Bhāratamañjarī 6-19 · Chapter 6
Bhīṣmaparvan
nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam /
devīṃ sarasvatīṃ vyāsaṃ tato jayamudīrayet
āsūryakiraṇākrāntājjagato janagocarāt /
puṇyadhāmni kurukṣetre samāyāteṣu rājasu
ekībhūteṣu sainyeṣu kurupāṇḍavasaṃgare /
vṛddhabālāvaśeṣāsu dikṣu yātāsu śūnyatām
dāruṇeṣu nimitteṣu prādurbhūteṣu sarvataḥ /
mitho dṛṣṭipathaṃ yāte patākābhirbaladvaye
sotsāhaṃ dadhmatuḥ śaṅkhaṃ hṛṣīkeśadhanaṃjayau /
yayorgambhīraghoṣeṇa bhuvanāni cakampire
viṣamastho na hantavyo na ca senāvinirgataḥ /
na nivṛtte raṇe ceti maryādāṃ cakrire nṛpāḥ
atrāntare samabhyetya pārāśaryo munīśvaraḥ /
viṣaṇṇaṃ mandiragataṃ dhṛtarāṣṭramabhāṣata
vīrāṇāṃ bhūmipālānāmaśeṣe 'sminsamāgame /
kṣattrasya saṃkṣayo rājanviṣamaḥ samupasthitaḥ
divyaṃ gṛhāma nayanaṃ svayaṃ yuddhaṃ vilokaya /
ityukte muninā rājā jagādākulitāśayaḥ
bhagavānbandhunidhanaṃ nāhaṃ draṣṭuṃ samutsahe /
bhāvyasyāvaśyabhāvitvānna ca vārayituṃ kṣamaḥ
ityuktavati bhūpāle saṃjayaṃ varado muniḥ /
vidhāya divyanayanaṃ punaḥ kṣitipamabhyadhāt
ayaṃ te nikhilaṃ yuddhaṃ kathayiṣyati saṃjayaḥ /
nāsya kiṃcidavijñātaṃ divyadṛṣṭerbhaviṣyati
kṛtānto jṛmbhate rājñāṃ dhṛtarāṣṭra tavānayāt /
dṛśyante durnimittāni kṣayakarṇejapāni yat
saureṇa pīḍitā gāḍhaṃ rohiṇī jvalitā diśaḥ /
viparītā prasūtiśca kabandhenāvṛto raviḥ
kravyādairāvṛtaṃ vyoma meghā varṣanti śoṇitam /
kimanyadrājamahiṣī hā mahī na bhaviṣyati
pradakṣiṇaśikho vahniḥ prasādo manasastathā /
lakṣavyaktaṃ jayasyaitaddharmo yatrāsti tatra saḥ
śatānyekena jīyante naiko jeyaḥ śatairapi /
taralā hyasidhāreyaṃ niścayo nātra gaṇyate
ityuktvāntarhite kṣipraṃ munīndre saṃjayaṃ nṛpaḥ /
papraccha dvīpasaṃsthānaṃ sa ca pṛṣṭho 'bhyabhāṣata
rājanviśāle śītāṃśormaṇḍale darpaṇākṛtau /
sphāraṃ sudarśanaṃ dvīpaṃ nikhilaṃ pratibimbitam
ekataḥ pippalācchāyamanyataḥ śaśakākṛti /
dvīpe 'sminmaṇlākāre lavaṇāmbudhiveṣṭite /
karṇikevāmbuje prāṃśurmadhye kanakaparvataḥ
śayānā bhṛdharāścānye pārśvayostasya bhūbhṛtaḥ /
sthitā himālayamukhāḥ spṛśantaḥ pūrvapaścimam
himavānhemakūṭaśca niṣadaśceti dakṣiṇe /
uttare śṛṅgavānnīlaḥ śvetaśceti mahābalāḥ
eṣāṃ ratnavicatrāṇāmantare varṣabhūmayaḥ /
karmabhūrbhārataṃ varṣamanyāśca phalabhūmayaḥ
harivarṣamukheṣveva prajāsargaḥ smaropamaḥ /
sthānaṃ sukṛtināṃ yatra vikhyātā gaṇḍikā iti
jambūkhaṇḍaṃ tathā meroradho yatphalavisrutā /
jātā jambūnadī śubhrā jāmbunadavidhāyinī
uttarāḥ kuravaḥ pītvā tāmeva gatamṛtyavaḥ /
divaspṛśastarestasya nāmnedaṃ dvīpamucyate
ityuktvā saṃjayo gatvā kurukṣetre rāṇāṅgaṇe /
sametya dhṛtarāṣṭrāya śaśaṃya svabhaṭakṣayam
***** jambūkhaṇḍanirmāṇam || 1 || *****
śṛṇu rājanhatānantasāmantaḥ śantanoḥ sutaḥ /
vidadhe pāṇḍuputrāṇāṃ yathā vijayasaṃśayam
vajrasūcīmukhākhyābhyāṃ pyūhābhyāṃ rājakuñjaraiḥ
mitho vyūḍheṣvanīkeṣu gāṅgeyenārjunena ca
tasminkṣattrakṣayakṣetre sarvakṣattrasamāgame /
duryodhane 'tisaṃrabdhe pṛthusainyābhimānini
gāṅgeyaśaṅkhanādena samudbhūte balārṇave /
śaṅkhaśabdena pārthānāṃ pāñcajanyānuyāyinā
pūrite bhuvanābhoge dikṣu visphūrjitāsviva /
sarvasenāśrayaḥ śrīmānvijayo 'cyutasārathiḥ
dadarśa kurusenāsu gurusaṃbandhibāndhavān /
nijapratāpadahane sa teṣāṃ śalabhāyitam /
matvā jagāda govindaṃ viṣaṇṇaḥ karuṇānidhiḥ
aho vata vimūḍhānāṃ rājyaleśe sukhāya naḥ /
kṛṣṇa bandhuvadhe 'pyasminsasaṃrambho 'yamudyamaḥ
avatīrya sadācārastutikramyakulasthitim /
kathaṃ guruvadhaprāpyāṃ bhajedasmadvidhaṛ śriyam
ityuktvā sāsrunayano bībhatsuḥ kṛpayā rathe /
karādutsṛjya gāṇḍīvaṃ niṣasāda viṣādavān
***** śrīmadbhagavadgītāsu prathamo 'dhyāyaḥ || 2 || *****
taṃ dṛṣṭvā śokavivaśaṃ jagāda madhusūdanaḥ /
akāṇḍe dhairyasārasya keyaṃ kātaratā tava
tarasvī kṣatriyo mānī prāṇairapi yaśaḥkrayī /
nijāṃ kulasthitiṃ pārtha na dharmyāṃ hātumarhasi
saṃyuktaṃ vā viyuktaṃ vā nityaṃ dehena dehinam /
viśvamāyāprapañce 'smanko 'nuśocati tattvadhīḥ
sukhādyavasthā dehasya kāle kāle yathāvidhāḥ /
dehino 'sya tathā dehāḥ sataḥ sattāvivarjitāḥ
viṣayendriyasaṃyogānkṣayino harṣaśokadān /
sahate yo viluptātmā nirvāṇaṃ tasya śāśvatam
ajasya purāṇasya dehino 'syāvināśinaḥ /
jīrṇaparṇaparāvṛttitulyeyaṃ dehakalpanā
ādimadhyāvasāneṣu vyaktāvyaktasvarūpiṇaḥ /
sata evāsya satataṃ na virāmaḥ śarīriṇaḥ
ayaśasyamatastyaktvā saṃkocaṃ vipulāśayaḥ /
jayājayau samaṃ matvā viśa svargonmukho raṇam
āsthāya yaugikīṃ buddhiṃ karmabandhavivarjitaḥ /
śuṣkavedakriyāhīnaṃ guṇātītaṃ padaṃ bhuja
sarvavedeṣu viduṣāmetadeva prayojanam /
jalāśayeṣu pūrṇeṣu yathā salilahāriṇām
niḥsaṅgaḥ phalasaṃnyāsī kuru karma sadoditaḥ /
parameśvaramevāhi(?)vāṇijyaṃ hi phalārthinām
yadā te vītamohasya buddhiryāsyati nirvṛtim /
kṛtī bhaviṣyasi tadā śruteṣvartheṣvanādaraḥ
iti bruvāṇaḥ pārthena sthitaprajñasya lakṣaṇam /
pṛṣṭaḥ samādhisaktasya bhagavānityabhāṣata
īśvarādaparo nāhamiti svānandanirbharaḥ /
nirastākhilasaṃkalpaḥ sthitaprajño 'bhidhīyate
āste kūrma ivāṅgāni kāmānsaṃvṛtyayaḥ śrayam /
viṣayādhyānavirahātsthitadhīrna sa naśyati
kaṣṭaistapobhirviṣayāḥ śuṣyantyeva rasaṃ vinā /
anādaraviraktānāṃ sadāpyadhyātmadarśinām
nidrārlubhūtakāleṣu prabuddhistimireṣu yaḥ /
sa mahābdhirivākṣobhyaḥ sthitiṃ brāhmīṃ prapadyate
***** śrīgītāsu dvitīyo 'dhyāyaḥ || 3 || *****
śrutvaitadarjunaḥ kṛṣṇamuvācākulitāśayaḥ /
kathamevaṃ vadanghore samare 'sminyunakṣi mām
karmaṇaḥ śreyasī buddhirityuktvāpi svayaṃ vibho /
karma durmatiyogyaṃ māṃ praśaṃsasi vimohayan
śreyo vadetyuktavati śvetāśve keśavo 'bravīt /
niṣṭhā prajñānakarmabhyāṃ mayoktā sāṃkhyayogayoḥ
anārambhānna ca tyāgātkarmaṇo mucyate janaḥ /
śrotrādayo balādasya dhāvantyeva svakarmasu
smaranti manasā sarvaṃ ruddhakarmendriyā api /
mithyācārānatvasaktāḥ(?)karmiṇo niyatāntarāḥ
śreyo hyakarmaṇaḥ karma na yajñaḥ karmaṇā vinā /
yajñaśeṣāśinaḥ puṇyadrumāḥ kevalabhoginaḥ
karmasthito 'pi niḥsaṃjño(saṅgo) yadā prāpnoti mānavaḥ /
ātmārāmadaśāstuṣṭhastadā kāryānnivartate
karmaṇaiva gatāḥ siddhiṃ janakapramukhāḥ purā /
tanmā kāryānnivartasva lokastvāmanuvartatām
mamāpi kṛtakṛtyasya karmedaṃ sthitirakṣiṇaḥ /
vinasyatyanyathā loko matpramāṇaviśṛṅkhalaḥ
pātraṃ sarvajñayogyeṣu nādareṣu pṛthagjanaḥ /
