Language

ENहिગુ
Scripture Library

Bhāratamañjarī 6-19 · Chapter 6

6.1

Bhīṣmaparvan
nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam /
devīṃ sarasvatīṃ vyāsaṃ tato jayamudīrayet

6.2

āsūryakiraṇākrāntājjagato janagocarāt /
puṇyadhāmni kurukṣetre samāyāteṣu rājasu

6.3

ekībhūteṣu sainyeṣu kurupāṇḍavasaṃgare /
vṛddhabālāvaśeṣāsu dikṣu yātāsu śūnyatām

6.4

dāruṇeṣu nimitteṣu prādurbhūteṣu sarvataḥ /
mitho dṛṣṭipathaṃ yāte patākābhirbaladvaye

6.5

sotsāhaṃ dadhmatuḥ śaṅkhaṃ hṛṣīkeśadhanaṃjayau /
yayorgambhīraghoṣeṇa bhuvanāni cakampire

6.6

viṣamastho na hantavyo na ca senāvinirgataḥ /
na nivṛtte raṇe ceti maryādāṃ cakrire nṛpāḥ

6.7

atrāntare samabhyetya pārāśaryo munīśvaraḥ /
viṣaṇṇaṃ mandiragataṃ dhṛtarāṣṭramabhāṣata

6.8

vīrāṇāṃ bhūmipālānāmaśeṣe 'sminsamāgame /
kṣattrasya saṃkṣayo rājanviṣamaḥ samupasthitaḥ

6.9

divyaṃ gṛhāma nayanaṃ svayaṃ yuddhaṃ vilokaya /
ityukte muninā rājā jagādākulitāśayaḥ

6.10

bhagavānbandhunidhanaṃ nāhaṃ draṣṭuṃ samutsahe /
bhāvyasyāvaśyabhāvitvānna ca vārayituṃ kṣamaḥ

6.11

ityuktavati bhūpāle saṃjayaṃ varado muniḥ /
vidhāya divyanayanaṃ punaḥ kṣitipamabhyadhāt

6.12

ayaṃ te nikhilaṃ yuddhaṃ kathayiṣyati saṃjayaḥ /
nāsya kiṃcidavijñātaṃ divyadṛṣṭerbhaviṣyati

6.13

kṛtānto jṛmbhate rājñāṃ dhṛtarāṣṭra tavānayāt /
dṛśyante durnimittāni kṣayakarṇejapāni yat

6.14

saureṇa pīḍitā gāḍhaṃ rohiṇī jvalitā diśaḥ /
viparītā prasūtiśca kabandhenāvṛto raviḥ

6.15

kravyādairāvṛtaṃ vyoma meghā varṣanti śoṇitam /
kimanyadrājamahiṣī hā mahī na bhaviṣyati

6.16

pradakṣiṇaśikho vahniḥ prasādo manasastathā /
lakṣavyaktaṃ jayasyaitaddharmo yatrāsti tatra saḥ

6.17

śatānyekena jīyante naiko jeyaḥ śatairapi /
taralā hyasidhāreyaṃ niścayo nātra gaṇyate

6.18

ityuktvāntarhite kṣipraṃ munīndre saṃjayaṃ nṛpaḥ /
papraccha dvīpasaṃsthānaṃ sa ca pṛṣṭho 'bhyabhāṣata

6.19

rājanviśāle śītāṃśormaṇḍale darpaṇākṛtau /
sphāraṃ sudarśanaṃ dvīpaṃ nikhilaṃ pratibimbitam

6.20

ekataḥ pippalācchāyamanyataḥ śaśakākṛti /
dvīpe 'sminmaṇlākāre lavaṇāmbudhiveṣṭite /
karṇikevāmbuje prāṃśurmadhye kanakaparvataḥ

6.21

śayānā bhṛdharāścānye pārśvayostasya bhūbhṛtaḥ /
sthitā himālayamukhāḥ spṛśantaḥ pūrvapaścimam

6.22

himavānhemakūṭaśca niṣadaśceti dakṣiṇe /
uttare śṛṅgavānnīlaḥ śvetaśceti mahābalāḥ

6.23

eṣāṃ ratnavicatrāṇāmantare varṣabhūmayaḥ /
karmabhūrbhārataṃ varṣamanyāśca phalabhūmayaḥ

6.24

harivarṣamukheṣveva prajāsargaḥ smaropamaḥ /
sthānaṃ sukṛtināṃ yatra vikhyātā gaṇḍikā iti

6.25

jambūkhaṇḍaṃ tathā meroradho yatphalavisrutā /
jātā jambūnadī śubhrā jāmbunadavidhāyinī

6.26

uttarāḥ kuravaḥ pītvā tāmeva gatamṛtyavaḥ /
divaspṛśastarestasya nāmnedaṃ dvīpamucyate

6.27

ityuktvā saṃjayo gatvā kurukṣetre rāṇāṅgaṇe /
sametya dhṛtarāṣṭrāya śaśaṃya svabhaṭakṣayam

6.28

***** jambūkhaṇḍanirmāṇam || 1 || *****
śṛṇu rājanhatānantasāmantaḥ śantanoḥ sutaḥ /
vidadhe pāṇḍuputrāṇāṃ yathā vijayasaṃśayam

6.29

vajrasūcīmukhākhyābhyāṃ pyūhābhyāṃ rājakuñjaraiḥ
mitho vyūḍheṣvanīkeṣu gāṅgeyenārjunena ca

6.30

tasminkṣattrakṣayakṣetre sarvakṣattrasamāgame /
duryodhane 'tisaṃrabdhe pṛthusainyābhimānini

6.31

gāṅgeyaśaṅkhanādena samudbhūte balārṇave /
śaṅkhaśabdena pārthānāṃ pāñcajanyānuyāyinā

6.32

pūrite bhuvanābhoge dikṣu visphūrjitāsviva /
sarvasenāśrayaḥ śrīmānvijayo 'cyutasārathiḥ

6.33

dadarśa kurusenāsu gurusaṃbandhibāndhavān /
nijapratāpadahane sa teṣāṃ śalabhāyitam /
matvā jagāda govindaṃ viṣaṇṇaḥ karuṇānidhiḥ

6.34

aho vata vimūḍhānāṃ rājyaleśe sukhāya naḥ /
kṛṣṇa bandhuvadhe 'pyasminsasaṃrambho 'yamudyamaḥ

6.35

avatīrya sadācārastutikramyakulasthitim /
kathaṃ guruvadhaprāpyāṃ bhajedasmadvidhaṛ śriyam

6.36

ityuktvā sāsrunayano bībhatsuḥ kṛpayā rathe /
karādutsṛjya gāṇḍīvaṃ niṣasāda viṣādavān

6.37

***** śrīmadbhagavadgītāsu prathamo 'dhyāyaḥ || 2 || *****
taṃ dṛṣṭvā śokavivaśaṃ jagāda madhusūdanaḥ /
akāṇḍe dhairyasārasya keyaṃ kātaratā tava

6.38

tarasvī kṣatriyo mānī prāṇairapi yaśaḥkrayī /
nijāṃ kulasthitiṃ pārtha na dharmyāṃ hātumarhasi

6.39

saṃyuktaṃ vā viyuktaṃ vā nityaṃ dehena dehinam /
viśvamāyāprapañce 'smanko 'nuśocati tattvadhīḥ

6.40

sukhādyavasthā dehasya kāle kāle yathāvidhāḥ /
dehino 'sya tathā dehāḥ sataḥ sattāvivarjitāḥ

6.41

viṣayendriyasaṃyogānkṣayino harṣaśokadān /
sahate yo viluptātmā nirvāṇaṃ tasya śāśvatam

6.42

ajasya purāṇasya dehino 'syāvināśinaḥ /
jīrṇaparṇaparāvṛttitulyeyaṃ dehakalpanā

6.43

ādimadhyāvasāneṣu vyaktāvyaktasvarūpiṇaḥ /
sata evāsya satataṃ na virāmaḥ śarīriṇaḥ

6.44

ayaśasyamatastyaktvā saṃkocaṃ vipulāśayaḥ /
jayājayau samaṃ matvā viśa svargonmukho raṇam

6.45

āsthāya yaugikīṃ buddhiṃ karmabandhavivarjitaḥ /
śuṣkavedakriyāhīnaṃ guṇātītaṃ padaṃ bhuja

6.46

sarvavedeṣu viduṣāmetadeva prayojanam /
jalāśayeṣu pūrṇeṣu yathā salilahāriṇām

6.47

niḥsaṅgaḥ phalasaṃnyāsī kuru karma sadoditaḥ /
parameśvaramevāhi(?)vāṇijyaṃ hi phalārthinām

6.48

yadā te vītamohasya buddhiryāsyati nirvṛtim /
kṛtī bhaviṣyasi tadā śruteṣvartheṣvanādaraḥ

6.49

iti bruvāṇaḥ pārthena sthitaprajñasya lakṣaṇam /
pṛṣṭaḥ samādhisaktasya bhagavānityabhāṣata

6.50

īśvarādaparo nāhamiti svānandanirbharaḥ /
nirastākhilasaṃkalpaḥ sthitaprajño 'bhidhīyate

6.51

āste kūrma ivāṅgāni kāmānsaṃvṛtyayaḥ śrayam /
viṣayādhyānavirahātsthitadhīrna sa naśyati

6.52

kaṣṭaistapobhirviṣayāḥ śuṣyantyeva rasaṃ vinā /
anādaraviraktānāṃ sadāpyadhyātmadarśinām

6.53

nidrārlubhūtakāleṣu prabuddhistimireṣu yaḥ /
sa mahābdhirivākṣobhyaḥ sthitiṃ brāhmīṃ prapadyate

6.54

***** śrīgītāsu dvitīyo 'dhyāyaḥ || 3 || *****
śrutvaitadarjunaḥ kṛṣṇamuvācākulitāśayaḥ /
kathamevaṃ vadanghore samare 'sminyunakṣi mām

6.55

karmaṇaḥ śreyasī buddhirityuktvāpi svayaṃ vibho /
karma durmatiyogyaṃ māṃ praśaṃsasi vimohayan

6.56

śreyo vadetyuktavati śvetāśve keśavo 'bravīt /
niṣṭhā prajñānakarmabhyāṃ mayoktā sāṃkhyayogayoḥ

6.57

anārambhānna ca tyāgātkarmaṇo mucyate janaḥ /
śrotrādayo balādasya dhāvantyeva svakarmasu

6.58

smaranti manasā sarvaṃ ruddhakarmendriyā api /
mithyācārānatvasaktāḥ(?)karmiṇo niyatāntarāḥ

6.59

śreyo hyakarmaṇaḥ karma na yajñaḥ karmaṇā vinā /
yajñaśeṣāśinaḥ puṇyadrumāḥ kevalabhoginaḥ

6.60

karmasthito 'pi niḥsaṃjño(saṅgo) yadā prāpnoti mānavaḥ /
ātmārāmadaśāstuṣṭhastadā kāryānnivartate

6.61

karmaṇaiva gatāḥ siddhiṃ janakapramukhāḥ purā /
tanmā kāryānnivartasva lokastvāmanuvartatām

6.62

mamāpi kṛtakṛtyasya karmedaṃ sthitirakṣiṇaḥ /
vinasyatyanyathā loko matpramāṇaviśṛṅkhalaḥ

