ tathā /
raśmibhiḥ koparacanā raṭantamiva rājakam
vidārayannāsasāda sūcivyūhaṃ dhanaṃjayaḥ /
āste mahārathairgupto yatra pāpo jayadrathaḥ
atrāntare śarajvālīñakṣitipakānanam /
alambiṣo ghanadhvāno garjansātyakimādravat
taṃ rājavaramāyāntaṃ pūrayantaṃ śarairdiśaḥ /
avārayanmahānīkaṃ sātyakiḥ satyapauruṣaḥ
tayoḥ kāñcanapuṅkhābhiḥ śaramālābhirāvṛtāḥ /
siktā vīraraseneva diśaḥ pallavitā babhuḥ
tataścakarta bhallena śirastasyāśu sātyakiḥ /
mauliśoṇamaṇicchāyācchuritena samāharan
nihatyālambipaṃ vīraṃ pravarāṇāṃ prahāriṇām /
śatāni rājaputrāṇāṃ nyavadhītpañca sātyakiḥ
kṣapayantaṃ kurucamūṃ taṃ raṇe dīptavikramam /
abhyadhāvadvīraketurvīro bhūriśravāḥ svayam
tayorvicitradhanuṣoḥ śaradurdinameghayoḥ /
garjitaṃ cakitāḥ sarve rājahaṃsā na sehire
tau mithaḥ śarasaṃpātanirgharṣaṇasamutthitaiḥ /
virejatuḥ sphuliṅgaughaiḥ kīṭaratnaurivācalau
chitvā parasparaṃ cāpaṃ syandanaṃ saṃpramathya ca /
khaṅgacarmadharau vīrau yuyudhāte cirāya tau
javādalakṣyavapuṣościtramaṇḍalacāriṇoḥ /
tayoḥ sthagitasaṃgrāmā vīrāḥ prekṣakatāṃ yayuḥ
tataḥ sātyakimākṛṣya mālyavadbhiḥ śiroruhaiḥ /
hatvā vakṣasi pādena saumadattirapātayat
khaḍgena sātyakiśiraśchettuṃ dṛṣṭvā tamudyatam /
uvāca sahasā pārthaṃ saṃbhrāntaḥ kaiṭabhāntakaḥ
preṣitaṃ dharmarājena tvadarthaṃ vṛṣṇipuṃgavam /
paśya śatruvaśaṃ yātaṃ śrāntaṃ sātyakimāhave
anityau sarvathā nūnaṃ subhaṭānāṃ jayājayau /
yadimāṃ sātyakirapi prāptaḥ klībocitāṃ daśām
eṣa bhūriśravāstūrṇaṃ khaḍgenākhaṇḍavikramaḥ /
samudyataḥ śiro hartuṃ śiṣyasya tava sātyakeḥ
ukte janārdaneneti prahārābhimukhaṃ bhujam /
bhallena bhūriśravaso jahāra kapiketanaḥ
kṛtte dūrādadṛśyena bhujastambhe kirīṭinā /
kālavaktrānnipatitaṃ sātyakiṃ menire janāḥ
patansa bhuvi dordaṇḍaḥ kaṅkaṇāvaliniḥsvanaḥ /
ninādairiva kaunteyaṃ tāratārairatarjayat
tasmiñjayadvipālāne viśrāntisadane kṣiteḥ /
pratāpamandirastambhe bhuje bhuvi nipātite
tyaktvā vāmakarākṛṣṭāṃ sātyakermūrdhajāvalīm /
uvācānalpasaṃkalpo yūpaketurdhanaṃjayam
aho vīravrataṃ pārtha kīdṛśaṃ darśinaṃ tvayā /
yenānyaraṇasaktasya cchadmanā me hato bhujaḥ
ucitaṃ vā tavaivaitanmantrī yasya janārdanaḥ /
jātā hṛdyārthalobhena kūṭayuddhavigdhatā
ityuktvā vāmahastena śaraśayyāṃ vidhāya saḥ /
upaviśya viśannantaḥ sahitaḥ svarśavṛttibhiḥ
hutvā prāṇānalaṃ bāṇairbhrumadhye nihitekṣaṇaḥ /
tejaḥ pravidadhe mūrdhni śaśisūryānalottaram
tato bībhatsuravadannindāmukharitānnṛpān /
vihvalo viṣamātmā ca rakṣitaḥ sātyakirmayā
hantā śiṣyasya sakhyuśca kṛttahastaḥ kṛto yadi /
tatra kiṃ nāma manyadhvaṃ nirdeṣā yūyamāhave
eko 'bhimanyurnihataḥ samāyaiḥ sarvapārthivaiḥ /
śrāntaśchinnadhanuḥkhaḍgastatkiṃ nāma vadanti naḥ
ityuktavati kaunteye labdhasaṃjño 'tha sātyakiḥ /
yayāce praṇataḥ pūrvaṃ raṇaṃ prāyajuṣo ripoḥ
khaḍgena yajñaśīlasya vīrasya yaśasāṃ nidheḥ /
vaktraṃ muktāvalībhābhirjātahāsamivāharat
sa kṛṣṇena ca bhūpālairvāryamāṇena saṃbhramāt /
krodhādajñātavṛttena tasminsātyakinā hate
dhikśabdaḥ sarvavīrāṇāmuttasthau sthagitāmbaraḥ /
saumadatteśca caritaṃ praśaśaṃsuḥ surā divi
***** bhūriśravaso vadhaḥ || 20 || *****
sa tena nirjitaḥ pūrvaṃ somadatto 'timanyunā /
ārādhya tapasā devaṃ rūdraṃ tripuradāraṇam
lebhe sātyakijetāraṃ bhūriśravasamātmajam /
śekharaṃ sarvavīrāṇāṃ vadānyaṃ bahuyājinam
tasminnipatite vīre jayadrathavadhotsukaḥ /
tūrṇaṃ viveśa śvetāśvo nibiḍaṃ rājamaṇḍalam
astādricūḍāmaṇitāṃ gantumicchati bhāskare /
dadarśa saindhavaṃ pārtho guptaṃ sarvairmahārathaiḥ
ākarṇāñcitagāṇḍīvastaṃ dūrādduḥsahāgamam /
dṛśaiva kopāruṇayā tasya dāhamivākarot
tato vilulite sainye parāvṛtta ivāmbudhau /
hato hataḥ sindhurājo babhūveti mahāsvanaḥ
atha karṇakṛpadrauṇiduḥśāsanasuyodhanāḥ /