tasmānnotsāhayedetānpaṅgūnvegagatāniva
yudhyasva sarvakarmāṇi mayi saṃnyasya nirvṛtaḥ /
taranti hi tamo ghoraṃ nityaṃ manmatavartinaḥ
prakṛterucitaṃ sarvaṃ svadharmanirataḥ kuru /
rāgadveṣau parityajya priyāpriyasamudbhavau
śrutvaitadarjuno 'vādītpreritaḥ kena pātakam /
caratyanīśvaraḥ prāṇī balādiva vaśīkṛtaḥ
iti pṛṣṭo hṛṣīkeśo jagāda jagatāṃ patiḥ /
rajoguṇasamutthena harṣaśokādidāyinā
lokasaṃhāraśīlena kāmena krodhabandhunā /
ahaṃkāreṇa balinā ghoreṇānena vairiṇā
śevālenaiva salilaṃ rajasevāmalaṃ nabhaḥ /
āvṛto malinonātmā meghenaivodito raviḥ
manobuddhisamāyuktaṃ sthānamindriyapañjaram /
yasya taṃ duḥsahaṃ śatruṃ kāmarūpa vināśaya
***** śrīgītāsu tṛtīyo 'dhyāyaḥ || 4 || *****
sūryeṇāptaḥ purā matto yogo 'yaṃ manunā tataḥ /
ya eva kālenotsannastubhyamadya mayoditaḥ
anekajanmasākṣī tvaṃ bhaktaḥ sahacaro 'pi me /
na tatsmṛtipathaṃ yātaṃ kiṃtu te prāktanaṃ vapuḥ
ahaṃ tu nityadharamasya sthitaye guptaye satām /
yuge yuge bhavāmyeṣa vināśāya dṛrātmanām
akṛtaṃ dharmakartāraṃ karmaitannāvṛṇoti mām /
tvamapyasakto niṣkāmaḥ kuru karma kulocitam
durjñeyaḥ pravibhāgastu karmākarmavikarmaṇām /
svocitaṃ phalahīnaṃ ca viruddhaṃ ceti bhedataḥ
karmaṇaḥ phalasaṃnyāsādyo 'nupaśyatyakarmatām /
jānātyakarmaṇaḥ pāpātkarma yaśca sa buddhimān
jñānāgninā dagdhakarmā nityānando nirāśrayaḥ /
nirāśīrnirahaṃkāro yajvā brahmaṇi līyate
brahmārpaṇena brahmagnau hutvā brahmamayaṃ haviḥ /
prāṇayajñarato yāti brahma brahmasamādhinā
saṃyamāgnāvindriyāṇi viṣayānindriyānale /
tatkarmāṇyātmayogāgnau hutvā yānti parāṃ gatim
ye 'pi dravyatapoyogasvādhyāyajñānayājinaḥ /
prāṇāpānādiha viṣo dhṛtvā nāḍīṣu dhāraṇam
samarpayanti nikhilaṃ jñānaṃ vigatakalmaṣāḥ /
te prayānti paraṃ dhāma yajñaśiṣṭāmṛtāśinaḥ
tadvidhāḥ praṇipātena sevitā jñāninastvayā /
ayatnāttvāṃ vidhāsyanti svātmanyakhiladarśinam
jñānāgninā dagdhapāpaḥ pavitreṇa bhaviṣyasi /
kālena śraddadhānānāṃ svayaṃ jñānaṃ prasīdati
naśyanti saṃśayajuṣo mūḍhā na tvastasaṃśayāḥ /
jñāninaḥ saṃśayaṃ tvasmātsthitvottiṣṭha vibhūtaye
***** śrīgītāsu caturtho 'dhyāyaḥ || 5 || *****
niśamya tatpunaḥ pārthaḥ papraccha madhusūdanam /
saṃnyāsakarmayogābhyāṃ śreyo brūhi janārdana
iti pṛṣṭo 'vadacchaurirubhāvetau vimuktaye /
karmayogastu saṃnyāsādviśiṣṭa iti me matiḥ
śṛṇvanto 'pi vadanto 'pi spṛśanto 'pi svakarmaṇi /
saktā api na sajjanti paṅke ravikarā iva
tadeva vihitaṃ kiṃcitpuṃsāṃ sukṛtaduṣkṛtam /
ajñānapihite jñāne kiṃ tveṣā karmavāsanā
jñānenotsāritā jñānāḥ parāṃ niṣṭhāmupāgatāḥ /
brāhmaṇe vā śvapāke vā vibudhāḥ samadṛṣṭayaḥ
bāhye sukhe viraktānāṃ duḥkhajanmani naśvare /
antaḥsukhārāmatayā paraṃ jyotiḥ prasīdati
bahiḥ sparśānsamutsṛjya bhrūmadhyanihitekṣaṇaḥ /
nāsāntare samau dhṛtvā prāṇāpānau vimuktaye
kāmarāgamadadveṣabhayakrodhavivarjitaḥ /
ahantā jñānatamasāṃ śāntiṃ vindatyamatsaraḥ
***** śrīgītāsu pañcamo 'dhyāyaḥ || 6 || *****
kriyāvānaphalākāṅkṣī nijaṃ karma karoti yaḥ /
ārurukṣudaśātīto yogārūḍho vimatsaraḥ
kūṭastho jñānatṛptaśca paśyatyātmānamātmanā /
samāsanaḥ samākāro nistaraṅga ivodadhiḥ
ghrāṇāgradarśī śāntātmā māmupaiti samādhinā /
yuktāhārādiceṣṭasya nityaṃ niṣkampacetasaḥ
ātmalābho bhavatyeva tyaktakāmasya yoginaḥ /
manaḥ saṃyamya paśyanti sravatyetadyato yataḥ
ātmānaṃ māṃ ca sarvatra mamātmani tathākhilam /
manasaścañcalasyāsya vairāgyeṇaiva saṃyamaḥ
tathābhyāsena balinā vātasyeva pramāthinaḥ /
etadākarṇya kaunteyaḥ punaḥ papraccha keśavam
lolatvānmanaso deva yogādbhraṣṭasya kā gatiḥ /
arjuneneti bhagavānpunaḥ pṛṣṭo 'bhyabhāṣata
yogabhraṣṭo 'pi puruṣaḥ śubhakṛttu bhaviṣyati /
ciraṃ bhuktvā sukhaṃ divyaṃ sa kalyāṇapuraḥ saraḥ
bhogināṃ yogināṃ vāpi saṃbhūto mahatāṃ kule /
pūrvābhyastaṃ punardhīmāñjanmabhiḥ pratipadyate /
tapo jñānādhikaṃ yogaṃ tasmādyogī bhavārjuna
***** śrīgītāsu ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ || 7 || *****
mayi nyastamanā nityaṃ bhaktyā māṃ vetti mānava /
aṣṭamūrtirahaṃ sarvaṃ jīvabhūtaścarācare
utpattisthitisaṃhārakāraṇaṃ māṃ vidurbudhāḥ /
sarve matprāṇitā bhāvā mayi sarvaṃ pratiṣṭhitam
devīṃ māyāṃ dadhānaṃ māṃ na jānāti vimohitaḥ /
ye tu jānanti māṃ māyāṃ bhavanti kṛtinaḥ sadā
arthī jijñāsurārto vā jñānī vā māṃ prapadyate /
priyaḥ priyasya satataṃ jñāninastvasmi gocare
ananyadevatābhaktāḥ śraddhāvanto visaṃśayāḥ /
vāsudevaḥ sarvamiti yajante māṃ mumukṣavaḥ
te brahmādhyātmakarmākhyaṃ sādhibhūtaṃ vidanti mām /
sādhidaivādhiyajñaṃ ca dehavyuparameṣvapi
***** śrīgītāsu saptame 'dhyāyaḥ || 8 || *****
acyutenetyabhihite śakrasūnurabhāṣata /
kimetadbrahma bhagavannadhiyajñaḥ kimucyate
iti pṛṣṭo hṛṣīkeśo babhāṣe śvetavāhanam /
anaśvaraṃ parabrahma bhāvo 'dhyātmā tathātmanaḥ
niḥsaṅgo bhavakṛtkarma naśvareṣvadhibhūtatā /
adhidaivo 'hamevātra hyadhiyajño 'pyahaṃ vibhuḥ
antakāle smaranto māṃ praviśantyeva bhāvitāḥ /
paryante bhāvatulyā hi nṛṇāṃ janmāntarasthitiḥ
kaviṃ purāṇaṃ śāstāramaṇīyāṃsamaṇorapi /
parastāttamaso nityaṃ ye smaranti raviprabham
bhrūmadhye vihitaprāṇā brahmarandhravibhedinaḥ /
omityekākṣaraṃ brahma japanto yānti te param
brahmādibhirbhūtasargaścakravatparivartate /
paraṃ māṃ pratipannāste na bhavanti bhave punaḥ
vairañce 'sminnahorātre bhavanti na bhavanti ca /
bhūtānyekastu bhagavānavyakto na vinaśyati /
tejomayamahaḥ śuklo mokṣāyaivottarāyaṇam
***** śrīgītāsvaṣṭamo 'dhyāyaḥ || 9 || *****
rājaguhyamidaṃ cānyatpavitraṃ śṛṇu phalguṇa /
aśraddadhāno nāpnoti māṃ saṃsāravaśīkṛtaḥ
sarvakartari bhūtāni mayi santi na teṣvaham /
lokāḥ sthitā na sthitāśca mayi vyomnīva vāyavaḥ
adhiṣṭhitaiṣā prakṛtirmayā sūte carācaram /
asaktaṃ māṃ na jānanti malināmoghadarśinaḥ
sarvaṃ sarvagataṃ yajñaṃ vedyaṃ bījaṃ bhavābhavam /
vidanti māṃ sukutinaḥ sarvakāraṇakāraṇam
trayīdharmajuṣaḥ svargabhogalābhakṣayākulāḥ /
na prāpnuvanti māṃ śuṣkakriyāpāśavaśīkṛtāḥ
madekaśaraṇā nityaṃ kṛtino 'nanyayājinaḥ /
apyanyayonisaṃbhūtāḥ svayamāyānti yatpadam
***** śrīgītāsu navamo 'dhyāyaḥ || 10 || *****
bhūyo 'pi me śṛṇu sakhe prītyā yatpratibodhyase /
na tattvenāmaragaṇā munayo vā vidanti mām
carācare 'sminpravaraṃ yadyatpaśyasi bhūtimat /