6.63

pātraṃ sarvajñayogyeṣu nādareṣu pṛthagjanaḥ /
tasmānnotsāhayedetānpaṅgūnvegagatāniva

6.64

yudhyasva sarvakarmāṇi mayi saṃnyasya nirvṛtaḥ /
taranti hi tamo ghoraṃ nityaṃ manmatavartinaḥ

6.65

prakṛterucitaṃ sarvaṃ svadharmanirataḥ kuru /
rāgadveṣau parityajya priyāpriyasamudbhavau

6.66

śrutvaitadarjuno 'vādītpreritaḥ kena pātakam /
caratyanīśvaraḥ prāṇī balādiva vaśīkṛtaḥ

6.67

iti pṛṣṭo hṛṣīkeśo jagāda jagatāṃ patiḥ /
rajoguṇasamutthena harṣaśokādidāyinā

6.68

lokasaṃhāraśīlena kāmena krodhabandhunā /
ahaṃkāreṇa balinā ghoreṇānena vairiṇā

6.69

śevālenaiva salilaṃ rajasevāmalaṃ nabhaḥ /
āvṛto malinonātmā meghenaivodito raviḥ

6.70

manobuddhisamāyuktaṃ sthānamindriyapañjaram /
yasya taṃ duḥsahaṃ śatruṃ kāmarūpa vināśaya

6.71

***** śrīgītāsu tṛtīyo 'dhyāyaḥ || 4 || *****
sūryeṇāptaḥ purā matto yogo 'yaṃ manunā tataḥ /
ya eva kālenotsannastubhyamadya mayoditaḥ

6.72

anekajanmasākṣī tvaṃ bhaktaḥ sahacaro 'pi me /
na tatsmṛtipathaṃ yātaṃ kiṃtu te prāktanaṃ vapuḥ

6.73

ahaṃ tu nityadharamasya sthitaye guptaye satām /
yuge yuge bhavāmyeṣa vināśāya dṛrātmanām

6.74

akṛtaṃ dharmakartāraṃ karmaitannāvṛṇoti mām /
tvamapyasakto niṣkāmaḥ kuru karma kulocitam

6.75

durjñeyaḥ pravibhāgastu karmākarmavikarmaṇām /
svocitaṃ phalahīnaṃ ca viruddhaṃ ceti bhedataḥ

6.76

karmaṇaḥ phalasaṃnyāsādyo 'nupaśyatyakarmatām /
jānātyakarmaṇaḥ pāpātkarma yaśca sa buddhimān

6.77

jñānāgninā dagdhakarmā nityānando nirāśrayaḥ /
nirāśīrnirahaṃkāro yajvā brahmaṇi līyate

6.78

brahmārpaṇena brahmagnau hutvā brahmamayaṃ haviḥ /
prāṇayajñarato yāti brahma brahmasamādhinā

6.79

saṃyamāgnāvindriyāṇi viṣayānindriyānale /
tatkarmāṇyātmayogāgnau hutvā yānti parāṃ gatim

6.80

ye 'pi dravyatapoyogasvādhyāyajñānayājinaḥ /
prāṇāpānādiha viṣo dhṛtvā nāḍīṣu dhāraṇam

6.81

samarpayanti nikhilaṃ jñānaṃ vigatakalmaṣāḥ /
te prayānti paraṃ dhāma yajñaśiṣṭāmṛtāśinaḥ

6.82

tadvidhāḥ praṇipātena sevitā jñāninastvayā /
ayatnāttvāṃ vidhāsyanti svātmanyakhiladarśinam

6.83

jñānāgninā dagdhapāpaḥ pavitreṇa bhaviṣyasi /
kālena śraddadhānānāṃ svayaṃ jñānaṃ prasīdati

6.84

naśyanti saṃśayajuṣo mūḍhā na tvastasaṃśayāḥ /
jñāninaḥ saṃśayaṃ tvasmātsthitvottiṣṭha vibhūtaye

6.85

***** śrīgītāsu caturtho 'dhyāyaḥ || 5 || *****
niśamya tatpunaḥ pārthaḥ papraccha madhusūdanam /
saṃnyāsakarmayogābhyāṃ śreyo brūhi janārdana

6.86

iti pṛṣṭo 'vadacchaurirubhāvetau vimuktaye /
karmayogastu saṃnyāsādviśiṣṭa iti me matiḥ

6.87

śṛṇvanto 'pi vadanto 'pi spṛśanto 'pi svakarmaṇi /
saktā api na sajjanti paṅke ravikarā iva

6.88

tadeva vihitaṃ kiṃcitpuṃsāṃ sukṛtaduṣkṛtam /
ajñānapihite jñāne kiṃ tveṣā karmavāsanā

6.89

jñānenotsāritā jñānāḥ parāṃ niṣṭhāmupāgatāḥ /
brāhmaṇe vā śvapāke vā vibudhāḥ samadṛṣṭayaḥ

6.90

bāhye sukhe viraktānāṃ duḥkhajanmani naśvare /
antaḥsukhārāmatayā paraṃ jyotiḥ prasīdati

6.91

bahiḥ sparśānsamutsṛjya bhrūmadhyanihitekṣaṇaḥ /
nāsāntare samau dhṛtvā prāṇāpānau vimuktaye

6.92

kāmarāgamadadveṣabhayakrodhavivarjitaḥ /
ahantā jñānatamasāṃ śāntiṃ vindatyamatsaraḥ

6.93

***** śrīgītāsu pañcamo 'dhyāyaḥ || 6 || *****
kriyāvānaphalākāṅkṣī nijaṃ karma karoti yaḥ /
ārurukṣudaśātīto yogārūḍho vimatsaraḥ

6.94

kūṭastho jñānatṛptaśca paśyatyātmānamātmanā /
samāsanaḥ samākāro nistaraṅga ivodadhiḥ

6.95

ghrāṇāgradarśī śāntātmā māmupaiti samādhinā /
yuktāhārādiceṣṭasya nityaṃ niṣkampacetasaḥ

6.96

ātmalābho bhavatyeva tyaktakāmasya yoginaḥ /
manaḥ saṃyamya paśyanti sravatyetadyato yataḥ

6.97

ātmānaṃ māṃ ca sarvatra mamātmani tathākhilam /
manasaścañcalasyāsya vairāgyeṇaiva saṃyamaḥ

6.98

tathābhyāsena balinā vātasyeva pramāthinaḥ /
etadākarṇya kaunteyaḥ punaḥ papraccha keśavam

6.99

lolatvānmanaso deva yogādbhraṣṭasya kā gatiḥ /
arjuneneti bhagavānpunaḥ pṛṣṭo 'bhyabhāṣata

6.100

yogabhraṣṭo 'pi puruṣaḥ śubhakṛttu bhaviṣyati /
ciraṃ bhuktvā sukhaṃ divyaṃ sa kalyāṇapuraḥ saraḥ

6.101

bhogināṃ yogināṃ vāpi saṃbhūto mahatāṃ kule /
pūrvābhyastaṃ punardhīmāñjanmabhiḥ pratipadyate /
tapo jñānādhikaṃ yogaṃ tasmādyogī bhavārjuna

6.102

***** śrīgītāsu ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ || 7 || *****
mayi nyastamanā nityaṃ bhaktyā māṃ vetti mānava /
aṣṭamūrtirahaṃ sarvaṃ jīvabhūtaścarācare

6.103

utpattisthitisaṃhārakāraṇaṃ māṃ vidurbudhāḥ /
sarve matprāṇitā bhāvā mayi sarvaṃ pratiṣṭhitam

6.104

devīṃ māyāṃ dadhānaṃ māṃ na jānāti vimohitaḥ /
ye tu jānanti māṃ māyāṃ bhavanti kṛtinaḥ sadā

6.105

arthī jijñāsurārto vā jñānī vā māṃ prapadyate /
priyaḥ priyasya satataṃ jñāninastvasmi gocare

6.106

ananyadevatābhaktāḥ śraddhāvanto visaṃśayāḥ /
vāsudevaḥ sarvamiti yajante māṃ mumukṣavaḥ

6.107

te brahmādhyātmakarmākhyaṃ sādhibhūtaṃ vidanti mām /
sādhidaivādhiyajñaṃ ca dehavyuparameṣvapi

6.108

***** śrīgītāsu saptame 'dhyāyaḥ || 8 || *****
acyutenetyabhihite śakrasūnurabhāṣata /
kimetadbrahma bhagavannadhiyajñaḥ kimucyate

6.109

iti pṛṣṭo hṛṣīkeśo babhāṣe śvetavāhanam /
anaśvaraṃ parabrahma bhāvo 'dhyātmā tathātmanaḥ

6.110

niḥsaṅgo bhavakṛtkarma naśvareṣvadhibhūtatā /
adhidaivo 'hamevātra hyadhiyajño 'pyahaṃ vibhuḥ

6.111

antakāle smaranto māṃ praviśantyeva bhāvitāḥ /
paryante bhāvatulyā hi nṛṇāṃ janmāntarasthitiḥ

6.112

kaviṃ purāṇaṃ śāstāramaṇīyāṃsamaṇorapi /
parastāttamaso nityaṃ ye smaranti raviprabham

6.113

bhrūmadhye vihitaprāṇā brahmarandhravibhedinaḥ /
omityekākṣaraṃ brahma japanto yānti te param

6.114

brahmādibhirbhūtasargaścakravatparivartate /
paraṃ māṃ pratipannāste na bhavanti bhave punaḥ

6.115

vairañce 'sminnahorātre bhavanti na bhavanti ca /
bhūtānyekastu bhagavānavyakto na vinaśyati /
tejomayamahaḥ śuklo mokṣāyaivottarāyaṇam

6.116

***** śrīgītāsvaṣṭamo 'dhyāyaḥ || 9 || *****
rājaguhyamidaṃ cānyatpavitraṃ śṛṇu phalguṇa /
aśraddadhāno nāpnoti māṃ saṃsāravaśīkṛtaḥ

6.117

sarvakartari bhūtāni mayi santi na teṣvaham /
lokāḥ sthitā na sthitāśca mayi vyomnīva vāyavaḥ

6.118

adhiṣṭhitaiṣā prakṛtirmayā sūte carācaram /
asaktaṃ māṃ na jānanti malināmoghadarśinaḥ

6.119

sarvaṃ sarvagataṃ yajñaṃ vedyaṃ bījaṃ bhavābhavam /
vidanti māṃ sukutinaḥ sarvakāraṇakāraṇam

6.120

trayīdharmajuṣaḥ svargabhogalābhakṣayākulāḥ /
na prāpnuvanti māṃ śuṣkakriyāpāśavaśīkṛtāḥ

6.121

madekaśaraṇā nityaṃ kṛtino 'nanyayājinaḥ /
apyanyayonisaṃbhūtāḥ svayamāyānti yatpadam

6.122

***** śrīgītāsu navamo 'dhyāyaḥ || 10 || *****
bhūyo 'pi me śṛṇu sakhe prītyā yatpratibodhyase /
na tattvenāmaragaṇā munayo vā vidanti mām

6.123

carācare 'sminpravaraṃ yadyatpaśyasi bhūtimat /
tadahaṃ sarvabhūtātmā na hi kiṃcinmayā vinā

6.124

ahaṃ viṣṇurahaṃ sūryaścandro 'haṃ maghavānaham /
śaṃkaro 'haṃ dhaneśaśca vahniḥ suragurustathā /
akṣaro 'hamahaṃ kālo jayo 'haṃ bhūtirapyaham