saha sarvairmahīpālairdhanaṃjayamayodhayat
tānvidhāya śaraistūrṇaṃ dvastavarmarathadhvajān /
pātayanrājavaktrāṇi jiṣṇuḥ saindhavamādravat
jayadratho 'pi vijayaṃ vilokyācyutasārathim /
sa niṣkṛṣyāsakṛttaistaiḥ sāyakaistamapūrayat
tato 'bravīnmadhuripurdinānte savyasācinam /
chindhi sindhupateḥ kṣipraṃ śiro divyena patriṇā
vṛddhakṣattraḥ pitā prādādvaramasya kṣitau śiraḥ /
pātayiṣyati yastulyaṃ tasyāpi nipatiṣyati
samantapañcakābhyarṇe pitāsya tapasi sthitaḥ /
tadaṅke pātaya ripoḥ sirastasmātprayātu gām
ityukte śauriṇā jiṣṇuśchittvā sindhuśiro javāt /
śareṇa saṃdhyādhyānasthajanakāṅke nyapātayat
aṅkādajñāsavṛttasya kṣipatastacchiraḥ kṣitau /
vṛddhakṣattrasya sahasā papātāgre nijaṃ śiraḥ
***** jayadrathavadhaḥ || 21* ||****
tasminnipatite vīre trailokyāścaryakāriṇā /
gāṇḍīvadhanvanā kṛṣṇo nanādāsphoṭayandiśaḥ
tato vighaṭite vyūhe kururājavarūthinī /
naurivābdhermahāvātairbabhrāmāvartanartitā
bhīmo nanarda taṃ nādaṃ hataṃ matvā jayadratham /
prahṛṣṭaḥ pratijagrāha nānāvādyaṃ yudhiṣṭhiraḥ
akṣauhiṇīḥ sapta hatvā hataḥ pārthena saindhavaḥ /
nūnaṃ na durgaṃ daivasya kiṃcidityūcire janāḥ
nirvibhāge tato yuddhe pravṛtte nṛpatikṣaye /
droṇaṃ kṛpaṃ ca vidadhe śarairjiṣṇuḥ parāṅmukham
bhīmasāyakanirbhinnajihvākarṇaṃ(?) ca sātyakiḥ /
āruroha rathaṃ vīro vitīrṇa hariṇā nijam
māruteravamānaṃ ca kalayañśatamanyujaḥ /
punaḥ pratijñāṃ karṇasya vṛṣasenavadhe vyadhāt
tato yudhiṣṭhiraṃ prāpya tau ca sātyakiphalguṇau /
mithaḥ śaśaṃsuḥ pramadādabhinandya parākramam
kṛṣṇāvatha pariṣvajya mānandaṃ dharmanandanaḥ /
tuṣṭāva jagatāṃ nāthaṃ viṣṇuṃ vijayakāraṇam
bāṣpākulastato rājā droṇametya suyodhanaḥ /
ūce tvayā kṛtāśvāso nihataḥ sa jayadrathaḥ
śrutvaitadavadaddroṇo nidhanāyaiva dīkṣitaḥ /
tyakṣyāmi kavacaṃ rājannāhatvā tava vairiṇaḥ
ācāryeṇetyabhihite sarve duryodhanānugāḥ /
prāṇahavye raṇamakhe tasthurābaddhaniścayāḥ
athāṃśumati yāte 'staṃ dinakṛtkamalatviṣi /
śoṇacchatra ivākṛṣṭe saṃdhyāraktasaritplavaiḥ
nakṣatraistārataralaiḥ kopakampajuṣāṃ raṇe /
hatānāṃ bhūbhunāṃ jīvairiva vyāpte nabhastale
tamobhirāvṛte vyomni kṛpāṇavanameckaiḥ /
divyāstradagdhairmātaṅgairiva tridivagāmibhiḥ
visphuranmaulikeyūrahemasāyakakārmukāḥ /
cakrire samaraṃ ghoraṃ duryodhanamukhāḥ paraiḥ
arjunadhvānagarjābhiḥ siṃhanādaiśca māruteḥ /
droṇakārmukanirghoṣaiḥ pṛthivī samakampata
aśrāntaṃ yudhyamānānāṃ kurupāṇḍavabhūbhujām /
babhau sākṣādivāyātā kālarātrirvibhāvarī
prāpustamāṃsi vaipulyaṃ khaḍgeṣu dviradeṣu ca /
prāpustamāṃsi dāridryaṃ chattreṣu vyajaneṣu ca
gṛdhrabhūtotsave tasminvikarālā vasuṃdharā /
avartamānamānena tamaseva vidāritā
dattavetālatālo 'bhūdakāṇḍadhṛtikhaṇḍanaḥ /
kabandhoddaṇḍadordaṇḍatāṇḍavāḍambarotsavaḥ
śirastrakaṅkaṭāpātiśastrajvālājaṭā babhuḥ /
tamaḥpiśācasaṃghānāṃ piṅgāḥ śmaśrusaṭā iva
tatra droṇo mahāstraughaiḥ kṣapayanrājamaṇḍalam /
ādīptaratnamukuṭaṃ proccakarta śineḥ śiraḥ
bhīmaseno 'pi kāliṅgaṃ rājaputraṃ tarasvinam /
rathādrathamabhiplutya nijaghānāśu muṣṭinā
tasya muṣṭihatasyājau peturasthīni bhūtale /
phalgunyaśmahatasyeva cirapakvasya śākhinaḥ
kaliṅgakulasaṃhāraṃ kṛtvā tūrṇaṃ vṛkodaraḥ /
dhruvaṃ ca jaladhāraṃ ca rājaputrāvadārayat
vidhāya vimukhaṃ karṇaṃ bhīmo duryodhanānujam /
niṣpipeṣa padā hatvā vīro duṣkaradurmadaḥ
somadattasya tanayaṃ śalaṃ hatvātha sātyakiḥ /
taṃ putraśokavidhuraṃ cakāra vimukhaṃ śaraiḥ
dārayantaṃ kurucamūṃ sātyakiṃ śaravarṣiṇam /
diśaḥ saṃpūrayanbāṇairaśvatthāmā samādravat
kṣapayantamanīkāni dṛṣṭvā rudramivāparam /
niśīthe dviguṇotsāhastamadhāvaddhaṭotkacaḥ
tasya nādena mahatā diśaḥ samabhipūritāḥ /
sphuṭitā yatra dalaśastadāścaryamivābhavat
aśvatthāmni prabhādhāmni bāṇograkiraṇe raṇe /
kurvanghaṭotkaco reje rāhujṛmbhāvijṛmbhitam