tadahaṃ sarvabhūtātmā na hi kiṃcinmayā vinā
ahaṃ viṣṇurahaṃ sūryaścandro 'haṃ maghavānaham /
śaṃkaro 'haṃ dhaneśaśca vahniḥ suragurustathā /
akṣaro 'hamahaṃ kālo jayo 'haṃ bhūtirapyaham
***** śrīgītāsu daśamo 'dhyāyaḥ || 11 || *****
śrutvaitadavadatpārtho jāne tvāṃ sarvamacyuta /
kiṃtu viśvamayaṃ rūpaṃ draṣṭumicchami te vibho
ityuktaḥ pāṇḍuputreṇa bhagavānkaiṭabhāntakaḥ /
viśvāviṣkārakalayā viśvarūpamadarśayat
tasyānantaśironetrasahasrabhujaśālinaḥ /
dehe jagannivāsasya līnaṃ viśvamadṛśyata
atisūryāgnimahasā tejasā pūritāmbaram /
dṛṣṭvā pulakitaḥ pārthastamuvāca kṛtāñjaliḥ
paśyāmyudagragīrvāṇagrāmavyāptoruvigraham /
tvāṃ yena pūritaṃ sarvamanavacchinnavarṣmaṇā
brahmarudramarudvahnimunīndrabhujagākulam /
draṣṭuṃ tadeva paryantarahitaṃ notsahe vapuḥ
bhīṣmadroṇamukhānvīrānpraviṣṭānvadanāni te /
daṃṣṭrotkaṭāni paśyāmi kālasyeva yugakṣaye
ko bhavānsarvasaṃhārāraudreṇa vapuṣāsūdanaḥ /
akāṇḍe dagdhumakhilānsvayaṃ lokānsamudyataḥ
ityuktavati kaunteye jagāda madhusūdanaḥ /
ahaṃ jagatkṣayotkṣopadīkṣitaḥ kṣitipāntakaḥ
kurusenāgragānvīrānpūrvaṃ vinihatānmayā /
hatvā yaśaḥśriyā jṛṣṭamavāpnuhi kulocitam
tacchrutvā kāliyārātervacaḥ pārthaḥ kṛtāñjaliḥ /
uvāca kampitamanāḥ praṇato gadgadasvanaḥ
kīrtyā jaganti hṛṣyanti stutayā siddhacāraṇaiḥ /
dīptyā dravanti rakṣāṃsi sthāne tava janārdana
naumi tvāṃ jagadāvāsaṃ viśvarūpamadhokṣajam /
anantaṃ śāśvataṃ dhāma sarvātmānaṃ punaḥ punaḥ
kṣamyatāṃ tatsuhṛditi svayaṃ yatpraṇatapriyaḥ /
ukto 'si kṛṣṇa govinda yādaveti purā mayā
ugraṃ tadevaṃ bhagavandṛṣṭvā rūpamahaṃ mahat /
cakrārūḍhamivāśeṣaṃ paśyāmi nikhilaṃ jagat
prasīda darśaya vibho vapuḥ saumyaṃ tadeva me /
śāntiṃ me yāti sahasā nānyatā vyathitaṃ manaḥ
iti prasāditaḥ kṛṣṇaḥ praṇatena kirīṭinā /
adarśayannijaṃ rūpaṃ tadevātha caturbhujam
devā api na paśyanti mamedaṃ sarvagaṃ vapuḥ /
ityuktvāśvāsayāmāsa kaunteyaṃ kamalādhavaḥ
***** śrīgītāsvekādaso 'dhyāyaḥ || 12 || *****
athārjuno 'vadatkṛṣṇaṃ ye bhaktāstvāmupāsate /
avyaktamakṣaraṃ ye ca teṣāṃ ke 'dhikayoginaḥ
pārtheneti hariḥ pṛṣṭo vihitānugraho 'vadat /
madbhaktāḥ śraddhayopetāḥ sarvathā yogino 'dhikāḥ
kleśenaiva tu matprāptiravyaktākṣarasevanāt /
sūkṣmasthūlagatirduḥkhaṃ tattvajñairapyavāpyate
madbhaktāstvacirādeva prāpnuvanti paraṃ padam /
atastvaṃ manmanā nityamananyanirato bhava
vaśe yadi na te cittamabhyāsena gṛhāṇa tat /
tatrāpyaśakto matkarmā satataṃ śreyase bhava
athavā phalasaṃnyāsaṃ karmaṇāṃ kuru matparaḥ /
jñānaṃ hi paramābhyāsājjñānāddhyānamihottamam
dhyānācca phalasaṃnyāsastataḥ śāntirviśiṣyate /
adveṣṭā karuṇāsindhuḥ sukhaduḥkhasamaḥ śamī
udāsīnaḥ śucirdakṣaḥ kṣamī bhaktaḥ priyo mama /
***** śrīgītāsu dvādaśo 'dhyāyaḥ || 13 || *****
śarīraṃ kṣetramityāhuḥ kṣetrajñaṃ māṃ vidurbudhāḥ /
kṣetraṃ tatsavikāraṃ tu māyā bhūtādi ca sthitam
śāntānāṃ dṛṣṭadoṣāṇāṃ jñānināṃ na vimohanam /
mānadambhamadakrodhatyāgo guruniṣevaṇam
asaktirnaśvare nityaṃ jñānamajñānamanyathā /
jñeyaṃ tu manmayaṃ brahma śuddhaṃ sadasatoḥ param
sarvataḥ pāṇivadanaṃ sarvākāramanāmayam /
prakṛtiḥ puruṣaśceti kṣetrakṣetrajñasaṃgamaḥ
prakṛtiḥ karaṇe heturbhoktā tu puruṣaḥ smṛtaḥ /
ekasthānaṃ pṛthagbhāvaṃ bhūtānāṃ yo 'nupaśyati
tatsaṃgamācca vistāraṃ sa yāti brahma śāśvatam /
paramātmā guṇātīto nityatvādayamavyayaḥ /
bhautike 'pi sthitaḥ kāye sarvavyāpī na lipyate
***** śrīgītāsu trayodaśo 'dhyāyaḥ || 14 || *****
sarvajñānamidaṃ bhūyaḥ śrūyatāṃ surasevitam /
yadyogo brahmagarbhe 'sminsaṃbhavanmūrtisaṃbhavaḥ
sattvādayastadudbhūtā vibhāntyete guṇāstrayaḥ /
vaicitryādaniśaṃ yeṣāṃ saṃsaranti śarīriṇaḥ
sattvaṃ prakāśakaṃ jñeyaṃ yadutthaiḥ stambhakaṃ rajaḥ /
tamo hyāvaraṇaṃ mohapramādādyasya saṃbhavaḥ
satataṃ saṃkareṇaiṣāṃ nyūnādhikyavibhedataḥ /
guṇadoṣāśca dṛśyante te te kila śarīriṇām
madbhaktāḥ śāntamanaso jīvanmuktidaśāṃ śritāḥ /
guṇairetaiḥ parityaktā bhajante sukhamakṣayam
***** śrīkītāsu caturdaśo 'dhyāyaḥ || 15 || *****
ūrdhvamūlaṃ bhavāśvatthamābrahmasadanoditam /
lokāntarānekaśākhaṃ vicitraviṣayāṅkuram
guṇakarmaprabuddhānāṃ śubhāśubhaphalodayam /
svabhāvabhūmāvavṛtaṃ jānīte yaḥ sa vedavit
tamasaṅgakuṭhāreṇa cchittvā yānti padaṃ mama /
nirastamohaṃ vaimalyādatisūryendupāvakam
yadaṃśo jīvaloke 'smiñjīvaścarati sarvagaḥ /
vāyurgandhamivādāya yo yātīndriyavāsanāḥ
tadvidhaṃ guṇayuktānāṃ sarvāvasthāsu nirguṇam /
paśyanti jñāninaḥ sarvajagatāṃ jīvanaṃ param
bhūtasargāmivāgatya akṣaro 'haṃ sanātanaḥ /
manmayā dhṛtimanto māṃ bhajante puruṣottamam
***** śrīgītāsu pañcadaśo 'dhyāyaḥ || 16 || *****
abhīḥ sattvaṃ śucirjñānaṃ damo dānaṃ tapaḥ kratuḥ /
ahiṃsāyā guṇāścānye jāyante divyasaṃpadām
dambhamānamadakrodhapāruṣyājñānacāpalaiḥ /
āsurī sūcyate saṃpanmohasokavivardhinī
yukto 'pi satataṃ divyasaṃpadā mā śucaḥ sakhe /
āsuraṃ bhāvamāpannā bhajante yonimāsurīm
sattvādibhirguṇairbaddho jñāyate ceṣṭitairjanaḥ /
manobhojanamācāro guṇatulyo hi dehinām
***** śrīgītāsu ṣoḍaśo 'dhyāyaḥ || 17 || *****
ākarṇyaitadathovāca phalgunaḥ punaracyutam /
saṃnyāsatyāgayostatvaṃ jñātumicchāmyahaṃ vibho
ukte pāṇḍusuteneti bhagavānabhyabhāṣata /
kāmyakarmaphalatyāgaṃ saṃnyāsaṃ saṃpracakṣate
sarvakarmaphalatyāgastyāga ityabhidhīyate /
ma(sa)tkarma na parityājyaṃ tyājyaṃ tu vidhigarhitam
nityakarmaparityāgo mohāttāmasa ucyate /
kleśaduḥkhabhayāttyāgo rājaso niṣphalaḥ smṛtaḥ /
kurvatāmapyasaktānāṃ tyāgaḥ sattvocito mataḥ
***** śrīgītāsu saptadaśo 'dhyāyaḥ || 18 || *****
karma kartā ca buddhiśca trividhā guṇabhedataḥ /
dhṛtiḥ sukhaṃ ca traiguṇyāttrividhaṃ dehināṃ matam
yathoktasevī niḥsaṅgaḥ kuru karma nijaṃ sakhe /
madbhakto matstutiparaḥ paraṃ padamavāpsyasi
idaṃ bhaktāya te jñānamupadiṣṭaṃ mayā svayam /
yaḥ śroṣyati sa saṃsāraduḥkhānyatitariṣyati
kaccinmoho vinaṣṭaste kaccidetacchrutaṃ tvayā /
keśaveneti kathite babhāṣe śakranandanaḥ
bhagavanvītamoho 'haṃ kariṣye tava śāsanam /
uktveti vīro gāṇḍīvamācakarṣa raṇotsukaḥ
***** śrīgītāsvaṃṣṭādaśo 'dhyāyaḥ || 19 || *****
athodatiṣṭhadgambhīrajaladadhvānamantharaḥ /
yuyutsuṃ pārthamālokya sainyānāṃ harṣaniḥsvanaḥ
pūrvaṃ tataḥ subhaṭakaṅkaṭapātikhaṅgaṭāṅkāranādamukhareṣu baleṣu rājñām /