6.125

***** śrīgītāsu daśamo 'dhyāyaḥ || 11 || *****
śrutvaitadavadatpārtho jāne tvāṃ sarvamacyuta /
kiṃtu viśvamayaṃ rūpaṃ draṣṭumicchami te vibho

6.126

ityuktaḥ pāṇḍuputreṇa bhagavānkaiṭabhāntakaḥ /
viśvāviṣkārakalayā viśvarūpamadarśayat

6.127

tasyānantaśironetrasahasrabhujaśālinaḥ /
dehe jagannivāsasya līnaṃ viśvamadṛśyata

6.128

atisūryāgnimahasā tejasā pūritāmbaram /
dṛṣṭvā pulakitaḥ pārthastamuvāca kṛtāñjaliḥ

6.129

paśyāmyudagragīrvāṇagrāmavyāptoruvigraham /
tvāṃ yena pūritaṃ sarvamanavacchinnavarṣmaṇā

6.130

brahmarudramarudvahnimunīndrabhujagākulam /
draṣṭuṃ tadeva paryantarahitaṃ notsahe vapuḥ

6.131

bhīṣmadroṇamukhānvīrānpraviṣṭānvadanāni te /
daṃṣṭrotkaṭāni paśyāmi kālasyeva yugakṣaye

6.132

ko bhavānsarvasaṃhārāraudreṇa vapuṣāsūdanaḥ /
akāṇḍe dagdhumakhilānsvayaṃ lokānsamudyataḥ

6.133

ityuktavati kaunteye jagāda madhusūdanaḥ /
ahaṃ jagatkṣayotkṣopadīkṣitaḥ kṣitipāntakaḥ

6.134

kurusenāgragānvīrānpūrvaṃ vinihatānmayā /
hatvā yaśaḥśriyā jṛṣṭamavāpnuhi kulocitam

6.135

tacchrutvā kāliyārātervacaḥ pārthaḥ kṛtāñjaliḥ /
uvāca kampitamanāḥ praṇato gadgadasvanaḥ

6.136

kīrtyā jaganti hṛṣyanti stutayā siddhacāraṇaiḥ /
dīptyā dravanti rakṣāṃsi sthāne tava janārdana

6.137

naumi tvāṃ jagadāvāsaṃ viśvarūpamadhokṣajam /
anantaṃ śāśvataṃ dhāma sarvātmānaṃ punaḥ punaḥ

6.138

kṣamyatāṃ tatsuhṛditi svayaṃ yatpraṇatapriyaḥ /
ukto 'si kṛṣṇa govinda yādaveti purā mayā

6.139

ugraṃ tadevaṃ bhagavandṛṣṭvā rūpamahaṃ mahat /
cakrārūḍhamivāśeṣaṃ paśyāmi nikhilaṃ jagat

6.140

prasīda darśaya vibho vapuḥ saumyaṃ tadeva me /
śāntiṃ me yāti sahasā nānyatā vyathitaṃ manaḥ

6.141

iti prasāditaḥ kṛṣṇaḥ praṇatena kirīṭinā /
adarśayannijaṃ rūpaṃ tadevātha caturbhujam

6.142

devā api na paśyanti mamedaṃ sarvagaṃ vapuḥ /
ityuktvāśvāsayāmāsa kaunteyaṃ kamalādhavaḥ

6.143

***** śrīgītāsvekādaso 'dhyāyaḥ || 12 || *****
athārjuno 'vadatkṛṣṇaṃ ye bhaktāstvāmupāsate /
avyaktamakṣaraṃ ye ca teṣāṃ ke 'dhikayoginaḥ

6.144

pārtheneti hariḥ pṛṣṭo vihitānugraho 'vadat /
madbhaktāḥ śraddhayopetāḥ sarvathā yogino 'dhikāḥ

6.145

kleśenaiva tu matprāptiravyaktākṣarasevanāt /
sūkṣmasthūlagatirduḥkhaṃ tattvajñairapyavāpyate

6.146

madbhaktāstvacirādeva prāpnuvanti paraṃ padam /
atastvaṃ manmanā nityamananyanirato bhava

6.147

vaśe yadi na te cittamabhyāsena gṛhāṇa tat /
tatrāpyaśakto matkarmā satataṃ śreyase bhava

6.148

athavā phalasaṃnyāsaṃ karmaṇāṃ kuru matparaḥ /
jñānaṃ hi paramābhyāsājjñānāddhyānamihottamam

6.149

dhyānācca phalasaṃnyāsastataḥ śāntirviśiṣyate /
adveṣṭā karuṇāsindhuḥ sukhaduḥkhasamaḥ śamī

6.150

udāsīnaḥ śucirdakṣaḥ kṣamī bhaktaḥ priyo mama /
***** śrīgītāsu dvādaśo 'dhyāyaḥ || 13 || *****
śarīraṃ kṣetramityāhuḥ kṣetrajñaṃ māṃ vidurbudhāḥ /
kṣetraṃ tatsavikāraṃ tu māyā bhūtādi ca sthitam

6.151

śāntānāṃ dṛṣṭadoṣāṇāṃ jñānināṃ na vimohanam /
mānadambhamadakrodhatyāgo guruniṣevaṇam

6.152

asaktirnaśvare nityaṃ jñānamajñānamanyathā /
jñeyaṃ tu manmayaṃ brahma śuddhaṃ sadasatoḥ param

6.153

sarvataḥ pāṇivadanaṃ sarvākāramanāmayam /
prakṛtiḥ puruṣaśceti kṣetrakṣetrajñasaṃgamaḥ

6.154

prakṛtiḥ karaṇe heturbhoktā tu puruṣaḥ smṛtaḥ /
ekasthānaṃ pṛthagbhāvaṃ bhūtānāṃ yo 'nupaśyati

6.155

tatsaṃgamācca vistāraṃ sa yāti brahma śāśvatam /
paramātmā guṇātīto nityatvādayamavyayaḥ /
bhautike 'pi sthitaḥ kāye sarvavyāpī na lipyate

6.156

***** śrīgītāsu trayodaśo 'dhyāyaḥ || 14 || *****
sarvajñānamidaṃ bhūyaḥ śrūyatāṃ surasevitam /
yadyogo brahmagarbhe 'sminsaṃbhavanmūrtisaṃbhavaḥ

6.157

sattvādayastadudbhūtā vibhāntyete guṇāstrayaḥ /
vaicitryādaniśaṃ yeṣāṃ saṃsaranti śarīriṇaḥ

6.158

sattvaṃ prakāśakaṃ jñeyaṃ yadutthaiḥ stambhakaṃ rajaḥ /
tamo hyāvaraṇaṃ mohapramādādyasya saṃbhavaḥ

6.159

satataṃ saṃkareṇaiṣāṃ nyūnādhikyavibhedataḥ /
guṇadoṣāśca dṛśyante te te kila śarīriṇām

6.160

madbhaktāḥ śāntamanaso jīvanmuktidaśāṃ śritāḥ /
guṇairetaiḥ parityaktā bhajante sukhamakṣayam

6.161

***** śrīkītāsu caturdaśo 'dhyāyaḥ || 15 || *****
ūrdhvamūlaṃ bhavāśvatthamābrahmasadanoditam /
lokāntarānekaśākhaṃ vicitraviṣayāṅkuram

6.162

guṇakarmaprabuddhānāṃ śubhāśubhaphalodayam /
svabhāvabhūmāvavṛtaṃ jānīte yaḥ sa vedavit

6.163

tamasaṅgakuṭhāreṇa cchittvā yānti padaṃ mama /
nirastamohaṃ vaimalyādatisūryendupāvakam

6.164

yadaṃśo jīvaloke 'smiñjīvaścarati sarvagaḥ /
vāyurgandhamivādāya yo yātīndriyavāsanāḥ

6.165

tadvidhaṃ guṇayuktānāṃ sarvāvasthāsu nirguṇam /
paśyanti jñāninaḥ sarvajagatāṃ jīvanaṃ param

6.166

bhūtasargāmivāgatya akṣaro 'haṃ sanātanaḥ /
manmayā dhṛtimanto māṃ bhajante puruṣottamam

6.167

***** śrīgītāsu pañcadaśo 'dhyāyaḥ || 16 || *****
abhīḥ sattvaṃ śucirjñānaṃ damo dānaṃ tapaḥ kratuḥ /
ahiṃsāyā guṇāścānye jāyante divyasaṃpadām

6.168

dambhamānamadakrodhapāruṣyājñānacāpalaiḥ /
āsurī sūcyate saṃpanmohasokavivardhinī

6.169

yukto 'pi satataṃ divyasaṃpadā mā śucaḥ sakhe /
āsuraṃ bhāvamāpannā bhajante yonimāsurīm

6.170

sattvādibhirguṇairbaddho jñāyate ceṣṭitairjanaḥ /
manobhojanamācāro guṇatulyo hi dehinām

6.171

***** śrīgītāsu ṣoḍaśo 'dhyāyaḥ || 17 || *****
ākarṇyaitadathovāca phalgunaḥ punaracyutam /
saṃnyāsatyāgayostatvaṃ jñātumicchāmyahaṃ vibho

6.172

ukte pāṇḍusuteneti bhagavānabhyabhāṣata /
kāmyakarmaphalatyāgaṃ saṃnyāsaṃ saṃpracakṣate

6.173

sarvakarmaphalatyāgastyāga ityabhidhīyate /
ma(sa)tkarma na parityājyaṃ tyājyaṃ tu vidhigarhitam

6.174

nityakarmaparityāgo mohāttāmasa ucyate /
kleśaduḥkhabhayāttyāgo rājaso niṣphalaḥ smṛtaḥ /
kurvatāmapyasaktānāṃ tyāgaḥ sattvocito mataḥ

6.175

***** śrīgītāsu saptadaśo 'dhyāyaḥ || 18 || *****
karma kartā ca buddhiśca trividhā guṇabhedataḥ /
dhṛtiḥ sukhaṃ ca traiguṇyāttrividhaṃ dehināṃ matam

6.176

yathoktasevī niḥsaṅgaḥ kuru karma nijaṃ sakhe /
madbhakto matstutiparaḥ paraṃ padamavāpsyasi

6.177

idaṃ bhaktāya te jñānamupadiṣṭaṃ mayā svayam /
yaḥ śroṣyati sa saṃsāraduḥkhānyatitariṣyati

6.178

kaccinmoho vinaṣṭaste kaccidetacchrutaṃ tvayā /
keśaveneti kathite babhāṣe śakranandanaḥ

6.179

bhagavanvītamoho 'haṃ kariṣye tava śāsanam /
uktveti vīro gāṇḍīvamācakarṣa raṇotsukaḥ

6.180

***** śrīgītāsvaṃṣṭādaśo 'dhyāyaḥ || 19 || *****
athodatiṣṭhadgambhīrajaladadhvānamantharaḥ /
yuyutsuṃ pārthamālokya sainyānāṃ harṣaniḥsvanaḥ

6.181

pūrvaṃ tataḥ subhaṭakaṅkaṭapātikhaṅgaṭāṅkāranādamukhareṣu baleṣu rājñām /
dharmātmajaḥ kavacacāpaśarānvimucya devavratābhimukhamutsukadhīḥ sasarpaḥ