śarāṇāṃ drauṇimuktānāṃ divyānāṃ samare rucaḥ /
na kūṇitāni netrāṇi rātrau bhūtāni sehire
akṣauhiṇīṃ rākṣasānāṃ haiḍambavaśavartinām /
taṭāyudhāni dalayanneko drauṇirayodhayat
chittvā ghaṭotkaṭo hṛṣṭaṃ cakraṃ kālānalaprabham /
jaghānāñjanaparvāṇaṃ tatputraṃ ghoravikramam
tato vimohanīṃ māyāṃ drauṇiḥ kruddhasya rakṣasaḥ /
chittvā jaghāna visikhairdhṛmnānujānraṇe
kuntibhojasutānhatvā sahasrāṇi prahāriṇām /
jaghāna rājaputrāṇāṃ drauṇiḥ kāla ivākulaḥ
atrāntare bhīmaseno bāhlikādhipateḥ śiraḥ /
gadayā vīraghātinyā niṣpipeṣāśu maulinaḥ
tato jaghāna saṃrabdhāndaśa duryodhanānujān /
vīrabāhuṃ dṛḍharathaṃ nāgadantamayobhujam
pramāthinaṃ virajasaṃ suhastaṃ sudṛḍhaṃ tathā /
hatvaitānsapta gāndhārānavadhītsubalātmajān
nighnantaṃ kauravacamūṃ svayaṃ yudhi yudhiṣṭhiram /
aindravāruṇavāyavyairastrairdreṇo 'pyayodhayat
tataḥ prayuktaṃ brahmāstraṃ guruṇā tajjihīrṣayā /
avārayadasaṃrambho brahmāstreṇaiva dharmajaḥ
sānugaiḥ pāṇḍutanayairgajairiva sarojinīm /
mṛdyamānāṃ camūṃ dṛṣṭvā karṇamūce suyodhanaḥ
karṇākarṇaya saṃgrāme jayibhiḥ pāṇḍusūnubhiḥ /
virāvaṃ vadhyamānānāṃ sainyānāṃ ca tarasvinām
tumule 'sminnirāloke viṣame samupasthite /
tejasāmāśrayaḥ śūra tvamevaikaḥ parāyaṇam
praṇayāditi rādheyo bhūbhujā svayamarthitaḥ /
uvāca pāṇḍusenāsu kṣipanniva śaravalīḥ
vīraśayyāsthite bhīṣme śekhare sarvadhanvinām /
rājanbhāraḥ kramāyāto mamaivāyaṃ kimucyate
adya vīravrataharaṃ harasyāpi kirīṭinam /
pātayāmyeṣa samare śaktyā vāsavadattayā
ityukte sūtaputreṇa provāca prahasankṛpaḥ /
loke sūtyamavīre 'sminnekastvaṃ vīratāṃ gataḥ
aho nu mithyā rādheya kathitena tāvamunā /
satataṃ sarvavīrāṇāṃ śravaṇau badhirīkṛtau
kutastvamaśrutodanta ivāyātaḥ parākramī /
yadā hataḥ sindhupatiḥ kṛtavānna bhavāṃstadā
dṛṣṭasārā vayaṃ sarve tava pāṇḍusutasya ca /
balānusāraṃ yudhyasva vṛthā ślāghāṃ tu mā kṛtāḥ
iti śāradvatenokte kopādvaikartano 'bravīt /
garjanti saphalaṃ vīrāḥ prāvṛṣeṇyā ivāmbudāḥ
tvaṃ tu vṛddha nirācāro mohādevaṃ prabhāṣase /
anyapakṣāśrayaḥ ko hi bandīvānyānpraśaṃsati
brahmabandho punardveṣādyadyevamabhidhāsyati /
chetasyāmi jihvāṃ kaṭukāṃ tadanenāsinā tava
iti karṇena saṃrambhātkopitaṃ vīkṣya mātulam /
karavālamathākṛṣya krudhyaṃstaṃ drauṇirādravat
rudratulyaṃ tamāyāntaṃ trijagatpralayakṣamam /
nyavārayatsvayaṃ rājā nayavāgbhiḥ sagautamam
droṇikarṇau prasādyātha kururāje raṇonmukhaḥ /
viveśa pāṇḍavacamūṃ saha sarvairmahārathaiḥ
ākarṇāñcitakodaṇḍamuktaiḥ karṇaśaraistathā /
abhūdyaudhiṣṭhiraṃ sainyaṃ viprakīrṇaṃ samantataḥ
śaratvālākarālaṃ taṃ karṇapāvakamutkaṭam /
abhyetya pārthajalado bāṇadhārābhirāvṛṇot
kṣaṇādathārjunaśaracchinnacāparathadhvajaḥ /
karṇaḥ kṛpasyāruhoha rathaṃ bhagnamanorathaḥ
dṛṣṭvā duryodhanaṃ vīraṃ yudhyamānamarātibhiḥ /
jaghāna pāñcālacamūṃ drauṇirāhavadurmadaḥ
sahasraśo vadhyamānāḥ kṣatrakānanavahninā /
pāñcālā droṇaputreṇa hataśeṣā diśo yayuḥ
dhṛṣṭadyumnaṃ tato jitvā vīraṃ hatvāsya cānugān /
drauṇirāyodhanaṃ cakre kṛtāntodyānavibhramam
bhīmārjunābhyāṃ sahitaḥ svayaṃ rājā yudhiṣṭhiraḥ /
vidrāvya kauravīṃ senāṃ droṇaśeṣāmivākarot
somadattamathāyāntaṃ sātyakiḥ pṛthuvikramam /
ayodhavadasaṃbhrāntaḥ kumāra iva tārakam
tadbāṇaśatanirbhinno vyathāṃ saṃstambya sātyakiḥ /
śareṇāśanitulyena vidārya tamapātayat
tato droṇārjunaraṇe divyāstragrāmaduḥsahe /
babhau raktāmbaravatī kālarātrīva śarvarī
tataḥ kirīṭipramukhairdraiṇikṛperitaiḥ /
sainyānāṃ bhajyamānānāṃ babhūva bhayado ravaḥ
tato duryodhanādeśādgāḍhe tamasi saṃtataiḥ /
dīpairyuyudhire vīrā gajāśvetsaṅgasaṅgibhiḥ
te sene dīpanikarairabhito babhatuḥ kṣaṇāt /
hatānāṃ kaṇaśo yātaistejobhiriva bhūbhujām
virejustānyanīkāni dīpaiḥ khaḍgeṣu bimbitaiḥ /
jvalitāni vanānīva naktamoṣadhimaṇḍalaiḥ
dīpadīptā narendrāṇāṃ ratnābharaṇarociṣaḥ /
tamaḥkaṣaṇapāṣāṇe hemalekhā ivābabhuḥ
tato vimardanaṣṭeṣu teṣu dīpeṣu saṃgare /
niśītho yauvanaṃ prāpa vairāṇyapanayairiva
nirvibhāge tato yuddhe pravṛtte śauryaśālini /
svayaṃ jite dharmajena sānuge kauraveśvare
mṛtyuvīthīmapi prāptaṃ sahadevamavārayat /
na jaghāna raṇe karṇaḥ smarankuntīvaco muhuḥ
tataḥ karṇasuto vīro vṛṣaseno 'rivāhinīm /
viveśāstrāvalījvālālīḍhakṣattriyakānanaḥ
vidrāviteṣu vīreṣu vṛṣasenena sāyakaiḥ /
kupito draupado roṣātkurusainyaṃ vyadārayat
vartamāne raṇe ghore bhāradvājasya paśyataḥ /
dhṛṣṭadyumno 'vadhīdvīraṃ drumasenaṃ narādhipam
tato duryodhanagirā droṇakarṇau mahībhujām /
kṛttaiḥ śirobhiścakrāte bhuvi padmākarāniva
dhṛṣṭadyumnamukhāñjitvā kṣapitānīkanāyakaḥ /
vidrāvya pāṇḍavacamūṃ karṇaścakre nṛpakṣayam
taṃ karṇaṃ sāyakānena kirantaṃ tejasāṃ nidhim /
na sehire pare draṣṭuṃ raṇe tapanasaṃbhavam
bhajyamāneṣvanīkeṣu karṇena raṇaśālinā /
jayāśā pāṇḍuputrāṇāṃ sakalā tanutāṃ yayau
atha kṛṣṇasya vacanātkṛṣṇarātrau ghaṭotkacaḥ /
avadhīttvaritaṃ karṇaṃ kṛṣṇākopa ivāpatan
tasminnabhyudgate dīptaśmaśrujihvāvilocane /
vāhinyaḥ śatadhā jagmuḥ pratāpapatitā iva
sa tadā jaladacchāyo bhrukuṭī vidyudutkaṭaḥ /
sphārābhiḥ śatadhārābhiḥ pārthaḥ karṇamapūrayat
āsthitastaptahemāṅgaṃ caturhastaśataṃ ratham /
sarvākārasya lagnāgnernīlādrerupamākṣamam
daśahastaparīṇāhaṃ dadhāno bhāsuraṃ dhanuḥ /
dāvānalaprajvalitaṃ mahāsālamivānalaḥ
visphuratsphāramukuṭo dīptajāmbūnadāṅgadaḥ /
tamaḥśailaśikhāsajjo babhau vighaṭayanniva
aṭṭahāsapaṭurnādastasyābhūttamasāmiva /
taṃ dṛṣṭvā vikaṭājvālaṃ pāṭitānāṃ vyathāravaḥ
vidruteṣvarisainyeṣu saṃbhogārheṣu rājasu /
rādheyagirirevāsya jagrāha śaradurdinam
athāṅgarājarakṣāyai jaṭāsurasuto balī /
kauraveśvaramāmantrya samabhyāyādalambusaḥ
tatastasyābhavaddhoraḥ saṃprahāraḥ prahāriṇā /
ghaṭotkacena saśtrāstraśilāpāvakavarṣiṇaḥ
tayormāyāmayāścaryakūṭaprakaṭayodhinoḥ /
ūrjitaiḥ śataśo yodhā garjitairvyasavo 'bhavat
rathādrathamabhidrutya tato bhaimiralambusam /
dorbhyāṃ mittramivāliṅgya gāḍhagāḍhamapīḍayat
tasya niṣpīḍyamānasya niryayuḥ srotasāṃ mukhaiḥ /
sadhūmāḥ sānalajvālāḥ saśabdaṃ śoṇitacchaṭāḥ
tato bhuvi viniṣpiṣya rāviṇaṃ taṃ ghaṭotkacaḥ /
uddhṛtya tacchiro vegādduryodhanamathāyayau
tamuvāca hato 'yaṃ te mayā bandhurniśācaraḥ /
priyasya pātaya śiraḥ punareva nṛpādham
uktvaitatkarṇamabhyāyādvinadanrajanīcaraḥ /
caṇḍānilasamuddhūtaḥ kālameva ivākulaḥ
***** alambusavadhaḥ || 22 || *****
tataḥ pravṛtte samare ghore rādheyarakṣasoḥ /
rāmarāvaṇasaṃgrāmamasmaranvibudhā divi
stambhapramāṇairviśakhairjvalitairulmukairiva /
viddho 'pi rakṣasā karṇo na cacāla mahāśayaḥ
atha krodhavinirmuktairvipulaiḥ karṇasāyakaiḥ /
nirbhinno rākṣasaścakraṃ prāhiṇotkarṇapāvakam
prekṣya cāyatsahasrāraṃ tejaḥpiñjaritāmbaram /
cakāra khaṇḍaśaścakraṃ karṇaḥ sāvegamāśugaiḥ
tato ghaṭotkacaḥ kopānmāyāṃ kṛtvā vimohanīm /
piṣṭvā sūtadhjarathaṃ viśālamaviśannabhaḥ
śāntatejomaye vahnau tārā tārāsthisaṃkule /
vyoma śmaśāne tasyāsanmattavetālakoṭayaḥ
muhurgajo muhuḥ siṃhaḥ kṣaṇaṃ meghaḥ kṣaṇaṃ giriḥ /
sarvabhūtamahākāyo varṣansa vipulāḥ śilāḥ
bhuvo vahniṃ divaḥ śastraṃ digbhyo rākṣasamaṇḍalam /
visṛjankurusenāsu vaikartanamayodhayat
tato vidhūya tāṃ māyāṃ karṇo divyāstratejasā /
nirdahanpāṇḍavacamūṃ rakṣo vivyādha sāyakaiḥ
heḍihanpāṇḍava yātudhānānsahasraśaḥ /
karṇo dhanuṣmatāṃ dhuryo vibabhau rāmavikramaḥ
aṣṭāṣṭacakrāmaśaniṃ kālajihvavibhīṣaṇām /
bhaimaḥ sasarja karṇāya svayaṃ rudreṇa nirmitām
visṛṣṭā rākṣasendreṇa śailasaṃghapramāthinī /
sā bhasmasānmahāghoṣā rathamādhirathervyadhāt
tato 'paraṃ samāsthāya syandanaṃ sūtanandanaḥ /
piśācavadanānanyāñjaghāna piśitāśinaḥ
virathaḥ kopahutabhugjvālāvalayitekṣaṇaḥ /
ghaṭotkaco mahāmāyaḥ punarantaradhīyata
atrāntare rākṣasendro bakasya dayitaḥ sakhā /
suyodhanābhyanujñāto bīmamāyādalāyudhaḥ
hayānāṃ hastikarṇānāṃ piśācamukhavarcasām /
yukte śatena gambhīranirghoṣe syāndane sthitam
taṃ bhīmaḥ pratijagrāha saṃrambhagurugarjitam /
siddhamantra ivākampo vīro vetālamutthitam
ākīryamāṇo ghoreṇa śilaśastrastravarṣiṇā /
rākṣasena gadāṃ bhīmaḥ prāhiṇottadvadhāśayā
tāṃ gadāṃ gadayā rakṣo hatvā jāmbūnadāṅgadām /
nadannakālajaladadhvānadhīraḥ khamāviśat
alāyudhena saṃsaktaṃ rajanyāṃ kūṭayodhinā /
bhīmaṃ dṛṣṭvā kṣaṇaṃ kṛṣṇaḥ saṃdehākulito 'bhavat
tataḥ śaurergirā vīraḥ pravaro raudrakarmaṇām /
alāyudhaṃ samabhyāyāttyaktvā karṇaṃ ghaṭotkacaḥ
tayoḥ saṃrabdhayorvyomni saṃnipāto ghanasvanaḥ /
abhūdbhṛśaṃ śilāśastranirgharṣoddhūtapāvakaḥ
citāgnipaṅgalaśmaśrujaṭābhīṣaṇayostayoḥ /
dantaniṣpeṣasaṃjātāḥ sphuliṅgā iva babhramuḥ
agnikuṇḍopamānābhyāṃ kuṇḍalābhyāṃ virājitam /
alāyudhasyāśu śiraściccheda ca ghaṭotkacaḥ
***** alāyudhavadhaḥ || 23 || *****
taṃ hatvā vinadanghoraṃ haiḍimbo ghoravikramaḥ /
drutaṃ karṇaṃ samabhyetya śilavarṣairatāḍayat
vaikartano 'pi pārthānāṃ kṣapayitvā varūthinīm /
ghaṭotkacasaṃbhrāntaḥ śarajālairapūrayat
athāstreṇa rathaṃ hatvā karṇasya rajanīcaraḥ /
trijaganmohanīṃ māyāṃ samādāyāviśannabhaḥ
ulmukairāyudhairvṛkṣaiḥ śilābhiḥ parvataistathā /
sa jaghāna mahāghoṣaḥ kauravāṇāmanīkinīm
niśīthe sarvavīreṣu yudhyamāneṣu rakṣasā /
dudruvuḥ pṛthivīpālā bhagnasyandanakuñjarāḥ
saṃhāre sarvayodhānāṃ tasminnatibhayaṃkare /
niṣkampaḥ samare karṇaḥ sāyakaiḥ khamapūrayat
gagane vidhyamānānāṃ śilānāṃ karṇamārgaṇaiḥ /
jvālājālajaṭālānāmabhūccaṭacaṭāravaḥ
tataḥ parighanistriṃśaśataghniprāsamudgarāḥ /
satriśūlagadācakrabhusuṇḍiśaratomarāḥ
karṇānane rākṣasena prāsta viṣamayodhinā /
cakrire kauravānīkaṃ hataṃ kālaśatairiva
vidrute ca tathā sainye raktakulyāvarohini /
vidyamāne nirādhāre rādheye dhairyaśālini
svastītyuktvā prayāteṣu vyomnaḥ siddhasurarṣiṣu /
akampata jagatsarvaṃ rākṣasendrasya māyayā
yudhyamānaṃ tato vīraṃ karṇamabhyetya kauravaḥ /
avadatsarvasaṃhārasaṃtrāsāyāsakātaraḥ
tvayārjunavadhe śaktirdhāryate kimanarthakā /
asminniśīthe ko hyasmānmucyate yaḥ punarjayet
etadākarṇya rādheyaḥ śakradattāṃ mahāprabhām /
ekavīravadhāyattāṃ suciraṃ parirakṣitām
dāraṇīṃ daityasaṅghānāmutsasarja nabhastale /
yasyā jvālāvalīdhāmnā sīmantitamivābhavat
tejasvino rākṣasasya dṛḍhaṃ vakṣo vidārya sā /
jagāma tridivaṃ dīptā prāṇaśaktirivāparā
dagdhamāyastadā kṣipraṃ haiḍimbo mandarākṛtiḥ /
patannirbhinnahṛdayaḥ pipeṣa kuruvāhinīm
***** rātriyuddhe ghaṭotkacavadhaḥ || 24 || *****
hate ghaṭotkace vīre daśakaṇṭhaparākrame /
prahṛṣṭāḥ kuravaḥ karṇaṃ rāmopamamapūjayan
śaktihīne tataḥ karṇe nadatkāliyasūdanaḥ /
viṣṇo pāṇḍavānīke nanartānandanirbharaḥ
valatpītāṃśukāstasya nṛtyato vibabhurbhujāḥ /
sphūrjatikañjalkapaṭalā vātalolā iva drumāḥ
tamūce nindayanpārtho haiḍimbavadhaduḥkhitaḥ /
ko 'yaṃ viṣādasamaye praharṣaste janārdana
śrutvaitadabravītkṛṣṇo jitaḥ karṇo 'dhunā sakhe /
haiḍimbavapuṣaḥ prāṇaścintācapalacetasaḥ
śaktiśca karṇadordaṇḍātsamaṃ yātā jayāya vaḥ /
ekalavyajarāsaṃdhaśiśupālādayo mayā
purā yuddhamidaṃ jñātvā durjayāḥ śaktibhirhatāḥ /
evameva raṇe karṇo na jeyastridaśairapi
kiṃ punarghorayā pārtha śaktyā vāsavadattayā /
tvayi notsṛṣṭavāñśaktiṃ satataṃ mohito mayā /
karṇa pratiniśaṃ pāpaiḥ preryamāṇo 'pi kauravaiḥ
ityuktavati dāśārhe siddhavīravadhārditāḥ /
nirvibhāgaṃ yuyudhire krodhāndhāḥ kurupāṇḍavāḥ
haiḍimbe nihate rājā śokatapto yudhiṣṭhiraḥ /
āśvāsitaḥ keśavena kupittaḥ karṇamādravat
nṛpairanugataḥ sarvaiḥ praviṣṭaḥ kuruvāhinīm /
abhyetya bhagavānvyāso dharmarājamabhāṣata
diṣṭyā nādhiratheḥ śaktyā kṛtaṃ jagadanarjunam /
adhunā vīra yudhyasva niḥsaṃrambhamanākulaḥ
itaścaturbhirdivasairna bhaviṣyanti bhūmipāḥ /
dharmavīra tjaja krodhaṃ sadā dharmānugo jayaḥ
ityuktvāntarhite vyāse bhīmārjunayudhiṣṭhirāḥ /
cakrire samaraṃ ghoraṃ droṇakarṇakṛpādibhiḥ
sā kālarātriḥ śūrāṇāmutsavo yakṣarakṣasām /
sahasrayāmatāṃ yātā triyāmābūnmahībhujām
tato nidrākule sainye śānte śastrakṛtakṣate /
dṛṣṭvā jagāda kāruṇyācchvetāśvo yaśasāṃ nidhiḥ
muhurte 'sminnirāloke khinnāḥ sarve mahārathāḥ /
kṣaṇaṃ bhajantu viśrāntiṃ nidrāmukulitekṣaṇāḥ
ityukte sainikāḥ sarve praśaṃsanto dhanaṃjayam /
kṣaṇaṃ gajarathaskandaniṣṇṇāstatyajuḥ śramam
niḥsyandanāgaturagā niscalacchatracāmarāḥ /
aṅkanyastāyudhabhāṭāstāḥ senā niścalā bhabhuḥ
athodyayau vyomakṛpāṇapaṭṭadantatsaruḥ kāntisarinmarālaḥ /
candro jagatkuñjarakarṇaśaṅkho digaṅganāmaṇḍanadarpaṇaśrīḥ
tataḥ samastavīrāṇāṃ saṃmukhāhavapātinām /
yaśobhiriva śītāṃśuraṃśubhirdyāmapūrayat
tuṣārahararuciraiḥ kiraṇairamṛtatviṣaḥ /
cāmarairiva bhūpālā vījyamānāḥ kṣaṇaṃ babhuḥ
śareṣvaṅkuritaścandraḥ sāndraṃ pallavitomiṃṣu /
hareṣu phullito rājñāṃ śaṅkheṣu phalito 'bhavat
pratibimbagato raktataṭinīṣu niśākaraḥ /
babhau saṃdhyāsaveneva ghūrṇamānāruṇacchaviḥ
tataḥ kṣīṇe kṣapākāle dhvajinī rājayakṣmaṇi /
udyayau śoṇitātāmro bhagavānvāsareśvaraḥ
***** caturthadivase rātriyuddham || 25 || *****
duryodhanena vākyalyairarditaḥ kumbhasaṃbhavaḥ /
tato dadāha divyāstrairanastrajñānapi krudhā
punaḥ pravṛtte samare nirmaryāde jagatkṣaye /
droṇena vadhyamānānāmānandastumulo 'bhavat
tasminnakālakalpānte rudraḥ kiṃ vāpuṣāmunā /
saṃhartumudyato lokānityūcurvyomacāriṇaḥ
cedisomakapāñcālamatsyakekayasṛñjayāḥ /
na śarma lebhire vīrāḥ pīḍitā droṇasāyakaiḥ
tato virāṭadrupadau bhāradvājaṃ śitaiḥ śaraiḥ /
saṃcchādya cakratuḥ kṣipraṃ vismayaṃ tava dhanvinām
droṇo 'tha pārṣatasutānhatvā vipulavikramān /
kaṇṭhāñjahāra bhallābhyāṃ virāṭadrupadau samam
***** virāṭadrupadavadhaḥ || 26 || *****
matsyapāñcālasenāsu bhagnāsu pavanātmajaḥ /
dhṛṣṭadyumnamukhaiḥ sārdhaṃ droṇānīkamupādravat
karṇasaubalahārdikyaduḥśāsanamukhāstataḥ /
bhīmapārṣatasaineyaphalgunādyānayodhayan
saṃghaṭṭaḥ sarvavīrāṇāṃ tumule saṃprahāriṇi /
āyātsollolakīlālakulyā kallolamālinī
pāñcālacedimatsyānāṃ kurvāṇāṃ kadanaṃ raṇe /
droṇaṃ vilokya kaṃsārirbabhāṣe pāṇḍunandanam
jāmadagnyasya śiṣyo 'yaṃ pravṛddhaḥ kṣatriyānalaḥ /
divyāstraduḥsahaśikhaḥ soḍhuṃ naḥ kena pāryate
sarvātmanā yudhyamāno durjayaḥ sāyudho guruḥ /
udyataḥ kartumadyaiva jāne niṣpāṇḍavaṃ jagat
putraṃ tu nihataṃ śrutvā dhruvameṣa na yotsyate /
tasmādyuktimupāśritya jaye nītirvidhīyatām
śrutvaitadarjune karṇau pidhāyādhomukhasthite /
kathaṃcidabhyupagamānmūke pāṇḍavabhūpatau
aśvatthāmābhidhaṃ hatvā gadayā madakuñjaram /
uccaiḥ putravadhaṃ bhīmo droṇamaśrāvayatpuraḥ
lajjamānena bhīmena vyāhṛtaṃ bhṛśamapriyam /
durjayaṃ tanayaṃ matvā droṇo mene na tattathā
sa praviśyātha pāñcālāndhṛṣṭadyumnajighāṃsayā /
jaghāna vīrayodhānāṃ rathānāmayutāni ṣaṭ
cedipāñcālamatsyānāṃ brahmastreṇogravikramaḥ /
prayutānyadahatkruddho droṇo rudra ivāparaḥ
nighnanprabhadrakānvīrānsomakāśca prahāriṇaḥ /
caturvarṣaśato darpādyuveva vicacāra saḥ
ṛṣayo 'tha samabhyetya taṃ krūratarakāriṇam /
tasmādavārayanghorāllokasaṃhāravaiśasāt
munisaṃghe gate vyomnā droṇo bhīmavacaḥ smaran /
yudhiṣṭhiraṃ śaṅkitadhīrapṛcchatsatyavikramam
govindenārthito yatnāllokasaṃhāraśāntaye /
yudhiṣṭhirastadevoktvā svairaṃ hastītyabhāṣata
aspṛśanto hayā bhūmimavahanye yudhiṣṭhiram /
te nīcagāminastūrṇamasatyaguravo 'bhavan
tataḥ saviṣanārācairnirbhinna iva marmasu /
niścityātmavadhaṃ droṇaścitrārpita ivābhavat
taṃ jihvādīptaviśikho dhṛṣṭadyumno 'vadaddrutam /
aho tanu brāhmaṇo bhūtvā piśitāśīva niṣkṛpaḥ /
karoṣi kaluṣaṃ karma nihate 'pi priye sute
tacchrutvā sahasā droṇastyaktvā cāpaṃ saha krudhā /
dattvā sarvābhayaṃ maunī dadarśa jyotirāntaram
tasya ṣaṭkośasaṃghasya saṃpuṭatrayapātanāt /
brahmarandhraviniṣkrāntaṃ jyotirvyoma samāviśat
atrāntare samākṛṣya dhṛṣṭadyumnaḥ śiroruhaiḥ /
krodhāndhaḥ pāṇḍutanayairvāryamāṇo 'pi saṃbhramam
gurorakṛṣṭaśastrasya dhāmni saṃkrāntatejasaḥ /
śiro jahāra khaḍgena dhikkṛtaḥ sravarājabhiḥ
***** droṇavadhaḥ || 27 || *****
hate rukmarathe vīre gurau sarvadhanuṣmatām /
saṃbhrāntā dudruvuḥ sarve kauravāṇāṃ mahārathāḥ
bhagnaṃ kurubalaṃ dṛṣṭvā śaṅkito droṇanandanaḥ /
kimetaditi papraccha sāśrunetraṃ suyodhanam
tasminnadhomukhe duḥkhāddhoraṃ vaktumanīśvare /
tatpreritaḥ pitṛvadhaṃ gautamo 'smau nyavedayat
śrutvā sa vaiśasaṃ ghoraṃ chadmanā vihitaṃ gurau /
pāñcālyena nṛśaṃsena jajvāla krodhavahninā
tasya niḥśvasataḥ kopātkālasyeva didhakṣataḥ /
saṃrambhaḥ sarvabhūtānāṃ babhūvātibhayaṃkaraḥ
niṣpiṣyapāṇinā pāṇiṃ so 'bravītsāśrulocanaḥ /
aho mamāpi janakaḥ keśagrahaṇamāptavān
ghātayitvā mṛṣāvādī guruṃ rājā bakavrataḥ /
mayi jīvati kaunteyaḥ kathaṃ prāpsyati medinīm
adya matkopanirdagdhe pāṇḍuputre sarājake /
bhārgavasya smariṣyanti vīrāḥ kṣattrakulacchidaḥ
kṛtvādya pārṣatapaśuṃ krodhāgnerupahāratām /
akṛṣṇapārthāṃ pṛthivīmeṣo 'haṃ kartumudyataḥ
purā mahyaṃ pitā prādādastraṃ nārāyaṇoditam /
tenādya saṃhṛtāṃllokānmayā paśyantu khecarāḥ
ityuktvā saṃdadhe dhīptaṃ tadastraṃ niyataḥ śuciḥ /
yenāśvatthadalālolā vicacālajagattrayī
tato nanāda manthādrikṣubhitāmbhodhiniḥsvanam /
drauṇiryena diśaḥ sarvā yayuḥ śakalatāmiva
tato vyathitamālokya svasainyaṃ śvetavāhanaḥ /
jagāda dharmatanayaṃ śvasannanuśayākulaḥ /
vyājādvibhavalubdhena śiṣyeṇa nihato guruḥ
iti pralāpamukhare surarājasute guroḥ /
kopādātāmranayanaḥ provāca pavanātmajaḥ
na nāma munivatpārtha kṣattriyo vaktumarhasi /
ghorāpakāre kaḥ śatrau raṇe nyāyamupekṣate
asminmama bhuje vīre gadāpraṇayini sthite /
tvayi kṛṣṇe ca kiṃ nāma drauṇiślāghābhinandyate
ityukte bhīmasenena pārṣator'junamabravīt /
lokāntako vikarmastho brahmabandhurhato mayā
brahmāstreṇa hato yena muktavarmā pṛthagjanaḥ /
sarvopāyaiḥ sa hantavyo 'suravadviśvakaṇṭakaḥ
tvayā hataḥ kathaṃ bhīṣmaḥ sa ca prāgjyotiṣeśvaraḥ /
pituḥ sakhā kimetena gahanā vīravṛttayaḥ
dhṛṣṭadyumnavacaḥ śrutvā tiryagjihmīkṛtekṣaṇaḥ /
niḥśvasya kopasaṃtapto dhigdhigityarjuno 'bravīt
lajjānate dharmasute mūkībhūteṣu rājasu /
sātyakiḥ kopasaṃtapto dhṛṣṭadyumnamabhāṣata
bata pāpa vayaṃ sarve ye gurughnaṃ puraḥ sthitam /
svastivatpratibhāṣante hantavyaṃ tvāṃ prayatnataḥ
ityuktavati śaineye jagāda drupadātmajaḥ /
aho nu paradoṣajño nirdeṣa iva bhāṣase
bhūriśravāḥ prāyagataḥ kṛttabāhuḥ kirīṭinā /
nṛśaṃsa patitācāra kenānyena nipātitaḥ
naitadvācyaṃ tvayā bhūpo bāṇaistvāmanyathā śitaiḥ /
karomi śikṣāgurubhirvinayāvanivartinam
iti bruvāṇau saṃrambhāttau mitho hantumudyatau /
ni(nya)vārayatkṛṣṇagirā bhīmasenaḥ sahānujaiḥ
tataḥ kṣaṇātsamāvṛtte kururājabalārṇave /
droṇātmajāstrapihitā nālakṣyanta diśo daśa
nārāyaṇāstraniḥsṛtaiḥ pradīptāyudhamaṇḍalaiḥ /
badhyamānālpaśeṣābhūtpāṇḍavānāmanīkinī
tasminnāyudhasaṃgharṣajātajvālāśatākule /
ghore subhaṭasaṃhāre trasto rājā yudhiṣṭhiraḥ
uvāca pārṣatamukhānvīkṣamāṇaḥ kirīṭinam /
palāyantāmitaḥ sarve mahadbhayamupasthitam
mādhyasthyamāsthito jiṣṇuḥ kopito nidhanādguroḥ /
yenābhimanyurvṛddhena vyājādbālo nipātitaḥ
satyajitpramukhā yena hatāste te mahārathāḥ /
durbhedyaṃ kavacaṃ prādāddivyaṃ duryodhanāya yaḥ
kriyatāṃ nādhunā yuddhaṃ svasti pārthāya dhīmate /
evaṃ vahniṃ pravekṣyāmi drauṇiṃ kālaṃ saheta kaḥ
ityukte dharmarājena bhujāvutkṣipya keśavaḥ /
uccairuvāca bhūpālāñjvalitānstratejasā
bho bhoḥ śastraṃ parityajya rathebhyo vrajata kṣitim /
astreṇānena hanyante na viśastrā bhuvi sthitāḥ
iti bruvāṇe saṃrambhātsāvegaṃ kaiṭabhadviṣi /
bhīmo babhāṣe bhūpālānabhayaṃ kartumarhatha
eṣo 'haṃ samayaprakhyāṃ gadāmādāya daṃśitaḥ /
drauṇimabhyudyato hantuṃ paśyantu kurupāṇḍavāḥ
iti garjantamāyāntaṃ pāvaniṃ droṇanandanaḥ /
hasanmūḍho 'yamityuktvā śarajālairapūrayat
tato nārāyaṇāstreṇa dahyamānāḥ samantataḥ /
avātaranvāhanebhya śastrāṇyutsṛjya bhūmipāḥ
rathe sthitaṃ yudhyamānaṃ bhīmasenamasaṃbhramāt /
astrajvālāvalīcakramekībhūtaṃ samāpatat
prajavāgniśikhākūṭasaṃghaṭṭantaritaṃ kṣaṇāt /
arjuno bhīmamālokya varuṇāstramavāsṝjat
nārāyaṇāstradahanaistadastramabhito hatam /
modhīkṛtaṃ kṣaṇenābhūdaprayuktamivāmbare
mahāstrasaṃkaṭe ghore vartamānaṃ vṛkodaram /
avaruhya rathātkṛṣṇau drāgbhujābhyāṃ vikṛṣya tam
śastraṃ hṛtvā balādvīraṃ nītvāśu syandanādbhuvam /
vīrau citrojjvalau hṛṣṭau tasthātuḥ kṛṣṇapāṇḍavau
astre tataḥ svayaṃ śānte prasanne bhuvanatraye /
ūce duryodhano drauṇiṃ punarastraṃ prayujyatām
dviṣprayojyaṃ na divyāstramityuktvā drauṇirākulaḥ /
śaraiśvakāra pāñcālamatsyakekayasaṃkṣayam
sa sātyakiṃ pārṣataṃ ca jitvā vidrāvya vāhinīm /
jaghāna pauravaṃ vīraṃ rājānaṃ ca sudarśanam
pāṇḍusainyeṣu bhagneṣu drauṇiṃ paścādabhidrutam /
avārayatsvayaṃ kruddho bāṇavarṣairdhanaṃjayaḥ
prāduścakre tato ghoraṃ jvālāvalayitāmbaram /
āgneyamastraṃ lokānāṃ kṣayāya drauṇirudyataḥ
atha kāñcanasaṃnāhauriva sarve samāvṛtāḥ /
mahāstratejasā vyāptāḥ peturbhūmibhṛtāṃ varāḥ
astreṇākṣauhiṇīṃ dagdhāṃ vahnivyāpto dhanaṃjayaḥ /
dṛṣṭvā prāduścakārograṃ brahmāstraṃ tatpraśāntaye
astre tirohite tasminvimuktau keśavārjunau /
dṛṣṭvā droṇasutaḥ kruddho dhigastrāṇītyabhāṣata
atrāntare jñānasahasraraśmirapāravedāmṛtasindhusetuḥ /
sarasvatīmānasarājahaṃsaḥ kṛṣṇo 'pyakṛṣṇo munirājagāma
rathaṃ samutsṛjya tamugrakarmā praṇamya papraccha gurostanūjaḥ /
astrāṇi divyānyaphalāni kasmātpārthe sakṛṣṇe bhagavangatāni
pṛṣṭaḥ kopākuleneti tamuvāca munīśvaraḥ /
vīrau kṛṣṇārjunāvetau naranārāyaṇāvṛṣī
ṣaṣṭiṃ varṣasahasrāṇi tapaḥ kṛtvā pinākinam /
nārāyaṇastoṣayitvā lebhe tattulyatāṃ purā
sa eṣa durjayaḥ kṛṣṇaḥ svayaṃ liṅgārcanavrataḥ /
drauṇe tvamapi rudrāṃśastasmānmā vikriyāṃ gamaḥ
etadvyāsavacaḥ śrutvā śāntamanyurguroḥ sutaḥ /
dhiyā rudraṃ namaskṛtya devau kṛṣṇāvamanyata
tato 'vahāre sainyānāṃ vihite kurupāṇḍavaiḥ /
nivṛttaḥ samarātpārthaḥ pathi vyāsaṃ vyalokayat
taṃ namaskṛtya papraccha bhagavansamare puraḥ /
dṛṣṭo mayā śūlahastaḥ puruṣo dahanadyutiḥ
tacchūlinaḥsṛtairdīptairasaṃkhyaiḥ śūlamaṇḍalaiḥ /
kurusenā mayā dṛṣṭā dahyamānā samantataḥ
krośārdhaspṛṣṭavasudho raudro rudra ivāparaḥ /
pṛṣṭo dhanaṃjayeneti hṛṣye dvaipāyano 'bravīt/
sa devastripurārātirgajāsuravimardanaḥ /
rudraḥ kṛtāntadahanastrijagatpralayakṣamaḥ
yaṃ namaskṛtya varadaṃ rājante divi devatāḥ /
astambhayadbujastambhaṃ jambhārāteḥ smitānanaḥ
smaraharamasurāriṃ taṃ smara smerakāntiṃ haramajaramajayyaṃ śāśvataṃ viśvarūpam /
viṣamadṛśamanīśaṃ śāntamīsānamīśaṃ taruṇataraṇimālāsphāratejaḥprakāram
kṣapitadinakarākṣaṃ dakṣadīkṣāvighātaṃ bhavamabhavamabhedaṃ svacchabhāvopalabhyam /
śivamacalamacintyaṃ bālacandrāvataṃsaṃ giriparivṛḍhaputrīdyūtagoṣṭhīgariṣṭham
hatyāgrahātparamamāgrahamindrasūnoḥ prītyā vidhāya munimaulimaṇau prayāte /
bhūpāḥ praviśya śibirāṇi dināvasāne cakruḥ kathāḥ pravaravīrakathānubaddhāḥ
Original text: Bhāratamañjarī 6-19 · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0