dharmātmajaḥ kavacacāpaśarānvimucya devavratābhimukhamutsukadhīḥ sasarpaḥ
dhigdhiṅnṛpaṃ kṛpaṇaceṣṭa manuṣyasaṃjñaṃ bhūruṃ yudhiṣṭhiramalīkakṛtābhidhānam /
yācñā kṛtāñjalirupaiti parānyadeṣa śūrāstadiṅgitajaḍāḥ pṛthagityavocan
so 'pyacchakīrtiratha bhīṣmamukhānupetya prahvaḥ śarīrapaṇasaṃśritadhārtarāṣṭrān /
tatpādalagnamukuṭaḥ prakaṭaṃ praṇamya lebhe tadāśiṣamaśeṣamahīpajaitrīm
abhyāhataṃ ca raṇaraṅgamṛdaṅgatūrye pārthānguṇaikarasiko guṇavānyuyutsuḥ /
abhyāyayau tava sutaḥ svakurūnnirasya dhāvanti tulyagumameva nṛṇāṃ manāṃsi
asminmahākṣayamukhe karavālapaṭṭasaṃrakṣitapratimukhe raṇaraṅganāṭye /
vyākīrṇakīrtikusumāñjalirarjunāgranāndīmivāpaṭhadamandadhanurninādaiḥ
atrāntare nṛpaticakrakirīṭakoṭisaṃpātajātavabuśākulavisphuliṅga /
jaitrī triśūlakaraśiṣyamunerudagrā gāṅgeyaśātaviśisvāvalirullalāsa
saṃtrāsasaṃkucitaniścalakarṇatāladikkuñjarākalitakampitasarvalokam /
kṣubhyatkṣayāmbudharabhairavabhīmanādaṃ bhīmaṃ niśamya bhayamāvirabhūdbhaṭānām
atha bhīmaṃ samabhyāyātsvayaṃ rājā suyodhanaḥ /
bhrātṛbhiḥ sahito vīrairdhunāno vipulaṃ dhanuḥ
tataḥ pravṛtte saṃgrāme durlakṣye śaravṛṣṭibhiḥ /
svayaṃ śāntanavaḥ śrīmānabhyadhāvaddhanaṃjayam
sātyakiṃ kṛtavarmā ca hyabhimanyuṃ bṛhadbalaḥ /
duḥśāsano 'pi nakulaṃ sahadevaṃ ca durmukhaḥ
yudhiṣṭhiraṃ tathā śalya ācāryo drupadātmajam /
somadattaśca vairāṭiṃ bāhlikaścedibhūpatim
rakṣasāṃ pravaraṃ vīraṃ ghaṭotkacamalumbusaḥ /
śikhaṇḍinaṃ droṇasuto matsyaṃ prāgjyotiṣeśvaraḥ
kṛpaḥ kekayabhūpālaṃ drupadaṃ ca jayadrathaḥ /
sutasomaṃ vikarṇaśca bhīmasenasutaṃ balī
cekitānaḥ vikarṇaśca praaitivindhyaṃ ca saubalaḥ /
irāvataśca vikrāntaṃ śatāyuḥ phalguṇātmajam
vindānuvindāvāvantyau kuntibhojaṃ yaśasvinam /
kauravo vīrabāhuśca virāṭasutamuttaram
anye ca vīrā rājāno rājasiṃhāḥ prahāriṇaḥ /
utsāhasattvasaṃpannāḥ sasainyāḥ yamupādravan
teṣāṃ kaṅkaṇaratnāṃśupaṭalāḥ karanirgatāḥ /
hemapuṅkhā śarāścakrurvahnivyāptaṃ digantaram
athopuṅkhā rajasā gajavājirathākulam /
vīrāṇāṃ tumulaṃ yuddhaṃ nirmaryādamavartata
tataḥ śirobhirvīrāṇāṃ patitotphullitairmuhuḥ /
amandakandukakrīḍā babhūveva raṇaśriyaḥ
tataḥ pāṇḍavasainyeṣu bhīṣmacāpacyutaiḥ śaraiḥ /
vidāriteṣa bahuśaḥ samuttasthau mahāravaḥ
athābhimanyurabhyetya śatamanyusutātmajaḥ /
bhīṣmamabhyādravadvīro miṣatāṃ sarvabhūbhujām
kṛtavarmaprabhṛtibhiḥ sahitaṃ bhīṣmamojasā /
ayodhayatsa viśiśvairdhvajamasya cakarta ca
hematāle nipatite saṃrabdho 'tha pitāmahaḥ /
divyāsravarṣī sāvegaṃ saubhadraṃ samupādravat
tato vṛkodaramukhā vinadanto mahārathāḥ /
sānugaṃ śantanusutaṃ samantātparyavārayan
bhīṣmo 'pi sātyakiṃ viddhvā dhvajaṃ pavanajanmanaḥ /
unmamātha śarāgreṇa haimaṃ kesariṇaṃ rathāt
atrāntare giriprāṃśumāruhya madakuñjaram /
ayodhyanmadrarājaṃ hṛṣṭo vairāṭiruttaraḥ
sa kuñjarendraḥ śalyasya pādena caturo hayān /
jaghānākṛṣya hastena garjañjaladaniḥsvanaḥ
tato madrādhipaḥ kruddhaḥ śaktiṃ śaktimatāṃ varaḥ /
pradīptāṃ prāhiṇodvegāduttarāyeṣuvarṣiṇe
sa tayā bhinnahṛdayaḥ papāta galitāyudhaḥ /
karṇikāra iva bhraṣṭaḥ karīndrācalaśekharāt
uttaraṃ nihataṃ dṛṣṭvā śaṅkhastasyānujaḥ krudhā /
cakāra śalyamabhyetya śarairjaṭilavigraham
tasya śalyo 'tha gadayā vidārya dalaśo ratham /
unnanādābhavanyena diśaḥ śakalitā iva
śaṅkho hatāśvaḥ sahasā phalguṇasya rathaṃ yayau /
bhīṣmo 'tha pāṇḍavacamūṃ vyagāhata nṛpāntakaḥ
matsyakekayāpāñcālacedisenāsu sarvaśaḥ /
bhīṣmabāṇavibhinnāsu sūryo 'staśikharaṃ yayau
tato nivṛtte saṃgrāme śibirāṇi nareśvarāḥ /
bhejire pratisaṃsanto vipulaṃ bhīṣmavikramam
***** prathame yuddhadivase uttaravadhaḥ || 20 || *****
dinānte dīrṇapṛtanaḥ śokārto dharmanandanaḥ /
saṃhāraṃ nijasainyānāṃ pradadhyau bhīṣmavikramam
sa rājamadhye govindamuvāca karuṇākulaḥ /
kṣīyamāṇasya samare satyaṃ śreyastapo mama
alaṃ yuddhena me kṛṣṇa pṛthivīkṣayakāriṇā /
ko mucyeta raṇe prāpya bhīṣmaṃ bhīṣmaparākramam
iti bruvāṇaṃ rājānamuvāca madhusūdanaḥ /
dhruvaste vijayo rājanyasya yoddhā dhanaṃjayaḥ
sātyakirdrupadaḥ śaibyaḥ sikhaṇḍī pañca kekayāḥ /
saubhadraśca raṇe kruddho hanyādeva gaṇānapi
ukte janārdaneneti tīvraṃ bhīṣmaparākramam /
mithaḥ kathayatāṃ teṣāṃ sā jagāma vibhāvarī
athodite sahasrāṃśau vihite pāṇḍunandanaiḥ /
kruñcavyūhe mahotsāhairvyūhamanye 'pi cakrire
tataḥ pravṛtte samare tīvre bhīrubhayaṃkare /
hṛdayākampane nājñāṃ tālaketuradṛśyata
gambhīradhīrasaṃrambho varjayansa pṛthagjanam /
cakarta bhūbhujāmeva śirāṃsi laghuvikramaḥ
bhīṣmeṇālolite vyūhe vātoddhūta ivārmave /
tamabhyadhāvatsaṃrabdhaḥ śvetāśvo 'cyutasārathiḥ
tamāpatantaṃ viśakhairbhīṣmaḥ kṣipramapūrayat /
droṇaduryodhanamukhāḥ sarve cānye mahārathāḥ
pārtho 'pi sāyakaiścakre samantātkuruvāhinīm /
tatpakṣapavanasphārairdīrṇāmiva sahasradhā
duryodhanaprerito 'tha svayaṃ śantanunandanaḥ /
nindannijaṃ kṣatradharmamabhyadāvaddhanaṃjayam
nirviśeṣaṃ tayostatra suciraṃ yudhyamānayoḥ /
niruddhāṃ śarajālena nādṛśyanta diśo daśa
na dadarśa tayoḥ kaścidantaraṃ kṣipatoḥ śarān /
dhārāsāraprabalayornadatoriva meghayoḥ
tato droṇamukhā vīrā dhṛṣṭadyumnapurogamaiḥ /
ayudhyantābhavanyena surāḥ pulakitā divi
bhībhasenaḥ kaliṅgānāṃ praviśyātha varuthinīm /
pātayankuñjarāṃścakre niḥsaṃcārāṃ vasuṃdharām
bhīmanirbhinnamattebhakumbhodbhūtāsṛgambhasām /
pravāhairyayurākaṇṭhaṃ turaṅgāḥ kṛcchagāminaḥ
nihatya kuñjarānīkaṃ kaliṅgānāṃ prahāriṇām /
ketumantaṃ narapatiṃ jaghāna sapadānugam
niḥśeṣitakaliṅgasya bhīmasenasya nādataḥ /
ghanagambhīranādena pṛthivī samakampata
tato bhīṣmaḥ samabhyetya dṛṣṭvā dīrṇāmanīkinīm /
vidhāya virathaṃ bhīmaṃ śaineyāśvānapothayat
duryodhanasutaṃ vīraṃ lakṣmaṇaṃ śauryalakṣaṇam /
abhimanyuḥ śitairbāṇaiḥ kṣiprahastamapothayat
gocare patitaṃ putraṃ saubhadrasya pramāthinaḥ /
dṛṣṭvā duryodhano rājā sānugaḥ svayamādravat
kuruvīraiḥ parivṛtaṃ vilokya sutamarjunaḥ /
maṇḍalīkṛtagāṇḍīvastūrṇaṃ pratyudyayau parān
lāghavādabhitastasya sāyakāścitrayodhinaḥ /
jahnuḥ śirāṃsi śūrāṇāṃ phalānīva mahīruhām
ākhaṇḍalabhuvā caṇḍagāṇḍīvapreritaiḥ śaraiḥ /
vidāriteṣvanīkeṣu vidhvastarathasādiṣu
rudhireṇeva gagane saṃdhyārāgema pūrite /
avahāraṃ raṇe cakre vāsarānte pitāmahaḥ
***** ditīyo yuddhadivasaḥ || 21 || *****
anyedyurgāruḍaṃ vyūhaṃ dṛṣṭvā bhīṣmeṇa kalpitam /
ardhacandraṃ prativyūhaṃ cakrire pāṇḍunandanāḥ
tataḥ pravṛte samare bhīrūṇāṃ dhṛtikhaṇḍane /
ārūḍheva mahīvyoma rajasā samalakṣyata
asṛkpravāhaiḥ sahasā praśānte reṇumaṇḍale /
sughoraḥ saṃprahāro 'bhūnnṛpāṇāṃ tridaśekṣitaḥ
bhīṣmadroṇamukhairvīraiḥ/ phalguṇapramukhā raṇe /
saṃsaktāḥ samadṛśyanta pūrvadevairivāmarāḥ
bāṇajālena mahatā saṃhatānāṃ samantataḥ /
arjunena niruddhāsu ripūṇāṃ śastravṛṣṭiṣu
akampitau kuruvyūhe bhīmasenaghaṭotkacau /
praviśya cakraturvīrau vyākulāṃ paravāhinīm
tāvabhyadhāvatsaṃrambhādamarṣī dhṛtarāṣṭrajaḥ /
kurvannājasamājena mauliradnāruṇā diśaḥ
haiḍambabāṇanihatā vīrāstasya padānugāḥ /
mahāvātasamākrāntā drumā iva cakampire
duryodhanapreritānāṃ śarāṇāṃ dīptatejasām /
vṛṣṭimabhyudgatāṃ ghorāṃ cicchedāśu vṛkodaraḥ
bhīmotsṛṣṭena pṛthunā pṛṣaṅke(tke)nātha kauravaḥ /
hṛdi viddho nimagnena mumoha bhṛśavihvalaḥ
tasminsārathinā nīte rathenākulaketunā /
dudrāva sainyaṃ tatsarvaṃ paśyatordreṇabhīṣmayoḥ
mahārathairvārite 'pi kīrṇe tasminbalārṇave /
pratyudyayau samāśvasya tūrṇaṃ rājā suyodhanaḥ
pārthasātyakisaubhadraiḥ sa dṛṣṭvā bahuśaścamūm /
vidrāvitāṃ samabhyetya pitāmahamabhāṣata
dāritaṃ paśya me sainyaṃ labdhalakṣairarātibhiḥ /
pāṇḍuputreṣu kṛpayā tvayi mādhyasthyamāśrite
alaṃ dromasahāyasya paristhātuṃ purastava /
madabhāgyavaśānna syādyadi pārtheṣu vaḥ kṛpā
etatsuyodhanenoktaṃ śrutvā surasaritsutaḥ /
īṣatsmitasudhādhautakapolaphalako 'vadat
ukto 'si bahuśo rājannajeyāḥ pāṇḍavā iti /
yattu śakyaṃ mayā kiṃcidvṛddhenādya karomi kim
ityuktvā cāpamākṛṣya tālamātraṃ mahābhujaḥ /
mandāyamāne divase samamabhyudyayau parān
tato bhīṣmarathodīrṇaiḥ śaraiḥ sūryakaraprabhaiḥ /
vidāritānyanekāni tamāṃsīva kṣayaṃ yayuḥ
tomareṣvātapatreṣu śarīreṣu ca bhūbhujām /
petuḥ punarabhāvāya bhīṣmanāmāṅkitāḥ śarāḥ
adṛṣṭapuṅkhavadanairghanaśreṇīkṛtairmuhuḥ /
tatsāyakairadṛśyābhūtpāṇḍavānāmanīkinī
taṃ yudhyamānaṃ dīptāstraṃ varjayanto 'pi saṃgare /
dikṣu bhīṣmasahasrāṇi dadṛśuḥ sarvapārthivāḥ
vrajatsu rājacakreṣu bhīṣmānalapataṅgatām /
ekenaikena bāṇena bhinneṣu triṣu dantiṣu
yāte sahasradhā sainye pāṇḍavānāṃ tarasvinām /
anayatphalguṇarathaṃ gāṅgeyāntikamacyutaḥ
tato 'bhavadbhīṣmaśarairbhāsvaraiḥ savyasācinaḥ /
kṣaṇaṃ pañcānanasyeva cārukāñcanapañjaraḥ
niruddhaśarasaṃcāro yatnena śatamanyujaḥ /
vicitrairvicaranmārgairyuyudhe kṛṣṇasārathiḥ
tasyātimānuṣaṃ dhairyamāsthitasya pitāmahaḥ /
sādhu putreti saṃhṛṣṭaḥ parākramamapūjayat
tatkaṅkapattrinirbhinnau kṛṣṇāvekarathe sthitau /
raktāśokāvivotphullau babhatuḥ kṣatajokṣitau
tato nirantarairbāṇairbhīṣmakārmukanirgataiḥ /
ākrāntabhuvanābhogairnādṛśyanta diśo daśa
bhīṣme pṛthuśarajvāle kālānala ivodyate /
dudrāva pāṇḍavacamūḥ paścādabhisṛtā paraiḥ
bhagneṣu bhaṭamukhyeṣu babhāṣe kaiṭabhāntakaḥ /
kva nu mānadhanā yūyamapārayaśaso raṇe /
parityajya kulācāraṃ yātāḥ kātaratāmimām
ityuktvā tānsamālokya vidrutāneva keśavaḥ /
uvāca sātyakiṃ vīraṃ yudhyamānaṃ prayatnataḥ
tiṣṭhantu yāntu vā sarve sātyake pṛtanāgragāḥ /
eṣa svayaṃ nihanmyadya sānugaṃ śantanoḥ sutam
ityuktvā caṇḍamārtaṇḍamaṇḍalāgraṃ sudarśanam /
svayamudyamya kaṃsāriḥ syandanāgrādavātarat
kruddhasya tasya kalpāntakarālānalarociṣaḥ /
na rūpaṃ sehire draṣṭuṃ surā api divi sthitāḥ
saṃrambhodbhrāntadordaṇḍavilasatpītavāsasā /
śobhāṃ bheje sa nīlādreḥ sarpatsaṃdhyābhraśālinaḥ
tamantakamivāyāntaṃ jagatsaṃhāradīkṣitam /
dhīraḥ śāntanavo dṛṣṭvā dhunāno dhanurabhyadhāt
ehyehi bhagavanviṣṇo jiṣṇo tridaśavidviṣām /
cakreṇa me śiraśchindhi bhavakleśakṛśānunā
bhavatā nābhijāmbhojasamuddhūtasvayaṃbhuvā /
hato jagannivāsena dhanyatāṃ yātvayaṃ janaḥ
siddhasindhusuteneti bhāṣite natamaulinā /
avaruhya radhāttūrṇamarjunaḥ kṛṣṇamanvagāt
sa niṣpīḍya balātpādau purastātkāliyadviṣaḥ /
uvāca saṃhara vibho kopaṃ viśvakṣayocitam
kṣapayāmi ripūnsarvānyudhi satyena te śape /
iti prasādya taṃ pārtho rathamāropayatpunaḥ
tato gāṇḍīvaghoṣeṇa pāñcajanyaraveṇa ca /
cakrāte rājacakrāṇāṃ kṛṣṇau kṛṣṇāmbudabhramam
tato nirvivarairbāṇaiḥ śalyabhiriśravaḥśalāḥ /
avākiranbhīṣmamukhāḥ phalguṇaṃ śastravṛṣṭibhiḥ
tāmāyudhamahāvṛṣṭiṃ chittvā sapadi pāṇjavaḥ /
māhendramastraṃ vidadhe sarvalokakṣayakṣamam
tasminnudīrṇe sahasā mahāstre dīptatejasi /
caṇḍavātavikīrṇeva cakampe kuruvāhinī
vadhyamāneṣu saineṣu kṣipraṃ gāṇḍīvadhanvanā /
naranāgāśvadehotthā sasarpa rudhirāpagā
chattrācchaphenapaṭalāṃ calaccāmarasārasām /
keśaśevālaśabalāṃ piśācāstāṃ siṣevire
ghore nṛpakṣaye tasminvartamāne raṇotsave /
saṃdhyayā dikṣu jātāsu śoṇitena bhṛtāsviva
yāte 'staṃ caṇḍakiraṇe pratyagrarudhiratviṣi /
māṃsapiṇḍa iva graste ghoreṇa dhvāntarakṣasā
vidhvastacāpakavacā viprakīrṇarathadhvajāḥ /
avahāramakurvanta pāṇḍavāḥ śastravikṣatāḥ
***** tṛtīyo yuddhadivasaḥ || 22 || *****
punaḥ prabhāte saṃrabdhā niryayuḥ kurupāṇḍavāḥ /
vinadanto mahotsāhā vyāḍavyūhāgravartinaḥ
atha pravṛtte samare pṛthivīkṣayaśaṃsini /
saubhadrapramukhā vīrānbhīṣmamukhyānayodhayan
tataḥ śaraśatāsārasaṃpūritadigantaraḥ /
mahārathānatītyānyānbhīṣmor'junamupādravat
nirviśeṣaṃ tayoḥ kṣipraṃ pīrayoryudhyamānayoḥ /
eko droṇimukhānvīrānabhimanyurayodhayat
chinnavarmadhvajarathānsa vidhāya mahārathān /
śiraḥprakaramucchinnaṃ rājñāṃ kṣipramapātayat
droṇaprabhṛtibhiḥ sarvairdṛṣṭvā saubhadramāvṛtam /
dhṛṣṭadyumnaścamūnāthaścakartābhyetya kauravān
sa hatvā cāmaraṃ śūraḥ pauravyatanayaṃ nṛpam /
śiraḥsaṃyamaneḥ kāyājjahārākulakuṇḍalam
atrāntare gajānīkairvipulaiśca gajādhipaḥ /
bhīmaduryodhanādiṣṭo gadāpāṇiḥ samādravat
bhīmaseno 'tha rabhasādavaruhya rathādgajān /
garjannurugadāghātairjaghāna ghanavikramaḥ
gadāprahārābhihatairvajrabhinnairivācalaiḥ /
patadbhirmattamātaṅgaiścakampe cakiteva bhūḥ
nihate kuñjarānīke bhīmena bhayadāyinā /
tamabhyadhāvansaṃkruddhāḥ sarve duryodhanādayaḥ
suyodhanaśarāghātamūrchito 'tha vṛkodaraḥ /
samāśvāsya parānīkaṃ rathena kupito 'viśat
viśvasaṃhārasaṃkruddhaṃ taṃ kṛtāntamivotthitam /
prāpyānujāḥ kurupateścaturdaśa yayuḥ kṣayam
senāpatiṃ suṣeṇaṃ ca jayasaṃdhaṃ sulocanam /
bhīmamugraṃ bhīmarathaṃ bhīmabāhumalolupam
samaṃ vavitsuṃ kaṭakaṃ durmukhaṃ duṣpradarśanam /
hatvaināmakarotsenāṃ kauravāṇāṃ sahasradhā
tamabhyadhāvanmattena supratīkena dantinā /
gambhīraghoraghoṣeṇa bhagadattaḥ sahānugaiḥ
gajodayācalaraveḥ śaraistīkṣṇairivāṃśubhiḥ /
pratāpadhāmnastasyārātsa ca kopārivāhinī
tatsāyakena viddho 'tha hṛdi marmāvabhedinā /
dhvajayaṣṭiṃ samālambya tasthau bhīmo 'timūrchitaḥ
tato ghaṭotkacaḥ kruddho dṛṣṭvā janakamākulam /
bhagadattamabhidrutya ghorāṃ māyāṃ samādade
airāvaṇagataḥ so 'tha prabhinnairdigdvipaiḥ saha /
apīḍayatsupratīkaṃ dīptābhiḥ śastravṛṣṭibhiḥ
tasya nirbhidyamānasya kuñjarendrasya garjataḥ /
śabdena tasthurālīya sarve saṃkucitā gajāḥ
ghaṭotkacena saṃsaktaṃ dṛṣṭvā prāgjyotiṣeśvaram /
saha droṇādibhirvīrairbhīṣmastaṃ deśamādravat
ghaṭotkacaṃ kālarūpaṃ nadantaṃ vīkṣya bhairavam /
saṃdhyāyāṃ durjayaṃ matvā bhīṣmastaṃ bhīmavikramam
avahāraṃ susainyānāṃ vidadhe dhīmatāṃ varaḥ /
yenābhavankālavaktrānniṣkrāntā iva kauravāḥ
***** caturtho yuddhadivasaḥ || 23 || *****
tato niśāyāmabhyetya kururājaḥ pitāmaham /
papraccha pāṇḍuputrāṇāṃ duḥkhito jayakāraṇam
tamabravīcchāntanavo rājannukto 'si sarvadā /
devena viṣṇunā guptā na jeyāḥ pāṇḍavā iti
purā bhūbhāraśāntyarthaṃ svayaṃbhūrmunisaṃsadi /
prādurbhūtaṃ svayaṃ viṣṇuṃ tuṣṭāva sahasāṃ nidhim
jaya viśveśa viśvātmanviśvaksena sudhānidhe /
amandaciddhanānanda saṃvitsamarasadyute
namastubhyaṃ jagatsargasthitisaṃhārakāriṇe /
trivikramāya mahate triguṇāya trimūrtaye
namaḥ pracaṇḍacakrāgraprabhābāsurabāhave /
daityāndhakārasaṃhārakāriṇe mohadāriṇe
avatīrṇā bhuvaṃ nātha dānavā ye hatāstvayā /
teṣāṃ vadhāya dṛptānāṃ mānuṣī tanumāviśa
iti stutāḥ padmabhuvā devo nārāyaṇaḥ prabhuḥ /
nareṇa sākaṃ bhūbhāraśāntyai kṣitimavātarat
sa eṣa kṛṣṇo bhagavāñjāto yādavanandanaḥ /
naraśca vijayo dhīraḥ pravaraḥ sarvadhanvinām
devau kṛṣṇārjunāvetau na jeyau tridaśairapi /
iti jñātvā śamaḥ putra kriyatāṃ pāṇḍunandanaiḥ
***** viśvepākhyānam || 25 || *****
atha prabhāte makaraśyenavyūhāgravartinaḥ /
bhīṣmabhīmamukhā yuddhaṃ cakrire pāṇḍunandanāḥ
hatānāṃ hanyamānānāṃ ghnatāṃ ca samare mithaḥ /
patatāṃ tatra vīrāṇāṃ niḥsvastumulo 'bhavat
bhīmaphalguṇasaubhadramatsyasātyakipārṣataiḥ /
bhīṣmamukhyaiśca te sene bhinne saṃśayamāpatuḥ
kabandhatāṇḍavaścaṇḍe mattavetālasaṃkule /
tasminnāyodhane ghore bhūtānāmutsavo 'bhavat
dhanvināṃ śarajālena divamutpatatāṃ muhuḥ /
ravau saṃchādite rājñāṃ vyartho 'bhūcchastrasaṃgrahaḥ
bīreṇa bhūriśravasā saṃsaktaṃ vīkṣya sātyakim /
abhyādrabandhanvinastaṃ deśaṃ sātyakisūnavaḥ
teṣāmāpatatāṃ pūrṇaṃ sṛjatāṃ śaradurdinam /
bhūriśravāḥ śirāṃsyārāduścakarta śitaiḥ śaraiḥ
hateṣu teṣu kupitaḥ pradīptāstro dhanaṃjayaḥ /
cakāra kurusenānāṃ saṃhāraṃ harisārathiḥ
hate lakṣacaturbhāge bhūbhujāmanivartinām /
gāmḍīvadhanvanā sainyaṃ vāsarānte nyavartata
***** pañcamo yuddhadivasaḥ || 26 || *****
punaḥ prabhāte saṃnaddhā niryayuḥ kurupāṇḍavāḥ /
alakṣyabhedāvyūhābhyāṃ krauñcena makareṇa ca
tataḥ pramathya sahasā bhīmaseno 'rivāhinīm /
viveśa bhṛśasaṃkruddhaḥ samaṃ drupadasūnunā
tābhyāṃ vidārite vyūhe kupitāḥ kurunandanāḥ /
vimukhaiḥ kuñjarānīkaistau tūrṇaṃ paryavārayan
bhīmasenagadāghātaniṣpiṣṭavapuṣāṃ raṇe /
abhūdvyatikaro ghoraḥ patatāṃ gajayodhinām
yudhyamāneṣu sainyeṣu bhīmena bhujaśālinā /
abhyādravatsānugastaṃ svayaṃ rājā suyodhanaḥ
chāditaṃ kauravairdṛṣṭvā bhīmaṃ viśikhavarṣibhiḥ /
vimohaṃ vidadhe teṣāṃ mohanāstreṇa pārṣanaḥ
droṇena svayamabhyetya jñānāstreṇa vināśite /
mohanāstre kurupatiṃ bhīmastūrṇamupādravat
madāndha kvādhunā jīvanmayi jīvati yāsyasi /
ityuktvā te śaraśatairvajravegairavākiran
bhīmacāpacyutairbāṇaiḥ so 'tha kṛttarathadhvajaḥ /
hṛdi nirdārito bheje mūrchāṃ vyathitamānasaḥ
atrāntare bhīṣmaśarairhanyamāneṣu rājasu /
ghoro babhūva saṃmardaḥ kṛtāntasamarotsavaḥ
draupadeyeṣu vīreṣu yudhyamāneṣu kauravaiḥ /
avartata raṇo ghoro gajavājirathakṣayaḥ
athāvahāraṃ sainyānāṃ cakre śantanunandanaḥ /
rājasevāvṛte sūrye yāte 'staṃ rudhirāruṇe
***** ṣaṣṭho yuddhadivasaḥ || 27 || *****
anyedyurmaṇḍalavyūhe bhīṣmeṇa vihite svayam /
yudhiṣṭhiraḥ sa durbhedyaṃ vajravyūhamakalpayat
tataḥ pravṛtte samare bhīṣaṇe bhīṣmapārthayoḥ /
virāṭa ādravaddroṇaṃ gariṣṭhaṃ sarvadhanvinām
dromastaṃ bāṇavarṣeṇa saṃchādya śaravarṣiṇam /
unnanāda dhanadhvāno rathamasya jaghāna ca
sa hatāśvaṃ samutsṛjya rathaṃ putrasya saṃbhramāt /
āruroha hatānīkaṃ śaṅkhasyārūḍhadhanvinaḥ
droṇo 'tha tau pitāputrau vilokyaikarathe sthitau /
śaṅkhāya prāhiṇoddhoraṃ mṛtyudaṇḍopamaṃ śaram
sa tena bhinnahṛdayaḥ papāta kṣatajokṣitaḥ /
vātenonmathitaḥ śailādutphulla iva kiśukaḥ
tataḥ śikhaṇḍinaṃ droṇaḥ śarairviśikhavarṣiṇam /
hatāśve sātyakirathaṃ samārūḍhe śikhaṇḍini /
alambuso rākṣasendraḥ krūrakarmā tamādravat
māyayā yudhyamānaṃ taṃ garjantaṃ rākṣaseśvaram /
cakāra vimukhaṃ kopādraurdreṇāstreṇa sātyakiḥ
śaineyena jite tasminnirāvānarjunātmajaḥ /
vindānuvindāvabhyāyājjambhārisamavikramaḥ
ghaṭotkacamathāyāntaṃ kṛtāntamiva bhairavam /
avārayadgajendreṇa bhagadatto nṛpāgraṇīḥ
vīraṃ sa hatvā haiḍambaṃ pāṇḍavānāmanīkinīm /
darpādviloḍayāmāsa gajendro nalinīmiva
mādrīsutau tataḥ śalyaṃ vidhāya virathaṃ śaraiḥ /
cakraturvimukhaṃ saṃkhye rājacakrasya paśyata
svayaṃ yudhiṣṭhiro rājā nṛpaṃ jitvā śrutāyudham /
vigāhya kauravānīkaṃ vidadhe vimukhaṃ śaraiḥ
cekitānena vijite gautame dhanvināṃ gurau /
bhīṣmaścakāra kadanaṃ rājñāmanyatra cārjunaḥ
yudhiṣṭhiragirā vīkṣya bhīṣmāya samabhidravat /
śikhaṇḍinaṃ madrarājo divyairastrairavārayat
bhīṣmeṇa hanyamāneṣu bhūpāleṣvanivartiṣu /
pārthena ca trigarteṣu jagāmāstaṃ divākaraḥ
tamobhirāvṛte loke raṇe raktāsavākule /
pramattairiva vetālaiḥ śibirāṇi yayurnṛpāḥ
***** saptamo yuddhadivasaḥ || 28 || *****
bhīṣmeṇa sāgaravyūhe prātarviracite punaḥ /
śṛṅgāṭakaṃ mahāvyūhaṃ cakre drupadanandanaḥ
vidīrṇeṣviva sainyeṣu bhīṣmacāpacyutaiḥ śaraiḥ /
babhūvābhimukhaḥ kopādeka eva vṛkodaraḥ
sa hatvā sārathiṃ bāṇaistūrṇaṃ śantanujanmanaḥ /
droṇasya ca samudbhrāntapatākaṃ vidadhe ratham
labdhalakṣyastato bhīmaḥ sapta duryodhanānujān /
jaghāna madasaṃrabdhānpañcānana iva dvipān
bahvāśinaṃ kuṇḍadhāraṃ viśālākṣaṃ sudurjayam /
mahodaraṃ maṇḍitakaṃ sunābhaṃ ca nihatya tān
vidrāvya kauravacamūṃ nanādāsphālayandiśaḥ /
kṣayāya sarvajagatāṃ devai rudra ivoditaḥ
irāvānatha vikrānto viveśa kuruvāhinīm /
ulūpī nāgalalanā phalgunādyamajījanat
kāryaṃ samārasāhāyyaṃ svayamityarjunena saḥ /
uktaḥ purā surapure tāṃ yuddhabhuvamāyayau
ratnakāñcanasaṃnāhaiḥ sa pātālaturaṅgamaiḥ /
uhyamānaḥ śaraiścakre phaṇilokamivāparam
sa gatvā vipulānīkāngāndhārānhayayodhinaḥ /
śakunestanayānsapta jaghāna ghanavikramān
tato duryodhanādiṣṭo māyāvī rākṣasādhipaḥ /
alambusaḥ samabhyāyādirāvantaṃ raṇotkaṭaḥ
irāvanatha khaṅgena chittvā sapadi rakṣasaḥ /
sa niṣaṅgaṃ dhanurdīptaṃ nanāda balināṃ varaḥ
tato māyāṃ samāśritya mahatīṃ mohanīṃ nṛṇām /
yuyudhāte samāviśya tau nabho bhīmavikramau
irāvatā nijāstraughairhanyamānasya rakṣasaḥ /
ghoraḥ samudabhūnnādaḥ sarvaprāṇibhayaṃkaraḥ
atha sāhāyyakaṃ cakrurbhujaṅgā bhujagībhuvaḥ /
tadvamanto viṣaṃ tīkṣṇaṃ bhogānbhogabhṛtāṃ varāḥ
rākṣaso 'tha bhṛśaṃ kruddho rūpamāsthāya gāruḍam /
bhakṣayitvākhilānsarpānbhīmaṃ svaṃ vapurādade
māyāvimohitasyātha khaṅgenārādirāvataḥ /
jahāra rākṣasaṃ kāyācchirastalakuṇḍalam
hate dhanaṃjayasute haiḍambaḥ krodhamūrchitaḥ /
rurāva yena vasudhā cacāla sakulācalā
tamabhidrutamālokya rājā duryodhanaḥ svayam /
saha sarvairnijānīkairmahāmāyamayodhayat
vidyujjihvaṃ vegavantaṃ mahāraudraṃ pramāthinam /
haiḍimbānucarānghorānsa jaghāna niśācarān
śaktiṃ ghaṭotkacenātha preritāṃ kurubhubhūje /
mahāgajena jagrāha vaṅgānāmadhipaḥ puraḥ
nāge nipatite tasminrakṣite ca suyodhane /
saṃhāraṃ purusainyānāṃ cakāra piśitāśanaḥ
bhagadatto 'tha vidrāvya pāṇḍavānāmanīkinīm /
supratīkena nāgena ghaṭotkacamayodhayat
tanayaṃ nihataṃ śrutvā kupitaḥ śatamanyujaḥ /
śirobhirbhūmipālānāṃ durgamāṃ vasudhāṃ vyadhāt
bhīmo 'pi krodhasaṃtapto bhrātuḥ putre nipātite /
suyodhanānujānvīrānprāhiṇodyamamandiram
anādhṛṣṭiṃ kuṇḍalinaṃ kuṇḍabhediṃ sulocanam /
virāṭaṃ dīrghabāhuṃ ca subāhuṃ kanakadhvajam
hatvaitānkauravānīkaṃ kabandhaśatasaṃkulam /
vidadhe mattavetālanandane dinasaṃkṣaye
visrastacāpakavace bhagnasyandanakuñjare /
raṇe 'vahāraṃ sainyānāṃ tataścakrurmahārathāḥ
***** aṣṭame yuddhadivase irāvadvadhaḥ || 29 || *****
tato niśāyāmanujaiḥ saha rājā suyodhanaḥ /
karmamānāyya pārthānāṃ parābhavamacintayat
vaikartanastamavadatkriyatāṃ madvacaḥ sakhe /
śastraṃ nyāsaya gāṅgeyamahaṃ jeṣyāmi pāṇḍavān
eṣa vṛddho nirīhaśca sapakṣaśca dhanaṃjaye /
tvayā nyasto 'tibhāro 'sminnavicāryaiva kevalam
etadākarṇya karṇoktaṃ harṣātkarmaśatairiva /
utthāya bhīṣmaśibiraṃ pratasthe bhrātṛbhiḥ saha
maṇidīpasahasrāṃśupiṅgīkṛtadigantaraḥ /
naktaṃ dīptauṣadhivanaḥ sakulādririvābabhau
ratnakuṇḍalakeyūrakirīṭadyutinirjitāḥ /
puro niṣpratibhā dīpāstasyāsaṃllajjitā iva
praṇatāndṛktrimodāraiḥ bhūmipālānvilokayan /
nāmabhirvikrabhāgena sūcitānvetrimaṇḍalaiḥ
sa babhau gatilolena hāreṇa tuhinātviṣā /
sudhākallolajālena pādadāreṇa manmathaḥ
śrīmānsaṃprāpya śibiraṃ śubhraṃ śantanujanmanaḥ /
śayānaṃ ratnaparyaṅke praṇanāma vilokya tam
rājñeti pūjitastena kṛtāsanaparigrahaḥ /
duryodhanaḥ kṣaṇaṃ dhyātvā pitāmahamabhāṣata
ayaṃ jetā bhṛgubhuvaḥ kārmukapramayī tava /
bhujastrailokyavijaye paryāpta iti me matiḥ
kāruṇyādānṛśaṃsyādvā rakṣyāste yadi pāṇḍavāḥ /
tatkarṇamanujānīhi yuddhāya raṇakarkaśam
ityuktaḥ kururājena marmaṇīva samāhataḥ /
prabhāte drakṣyasītyuktvā niḥśvasankṣmāmalokayat
kauravo 'pi tamāmantrya nijaṃ śibiramāyayau /
diśaḥ śabalayankṣiptaṃ dīpadīptaurvibhūṣaṇaiḥ
atha prabhāte bhīṣmeṇa droṇadrauṇimukhaiḥ saha /
vihite sarvatobhadre vyūhe vyūhāgravartinā
prativyūheṣvanīkeṣu nadadbhiḥ pāṇḍunandanaiḥ /
abhimanyuḥ kurucamūragre vīro vyadārayat
śarāṃśuśataduṣprekṣyaṃ nidāghārkamivodyatam /
na sehire taṃ bhūpālā māninaḥ saṃhatā api
duryodhanaprerito 'tha rakṣaḥpatiralambusaḥ /
tamabhyadhāvadbibhrāṇo māyāṃ trailokyamohinīm
tasya nādena mahatā jagatpralayaśaṃsinā /
nipetuḥ sahasā yodhā bahavo vigatāsavaḥ
draupadeyaiḥ puraḥ prāptaiḥ sa vidhāya raṇaṃ kṣaṇam /
abhimanyuradhaṃ bāṇaiḥ samaṃ dehamivākarot
śaranirdāritenātha vihitāṃ tena rakṣasā /
saubhadrastāmasīṃ māyāṃ cicchedārkāstratejasā
atha drauṇiprabhṛtibhiḥ sātyakipramukhā yudhi /
saṃsaktā gaganaṃ cakrurdivyāstradahanākulam
arjuno droṇamabhyetya mahāstragrāmaduḥsaham /
vāyavyāstreṇa vidadhe jagatāṃ kṣokṣavibhramam
samudīrya ca śailāstraṃ drauṇena kṣapite 'nale /
dhanaṃjayaḥ kurucamūṃ śarajālairapūrayat
bhīmabhīmagadāghātanirbhinne gajamaṇḍale /
susrāva śoṇitanadī patākāphenamālinī
tasminnākulasaṃgrāme vartamāne bhayaṃkare /
vetāladattatāleṣu nṛtyatsu cchinnamūrdhasu
bhīṣmaḥ pṛthuśarajvālāduḥsahaḥ subhaṭendhanaḥ /
jajvāla cāpakreṅkāramantrapūta ivānalaḥ
tadbhujapreritāḥ kṣipraṃ sāyakā viviśurnupān /
vihaṅgā iva sāyāhne ghanacchāyānmahīruhān
khadyotā iva vṛkṣeṣu śalabhā iva śāliṣu /
bhīṣmabāṇā narendreṣu peturhaṃsāḥ sahaḥsviva
nikṛttaiścāmaroṣṇīṣaiśchannāśca pṛthivībhujām /
cakāra samare bhīṣmaḥ svayaśoviṣadā diśaḥ
rājñāṃ śirobhiḥ pṛthivīmāstīrya pulakojjvalaḥ /
raṇalakṣmyāḥ sa vidadhe kelipadmākarāniva
śirastraśaranirgharṣajātā vahnikaṇā babhuḥ /
rājñāṃ hatānāṃ bhīṣmeṇa jīvā iva nabhaścarāḥ
ghanena śarajālena grastā lokena sarvataḥ /
sa cakre sarvasainyānāmakaṇḍarajanībhramam
vidīrṇe pāṇḍavabale chinnavarmarathadhvaje /
gajānīkeṣu bhagneṣu bhāghaśeṣeṣu rājasu
lajjāmutsṛjya yāteṣu tyaktacāpeṣu keśavaḥ /
satyasaṃdhaṃ raṇe bhīṣmaṃ jahītyarjunamabravīt
dhanaṃjayo 'tha niḥśvasya viṣaṇṇavadanāmbujaḥ /
nindanmuhuḥ kṣattradharmaṃ pitāmahamupādravat
dṛṣaṭvā gāṇḍīvadhanvānamudyataṃ śaravarṣiṇam /
bale tūrṇamupāvṛtte punaryuyudhire bhaṭāḥ
bhīṣmacāpacyutairbāṇaiśchāditaṃ vīkṣya phalguṇam /
rathamutsṛjya kaṃsāristamadhāvadbhujāyudhaḥ
vilokya kupitaṃ bhīṣmaḥ svayaṃ kṛṣmamabhidrutam /
uvāca dhanyatāmānī pulakālaṃkṛtākṛtiḥ
puṇyabhājāmahaṃ dhuryo bhagavankṛtināṃ varaḥ /
yasya tvaṃ jagatāṃ nātho vadhāya svayamudyataḥ
iti vādini gāṅgeye rathāttūrṇaṃ dhanaṃjayaḥ /
avaruhya tataḥ kṛṣṇamānināya rathaṃ punaḥ
athārjunaśarāsārairākīrṇe kurukānane /
punaḥ śāntanavaścakre saṃhāraṃ pṛthivībhujām
ghore vyatikare tasminbhagne subhaṭamaṇḍale /
avahāramakurvanta dinānte pāṇḍunandanāḥ
***** navamo yuddhadivasaḥ || 30 || *****
tato rājanyāṃ vijane dharmarājo janārdanam /
jagāda rājakaṃ dṛṣṭvā bhinnaṃ bhīṣmeṇa duḥkhitaḥ
paśya kṛṣṇa prabuddhena gāṅgeyavaḍavāgninā /
sainyāmbudhiraparyante mama nīto 'lpaśeṣatām
maṇḍalīkṛtacāpasya sahasrāṃśuśatatviṣaḥ /
bhīṣmasyākhaṇḍalopyagre satyaṃ paribhāvāspadam
alaṃ rājyena me tāvaditi vādini dharmaje /
uvāca śauriryotsye 'haṃ svayaṃ śantanunandanam
nākārya me bhavatkāryamutsṛṣṭasamayo 'dhunā /
pālayāmi raṇe bhīṣmaṃ paśyatāṃ jagatībhujām
etadākarṇya kṛṣṇoktaṃ babhāṣe pāṇḍavāgrajaḥ /
na mithyāvādinaṃ kāmāttvāṃ kuryāmahamacyuta
jayopāyamito gatvā bhīṣmaṃ pṛcchāmi bhūtale /
sa hi māmāśiṣā pūrvaṃ vātsalyātsamayojayat
iti niścitya kṛṣṇena bhrātṛbhiśca sahāśu kṛt /
jagāma bhīṣmaśibiraṃ gūḍhacārī yudhiṣṭhiraḥ
sa pramamyānujasakhaḥ śauryarāśiṃ pitāmaham /
papraccha vijayopāyaṃ sa ca pṛṣṭastamabravīt
na taṃ paśyāmi lokeṣu vīro māṃ vijayeta yaḥ /
jayalābhe ca yuṣmākaṃ mayi jīvati kā kathā
na viśastrena saṃtraste na strīpūrve mameṣavaḥ /
patanti tasmātklīvena māṃ ghātaya śikhaṇḍinā
ukte devavrateneti lajjāvinamitānanaḥ /
akāma iva duḥkhena yayau svaśibiraṃ nṛpaḥ
tataḥ prabhāte vyūheṣu sainyeṣu subhaṭairmithaḥ /
śikhaṇḍipramukhā vīrā parānīkamupādravan
tato bhīṣmaśaraśreṇīlulite rājamaṇḍale /
śikhaṇḍī dhutakodaṇḍaścaṇḍakopastamabhyadhāt
tamabravīcchāntanavaḥ kāmaṃ prahara pārṣata /
nanāma bhīṣmaviśikhāḥ patantyanujane jane
iti vādinamabhyetya maṇḍalīkṛtakārmukaḥ /
śikhaṇḍī niḥśvasankopādāpageyamabhāṣata
jetāraṃ bhārgavasyāpi jānāmi tvāṃ mahaujasam /
yudhi yudhyasva vā mā vā na me jīvangamiṣyasi
uktvaitadbāṇajālena pārṣataḥ samapūrayat /
rakṣyamāṇaḥ samabhyetya paścādgāṇḍīvadhanvanā
bhīṣmo 'pi tamanādṛtya viddhvā kṛṣṇārjunau śaraiḥ /
viveśa pāṇḍavacamūṃ rājaveṇuvanānalaḥ
dhṛṣṭadyumnamukhairvīraiḥ kauravāṇāṃ tarasvinām /
dāruṇo 'tha prahāro 'bhūdrajaḥpihitadiḍbhukhaḥ
tato droṇiprabhṛtayo vīrā droṇasya śāsanāt /
rakṣantaḥ samare bhīṣmaṃ dhanaṃjayamayodhayan
tataḥ śāntanavo rājñāṃ śarairaśanigauravaiḥ /
mauliratnāṃśuśabalaṃ samunmathya virocanam
ākrīḍamiva kālasya vidhāya kadanaṃ raṇe /
abravītkūṇitamanā dūrādeva yudhiṣṭhiram
vadhāya kuru kaunteya yatnaṃ me nṛpatikṣayāt /
viṣaṇṇo 'haṃ bhṛśaṃ putra raudreṇānena karmaṇā
iti vādini gāṅgeye śithilīkṛtakārmuke /
sṛñjayāḥ saha pāñcālaiḥ somakaiśca sahādravan
tataḥ kurucamūvīrāḥ pāṇḍavānāṃ mahārathān /
āvārya bhīṣmarakṣāyai dvandvaṃ yuddhāni cakrire
atha gāṅgeyaviśikhairaprayatnojjhitairapi /
avartata mahāraudro rājajīvitasaṃkṣayaḥ
tamabhyadhāvadākarṇākṛṣṭakodaṇḍalaḥ /
śikhaṇḍī khaṇḍaparaśuprabhāvaṃ phalguṇeritaḥ
svayaṃ duryodhanenātha preritāṃ vīkṣya vāhinīm /
tasminsvabhaṭasaṃhāre vartamāne pitāmahaḥ
udīrya ghoraṃ divyāstramabhyadhāvaddhanaṃjayam /
athārjunasyāgrametya śikhaṇḍini puraḥsthite
vimānā iva gāṅgeyo mahāstraṃ saṃjahāra tat /
brahmalokābikāmeṣu yudhyamāneṣu rājasu
vīrāṇāṃ bhīṣmaviśikhairayuteṣu patatsu ca /
dārayantaṃ parānīkaṃ tametya vasavo 'bruvan
bhīṣma saṃnyāsakālo 'yaṃ tavāsmadabhikāṅkṣitaḥ /
tataḥ ślathodyame tasminprasanne bhuvanatraye
arjunapramukhāḥ sarve sāyakaistamapūrayan /
chidyamāneṣu bāleṣu tasya tūrṇaṃ kirīṭinā
śikhaṇḍī prāhiṇottasmai hemapuṅkhaśarāvalīm /
śaikhaṇḍīṃ śaramālāṃ tāṃ śairoṣīmiva peśalām
jagrāha prahasanbhīṣmaḥ kṣaṇaṃ sthagitakārmukaḥ /
duryodhanasamādiṣṭānbhīṣmasya ratharakṣiṇaḥ
mohayanbāṇajālena phalguṇastamavākirat /
vidāryamāṇo nīrandhrairgāṇḍīvānniḥsṛtaiḥ śaraiḥ
duḥśāsanaṃ pārśvagataṃ bhīṣmaḥ sasmitamabravīt /
naite śikhaṇḍino bāṇāḥ śilāsaṃghātabhedinaḥ
viśanti mama marmāṇi bilaṃ viṣadharā iva /
ete te vajrasaṃsparśā nivātakavacacchidaḥ
śarīrahāriṇo ghorāḥ kirātaraṇasākṣiṇaḥ /
ityuktvā pāṇḍuputrāya śaktiṃ cikṣepa śaktimān
tāṃ ca śakrasutastūrṇaṃ cakāra viśikhaistridhā /
sarvāyudheṣu cchinneṣu tato gāṇḍīvadhanvanā
kṣaṇādbabhūva durlakṣyo bhīṣmo nirvivaraiḥ śaraiḥ /
yudhyamāneṣu vīreṣu bhūtāviṣṭeṣvivākulam
dārume tumule tasminnirvibhāge baladvaye /
aparāhṇe rathādbhīṣmaḥ sahasrāṃśurivāparaḥ
aspṛṣṭabhūmirviśikhaiḥ papāta mahasāṃ nidhiḥ /
tasminnipatite vīre ketau sarvadhanuṣmatām
mahatāmapi vīrāṇāṃ hṛdayāni cakampire /
tato nivṛtte saṃgrāme hāhākāre nabhaḥspṛśiḥ
divyaṃ bheje nijaṃ bhāvamaluptātmā pitāmahaḥ /
ākampamāne bhuvane vāguvācāśarīriṇī
bhīṣma kālaṃ pratīkṣasva yogavānuttarāyaṇam /
sarvajña dhāraya prāṇānsvacchandanidhano hṛdi
śrutvaitatparamaṃ yogamāsasāda suravrataḥ /
tatastridaśavāhinyā visṛṣṭa haṃsarūpiṇaḥ
tamevārthaṃ samabhyetya munayo bhīṣmamabruvan /
sthito 'smīti ca gāṅgeyo nigadya yaśasāṃ nidhiḥ
iratalpe gataḥ sarvānkurūnbhītānasāntvayat /
praṇatānatha saṃprāptānpunaḥ kauravapāṇḍavān
aśrupūrṇekṣaṇānūce saṃbhāvya kurupuṃgavaḥ /
dhāraṇaṃ lambamānasya śiraso me vidhīyatām
śrutvaitadupadhāneṣu samānīteṣu rājabhiḥ /
jagrāha śāsanāttasya tribhiḥ pārthaḥ śaraiḥ śiraḥ
bhīṣmastatkarmatuṣṭo 'tha praśaśaṃsa dhanaṃjayam /
pāṇḍavaiḥ kriyatāṃ saṃdhirityuvāca ca kauravam
***** daśamo yuddhadivasaḥ || 31 || *****
tato rajanyāṃ yātāyāmupāviṣṭeṣu rājasu /
sevyamāno munijanairbhīṣmo jalamayācata
maṇikāñcanacitreṣu kalaśeṣvamalāmbhasaḥ /
samānīteṣu bhūpālairvyadhānmeghāstramarjunaḥ
tadudbhūtena payasā gāṅgeyastena tarpitaḥ /
narāvatāraṃ prītātmā sādaraṃ tamapūjayat
mahāratheṣu yāteṣu samāmantryāpagāsutam /
karṇaḥ prasādayāmāsa tadabhyarcya kṛtāñjaliḥ
tamuvāca prasannātmā vītamanyuḥ pitāmahaḥ /
bhajasva pārtheṣu śamaṃ vīrāste bhrātarastava
vaikartanastadākarṇya jagāda vinatānanaḥ /
jāne sarvamavaśyaṃ tu bhavitavyamidaṃ prabho
kiṃtu duryodhanasyārthe suhṛdo mānakāriṇaḥ /
anujānīhi māṃ tāta samarāya samudyatam
iti bruvāṇo bhīṣmeṇa so 'nujñāto varūthinīm /
prayayau kuruputrāṇāṃ rathena ghananādinā
atha kuruvṛṣabāṇāmaṅgarājotsukānāṃ paraparibhavadīkṣābhagnamānādarāṇām /
patihitamanīkaṃ sāmyamāpa drutānāṃ sarayapavanapānīkampitānāṃ vanānām
Original text: Bhāratamañjarī 6-19 · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0