6.182

dhigdhiṅnṛpaṃ kṛpaṇaceṣṭa manuṣyasaṃjñaṃ bhūruṃ yudhiṣṭhiramalīkakṛtābhidhānam /
yācñā kṛtāñjalirupaiti parānyadeṣa śūrāstadiṅgitajaḍāḥ pṛthagityavocan

6.183

so 'pyacchakīrtiratha bhīṣmamukhānupetya prahvaḥ śarīrapaṇasaṃśritadhārtarāṣṭrān /
tatpādalagnamukuṭaḥ prakaṭaṃ praṇamya lebhe tadāśiṣamaśeṣamahīpajaitrīm

6.184

abhyāhataṃ ca raṇaraṅgamṛdaṅgatūrye pārthānguṇaikarasiko guṇavānyuyutsuḥ /
abhyāyayau tava sutaḥ svakurūnnirasya dhāvanti tulyagumameva nṛṇāṃ manāṃsi

6.185

asminmahākṣayamukhe karavālapaṭṭasaṃrakṣitapratimukhe raṇaraṅganāṭye /
vyākīrṇakīrtikusumāñjalirarjunāgranāndīmivāpaṭhadamandadhanurninādaiḥ

6.186

atrāntare nṛpaticakrakirīṭakoṭisaṃpātajātavabuśākulavisphuliṅga /
jaitrī triśūlakaraśiṣyamunerudagrā gāṅgeyaśātaviśisvāvalirullalāsa

6.187

saṃtrāsasaṃkucitaniścalakarṇatāladikkuñjarākalitakampitasarvalokam /
kṣubhyatkṣayāmbudharabhairavabhīmanādaṃ bhīmaṃ niśamya bhayamāvirabhūdbhaṭānām

6.188

atha bhīmaṃ samabhyāyātsvayaṃ rājā suyodhanaḥ /
bhrātṛbhiḥ sahito vīrairdhunāno vipulaṃ dhanuḥ

6.189

tataḥ pravṛtte saṃgrāme durlakṣye śaravṛṣṭibhiḥ /
svayaṃ śāntanavaḥ śrīmānabhyadhāvaddhanaṃjayam

6.190

sātyakiṃ kṛtavarmā ca hyabhimanyuṃ bṛhadbalaḥ /
duḥśāsano 'pi nakulaṃ sahadevaṃ ca durmukhaḥ

6.191

yudhiṣṭhiraṃ tathā śalya ācāryo drupadātmajam /
somadattaśca vairāṭiṃ bāhlikaścedibhūpatim

6.192

rakṣasāṃ pravaraṃ vīraṃ ghaṭotkacamalumbusaḥ /
śikhaṇḍinaṃ droṇasuto matsyaṃ prāgjyotiṣeśvaraḥ

6.193

kṛpaḥ kekayabhūpālaṃ drupadaṃ ca jayadrathaḥ /
sutasomaṃ vikarṇaśca bhīmasenasutaṃ balī

6.194

cekitānaḥ vikarṇaśca praaitivindhyaṃ ca saubalaḥ /
irāvataśca vikrāntaṃ śatāyuḥ phalguṇātmajam

6.195

vindānuvindāvāvantyau kuntibhojaṃ yaśasvinam /
kauravo vīrabāhuśca virāṭasutamuttaram

6.196

anye ca vīrā rājāno rājasiṃhāḥ prahāriṇaḥ /
utsāhasattvasaṃpannāḥ sasainyāḥ yamupādravan

6.197

teṣāṃ kaṅkaṇaratnāṃśupaṭalāḥ karanirgatāḥ /
hemapuṅkhā śarāścakrurvahnivyāptaṃ digantaram

6.198

athopuṅkhā rajasā gajavājirathākulam /
vīrāṇāṃ tumulaṃ yuddhaṃ nirmaryādamavartata

6.199

tataḥ śirobhirvīrāṇāṃ patitotphullitairmuhuḥ /
amandakandukakrīḍā babhūveva raṇaśriyaḥ

6.200

tataḥ pāṇḍavasainyeṣu bhīṣmacāpacyutaiḥ śaraiḥ /
vidāriteṣa bahuśaḥ samuttasthau mahāravaḥ

6.201

athābhimanyurabhyetya śatamanyusutātmajaḥ /
bhīṣmamabhyādravadvīro miṣatāṃ sarvabhūbhujām

6.202

kṛtavarmaprabhṛtibhiḥ sahitaṃ bhīṣmamojasā /
ayodhayatsa viśiśvairdhvajamasya cakarta ca

6.203

hematāle nipatite saṃrabdho 'tha pitāmahaḥ /
divyāsravarṣī sāvegaṃ saubhadraṃ samupādravat

6.204

tato vṛkodaramukhā vinadanto mahārathāḥ /
sānugaṃ śantanusutaṃ samantātparyavārayan

6.205

bhīṣmo 'pi sātyakiṃ viddhvā dhvajaṃ pavanajanmanaḥ /
unmamātha śarāgreṇa haimaṃ kesariṇaṃ rathāt

6.206

atrāntare giriprāṃśumāruhya madakuñjaram /
ayodhyanmadrarājaṃ hṛṣṭo vairāṭiruttaraḥ

6.207

sa kuñjarendraḥ śalyasya pādena caturo hayān /
jaghānākṛṣya hastena garjañjaladaniḥsvanaḥ

6.208

tato madrādhipaḥ kruddhaḥ śaktiṃ śaktimatāṃ varaḥ /
pradīptāṃ prāhiṇodvegāduttarāyeṣuvarṣiṇe

6.209

sa tayā bhinnahṛdayaḥ papāta galitāyudhaḥ /
karṇikāra iva bhraṣṭaḥ karīndrācalaśekharāt

6.210

uttaraṃ nihataṃ dṛṣṭvā śaṅkhastasyānujaḥ krudhā /
cakāra śalyamabhyetya śarairjaṭilavigraham

6.211

tasya śalyo 'tha gadayā vidārya dalaśo ratham /
unnanādābhavanyena diśaḥ śakalitā iva

6.212

śaṅkho hatāśvaḥ sahasā phalguṇasya rathaṃ yayau /
bhīṣmo 'tha pāṇḍavacamūṃ vyagāhata nṛpāntakaḥ

6.213

matsyakekayāpāñcālacedisenāsu sarvaśaḥ /
bhīṣmabāṇavibhinnāsu sūryo 'staśikharaṃ yayau

6.214

tato nivṛtte saṃgrāme śibirāṇi nareśvarāḥ /
bhejire pratisaṃsanto vipulaṃ bhīṣmavikramam

6.215

***** prathame yuddhadivase uttaravadhaḥ || 20 || *****
dinānte dīrṇapṛtanaḥ śokārto dharmanandanaḥ /
saṃhāraṃ nijasainyānāṃ pradadhyau bhīṣmavikramam

6.216

sa rājamadhye govindamuvāca karuṇākulaḥ /
kṣīyamāṇasya samare satyaṃ śreyastapo mama

6.217

alaṃ yuddhena me kṛṣṇa pṛthivīkṣayakāriṇā /
ko mucyeta raṇe prāpya bhīṣmaṃ bhīṣmaparākramam

6.218

iti bruvāṇaṃ rājānamuvāca madhusūdanaḥ /
dhruvaste vijayo rājanyasya yoddhā dhanaṃjayaḥ

6.219

sātyakirdrupadaḥ śaibyaḥ sikhaṇḍī pañca kekayāḥ /
saubhadraśca raṇe kruddho hanyādeva gaṇānapi

6.220

ukte janārdaneneti tīvraṃ bhīṣmaparākramam /
mithaḥ kathayatāṃ teṣāṃ sā jagāma vibhāvarī

6.221

athodite sahasrāṃśau vihite pāṇḍunandanaiḥ /
kruñcavyūhe mahotsāhairvyūhamanye 'pi cakrire

6.222

tataḥ pravṛtte samare tīvre bhīrubhayaṃkare /
hṛdayākampane nājñāṃ tālaketuradṛśyata

6.223

gambhīradhīrasaṃrambho varjayansa pṛthagjanam /
cakarta bhūbhujāmeva śirāṃsi laghuvikramaḥ

6.224

bhīṣmeṇālolite vyūhe vātoddhūta ivārmave /
tamabhyadhāvatsaṃrabdhaḥ śvetāśvo 'cyutasārathiḥ

6.225

tamāpatantaṃ viśakhairbhīṣmaḥ kṣipramapūrayat /
droṇaduryodhanamukhāḥ sarve cānye mahārathāḥ

6.226

pārtho 'pi sāyakaiścakre samantātkuruvāhinīm /
tatpakṣapavanasphārairdīrṇāmiva sahasradhā

6.227

duryodhanaprerito 'tha svayaṃ śantanunandanaḥ /
nindannijaṃ kṣatradharmamabhyadāvaddhanaṃjayam

6.228

nirviśeṣaṃ tayostatra suciraṃ yudhyamānayoḥ /
niruddhāṃ śarajālena nādṛśyanta diśo daśa

6.229

na dadarśa tayoḥ kaścidantaraṃ kṣipatoḥ śarān /
dhārāsāraprabalayornadatoriva meghayoḥ

6.230

tato droṇamukhā vīrā dhṛṣṭadyumnapurogamaiḥ /
ayudhyantābhavanyena surāḥ pulakitā divi

6.231

bhībhasenaḥ kaliṅgānāṃ praviśyātha varuthinīm /
pātayankuñjarāṃścakre niḥsaṃcārāṃ vasuṃdharām

6.232

bhīmanirbhinnamattebhakumbhodbhūtāsṛgambhasām /
pravāhairyayurākaṇṭhaṃ turaṅgāḥ kṛcchagāminaḥ

6.233

nihatya kuñjarānīkaṃ kaliṅgānāṃ prahāriṇām /
ketumantaṃ narapatiṃ jaghāna sapadānugam

6.234

niḥśeṣitakaliṅgasya bhīmasenasya nādataḥ /
ghanagambhīranādena pṛthivī samakampata

6.235

tato bhīṣmaḥ samabhyetya dṛṣṭvā dīrṇāmanīkinīm /
vidhāya virathaṃ bhīmaṃ śaineyāśvānapothayat

6.236

duryodhanasutaṃ vīraṃ lakṣmaṇaṃ śauryalakṣaṇam /
abhimanyuḥ śitairbāṇaiḥ kṣiprahastamapothayat

6.237

gocare patitaṃ putraṃ saubhadrasya pramāthinaḥ /
dṛṣṭvā duryodhano rājā sānugaḥ svayamādravat

6.238

kuruvīraiḥ parivṛtaṃ vilokya sutamarjunaḥ /
maṇḍalīkṛtagāṇḍīvastūrṇaṃ pratyudyayau parān

6.239

lāghavādabhitastasya sāyakāścitrayodhinaḥ /
jahnuḥ śirāṃsi śūrāṇāṃ phalānīva mahīruhām

6.240

ākhaṇḍalabhuvā caṇḍagāṇḍīvapreritaiḥ śaraiḥ /
vidāriteṣvanīkeṣu vidhvastarathasādiṣu

6.241

rudhireṇeva gagane saṃdhyārāgema pūrite /
avahāraṃ raṇe cakre vāsarānte pitāmahaḥ

6.242

***** ditīyo yuddhadivasaḥ || 21 || *****
anyedyurgāruḍaṃ vyūhaṃ dṛṣṭvā bhīṣmeṇa kalpitam /
ardhacandraṃ prativyūhaṃ cakrire pāṇḍunandanāḥ

6.243

tataḥ pravṛte samare bhīrūṇāṃ dhṛtikhaṇḍane /
ārūḍheva mahīvyoma rajasā samalakṣyata

6.244

asṛkpravāhaiḥ sahasā praśānte reṇumaṇḍale /
sughoraḥ saṃprahāro 'bhūnnṛpāṇāṃ tridaśekṣitaḥ

6.245

bhīṣmadroṇamukhairvīraiḥ/ phalguṇapramukhā raṇe /
saṃsaktāḥ samadṛśyanta pūrvadevairivāmarāḥ

6.246

bāṇajālena mahatā saṃhatānāṃ samantataḥ /
arjunena niruddhāsu ripūṇāṃ śastravṛṣṭiṣu

6.247

akampitau kuruvyūhe bhīmasenaghaṭotkacau /
praviśya cakraturvīrau vyākulāṃ paravāhinīm

6.248

tāvabhyadhāvatsaṃrambhādamarṣī dhṛtarāṣṭrajaḥ /
kurvannājasamājena mauliradnāruṇā diśaḥ

6.249

haiḍambabāṇanihatā vīrāstasya padānugāḥ /
mahāvātasamākrāntā drumā iva cakampire

6.250

duryodhanapreritānāṃ śarāṇāṃ dīptatejasām /
vṛṣṭimabhyudgatāṃ ghorāṃ cicchedāśu vṛkodaraḥ

6.251

bhīmotsṛṣṭena pṛthunā pṛṣaṅke(tke)nātha kauravaḥ /
hṛdi viddho nimagnena mumoha bhṛśavihvalaḥ

6.252

tasminsārathinā nīte rathenākulaketunā /
dudrāva sainyaṃ tatsarvaṃ paśyatordreṇabhīṣmayoḥ

6.253

mahārathairvārite 'pi kīrṇe tasminbalārṇave /
pratyudyayau samāśvasya tūrṇaṃ rājā suyodhanaḥ

6.254

pārthasātyakisaubhadraiḥ sa dṛṣṭvā bahuśaścamūm /
vidrāvitāṃ samabhyetya pitāmahamabhāṣata

6.255

dāritaṃ paśya me sainyaṃ labdhalakṣairarātibhiḥ /
pāṇḍuputreṣu kṛpayā tvayi mādhyasthyamāśrite

6.256

alaṃ dromasahāyasya paristhātuṃ purastava /
madabhāgyavaśānna syādyadi pārtheṣu vaḥ kṛpā

6.257

etatsuyodhanenoktaṃ śrutvā surasaritsutaḥ /
īṣatsmitasudhādhautakapolaphalako 'vadat

6.258

ukto 'si bahuśo rājannajeyāḥ pāṇḍavā iti /
yattu śakyaṃ mayā kiṃcidvṛddhenādya karomi kim

6.259

ityuktvā cāpamākṛṣya tālamātraṃ mahābhujaḥ /
mandāyamāne divase samamabhyudyayau parān

6.260

tato bhīṣmarathodīrṇaiḥ śaraiḥ sūryakaraprabhaiḥ /
vidāritānyanekāni tamāṃsīva kṣayaṃ yayuḥ

6.261

tomareṣvātapatreṣu śarīreṣu ca bhūbhujām /
petuḥ punarabhāvāya bhīṣmanāmāṅkitāḥ śarāḥ

6.262

adṛṣṭapuṅkhavadanairghanaśreṇīkṛtairmuhuḥ /
tatsāyakairadṛśyābhūtpāṇḍavānāmanīkinī

6.263

taṃ yudhyamānaṃ dīptāstraṃ varjayanto 'pi saṃgare /
dikṣu bhīṣmasahasrāṇi dadṛśuḥ sarvapārthivāḥ

6.264

vrajatsu rājacakreṣu bhīṣmānalapataṅgatām /
ekenaikena bāṇena bhinneṣu triṣu dantiṣu

6.265

yāte sahasradhā sainye pāṇḍavānāṃ tarasvinām /
anayatphalguṇarathaṃ gāṅgeyāntikamacyutaḥ

6.266

tato 'bhavadbhīṣmaśarairbhāsvaraiḥ savyasācinaḥ /
kṣaṇaṃ pañcānanasyeva cārukāñcanapañjaraḥ

6.267

niruddhaśarasaṃcāro yatnena śatamanyujaḥ /
vicitrairvicaranmārgairyuyudhe kṛṣṇasārathiḥ

6.268

tasyātimānuṣaṃ dhairyamāsthitasya pitāmahaḥ /
sādhu putreti saṃhṛṣṭaḥ parākramamapūjayat

6.269

tatkaṅkapattrinirbhinnau kṛṣṇāvekarathe sthitau /
raktāśokāvivotphullau babhatuḥ kṣatajokṣitau

6.270

tato nirantarairbāṇairbhīṣmakārmukanirgataiḥ /
ākrāntabhuvanābhogairnādṛśyanta diśo daśa

6.271

bhīṣme pṛthuśarajvāle kālānala ivodyate /
dudrāva pāṇḍavacamūḥ paścādabhisṛtā paraiḥ

6.272

bhagneṣu bhaṭamukhyeṣu babhāṣe kaiṭabhāntakaḥ /
kva nu mānadhanā yūyamapārayaśaso raṇe /
parityajya kulācāraṃ yātāḥ kātaratāmimām

6.273

ityuktvā tānsamālokya vidrutāneva keśavaḥ /
uvāca sātyakiṃ vīraṃ yudhyamānaṃ prayatnataḥ

6.274

tiṣṭhantu yāntu vā sarve sātyake pṛtanāgragāḥ /
eṣa svayaṃ nihanmyadya sānugaṃ śantanoḥ sutam

6.275

ityuktvā caṇḍamārtaṇḍamaṇḍalāgraṃ sudarśanam /
svayamudyamya kaṃsāriḥ syandanāgrādavātarat

6.276

kruddhasya tasya kalpāntakarālānalarociṣaḥ /
na rūpaṃ sehire draṣṭuṃ surā api divi sthitāḥ

6.277

saṃrambhodbhrāntadordaṇḍavilasatpītavāsasā /
śobhāṃ bheje sa nīlādreḥ sarpatsaṃdhyābhraśālinaḥ

6.278

tamantakamivāyāntaṃ jagatsaṃhāradīkṣitam /
dhīraḥ śāntanavo dṛṣṭvā dhunāno dhanurabhyadhāt

6.279

ehyehi bhagavanviṣṇo jiṣṇo tridaśavidviṣām /
cakreṇa me śiraśchindhi bhavakleśakṛśānunā

6.280

bhavatā nābhijāmbhojasamuddhūtasvayaṃbhuvā /
hato jagannivāsena dhanyatāṃ yātvayaṃ janaḥ

6.281

siddhasindhusuteneti bhāṣite natamaulinā /
avaruhya radhāttūrṇamarjunaḥ kṛṣṇamanvagāt

6.282

sa niṣpīḍya balātpādau purastātkāliyadviṣaḥ /
uvāca saṃhara vibho kopaṃ viśvakṣayocitam

6.283

kṣapayāmi ripūnsarvānyudhi satyena te śape /
iti prasādya taṃ pārtho rathamāropayatpunaḥ

6.284

tato gāṇḍīvaghoṣeṇa pāñcajanyaraveṇa ca /
cakrāte rājacakrāṇāṃ kṛṣṇau kṛṣṇāmbudabhramam

6.285

tato nirvivarairbāṇaiḥ śalyabhiriśravaḥśalāḥ /
avākiranbhīṣmamukhāḥ phalguṇaṃ śastravṛṣṭibhiḥ

6.286

tāmāyudhamahāvṛṣṭiṃ chittvā sapadi pāṇjavaḥ /
māhendramastraṃ vidadhe sarvalokakṣayakṣamam

6.287

tasminnudīrṇe sahasā mahāstre dīptatejasi /
caṇḍavātavikīrṇeva cakampe kuruvāhinī

6.288

vadhyamāneṣu saineṣu kṣipraṃ gāṇḍīvadhanvanā /
naranāgāśvadehotthā sasarpa rudhirāpagā

6.289

chattrācchaphenapaṭalāṃ calaccāmarasārasām /
keśaśevālaśabalāṃ piśācāstāṃ siṣevire

6.290

ghore nṛpakṣaye tasminvartamāne raṇotsave /
saṃdhyayā dikṣu jātāsu śoṇitena bhṛtāsviva

6.291

yāte 'staṃ caṇḍakiraṇe pratyagrarudhiratviṣi /
māṃsapiṇḍa iva graste ghoreṇa dhvāntarakṣasā

6.292

vidhvastacāpakavacā viprakīrṇarathadhvajāḥ /
avahāramakurvanta pāṇḍavāḥ śastravikṣatāḥ

6.293

***** tṛtīyo yuddhadivasaḥ || 22 || *****
punaḥ prabhāte saṃrabdhā niryayuḥ kurupāṇḍavāḥ /
vinadanto mahotsāhā vyāḍavyūhāgravartinaḥ

6.294

atha pravṛtte samare pṛthivīkṣayaśaṃsini /
saubhadrapramukhā vīrānbhīṣmamukhyānayodhayan

6.295

tataḥ śaraśatāsārasaṃpūritadigantaraḥ /
mahārathānatītyānyānbhīṣmor'junamupādravat

6.296

nirviśeṣaṃ tayoḥ kṣipraṃ pīrayoryudhyamānayoḥ /
eko droṇimukhānvīrānabhimanyurayodhayat

6.297

chinnavarmadhvajarathānsa vidhāya mahārathān /
śiraḥprakaramucchinnaṃ rājñāṃ kṣipramapātayat

6.298

droṇaprabhṛtibhiḥ sarvairdṛṣṭvā saubhadramāvṛtam /
dhṛṣṭadyumnaścamūnāthaścakartābhyetya kauravān

6.299

sa hatvā cāmaraṃ śūraḥ pauravyatanayaṃ nṛpam /
śiraḥsaṃyamaneḥ kāyājjahārākulakuṇḍalam

6.300

atrāntare gajānīkairvipulaiśca gajādhipaḥ /
bhīmaduryodhanādiṣṭo gadāpāṇiḥ samādravat

6.301

bhīmaseno 'tha rabhasādavaruhya rathādgajān /
garjannurugadāghātairjaghāna ghanavikramaḥ

6.302

gadāprahārābhihatairvajrabhinnairivācalaiḥ /
patadbhirmattamātaṅgaiścakampe cakiteva bhūḥ

6.303

nihate kuñjarānīke bhīmena bhayadāyinā /
tamabhyadhāvansaṃkruddhāḥ sarve duryodhanādayaḥ

6.304

suyodhanaśarāghātamūrchito 'tha vṛkodaraḥ /
samāśvāsya parānīkaṃ rathena kupito 'viśat

6.305

viśvasaṃhārasaṃkruddhaṃ taṃ kṛtāntamivotthitam /
prāpyānujāḥ kurupateścaturdaśa yayuḥ kṣayam

6.306

senāpatiṃ suṣeṇaṃ ca jayasaṃdhaṃ sulocanam /
bhīmamugraṃ bhīmarathaṃ bhīmabāhumalolupam

6.307

samaṃ vavitsuṃ kaṭakaṃ durmukhaṃ duṣpradarśanam /
hatvaināmakarotsenāṃ kauravāṇāṃ sahasradhā

6.308

tamabhyadhāvanmattena supratīkena dantinā /
gambhīraghoraghoṣeṇa bhagadattaḥ sahānugaiḥ

6.309

gajodayācalaraveḥ śaraistīkṣṇairivāṃśubhiḥ /
pratāpadhāmnastasyārātsa ca kopārivāhinī

6.310

tatsāyakena viddho 'tha hṛdi marmāvabhedinā /
dhvajayaṣṭiṃ samālambya tasthau bhīmo 'timūrchitaḥ

6.311

tato ghaṭotkacaḥ kruddho dṛṣṭvā janakamākulam /
bhagadattamabhidrutya ghorāṃ māyāṃ samādade

6.312

airāvaṇagataḥ so 'tha prabhinnairdigdvipaiḥ saha /
apīḍayatsupratīkaṃ dīptābhiḥ śastravṛṣṭibhiḥ

6.313

tasya nirbhidyamānasya kuñjarendrasya garjataḥ /
śabdena tasthurālīya sarve saṃkucitā gajāḥ

6.314

ghaṭotkacena saṃsaktaṃ dṛṣṭvā prāgjyotiṣeśvaram /
saha droṇādibhirvīrairbhīṣmastaṃ deśamādravat

6.315

ghaṭotkacaṃ kālarūpaṃ nadantaṃ vīkṣya bhairavam /
saṃdhyāyāṃ durjayaṃ matvā bhīṣmastaṃ bhīmavikramam

6.316

avahāraṃ susainyānāṃ vidadhe dhīmatāṃ varaḥ /
yenābhavankālavaktrānniṣkrāntā iva kauravāḥ

6.317

***** caturtho yuddhadivasaḥ || 23 || *****
tato niśāyāmabhyetya kururājaḥ pitāmaham /
papraccha pāṇḍuputrāṇāṃ duḥkhito jayakāraṇam

6.318

tamabravīcchāntanavo rājannukto 'si sarvadā /
devena viṣṇunā guptā na jeyāḥ pāṇḍavā iti

6.319

purā bhūbhāraśāntyarthaṃ svayaṃbhūrmunisaṃsadi /
prādurbhūtaṃ svayaṃ viṣṇuṃ tuṣṭāva sahasāṃ nidhim

6.320

jaya viśveśa viśvātmanviśvaksena sudhānidhe /
amandaciddhanānanda saṃvitsamarasadyute

6.321

namastubhyaṃ jagatsargasthitisaṃhārakāriṇe /
trivikramāya mahate triguṇāya trimūrtaye

6.322

namaḥ pracaṇḍacakrāgraprabhābāsurabāhave /
daityāndhakārasaṃhārakāriṇe mohadāriṇe

6.323

avatīrṇā bhuvaṃ nātha dānavā ye hatāstvayā /
teṣāṃ vadhāya dṛptānāṃ mānuṣī tanumāviśa

6.324

iti stutāḥ padmabhuvā devo nārāyaṇaḥ prabhuḥ /
nareṇa sākaṃ bhūbhāraśāntyai kṣitimavātarat

6.325

sa eṣa kṛṣṇo bhagavāñjāto yādavanandanaḥ /
naraśca vijayo dhīraḥ pravaraḥ sarvadhanvinām

6.326

devau kṛṣṇārjunāvetau na jeyau tridaśairapi /
iti jñātvā śamaḥ putra kriyatāṃ pāṇḍunandanaiḥ

6.327

***** viśvepākhyānam || 25 || *****
atha prabhāte makaraśyenavyūhāgravartinaḥ /
bhīṣmabhīmamukhā yuddhaṃ cakrire pāṇḍunandanāḥ

6.328

hatānāṃ hanyamānānāṃ ghnatāṃ ca samare mithaḥ /
patatāṃ tatra vīrāṇāṃ niḥsvastumulo 'bhavat

6.329

bhīmaphalguṇasaubhadramatsyasātyakipārṣataiḥ /
bhīṣmamukhyaiśca te sene bhinne saṃśayamāpatuḥ

6.330

kabandhatāṇḍavaścaṇḍe mattavetālasaṃkule /
tasminnāyodhane ghore bhūtānāmutsavo 'bhavat

6.331

dhanvināṃ śarajālena divamutpatatāṃ muhuḥ /
ravau saṃchādite rājñāṃ vyartho 'bhūcchastrasaṃgrahaḥ

6.332

bīreṇa bhūriśravasā saṃsaktaṃ vīkṣya sātyakim /
abhyādrabandhanvinastaṃ deśaṃ sātyakisūnavaḥ

6.333

teṣāmāpatatāṃ pūrṇaṃ sṛjatāṃ śaradurdinam /
bhūriśravāḥ śirāṃsyārāduścakarta śitaiḥ śaraiḥ

6.334

hateṣu teṣu kupitaḥ pradīptāstro dhanaṃjayaḥ /
cakāra kurusenānāṃ saṃhāraṃ harisārathiḥ

6.335

hate lakṣacaturbhāge bhūbhujāmanivartinām /
gāmḍīvadhanvanā sainyaṃ vāsarānte nyavartata

6.336

***** pañcamo yuddhadivasaḥ || 26 || *****
punaḥ prabhāte saṃnaddhā niryayuḥ kurupāṇḍavāḥ /
alakṣyabhedāvyūhābhyāṃ krauñcena makareṇa ca

6.337

tataḥ pramathya sahasā bhīmaseno 'rivāhinīm /
viveśa bhṛśasaṃkruddhaḥ samaṃ drupadasūnunā

6.338

tābhyāṃ vidārite vyūhe kupitāḥ kurunandanāḥ /
vimukhaiḥ kuñjarānīkaistau tūrṇaṃ paryavārayan

6.339

bhīmasenagadāghātaniṣpiṣṭavapuṣāṃ raṇe /
abhūdvyatikaro ghoraḥ patatāṃ gajayodhinām

6.340

yudhyamāneṣu sainyeṣu bhīmena bhujaśālinā /
abhyādravatsānugastaṃ svayaṃ rājā suyodhanaḥ

6.341

chāditaṃ kauravairdṛṣṭvā bhīmaṃ viśikhavarṣibhiḥ /
vimohaṃ vidadhe teṣāṃ mohanāstreṇa pārṣanaḥ

6.342

droṇena svayamabhyetya jñānāstreṇa vināśite /
mohanāstre kurupatiṃ bhīmastūrṇamupādravat

6.343

madāndha kvādhunā jīvanmayi jīvati yāsyasi /
ityuktvā te śaraśatairvajravegairavākiran

6.344

bhīmacāpacyutairbāṇaiḥ so 'tha kṛttarathadhvajaḥ /
hṛdi nirdārito bheje mūrchāṃ vyathitamānasaḥ

6.345

atrāntare bhīṣmaśarairhanyamāneṣu rājasu /
ghoro babhūva saṃmardaḥ kṛtāntasamarotsavaḥ

6.346

draupadeyeṣu vīreṣu yudhyamāneṣu kauravaiḥ /
avartata raṇo ghoro gajavājirathakṣayaḥ

6.347

athāvahāraṃ sainyānāṃ cakre śantanunandanaḥ /
rājasevāvṛte sūrye yāte 'staṃ rudhirāruṇe

6.348

***** ṣaṣṭho yuddhadivasaḥ || 27 || *****
anyedyurmaṇḍalavyūhe bhīṣmeṇa vihite svayam /
yudhiṣṭhiraḥ sa durbhedyaṃ vajravyūhamakalpayat

6.349

tataḥ pravṛtte samare bhīṣaṇe bhīṣmapārthayoḥ /
virāṭa ādravaddroṇaṃ gariṣṭhaṃ sarvadhanvinām

6.350

dromastaṃ bāṇavarṣeṇa saṃchādya śaravarṣiṇam /
unnanāda dhanadhvāno rathamasya jaghāna ca

6.351

sa hatāśvaṃ samutsṛjya rathaṃ putrasya saṃbhramāt /
āruroha hatānīkaṃ śaṅkhasyārūḍhadhanvinaḥ

6.352

droṇo 'tha tau pitāputrau vilokyaikarathe sthitau /
śaṅkhāya prāhiṇoddhoraṃ mṛtyudaṇḍopamaṃ śaram

6.353

sa tena bhinnahṛdayaḥ papāta kṣatajokṣitaḥ /
vātenonmathitaḥ śailādutphulla iva kiśukaḥ

6.354

tataḥ śikhaṇḍinaṃ droṇaḥ śarairviśikhavarṣiṇam /
hatāśve sātyakirathaṃ samārūḍhe śikhaṇḍini /
alambuso rākṣasendraḥ krūrakarmā tamādravat

6.355

māyayā yudhyamānaṃ taṃ garjantaṃ rākṣaseśvaram /
cakāra vimukhaṃ kopādraurdreṇāstreṇa sātyakiḥ

6.356

śaineyena jite tasminnirāvānarjunātmajaḥ /
vindānuvindāvabhyāyājjambhārisamavikramaḥ

6.357

ghaṭotkacamathāyāntaṃ kṛtāntamiva bhairavam /
avārayadgajendreṇa bhagadatto nṛpāgraṇīḥ

6.358

vīraṃ sa hatvā haiḍambaṃ pāṇḍavānāmanīkinīm /
darpādviloḍayāmāsa gajendro nalinīmiva

6.359

mādrīsutau tataḥ śalyaṃ vidhāya virathaṃ śaraiḥ /
cakraturvimukhaṃ saṃkhye rājacakrasya paśyata

6.360

svayaṃ yudhiṣṭhiro rājā nṛpaṃ jitvā śrutāyudham /
vigāhya kauravānīkaṃ vidadhe vimukhaṃ śaraiḥ

6.361

cekitānena vijite gautame dhanvināṃ gurau /
bhīṣmaścakāra kadanaṃ rājñāmanyatra cārjunaḥ

6.362

yudhiṣṭhiragirā vīkṣya bhīṣmāya samabhidravat /
śikhaṇḍinaṃ madrarājo divyairastrairavārayat

6.363

bhīṣmeṇa hanyamāneṣu bhūpāleṣvanivartiṣu /
pārthena ca trigarteṣu jagāmāstaṃ divākaraḥ

6.364

tamobhirāvṛte loke raṇe raktāsavākule /
pramattairiva vetālaiḥ śibirāṇi yayurnṛpāḥ

6.365

***** saptamo yuddhadivasaḥ || 28 || *****
bhīṣmeṇa sāgaravyūhe prātarviracite punaḥ /
śṛṅgāṭakaṃ mahāvyūhaṃ cakre drupadanandanaḥ

6.366

vidīrṇeṣviva sainyeṣu bhīṣmacāpacyutaiḥ śaraiḥ /
babhūvābhimukhaḥ kopādeka eva vṛkodaraḥ

6.367

sa hatvā sārathiṃ bāṇaistūrṇaṃ śantanujanmanaḥ /
droṇasya ca samudbhrāntapatākaṃ vidadhe ratham

6.368

labdhalakṣyastato bhīmaḥ sapta duryodhanānujān /
jaghāna madasaṃrabdhānpañcānana iva dvipān

6.369

bahvāśinaṃ kuṇḍadhāraṃ viśālākṣaṃ sudurjayam /
mahodaraṃ maṇḍitakaṃ sunābhaṃ ca nihatya tān

6.370

vidrāvya kauravacamūṃ nanādāsphālayandiśaḥ /
kṣayāya sarvajagatāṃ devai rudra ivoditaḥ

6.371

irāvānatha vikrānto viveśa kuruvāhinīm /
ulūpī nāgalalanā phalgunādyamajījanat

6.372

kāryaṃ samārasāhāyyaṃ svayamityarjunena saḥ /
uktaḥ purā surapure tāṃ yuddhabhuvamāyayau

6.373

ratnakāñcanasaṃnāhaiḥ sa pātālaturaṅgamaiḥ /
uhyamānaḥ śaraiścakre phaṇilokamivāparam

6.374

sa gatvā vipulānīkāngāndhārānhayayodhinaḥ /
śakunestanayānsapta jaghāna ghanavikramān

6.375

tato duryodhanādiṣṭo māyāvī rākṣasādhipaḥ /
alambusaḥ samabhyāyādirāvantaṃ raṇotkaṭaḥ

6.376

irāvanatha khaṅgena chittvā sapadi rakṣasaḥ /
sa niṣaṅgaṃ dhanurdīptaṃ nanāda balināṃ varaḥ

6.377

tato māyāṃ samāśritya mahatīṃ mohanīṃ nṛṇām /
yuyudhāte samāviśya tau nabho bhīmavikramau

6.378

irāvatā nijāstraughairhanyamānasya rakṣasaḥ /
ghoraḥ samudabhūnnādaḥ sarvaprāṇibhayaṃkaraḥ

6.379

atha sāhāyyakaṃ cakrurbhujaṅgā bhujagībhuvaḥ /
tadvamanto viṣaṃ tīkṣṇaṃ bhogānbhogabhṛtāṃ varāḥ

6.380

rākṣaso 'tha bhṛśaṃ kruddho rūpamāsthāya gāruḍam /
bhakṣayitvākhilānsarpānbhīmaṃ svaṃ vapurādade

6.381

māyāvimohitasyātha khaṅgenārādirāvataḥ /
jahāra rākṣasaṃ kāyācchirastalakuṇḍalam

6.382

hate dhanaṃjayasute haiḍambaḥ krodhamūrchitaḥ /
rurāva yena vasudhā cacāla sakulācalā

6.383

tamabhidrutamālokya rājā duryodhanaḥ svayam /
saha sarvairnijānīkairmahāmāyamayodhayat

6.384

vidyujjihvaṃ vegavantaṃ mahāraudraṃ pramāthinam /
haiḍimbānucarānghorānsa jaghāna niśācarān

6.385

śaktiṃ ghaṭotkacenātha preritāṃ kurubhubhūje /
mahāgajena jagrāha vaṅgānāmadhipaḥ puraḥ

6.386

nāge nipatite tasminrakṣite ca suyodhane /
saṃhāraṃ purusainyānāṃ cakāra piśitāśanaḥ

6.387

bhagadatto 'tha vidrāvya pāṇḍavānāmanīkinīm /
supratīkena nāgena ghaṭotkacamayodhayat

6.388

tanayaṃ nihataṃ śrutvā kupitaḥ śatamanyujaḥ /
śirobhirbhūmipālānāṃ durgamāṃ vasudhāṃ vyadhāt

6.389

bhīmo 'pi krodhasaṃtapto bhrātuḥ putre nipātite /
suyodhanānujānvīrānprāhiṇodyamamandiram

6.390

anādhṛṣṭiṃ kuṇḍalinaṃ kuṇḍabhediṃ sulocanam /
virāṭaṃ dīrghabāhuṃ ca subāhuṃ kanakadhvajam

6.391

hatvaitānkauravānīkaṃ kabandhaśatasaṃkulam /
vidadhe mattavetālanandane dinasaṃkṣaye

6.392

visrastacāpakavace bhagnasyandanakuñjare /
raṇe 'vahāraṃ sainyānāṃ tataścakrurmahārathāḥ

6.393

***** aṣṭame yuddhadivase irāvadvadhaḥ || 29 || *****
tato niśāyāmanujaiḥ saha rājā suyodhanaḥ /
karmamānāyya pārthānāṃ parābhavamacintayat

6.394

vaikartanastamavadatkriyatāṃ madvacaḥ sakhe /
śastraṃ nyāsaya gāṅgeyamahaṃ jeṣyāmi pāṇḍavān

6.395

eṣa vṛddho nirīhaśca sapakṣaśca dhanaṃjaye /
tvayā nyasto 'tibhāro 'sminnavicāryaiva kevalam

6.396

etadākarṇya karṇoktaṃ harṣātkarmaśatairiva /
utthāya bhīṣmaśibiraṃ pratasthe bhrātṛbhiḥ saha

6.397

maṇidīpasahasrāṃśupiṅgīkṛtadigantaraḥ /
naktaṃ dīptauṣadhivanaḥ sakulādririvābabhau

6.398

ratnakuṇḍalakeyūrakirīṭadyutinirjitāḥ /
puro niṣpratibhā dīpāstasyāsaṃllajjitā iva

6.399

praṇatāndṛktrimodāraiḥ bhūmipālānvilokayan /
nāmabhirvikrabhāgena sūcitānvetrimaṇḍalaiḥ

6.400

sa babhau gatilolena hāreṇa tuhinātviṣā /
sudhākallolajālena pādadāreṇa manmathaḥ

6.401

śrīmānsaṃprāpya śibiraṃ śubhraṃ śantanujanmanaḥ /
śayānaṃ ratnaparyaṅke praṇanāma vilokya tam

6.402

rājñeti pūjitastena kṛtāsanaparigrahaḥ /
duryodhanaḥ kṣaṇaṃ dhyātvā pitāmahamabhāṣata

6.403

ayaṃ jetā bhṛgubhuvaḥ kārmukapramayī tava /
bhujastrailokyavijaye paryāpta iti me matiḥ

6.404

kāruṇyādānṛśaṃsyādvā rakṣyāste yadi pāṇḍavāḥ /
tatkarṇamanujānīhi yuddhāya raṇakarkaśam

6.405

ityuktaḥ kururājena marmaṇīva samāhataḥ /
prabhāte drakṣyasītyuktvā niḥśvasankṣmāmalokayat

6.406

kauravo 'pi tamāmantrya nijaṃ śibiramāyayau /
diśaḥ śabalayankṣiptaṃ dīpadīptaurvibhūṣaṇaiḥ

6.407

atha prabhāte bhīṣmeṇa droṇadrauṇimukhaiḥ saha /
vihite sarvatobhadre vyūhe vyūhāgravartinā

6.408

prativyūheṣvanīkeṣu nadadbhiḥ pāṇḍunandanaiḥ /
abhimanyuḥ kurucamūragre vīro vyadārayat

6.409

śarāṃśuśataduṣprekṣyaṃ nidāghārkamivodyatam /
na sehire taṃ bhūpālā māninaḥ saṃhatā api

6.410

duryodhanaprerito 'tha rakṣaḥpatiralambusaḥ /
tamabhyadhāvadbibhrāṇo māyāṃ trailokyamohinīm

6.411

tasya nādena mahatā jagatpralayaśaṃsinā /
nipetuḥ sahasā yodhā bahavo vigatāsavaḥ

6.412

draupadeyaiḥ puraḥ prāptaiḥ sa vidhāya raṇaṃ kṣaṇam /
abhimanyuradhaṃ bāṇaiḥ samaṃ dehamivākarot

6.413

śaranirdāritenātha vihitāṃ tena rakṣasā /
saubhadrastāmasīṃ māyāṃ cicchedārkāstratejasā

6.414

atha drauṇiprabhṛtibhiḥ sātyakipramukhā yudhi /
saṃsaktā gaganaṃ cakrurdivyāstradahanākulam

6.415

arjuno droṇamabhyetya mahāstragrāmaduḥsaham /
vāyavyāstreṇa vidadhe jagatāṃ kṣokṣavibhramam

6.416

samudīrya ca śailāstraṃ drauṇena kṣapite 'nale /
dhanaṃjayaḥ kurucamūṃ śarajālairapūrayat

6.417

bhīmabhīmagadāghātanirbhinne gajamaṇḍale /
susrāva śoṇitanadī patākāphenamālinī

6.418

tasminnākulasaṃgrāme vartamāne bhayaṃkare /
vetāladattatāleṣu nṛtyatsu cchinnamūrdhasu

6.419

bhīṣmaḥ pṛthuśarajvālāduḥsahaḥ subhaṭendhanaḥ /
jajvāla cāpakreṅkāramantrapūta ivānalaḥ

6.420

tadbhujapreritāḥ kṣipraṃ sāyakā viviśurnupān /
vihaṅgā iva sāyāhne ghanacchāyānmahīruhān

6.421

khadyotā iva vṛkṣeṣu śalabhā iva śāliṣu /
bhīṣmabāṇā narendreṣu peturhaṃsāḥ sahaḥsviva

6.422

nikṛttaiścāmaroṣṇīṣaiśchannāśca pṛthivībhujām /
cakāra samare bhīṣmaḥ svayaśoviṣadā diśaḥ

6.423

rājñāṃ śirobhiḥ pṛthivīmāstīrya pulakojjvalaḥ /
raṇalakṣmyāḥ sa vidadhe kelipadmākarāniva

6.424

śirastraśaranirgharṣajātā vahnikaṇā babhuḥ /
rājñāṃ hatānāṃ bhīṣmeṇa jīvā iva nabhaścarāḥ

6.425

ghanena śarajālena grastā lokena sarvataḥ /
sa cakre sarvasainyānāmakaṇḍarajanībhramam

6.426

vidīrṇe pāṇḍavabale chinnavarmarathadhvaje /
gajānīkeṣu bhagneṣu bhāghaśeṣeṣu rājasu

6.427

lajjāmutsṛjya yāteṣu tyaktacāpeṣu keśavaḥ /
satyasaṃdhaṃ raṇe bhīṣmaṃ jahītyarjunamabravīt

6.428

dhanaṃjayo 'tha niḥśvasya viṣaṇṇavadanāmbujaḥ /
nindanmuhuḥ kṣattradharmaṃ pitāmahamupādravat

6.429

dṛṣaṭvā gāṇḍīvadhanvānamudyataṃ śaravarṣiṇam /
bale tūrṇamupāvṛtte punaryuyudhire bhaṭāḥ

6.430

bhīṣmacāpacyutairbāṇaiśchāditaṃ vīkṣya phalguṇam /
rathamutsṛjya kaṃsāristamadhāvadbhujāyudhaḥ

6.431

vilokya kupitaṃ bhīṣmaḥ svayaṃ kṛṣmamabhidrutam /
uvāca dhanyatāmānī pulakālaṃkṛtākṛtiḥ

6.432

puṇyabhājāmahaṃ dhuryo bhagavankṛtināṃ varaḥ /
yasya tvaṃ jagatāṃ nātho vadhāya svayamudyataḥ

6.433

iti vādini gāṅgeye rathāttūrṇaṃ dhanaṃjayaḥ /
avaruhya tataḥ kṛṣṇamānināya rathaṃ punaḥ

6.434

athārjunaśarāsārairākīrṇe kurukānane /
punaḥ śāntanavaścakre saṃhāraṃ pṛthivībhujām

6.435

ghore vyatikare tasminbhagne subhaṭamaṇḍale /
avahāramakurvanta dinānte pāṇḍunandanāḥ

6.436

***** navamo yuddhadivasaḥ || 30 || *****
tato rājanyāṃ vijane dharmarājo janārdanam /
jagāda rājakaṃ dṛṣṭvā bhinnaṃ bhīṣmeṇa duḥkhitaḥ

6.437

paśya kṛṣṇa prabuddhena gāṅgeyavaḍavāgninā /
sainyāmbudhiraparyante mama nīto 'lpaśeṣatām

6.438

maṇḍalīkṛtacāpasya sahasrāṃśuśatatviṣaḥ /
bhīṣmasyākhaṇḍalopyagre satyaṃ paribhāvāspadam

6.439

alaṃ rājyena me tāvaditi vādini dharmaje /
uvāca śauriryotsye 'haṃ svayaṃ śantanunandanam

6.440

nākārya me bhavatkāryamutsṛṣṭasamayo 'dhunā /
pālayāmi raṇe bhīṣmaṃ paśyatāṃ jagatībhujām

6.441

etadākarṇya kṛṣṇoktaṃ babhāṣe pāṇḍavāgrajaḥ /
na mithyāvādinaṃ kāmāttvāṃ kuryāmahamacyuta

6.442

jayopāyamito gatvā bhīṣmaṃ pṛcchāmi bhūtale /
sa hi māmāśiṣā pūrvaṃ vātsalyātsamayojayat

6.443

iti niścitya kṛṣṇena bhrātṛbhiśca sahāśu kṛt /
jagāma bhīṣmaśibiraṃ gūḍhacārī yudhiṣṭhiraḥ

6.444

sa pramamyānujasakhaḥ śauryarāśiṃ pitāmaham /
papraccha vijayopāyaṃ sa ca pṛṣṭastamabravīt

6.445

na taṃ paśyāmi lokeṣu vīro māṃ vijayeta yaḥ /
jayalābhe ca yuṣmākaṃ mayi jīvati kā kathā

6.446

na viśastrena saṃtraste na strīpūrve mameṣavaḥ /
patanti tasmātklīvena māṃ ghātaya śikhaṇḍinā

6.447

ukte devavrateneti lajjāvinamitānanaḥ /
akāma iva duḥkhena yayau svaśibiraṃ nṛpaḥ

6.448

tataḥ prabhāte vyūheṣu sainyeṣu subhaṭairmithaḥ /
śikhaṇḍipramukhā vīrā parānīkamupādravan

6.449

tato bhīṣmaśaraśreṇīlulite rājamaṇḍale /
śikhaṇḍī dhutakodaṇḍaścaṇḍakopastamabhyadhāt

6.450

tamabravīcchāntanavaḥ kāmaṃ prahara pārṣata /
nanāma bhīṣmaviśikhāḥ patantyanujane jane

6.451

iti vādinamabhyetya maṇḍalīkṛtakārmukaḥ /
śikhaṇḍī niḥśvasankopādāpageyamabhāṣata

6.452

jetāraṃ bhārgavasyāpi jānāmi tvāṃ mahaujasam /
yudhi yudhyasva vā mā vā na me jīvangamiṣyasi

6.453

uktvaitadbāṇajālena pārṣataḥ samapūrayat /
rakṣyamāṇaḥ samabhyetya paścādgāṇḍīvadhanvanā

6.454

bhīṣmo 'pi tamanādṛtya viddhvā kṛṣṇārjunau śaraiḥ /
viveśa pāṇḍavacamūṃ rājaveṇuvanānalaḥ

6.455

dhṛṣṭadyumnamukhairvīraiḥ kauravāṇāṃ tarasvinām /
dāruṇo 'tha prahāro 'bhūdrajaḥpihitadiḍbhukhaḥ

6.456

tato droṇiprabhṛtayo vīrā droṇasya śāsanāt /
rakṣantaḥ samare bhīṣmaṃ dhanaṃjayamayodhayan

6.457

tataḥ śāntanavo rājñāṃ śarairaśanigauravaiḥ /
mauliratnāṃśuśabalaṃ samunmathya virocanam

6.458

ākrīḍamiva kālasya vidhāya kadanaṃ raṇe /
abravītkūṇitamanā dūrādeva yudhiṣṭhiram

6.459

vadhāya kuru kaunteya yatnaṃ me nṛpatikṣayāt /
viṣaṇṇo 'haṃ bhṛśaṃ putra raudreṇānena karmaṇā

6.460

iti vādini gāṅgeye śithilīkṛtakārmuke /
sṛñjayāḥ saha pāñcālaiḥ somakaiśca sahādravan

6.461

tataḥ kurucamūvīrāḥ pāṇḍavānāṃ mahārathān /
āvārya bhīṣmarakṣāyai dvandvaṃ yuddhāni cakrire

6.462

atha gāṅgeyaviśikhairaprayatnojjhitairapi /
avartata mahāraudro rājajīvitasaṃkṣayaḥ

6.463

tamabhyadhāvadākarṇākṛṣṭakodaṇḍalaḥ /
śikhaṇḍī khaṇḍaparaśuprabhāvaṃ phalguṇeritaḥ

6.464

svayaṃ duryodhanenātha preritāṃ vīkṣya vāhinīm /
tasminsvabhaṭasaṃhāre vartamāne pitāmahaḥ

6.465

udīrya ghoraṃ divyāstramabhyadhāvaddhanaṃjayam /
athārjunasyāgrametya śikhaṇḍini puraḥsthite

6.466

vimānā iva gāṅgeyo mahāstraṃ saṃjahāra tat /
brahmalokābikāmeṣu yudhyamāneṣu rājasu

6.467

vīrāṇāṃ bhīṣmaviśikhairayuteṣu patatsu ca /
dārayantaṃ parānīkaṃ tametya vasavo 'bruvan

6.468

bhīṣma saṃnyāsakālo 'yaṃ tavāsmadabhikāṅkṣitaḥ /
tataḥ ślathodyame tasminprasanne bhuvanatraye

6.469

arjunapramukhāḥ sarve sāyakaistamapūrayan /
chidyamāneṣu bāleṣu tasya tūrṇaṃ kirīṭinā

6.470

śikhaṇḍī prāhiṇottasmai hemapuṅkhaśarāvalīm /
śaikhaṇḍīṃ śaramālāṃ tāṃ śairoṣīmiva peśalām

6.471

jagrāha prahasanbhīṣmaḥ kṣaṇaṃ sthagitakārmukaḥ /
duryodhanasamādiṣṭānbhīṣmasya ratharakṣiṇaḥ

6.472

mohayanbāṇajālena phalguṇastamavākirat /
vidāryamāṇo nīrandhrairgāṇḍīvānniḥsṛtaiḥ śaraiḥ

6.473

duḥśāsanaṃ pārśvagataṃ bhīṣmaḥ sasmitamabravīt /
naite śikhaṇḍino bāṇāḥ śilāsaṃghātabhedinaḥ

6.474

viśanti mama marmāṇi bilaṃ viṣadharā iva /
ete te vajrasaṃsparśā nivātakavacacchidaḥ

6.475

śarīrahāriṇo ghorāḥ kirātaraṇasākṣiṇaḥ /
ityuktvā pāṇḍuputrāya śaktiṃ cikṣepa śaktimān

6.476

tāṃ ca śakrasutastūrṇaṃ cakāra viśikhaistridhā /
sarvāyudheṣu cchinneṣu tato gāṇḍīvadhanvanā

6.477

kṣaṇādbabhūva durlakṣyo bhīṣmo nirvivaraiḥ śaraiḥ /
yudhyamāneṣu vīreṣu bhūtāviṣṭeṣvivākulam

6.478

dārume tumule tasminnirvibhāge baladvaye /
aparāhṇe rathādbhīṣmaḥ sahasrāṃśurivāparaḥ

6.479

aspṛṣṭabhūmirviśikhaiḥ papāta mahasāṃ nidhiḥ /
tasminnipatite vīre ketau sarvadhanuṣmatām

6.480

mahatāmapi vīrāṇāṃ hṛdayāni cakampire /
tato nivṛtte saṃgrāme hāhākāre nabhaḥspṛśiḥ

6.481

divyaṃ bheje nijaṃ bhāvamaluptātmā pitāmahaḥ /
ākampamāne bhuvane vāguvācāśarīriṇī

6.482

bhīṣma kālaṃ pratīkṣasva yogavānuttarāyaṇam /
sarvajña dhāraya prāṇānsvacchandanidhano hṛdi

6.483

śrutvaitatparamaṃ yogamāsasāda suravrataḥ /
tatastridaśavāhinyā visṛṣṭa haṃsarūpiṇaḥ

6.484

tamevārthaṃ samabhyetya munayo bhīṣmamabruvan /
sthito 'smīti ca gāṅgeyo nigadya yaśasāṃ nidhiḥ

6.485

iratalpe gataḥ sarvānkurūnbhītānasāntvayat /
praṇatānatha saṃprāptānpunaḥ kauravapāṇḍavān

6.486

aśrupūrṇekṣaṇānūce saṃbhāvya kurupuṃgavaḥ /
dhāraṇaṃ lambamānasya śiraso me vidhīyatām

6.487

śrutvaitadupadhāneṣu samānīteṣu rājabhiḥ /
jagrāha śāsanāttasya tribhiḥ pārthaḥ śaraiḥ śiraḥ

6.488

bhīṣmastatkarmatuṣṭo 'tha praśaśaṃsa dhanaṃjayam /
pāṇḍavaiḥ kriyatāṃ saṃdhirityuvāca ca kauravam

6.489

***** daśamo yuddhadivasaḥ || 31 || *****
tato rajanyāṃ yātāyāmupāviṣṭeṣu rājasu /
sevyamāno munijanairbhīṣmo jalamayācata

6.490

maṇikāñcanacitreṣu kalaśeṣvamalāmbhasaḥ /
samānīteṣu bhūpālairvyadhānmeghāstramarjunaḥ

6.491

tadudbhūtena payasā gāṅgeyastena tarpitaḥ /
narāvatāraṃ prītātmā sādaraṃ tamapūjayat

6.492

mahāratheṣu yāteṣu samāmantryāpagāsutam /
karṇaḥ prasādayāmāsa tadabhyarcya kṛtāñjaliḥ

6.493

tamuvāca prasannātmā vītamanyuḥ pitāmahaḥ /
bhajasva pārtheṣu śamaṃ vīrāste bhrātarastava

6.494

vaikartanastadākarṇya jagāda vinatānanaḥ /
jāne sarvamavaśyaṃ tu bhavitavyamidaṃ prabho

6.495

kiṃtu duryodhanasyārthe suhṛdo mānakāriṇaḥ /
anujānīhi māṃ tāta samarāya samudyatam

6.496

iti bruvāṇo bhīṣmeṇa so 'nujñāto varūthinīm /
prayayau kuruputrāṇāṃ rathena ghananādinā

6.497

atha kuruvṛṣabāṇāmaṅgarājotsukānāṃ paraparibhavadīkṣābhagnamānādarāṇām /
patihitamanīkaṃ sāmyamāpa drutānāṃ sarayapavanapānīkampitānāṃ vanānām

Original text: Bhāratamañjarī 6-19 · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc