Bhāratamañjarī 6-19 · Chapter 13

iti kṣemendraviracitāyāṃ bhāratamañjaryāṃ strīparva
Śāntiparvan
nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam /
devīṃ sarasvatīṃ vyāsaṃ tato jayamudīrayet

kṛtodakaṃ kṛtāśaucaṃ sthitaṃ surasarittaṭe /
munayo 'bhyāyayurdraṣṭuṃ nāradādyā yudhiṣṭhiram

teṣu prāptāsanārghyeṣu pūjiteṣu purodhasā /
prītyā provāca devarṣiḥ pṛṣṭvā nṛpamanāmayam

diṣṭyā virājase rājankuśalī nihatāhitaḥ /
diṣṭyā śalyādayo vīrā yātā vṛtrasamā kṣayam

kacchinna bandhuvirahādavasthāṃ kātarocitām /
mohādālambya dhairyaghnīṃ vijayaṃ nābhinandasi

ityukte divyamuninā niḥśvasyovāca dharmajaḥ /
śmaśānasadṛśe rājye ko 'sminmodeta mādṛśaḥ

guravaḥ suhṛdaḥ putrā bhṛtyāḥ saṃbandhibāndhavāḥ /
śarīraśeṣairasmābhirghātitā vibhavārthibhiḥ

yadarthaṃ rājyamīhante rājāno hatakaṇṭakam /
te hatāḥ svajanāḥ sarve gato niṣphalatāṃ śramaḥ

idaṃ dahati me ceto yatkarṇo vinipātitaḥ /
sa hi me kathitaḥ kuntyā bhrātā tapanasaṃbhavaḥ

purā vikārajaḥ krodhastasminmama puraḥsaraḥ /
kuntyāḥ sadṛśapādo 'sāviti mārdavamāyayau

aiśvaryalubdhairasmābhirnihataḥ sa sahodaraḥ /
narakāparaparyāyaṃ dhigrājyamadhunā mama

asmadarthe raho mātrā yācitaḥ sa mahāyaśāḥ /
kāle kāle rarakṣāsmānpatitānvadhagocare

śrotumicchāmi bhagavaṃstasya śāpo yathābhavat /
iti rājñā viṣaṇṇena pṛṣṭaḥ provāca nāradaḥ

yuṣmaddeṣātpurā karṇo bhāradvājamayācata /
brahmāstraṃ tacca na dadau droṇo 'smai phalguṇapriyāt

jñātavyaṃ brāhmaṇenaitadityuktastena duḥkhitaḥ /
vipraveṣaṃ vidhāyāśu jāmadagnyāśramaṃ yayau

anyevāsī bhṛgubhuvaḥ so 'tha brahmāstrayācakaḥ /
vicacāra ciraṃ dhanvī mahendragirisānuṣu

taṃ kadāciddijaḥ kaścidajñānāvāptakilbiṣam /
śaśāpātyantakupito homadhenunikārataḥ

mohādapakṛtaṃ yasmāddhomadhenormama tvayā /
saktasya śatruṇā tasmādbhūste cakraṃ grasiṣyati

iti śaptaḥ sa vipreṇa dahyamāna ivāniśam /
ārādhya rāmaṃ brahmāstramavāpa vipulaśramaḥ

tataḥ kadācitsaṃjātavisramavāpa bhṛgusaṃbhavaḥ /
karṇasyāṅke śiraḥ kṛtvā suṣvāpa vratakarṣitaḥ

atrāntare kṛmistīkṣṇadaṃṣṭroṣṭhacaraṇaḥ kṛśaḥ /
adaśaddāruṇaḥ karṇamalarko nāma duḥsahaḥ

guruprabodhacakito yāvatsehe sa tadvyathām /
tāvattadrudhirāsikto nidrāṃ tatyāja bhārgavaḥ

kimetaditi saṃbhrāntaḥ śoṇitasparśakūṇitaḥ /
daṣṭaṃ rādheyamālokya dadarśa vikṛtākṛtim

rāmeṇa dṛṣṭamātro 'tha bhasmībhūtaḥ kṛmiḥ kṣaṇāt /
rākṣaso lohitagrīvaḥ pradīptākṣo babhūva saḥ

so 'bravīdbhṛgubhāryāyāṃ cāpalādabhilāṣukaḥ /
gṛdhro nāma surārātiḥ śapte 'haṃ muninā purā

tacchāpānnirayaṃ yātaḥ pāpāṃ yonimimāṃ vibho /
tvatsaṃdarśanaparyantāṃ prapannaḥ kṣapitā ca sā

ityuktvā rākṣase yāte karṇaṃ papraccha bhārgavaḥ /
kastvaṃ nāsi dvijo nūnaṃ kṣattrastīvravyathāsahaḥ

śrutvaitaccakitaḥ karṇo nijaṃ tasmai nyavedayat /
kulaṃ nāma ca yenāśu taṃ śaśāpa ruṣā guruḥ

brāhmaṇaccadmanā yasmādbrahmāstraṃ prāptavānasi /
tasmāttavaitatparyante vināśamupayāsyati

nirasto bhārgaveṇeti karṇaḥ prāpya suyodhanam /
yuṣmatsaṃgharṣasauhārdāttenāṅgeṣu kṛtaḥ patiḥ

citrāṅgadasya tanayāṃ kaliṅganṛpateḥ purā /
tadbāhubalamāśritya jahāra dhṛtarāṣṭrajaḥ

tasminsvayaṃvare karṇaḥ kupitaṃ rājamaṇḍalam /
yāte duryodhane pūrvameko darpadayodhayat

jitvā samastabhūpālāñjarāsaṃdhaṃ yaśonidhiḥ /
saṃdehadolāmanayanniyuddhena baloddhataḥ

jarāsaṃdho dadau tasmai mālinīṃ nagarīṃ jitaḥ /
anye ca tatyajurvīrā bhāgaṃ bhāgaṃ nareśvarāḥ

vañcitaḥ sa surendreṇa varmakuṇḍalahāriṇā /
śaptaḥ pūrvaṃ dvijendreṇa guruṇā bhārgavena ca

prājñayāmantritaḥ kuntyā gāṅgeyena tiraskṛtaḥ /
śalyena tejasaḥ śāntyai śrāvitaḥ paruṣā giraḥ

hataḥ kṛṣṇadhiyā dhīro divyāstraiḥ śakrajanmanā /
anyathā samare hanyātkastamūrjitavikramam

nāradeneti kathite śokārtaṃ dharmanandanam /
uvāca kuntī dhairyeṇa vidhūya tanayavyathām

raviṇāpyarthitaḥ saṃdhiṃ bubudhe na vidhervaśāt /
yuṣmaddveṣī sa satataṃ mayā svayamupekṣitaḥ

yātaḥ sa sūryasadanaṃ saṃmukhaṃ samare hataḥ /
mā śucaḥ prāptamadhunā bhuṅkṣva rājyamanākulaḥ

na lebhe śarma vipulānkarṇasya kalayanguṇān /
so 'bravīdgūhanānmāturajñāto 'smābhiragrajaḥ

yasmāttasmādbhaviṣyanti cchinnasattvā sadā striyaḥ /
bhaikṣyeṇa phalamūlairvā vṛttayaḥ santyavāritāḥ

tāstyaktāḥ kathamasmābhirghoraḥ sarvakṣayaḥ kṛtaḥ /
lobhāddharmaṃ parityajya prajñāhīnairabhikṣavat

dhyātvāsmābhiḥ kulācāraṃ vikrītā tridive gatiḥ /
aho śvabhirivāsmābhirghoraḥ sarvakṣayaḥ kṛtaḥ

aṅgakṣayāvadhi kṣudraiḥ kalaho vipulaḥ kṛtaḥ /
mittrabanadhuviyogogragrāhasaṃsāravāridhim

saṃgatyāgaplavo naiṣa tarāmi vitaraspṛhaḥ /
arjunaḥ pṛthivīṃ vīro rakṣatvasmāsu gauravāt

tyajāmyāyāsavirasāmetāṃ kutsitajīvikām /
ityuktvati saṃtapte dharmaputre dhanaṃjayaḥ

uvāca kopatāmrākṣaḥ kṣaṇamālokayankṣitim /
aho nu devaśaptānāṃ duḥkhānyante sukhānyati

tatsarveṣvapi śocanti sarvathā vidhivañcitāḥ /
hāsāya sādhugoṣṭhīṣu saṃnyāso 'yaṃ tavādhunā

naṣṭāmarthayamānasya prāptāṃ ca tyajataḥ śriyam /
avasthāviparīteṣu klībakāryeṣu majjatām

saṃnyāso dīrghasūtrāṇāmālasyamabhidhīyate /
lajjākaramato loke kimanyatprājñagarhitam

yatsarvaṃ tyajati kṣipraṃ naraḥ kṣība ivāmbaram /
apūrvamidamārabdhaṃ bhavatā vyasanādhikam

na kadācicchruto 'smābhiḥ kila bhikṣāśano nṛpaḥ /
kramaprāptāmimāṃ lakṣmīṃ bhaja rājannavikriyaḥ

dhanināmeva dhanyānāṃ yajñadānādikāḥ kriyāḥ /
yathā hi śocyastyaktārtho na tathā tyaktajīvitaḥ

vyasurmuhūrtaṃ nidhano nirdhanastu sadā mṛtaḥ /
imāṃ vasumatīṃ rājanmāndhātṛnahuṣopamaḥ

avāpya vividhairyajñairyajasva bahudakṣiṇaiḥ /
iti śakrasutenokto dharmasūnurabhāṣata

śrotumarhasi me pārtha hitvā grāmyasukhaspṛhām /
śīrṇaparṇalavāhāraḥ samaḥ śāntapriyāpriyaḥ

sa brahmacārī vipine kuraṅgāṇāṃ vihāriṇām /
dhiyā na cintaye kiṃcinmaunī vigalitāgrahaḥ

nirāhāro bhaviṣyāmi saṃsārocchittaye muniḥ /
iti bruvāṇaṃ rājānamabhyadhānmārutātmajaḥ

bata deva jaḍasyeva buddhiste durgrahe dṛḍhā /
aghātayitvā pṛthivīṃ kiṃ naiṣā dhīstvayā kṛtāḥ

kiṃ jalāhṛtayantreṇa nirdagdhe nagare 'gninā /
rājanna paścimavayāḥ sarvatyāgī na śobhase

madhumāsu ivāśokaḥ sahasā śuṣkapallavaḥ /
pāptāṃ pāṇapaṇenātha śrameṇa pṛthivīmimām

tyajatastava sāvajñaṃ mohādanyatkimucyate /
vidhūya vighnasaṃmardamāsthāya sa cirānnidhim

padā kṣipasi kiṃ rājangataṃ na prāpyate punaḥ /
taistaiḥ prāṇaparityagaiḥ kāntamāhṛtya gatvarām

madhumatto yathā śete tathā tvaṃ kartumudyataḥ /
saṃnyāsavipralabdhātmā na sthitiṃ hātumarhasi

muktā vṛkṣā na dṛśyante mokṣaścettyaktakarmaṇām /
kiṃ vānyatpatitāḥ sarve tadaiva vyasane vayam

yadaiva tvaṃ grāmakāmastvaṃ dhātrā jyeṣṭhaḥ kṛto 'si naḥ /
purā vane grāmakāmastvaṃ grāme 'dya vanotsukaḥ

tiṣṭhatyaṅke na ca skanadhe kaṣṭaṃ bāla ivāturaḥ /
sattvaśīlāḥ svakarmasthā mucyante gṛhamedhinaḥ

vane kuraṅgamātaṅgā na tu dṛṣṭā divaṃ gatāḥ /
ityukte bīmasenena punarūce dhanaṃjayaḥ

rājannasti gṛhe mokṣo dhanyānāṃ vighasāśinām /
ajātaśmaśravo bālāḥ purā brāhmaṇaputrakāḥ

akāle śritavairāgyā vanametya pravavrajuḥ /
saṃjātakarumasteṣu pakṣirūpī puraṃdaraḥ

praśaśaṃsa tadabhyāse gṛhasthānvighasāśinaḥ /
hiraṇmayasya śukaneste śrutvā bhāṣitaṃ dvijāḥ

ātmānaṃ menire mūrkhāḥ prahṛṣṭā vighasāśinam /
śakuniḥ so 'tha taiḥ pṛṣṭo jagāda vihasanniva

rūkṣāḥ kṛśā malādigdhā vipine kaṣṭavṛttayaḥ /
duḥkhaikabhāgino nityaṃ na yūyaṃ vighasāsinaḥ

sāyaṃ prātarvibhajyānnaṃ vidhivadgṛhamedhinaḥ /
bhṛtyārthiśeṣaṃ ye 'śnanti te dhanyā vighasāśinaḥ

teṣāṃ puṇyairaparyantairdivi lokāḥ sanātanāḥ /
gṛhādāśramiṇaḥ sarve jīvantyabhrādiva prajāḥ

evaṃ te bodhitā yuktvā svagarūpeṇa vajriṇā /
vanavāsaṃ parityajya dvijāḥ svagṛhamāyayuḥ

gatijñaḥ sarvadharmāṇāmācāryāṇāṃ ca tattvavit /
tvamapyevaṃ mahīpāla na sthitiṃ tyaktumarhasi

arjuneneti kathite mādrīputrāvathocatuḥ /
bhaja rājyamanāyāsamidamuddhṛtakaṇṭakam

sāmrājyavijayī yajvā pāhi bhūmipate prajāḥ /
yamābhyāmityabhihite priyā praṇayinī priyam

draupadī dharmatanayaṃ babhāṣe valguvādinī /
tvadājñākāriṇo vīrā bhrātarastridaśatviṣaḥ

anutsāhena te paśya likhantyete mṛṣā bhuvam /
yadetairduṣkaraṃ karma samare kṛtamojasā

tadadya rājyabhāgena saphalaṃ kartumarhasi /
adhomukhānāṃ śvasatāṃ niṣphalārambhaduḥkhinām

praṇayairmānayaiteṣāmabhinanadya parākramam /
aklībacarito rājanrājyaṃ nijabhujārjitam

bhajasva vijayotthānāṃ na klībāḥ saṃpadāṃ padam /
ityukte kṛṣṇayā jiṣṇuḥ punarnṛpamabhāṣata

lokasya pālanātsamyagrājānaḥ svargagāminaḥ /
svadharmeṣu pravartante rājadaṇḍabhayātprajāḥ

mitho matsyā ivāśnanti janā daṇḍavivarjitāḥ /
yatra saṃnihito daṇḍaḥ śyāmo lohitalocanaḥ

tatra vedaiśca yajñaiśca vardhante dharmasaṃpadaḥ /
taistaistapobhirucitairyatphalaṃ śāntatojasām

tadeva daṇḍadhārasya dharmabhrāturmahībhṛtaḥ /
janakaṃ rājyavimukhaṃ yiyāsuṃ kānanaṃ purā

uvāca patnī praṇayānmadhuraṃ dharmavādinī /
rājanvane na mokṣo 'sti bandho nāsti gṛheṣu ca

svakarmaṇi pravṛttānāmapavargo vivekinām /
amuṇḍitaspṛhā muṇḍā bahirantaḥ kaṣāyiṇaḥ

dambhadharmadhvajā loke kathyante dharmavādibhiḥ /
tasmādrājye 'pi bhavatā vartamānena sarvadā

labhyaḥ satyamasaktena sukhinā saṃsṛtikṣayaḥ /
ityukto maithilaḥ patnyā jīvanmuktadaśāṃ śritaḥ

yayāvatyaktarājyo 'pi paramaṃ dhāma śāśvatam /
phalguṇeneti kathite devasthāne praśaṃsati

muniḥ pravṛttadharmaṃ ca kṛṣṇadvaipāyano 'bravīt /
prajānāṃ pālanaṃ samyaksvadharmaste mahīpate

araṇyagamanaṃ rājñāmakāle sthitiviplavaḥ /
siddhiṃ prakṛtino(to) yātāḥ sudyumnapramukhā nṛpāḥ

tapaḥkleśairasaṃspṛṣṭa yathāvaddaṇḍadhāraṇāt /
bhrātarau prāḍmunivarau śrutismṛtiviśāradau

abhūtāṃ śaṅkhalikhitāvācāraniśitavratau /
kadācidāśrame bhrātuḥ svayamādāya pādapāt

phalāni likhito mohādbhuktavānpraṇayādiva /
tamabhyetyābravīcchaṅkho dharmabhraṃśabhayākulaḥ

stainyametanna jānīṣe kasmātparaphalāśanam /
gaccha pāpaṃ kṛtaṃ bhrātaḥ svayaṃ rājñe nivedaya

ityukto likhitastena sudyamnaṃ vasudhādhipam /
śrutvācacakṣe daṇḍārthīṃ sa svayaṃ phalabhakṣaṇam

tamabhyadhātkṣitipatirbhagavanvipulavratāḥ /
yūyaṃ pramāṇaṃ dharmāṇāṃ śucirgaccha varānmama

ityucyamāno rājñāpi daṇḍameva punaḥ punaḥ /
so 'yācata sadācārabhraṃśabhīrurnareśvaram

tatastasya karacchedamādideśa mahīpatiḥ /
chinnahastaḥ sa ca yayau prahṛṣṭo bhrāturantikam

tadgirā ca punardadyāṃ snātvā jātakaradvayaḥ /
sa babhūva tapoyogātpraśāntānuśayajvaraḥ

sudyumno 'pi prajānāthaḥ samyagdaṇḍasya dhāraṇāt /
tapaḥsamucitāṃllokānavāpa yaśasāṃ nidhiḥ

***** sudyumnopākhyānam || 1 || *****
tasmātpālaya bhūpāla kṣattradharme sthitaḥ prajāḥ /
kṣayaṃ kālakṛtaṃ vīkṣya mā ca śoke manaḥ kṛthāḥ

bhūtvā bhūtvā pralīyante kālena kalitāḥ kila /
lokāḥ kālakalājalaiścitraścāyaṃ bhavaśramaḥ

uktaṃ senajitā rājñā purā rājanvivekinā /
duḥkhe dṛḍhaṃ manaḥ kuryānnartiśokagadauṣadham

śocatāṃ dhṛtihīnānāṃ na śāntirjāyate kvacit /
duḥkhairāyānti duḥkhāni dhanānīva dhanairnṛṇām

dṛṣṭvā jagati jantūnāṃ kāle kāle bhavābhavam /
phalānāmiva kālajñaḥ ko 'nuśocati tattvadhīḥ

janakena purā pṛṣṭo jagāda brāhmaṇo 'śmakaḥ /
svabhāvanaśvarānbhāvānna śocanti vivekinaḥ

na kaściddṛśyate 'tyetuṃ sthāvareṣu careṣu ca /
śakto hyāyuṣi maryādāṃ yaḥ kālavihitāṃ bhavet

dhanamāyuḥ śarīraṃ ca jātistaruṇatā tathā /
bhajante kālavaicitryānnānārūpaviparyayam

uccā nīcatvamāyānti viśīryante ca saṃhatāḥ /
bhavanti kila kālena nimnānyucchrāyavanti ca

hīnavaṃśāḥ kulīnatvaṃ dhaninaśca daridratām /
yānti mūrkhāśca vaiduṣyaṃ daurbhāgyaṃ subhagāstathā

svalpāyuṣaśca rājāno daridrāśca śatāyuṣaḥ /
jarābhagnāśca dṛśyante rasāyanavicakṣaṇāḥ

dhanino vyādhisaṃtaptā daridrāśca nirāmayāḥ /
āyurvedavido yānti taruṇā eva pañcatām

mūrkhāḥ sadācāraratāḥ paṇḍitā dharmavarjitāḥ /
bhavanti kālavihataistaistaiḥ kila viparyayaiḥ

api trailokyakartārascaturmukhamukhāḥ surāḥ /
na hi kālakaṭākṣeṇa lakṣitaṃ rakṣituṃ kṣamāḥ

śrīmatāṃ hīnavittānāṃ dhīmatāṃ jaḍacetasām /
tulyaṃ niranurakto hi kālapaṇyagṛhe krayaḥ

kālānilavilolānāṃ dehināṃ bhavakānane /
drumāṇāmiva jāyante mitho nityaṃ gamāgamāḥ

akasmātsaṃgato nāma yadyakasmādvinaśyanti /
śokaḥ kiṃ tatra jantūnāṃ satataṃ hi gatāgatam

na viyogeṣu saṃtāpaḥ kāryaḥ kila vivekibhiḥ /
abhāvānubhave bhāvā bhave hi kṣaṇabhaṅginaḥ

aśmakeneti kathitaṃ kathayitvā munīśvaraḥ /
virarāma samālokya gāḍhaśoka yudhiṣṭhiram

***** aśmakagītā || 2 || *****
athārjunena praṇayātpreritaḥ puṣkarekṣaṇaḥ /
bhagavānkaiṭabhārātirdharmasūnubhāṣata

viṣādaṃ mā vṛthā rājañśarīrocchoṣaṇaṃ kṛthāḥ /
teṣāṃ hatānāṃ vīrāṇāṃ na śokātpunarāgamaḥ

eke 'dya prātarapare paścādanye punaḥ pare /
sarve niḥsīmni saṃsāre yānti kaḥ kena śocyate

nūnamakṣayamātmānaṃ mohātsarvo 'bhimanyate /
yatpuraḥsthitanāśo 'pi naṣṭañśocati naśvaraḥ

te janāste prabhāvāśca tāśca prajvalitāḥ śriyaḥ /
helayā kila kālena prāpitāḥ smṛtiśeṣatām

sṛñjayaṃ nāma bhūpālaṃ bhagavāneṣa nāradaḥ /
kṛpayāśvāsayannūce putraśokākulaṃ purā

rājanprāptāvadhiṃ putraṃ yātaṃ kimanuśocasi /
sarvaṃ jagatsahāsmābhiḥ paryante na bhaviṣyati

matuttaḥ pṛthivīpālaḥ kālena nidhanaṃ gataḥ /
yasyāsanbhuvi gīrvāṇāḥ sendrā yajñasabhāsadāḥ

vavarṣa kanakaṃ yasmai vatsaraṃ pākaśāsanaḥ /
abhūdbṛhaspatibhrātā saṃvarto yasya yājakaḥ

suhotraśca mahīnāthaḥ kathāśeṣatvamāgataḥ /
yo yathārthāṃ vasumatīṃ cakre kāñcanavṛṣṭibhiḥ

bṛhadrathaśca nṛpatiryāto 'staṃ rathināṃ varaḥ /
yasya yajñe surapatiḥ somaṃ pītvā mudaṃ yayau

śibirauśīnaraḥ pṛthvīmekacchatrāṃ śaśāsa yaḥ /
sa dhuryaḥ sarvadāttṝṇāṃ prayātaḥ kīrtiśeṣatām

sahasreṇāśvamedhānāṃ rājasūyaśatena ca /
īje yaḥ so 'pi bharataḥ kālena tridivaṃ gataḥ

sa ca dāśarāthī rāmo daśakaṇṭhakulāntakaḥ /
yātaḥ paryantapadavīṃ gīyamānaguṇaḥ suraiḥ

bhagīrathaśca bhūpālastapasā yas jāhnavī /
avāpa śaṃkaraśiraḥ sa kālasyecchayā gataḥ

so 'pi smṛtidaśāṃ prāpto dilīpaḥ pṛthivīpatiḥ /
yūpe hiraṇmaye yasya nanṛtustridivaukasaḥ

ayonijaśca māṃdhātā sa sarvavijayī nṛpaḥ /
gataḥ śakrādayo devā yasyāsankāntavikrame

yayātirapi kālena kṣmāpālaḥ pralayaṃ gataḥ /
devāsuraraṇe vīro yo jaghānāmaradviṣaḥ

yaśaḥ śarīramaviśatso 'mbarīṣaśca pārthivaḥ /
yasya śāsanamamlānaṃ nṛpā mālyamivāvahan

śaśabindurnarapatiḥ so 'pyantapadamāśritaḥ /
abhūtkoṭiśataṃ yasya putrāṇāṃ śakravarcasām

gato gayaśca nṛpatiryaḥ kāñcanamayīṃ mahīm /
pradadau yasya saṃkhyāṃ ca yajñānāṃ na pracakṣate

prayāto rantidevaśca yajñeṣu paśucarmabhiḥ /
srutaiḥ pravartitā tena puṇyā carmaṇvatī nadī

atītaḥ sa ca bhūpālaḥ sagaro yena sāgarāḥ /
ṣaṣṭyā putrasahasrāṇāṃ kṛtāsturagarakṣiṇām

vainyaśca yo dhanuṣkoṭyā parvatānkarotpṛthak /
so 'pi śakrādhipo rājā priyaṃ tatyāja vigraham

ete cānye ca bhūpālāḥ kālena kavalīkṛtāḥ /
mā śacastava madvākyātputraḥ sṛñjaya jīvatu

ityuktvā nārado rājñaḥ kanakaṣṭhīvinaṃ sutam /
taṃ sahasrāyuṣaṃ cakre jīvayitvā kṛpānidhiḥ

***** ṣoḍaśarājakīyam || 3 || *****
kathaṃ sa kāñcanaṣṭhīvī sṛñjayasya suto 'bhavat /
pṛṣṭo dharmasuteneti punaruce caturbhujaḥ

sṛñjayasya kṣitipatestathā nāradaparvatau /
devarṣī tasthaturgehe martyalokavihāriṇau

vaktavyaṃ hṛdgataṃ sarvaṃ mithastāviti saṃvidam /
cakratustatra sahitau prītyā praṇayaśālinau

sṝñjayastatsaparyāyai kanyāṃ lāvaṇyabhūṣaṇām /
yathārthanāmnīṃ tanayāṃ sukumārīṃ samādiśat

bālāṃ paricarantīṃ tāṃ hariṇīhārilocanām /
nirvarṇayannanimiṣo nārado 'būtsmarākulaḥ

taṃ tasya hṛdgataṃ bhāvaṃ gūhamānasya lajjayā /
svasrīyaḥ parvataḥ kṣipraṃ bubudhe jñānacakṣuṣā

maryādābhraṃśakupitaḥ sa śaśāpātha mātulam /
patirvānararūpo 'syāḥ sukumāryā bhaviṣyasi

iti tena ruṣā śaptaḥ kopāttamapi nāradaḥ /
śaśāpāśvargago bhūyādbhavāniti sutaṃ svasuḥ

vitīrṇāṃ sṛñjayenātha kanyāṃ kālena nāradaḥ /
tāṃ prāpyodvāhasamaye kṣaṇāccāsīttathavidhaḥ

sāpi tadvidhamāsādya bhartāraṃ nāradaṃ satī /
ananyamanasā mene taṃ netrāmṛtanirjharam

śamayitvā mithaḥ śāpaṃ praśānte manyuviplave /
prītyā babhūvatuḥ svasthau tau parityajya vikriyām

tyaktavānararūpaṃ ca sukumārī pativratā /
śaṅkitā nāradaṃ bheje cireṇa jñātatatkathā

ataḥ śeṣāṃ kathāmeṣa svayaṃ vadatu nāradaḥ /
ityuktvā virate kṛṣṇe tamapṛcchadyudhiṣṭhiraḥ

munistenābravītpṛṣṭastathāhaṃ parvatānugaḥ /
uṣitvā sṛñjayagṛhe paritoṣamupāgataḥ

asmadvarāttato rājñaḥ sṛñjayasya suto gataḥ /
yathārthaṃ kāñcanaṣṭhīvī na sehe taṃ śatakratuḥ

taṃ śiśuṃ jāhnavītīre kelisaktaṃ yadṛcchayā /
aghātayatsurapatirvajreṇa vyāghrarūpiṇā

sṛñjayastaṃ hataṃ dṛṣṭvā putraṃ rājīvalocanam /
śuśoca viṣamāyāsamūrchāvihvalamānasaḥ

pralāpamukharaṃ kṣmāpaṃ taṃ vilokyāhamākulam /
kṛpayājīvayaṃ tasya svarṇaṣṭhīvinamātmajam

madvarātsa sahasrāyurbhuktvā vasumatīmimām /
kālena yātastridivaṃ sthāyino na hi dehinaḥ

***** svarṇaṣṭhīvyupākhyānam || 4 || *****
nāradeneti kathite vyāsenāpi muhurmuhuḥ /
bodhito dharmatanayaḥ śokārtaḥ punarabravīt

lobhāndhaṃ patitaṃ dhiṅbhāmasminkilbiṣasaṃkaṭe /
bhogāśayā kṛto yena gurubandhusutakṣayaḥ

punaḥ punarimāṃ hutvā vahnau pātakinīṃ tanum /
kṣayaṃ yāsyati manye no na bhīṣmavadhapātakam

iti śokānalakrāntaṃ vilapantaṃ yudhiṣṭhiram /
uvāca lokasthitaye parāśarasuto muniḥ

saṃgrāmajīvināṃ rājñāṃ dharmaḥ śatruvadhaḥ sadā /
kṛtvā kulocitaṃ karma mā viṣādaṃ vṛthā kṛthāḥ

kīrtanairanutāpaiśca prāyaścittairmahābalaiḥ /
dānaistīrthābhiṣekaiśca pāpānāmasti niṣkṛtiḥ

nijadharmaparityāgāttvaṃ tu rājansakalmaṣaḥ /
yajasva hayamedhena mithyā yadi viśaṅkase

prajāḥ pālaya visrabdhaṃ hatanāthāśca yoṣitaḥ /
nihātārātiputrāṇāṃ putravatpaśya kanyakāḥ

iti bruvāṇo bhagavānrājñā pṛṣṭo muniḥ punaḥ /
uvāca sarvapāpānāṃ praśāntiṃ śāntaviplavaḥ

satkarmaṇāmakaraṇānninditānāṃ ca sevanāt /
paścāttāpamanāsādya prāyaścittaṃ naror'hati

kapālī dvādaśa samāścaranbhaikṣyamasaṃvṛtaḥ /
brahmahatyābhayāttīvrādvratānte mucyate naraḥ

etattulyāni pāpāni yajñairvipuladakṣiṇaiḥ /
gosahasrapradānaiśca taranti kila dehinaḥ

surāpaiśceryata pāpaṃ pītvāgnisadṛśīṃ surām /
vahnivarṇaśikhāśāyī mucyate gurutalpagaḥ

bhṛguvahninipātena mahāprasthānakena ca /
mahīdānena dātṝṇāṃ kṣīyate gurupātakam

prāyaścittaṃ na tu strīṇāṃ rajasā saṃvṛtā hitāḥ /
mahaugheneva vāhinyo bhavanti vimalāśayāḥ

bhakṣyābhakṣyavicāreṇa kāryākāryavibhedataḥ /
vihitāvihitodīrṇaḥ sūkṣmo 'yaṃ dharmasaṃkaraḥ

abhinandya nijaṃ rājyaṃ svīkṛtya prakṛtīstathā /
gaccha śāntanavaṃ bhīṣmaṃ sa te dharmānpravakṣyati

iti dvaipāyanenoktaḥ kṛṣṇena ca vibodhitaḥ /
dhṛtarāṣṭraṃ puraskṛtya nagaraṃ sānugo 'viśat

pūjyamānaḥ prakṛtibhirgīyamānaśca māgadhaiḥ /
rājadhānīṃ samāsādya viveśa rucirāṃ sabhām

upasthitānsvayaṃ tatra brāhmaṇānvipulāśiṣaḥ /
apūjayatpuraskṛtya dhaumyaṃ dhuryaṃ purodhasām

***** yudhiṣṭhiranagarapraveśaḥ || 5 || *****
atrāntare tridaṇḍāṅkastriśikhaḥ kapaṭo muniḥ /
suhṛdduryodhanasyāyāccārvāko nāma rāśrasaḥ

so 'bravīddharmajaṃ rājanvacmi tvāṃ brāhmaṇājñayā /
bandhumittradruhaḥ kiṃ te rājyena dhvastatejasaḥ

iti bruvāṇe cārvāke viṣaṇṇe ca yudhiṣṭhire /
brāhmaṇāste krudhāviṣṭā jajñire jñānacakṣuṣaḥ

sakhā duryodhanasyāyaṃ cārvāko nāma rākṣasaḥ /
uktveti taṃ dvijāścakrur huṃkāreṇaiva bhasmasāt

tasminbrāhmaṇakopena nirdagdhe rajanīcare /
uvāca vihasañśauriramṛtaṃ vikiranniva

avadhyaḥ sarvabhūtānāṃ tapasvī vedhaso varāt /
edho brāhmaṇakopāgnerbabhūvaiṣa niśācaraḥ

so 'yaṃ diṣṭyā hataḥ pāpastejasā brahmavādinām /
ityuktavati govinde sabhāyāmutsavo 'bhavat

***** cārvākanigrahaḥ || 6 || *****
athābhiṣeko divyena vidhinā dharmajanmanaḥ /
avartata hate vṛtre devasyeva śatakratoḥ

sumeruvipule pīṭhe pariṣvakto jayaśriyā /
pradīpasaṃdhyāruciro divākara ivābabhau

dhṛtvā daivatavatpūrvaṃ dhṛtarāṣṭraṃ vadhūsakham /
nidhāya mārutasutaṃ yauvarājye mahābhujam

viduraṃ mantrakāryeṣu digjayeṣu dhanaṃjayam /
saṃjayaṃ vyayacintāsu nakulaṃ sainyapālane

dhaumyaṃ brāhmaṇacintāsu sahadevaṃ ca saṃnidhau /
uciteṣu ca kāryeṣu vṛddhāmātyānakalpayat

***** yudhiṣṭhirābhiṣekaḥ || 7 || *****
tataḥ stutvā hṛṣīkeśaṃ duryodhananiveśanam /
mahārharatnaruciraṃ dadau bhīmāya dharmajaḥ

vṛtaṃ dāsīsahasraiśca duḥśāsanagṛhaṃ nṛpaḥ /
arjunāya dadau ratnakāñcanodāramandiram

anyebhyo 'pi vilabhyaivaṃ kauravāvasathāvalīm /
labdhapraśamanaṃ cakre cakrāyudhamate sthitaḥ

tato vidhāya bandhūnāṃ rājā śrāddhaṃ yathāvidhi /
prapākūpanipānāṅkāstebhyo dharmānakalpayat

atha prabhāte bhūpālaḥ pūjayitvāmbikāsutam /
gāndharīṃ svāṃ ca jananīṃ praṇamya racitāñjaliḥ

viśrāntaṃ puṇḍarīkākṣaṃ stitamarjunamandire /
sānugaḥ prayayau druṣṭuṃ brahmaṇamiva vāsavaḥ

tamāsādya nabhaḥśyāmaṃ vyāptaṃ kaustubhakāntibhiḥ /
dineśakiraṇodāravāsarārambhavibhramam

sumerukūṭavikaṭe niṣaṇṇaṃ kanakāsane /
tatkāntivalayeneva saṃvītaṃ pītavāsasā

dhyāyantaṃ kimapi prahvo jagāda jagatīpatiḥ /
taddarśanānandasudhāṃ dantakāntyā kiranniva

sukhena kaccidbhagavanvyatītā tava śarvarī /
tvadyoganidrāsarasīvilāsramarāvalī

ityuktaḥ kamalākāntaḥ kimapi dhyānamāsthitaḥ /
na jagāda yadā kiṃcittadā rājāvadatpunaḥ

aho na sarvabhūtātmandhyeyastvaṃ tattvadarśinām /
vimalaṃ dhyānamālambya vismayaṃ vidadhāsi naḥ

kuśalaṃ jagatāṃ kacciditi vādini bhūpatau /
īṣadunmīlya nayane viśvarūpī tamabhyadhāt

śaraśayyāgato bhīṣmaḥ pravṛttaḥ stotumadya mām /
tamahaṃ manasā yāto mānyaṃ sarvamanīṣiṇām

sa me bahumataḥ śrīmānyoginaṃ cintayāmi tam /
ye māṃ smaranti satataṃ dehatyāge smarāmi tān

uttarāśāpraṇayitāṃ yātaḥ prāyo divākaraḥ /
devavratasya kāle 'yaṃ mumukṣordehamuktaye

śrutvaitaddharmatanayaḥ praṇayāvartitāñjaliḥ /
uvāca bhagavanbhīṣmastvatsaṃdarśanamarhati

tadehi sarve gacchāmastaṃ druṣṭuṃ tejasāṃ nidhim /
aśeṣasaṃśayacchettā sa me jñānaṃ pravakṣyati

ityukto dharmarājena sahitaḥ phalguṇena ca /
bhīmasātyakimukhyaiśca pratasthe syandane hariḥ

asminnavasare bhīṣmaḥ sarvairmunigaṇairvṛtaḥ /
tuṣṭāva prayato dhyātvā viṣṇuṃ jiṣṇuṃ jagaddhiṣām

saṃsāramarusaṃtāpanirvāṇasuraśākhine /
mohastambheramaghaṭāharaye haraye namaḥ

sphuratsaṃvinmaṇiśikhāṃ cittaprāṅganacandrikām /
prapadye bhagavadbhaktimānandodyānavāhinīm

phullollasatsamutsāhaśaktivyāptajagattrayām /
yā pūrvakoṭirbhāvānāṃ sattāṃ tāṃ vaiṣṇavīṃ namaḥ

pavanāghaṭṭitāmbhojavanaparyantalambinām /
jalānāmiva jantūnāṃ sthairyameko hariḥ smṛtaḥ

namaḥ sūryātmane tasmai saṃvitkiraṇaśāline /
hṛtkuśeśayakośaśrīsamunmeṣavidhāyine

namastasmai yamīkṣante jñānino gatamṛtyavaḥ /
paramaṃ puruṣaṃ pāre tamasāṃ mahasāṃ tathā

yajñāya yajñahaviṣe yajñasomamayātmane /
namaḥ sarasvatīvāhahaṃsāyākhilarūpiṇe

satyāya dharmanidhaye kṣetrajñāyāmṛtātmane /
sāṃkhyayogapratiṣṭhāya namo mokṣaikahetave

ghorāya māyānidhaye sahasraśirase namaḥ /
yoganidrātmane nābhipadmodbhūtajagatsṛje

namaḥ salilarūpāya kāraṇāya jagatsthitau /
duṣṭakālāya valine jīvāya pavanātmane

kālāya dhāmne varṇānāṃ sarvalokamayātmane /
lokaprāṇāya bhūtānāṃ namo viśvāya vedhase

tṛptāya siṃhavapuṣe daityasaṃhārakāriṇe /
vīryāyānantamahase jagadbhārabhṛte namaḥ

saṃsārakartre mohāya jñānāya timiracchide /
acityadhāmne guhyāya rudrāya jaṭine namaḥ

śāntāya śāntakallolakaivalyapadaśāyine /
sarvabhāvātiriktāya namaḥ sarvamayātmane

indīvaravanaśyāsame sphuratkiñjilkavibhrame /
bibhrāṇaṃ vāsasī viṣṇuṃ naumi netrarasāyanam

ityuktvā nirbharānandaḥ praṇamya manasā harim /
dadhyau śāntanavaḥ sāstraiḥ stūyamāno maharṣibhiḥ

atha pāṇḍusutaiḥ sārdhaṃ rathairgambhīranādibhiḥ /
āyayau sātyakisakhaḥ saṃjayādyaiśca keśavaḥ

āyātkṛṣṇaḥ kurukṣetraṃ tānpaśyanbhārgavahradān /
yudhiṣṭhirāyākathayaddharmyaṃ rāmaparākramam

tataḥ surasaritsūnuṃ dadarśa śaraśāyinam /
sānugaḥ śaurirabhyetya svāṃśujālairivāvṛtam

taruṇārkopamāpātraṃ vṛddhaṃ vṛddhena tejasā /
ruddhaṃ siṃhamiva sphāraśarakāñcanapañjare

avaruhya rathātkṛṣṇaḥ sānugaśca yudhiṣṭhiraḥ /
praṇamyopāviśansarve praśaṃsantaḥ pitāmaham

tato 'bravīcchāntanavaṃ śaraśreṇīvṛthākulam /
sādaraṃ puṇḍarīkākṣo dṛśā nirvāpayannivaṣa

kañcitte vimalaṃ jñānaṃ paramaṃ brahmadarśanam /
vajrāgradāruṇaśarasyūtasya na vilupyate

nidhānaṃ guṇaratnānāṃ śekharaṃ śauryaśālinām /
dhanyatā māninī manye vahati tvāṃ vasuṃdharā

gāḍhānuśayasaṃtaptastvayi vīra śarārdite /
vyathito dharmatanayo na kvāpi labhate dhṛtim

sarvajña dharmānakhilānkathayāsmai girā mama /
prasannakaraṇajñānapaṭurbhava gatavyathaḥ

kṣīrodaśāyī bhagavānityuktvā garuḍadhvajaḥ /
karāmṛtakarāluptavyathaṃ cakre suravratam

athāpatatpuṣpavṛṣṭirmūrdhni gāṅgeyakṛṣṇayoḥ /
vyāsanāradamukhyāśca praśaśaṃsuḥ smayena tau

śvo vaktāsmyakhilāndharmānityukte 'tha janārdanaḥ /
jāhvavīsutamāmantrya prataśthe pāṇḍavaiḥ saha

uṣitvā rajanīṃ śauriḥ pārthāśca nijaveśmani /
rathaiḥ śāntanavaṃ druṣṭuṃ prātaḥ sarve samāyayuḥ

te vihāya rathāṃstūrṇaṃ praṇipatya pitāmaham /
parivāryopaviviśuḥ sevyamānaṃ maharṣibhiḥ

tataḥ pṛṣṭo harirbhīṣmaṃ śāntavyathamanāmayam /
uvāca kathyatāṃ didvansvadharmāndharmasūnave

bhavatprasādātsvartho 'haṃ vakṣyāmi tava śāsanāt /
kiṃ tu pṛcchatu māṃ rājā dharmaniṣṭho yudhiṣṭhiraḥ

vṛtte kṣatrocite kārye na lajjā kartumarhati /
ukte pitāmaheneti kṛṣṇavākyādyudhiṣṭhiraḥ

abhyetya bhīṣmacaraṇau vavande hrīnatānanaḥ /
sa tena mūrdhnyupāghrāya pṛccha māmiti coditaḥ

prajānāṃ pālane dharmaṃ pūrvaṃ papraccha dharmajaḥ /
tato jagāda gāṅgeyaḥ praṇamya manasā harim

śṛṇu putra yathā rājye virājante nareśvarāḥ /
paramaṃ saṃśayasthānamādhipatyaṃ pramādinām

atikaṅkaṇakeyūrahāraṃ rājñāṃ vibhūṣaṇam /
nityaṃ dvijātimānyatvaṃ prajāpālanarañjanam

paramaṃ daivataṃ viprā nigrahānugrahāya ca /
rājñāṃ śriyo hi tadvākyādbhavanti na bhavanti ca

jātaṃ brāhmaṇataḥ kṣattraṃ salilācca hutāśanaḥ /
śastraṃ tathāśmato yāni kṣata(ya)mete svajanmasu

rājavṛttiriyaṃ pūrvā yanna tīvraṃ na mārdavam /
rūḍhirviṣāmṛtasphārairbhīmaḥ sevyaśca sāgaraḥ

hitairmānyaiśca rakṣyante bhṛtyairnṛpatisaṃpadaḥ /
tāneva nābhimanyante rājāno hi niraṅkuśāḥ

sunayo rājavṛttīnāṃ vinayo guṇasaṃpadām /
lāvaṇyamiva nārīṇāṃ vibhūṣaṇamakṛtrimam

sa nṛpaḥ kamalākelidhāmakarṇābjaṣaṭpadaḥ /
piśunairnābhimanyante yasminsaṃbhṛtavṛttayaḥ

siddhaye saṃyatadhiyāṃ sanmantrabalaśālinām /
samastacittagrahaṇaṃ yogināmiva bhūbhujām

mṛduṃ bālamivādhairyaṃ vinodarasikaṃ sadā /
rājānaṃ hāsyasaṃpannaṃ manyante sevakāstṛṇam

narmasācivyamāptāste bhūpaterlaghucetasaḥ /
tāṃ tāmutkramya maryādāṃ vartante kāmacāriṇaḥ

rājasrīsaṃgamaṃ yānti rājatulyavibhūṣaṇāḥ /
suṣiraṃ kurvate rājyaṃ svāṃ svaniṃ mūṣikā iva

hayaṃ rathaṃ gajaṃ vāso rājayogyaṃ tathāsanam /
āruhya rājñā spardhante vismaranti ca bhṛtyatām

bahu dattaṃ na manyante yācante durlabhānyapi /
nindanti svābhicaritaṃ bahirmantraṃ kiranti ca

rājadeyaṃ harantaśca lajjante nijakarmasu /
prathayanti ca mithyaiva loke bhūpālavaśyatām

svāminā kelisaktena śanakairmarmadarśinaḥ /
kimanyatpeśaladhiyā khelante rājavallabhāḥ

mantrairbhūtāni śāmyanti dānairmṛtyurnivartate /
prajānāṃ dalane saktā na tu te rājasaṃmatāḥ

susahāyaḥ sthirārambho gūḍhamantraḥ sadodyataḥ /
prajāhito 'pramattaśca rājā rājye virājate

ko hi paśyedimaṃ lokaṃ gāḍhena tamasā vṛtam /
rājñaḥ śaśāṅkayaśasaḥ pratāpo yadi na sphuret

avaśyamekacaraṇo dharmo 'sminkalikardame /
praskhaledbhūmipālānāṃ vinā daṇḍāvalambanam

arājake purā loke pravṛtte dharmaviplave /
surārthitena vidhinā nayopāye pravartate

caturvargaphale śāstre bhāgairātte munīśvaraiḥ /
asṛjanmānasaṃ jiṣṇuṃ tumulaṃ virajaṃ sutam

sa niyukto bhagavatā prajānāṃ paripālane /
tacchāsanamanādṛtya saṃnyāsavirato 'bhavat

kīryāmāno 'pi tatputrastathaiva tapase gataḥ /
tatsutaḥ kardamākhyaśca viraktaḥ kānanaṃ yayau

anaṅganāmnastatsūnostanayo 'tibalastataḥ /
rājābhūnmṛtyutanayāṃ munīnāṃ prāpa yaḥ priyām

venaṃ nāma sutaṃ tasyāṃ saṃprāpya tapase yayau /
tataḥ krūro 'bhavadrājā venaḥ kopaviṣolbaṇaḥ

munayo mantrapūtaistaṃ jaghnurvajraśitaiḥ kuśaiḥ /
tasyoruṃ dakṣiṇaṃ mantraiste nirmathya maharṣayaḥ

hrasvaṃ dehaṃ tadudbhūtaṃ dadṛśurvikṛtaṃ naram /
sa tairukto niṣīdeti niṣādajanako 'bhavat

venasya dakṣiṇaṃ pāṇiṃ nirmathya munayaḥ punaḥ /
apaśyanvainyamuditaṃ sāyudhaṃ śakravikramam

sa daṇḍanītimāsādya śaśāsa muniśāsanāt /
prāptāṃ ratnapradāṃ sākṣātpṛthvīṃ sagirisāgarām

tamāviveśa bhagavāṃllokapālasakho hariḥ /
naradevā iti khyātāstataḥ prabhṛti bhūmipāḥ

rājamānaguṇe tasminrājani kṣmāṃ praśāsati /
svadharmaniratāstasthuḥ samyagdaṇḍabhayātprajāḥ

teneyaṃ vihitā rājñāṃ sthitaye daṇḍadhāratā /
yathā lokāḥ prakāśante na sūryeṇa na cendunā

***** rājotpattiḥ || 8 || *****
samyagvyavasite trātuṃ rājñi dharmapare prajāḥ /
sthitayo na vilupyante cāturvarṇyavibhāgajāḥ

yathāvidhiprayātānāmāśramādāśramāntaram /
cāturāśramyavihitā siddhirvighnairna hanyate

māṃdhāturnṛpateḥ pūrvaṃ yajñadarśanakāṅkṣiṇaḥ /
śakrarūpadharo viṣṇurbhagavānsvayamāyayau

pṛṣṭo jijñāsayā tena sa rājā praṇipatya tam /
uvāca sarvadharmāṇāṃ pratiṣṭhiḥ rājaśāntaye

rājanītyā pravartante khakarmasu sadā prajāḥ /
śrutismṛtisadācāre kāraṇaṃ rājavṛttayaḥ

trātā dharmagatasyāsya yasmātkila nareśvaraḥ /
gauravādātmatulyaṃ taṃ svadharmasthamamanyata

pitā prajānāṃ nṛpatirjagatsīdatyarājakam /
vastavyaṃ mlecchamadhye 'pi sādhubhirna tvarājake

durbalaṃ ghnanti balinaḥ sevante ca parastriyaḥ /
māṃsaṃ mithaśca khādante rāṣṭre rājavivarjite

arājakāḥ prajāḥ pūrvaṃ nimagnāḥ sthitiviplave /
cakrire rājabhāgārthaṃ manuṃ nimagnāḥ sthitiviplave /
cakrire rājabhāgārthaṃ manuṃ vaivasvataṃ nṛpam

rājñā sumanasā pūrvaṃ kausalyena bṛhaspatiḥ /
pṛṣṭo babhāṣe lokānāṃ daṇḍadhāraṃ parāyaṇam

nārājakeṣu rāṣṭreṣu havyaṃ vahati pāvakaḥ /
na ca dharmāḥ pravartante na ca varṣati vāsavaḥ

kuto dhanaṃ kuto dārāḥ śarīraṃ ca kuto nṛṇām /
sarvadevamayastrātā yāvanna vasudhādhipaḥ

sarvāvalokane sūryaḥ pāpānāṃ nigrahe yamaḥ /
kubero bharaṇe rājā prāyaścitteṣu pāvakaḥ

ācchettā rājavittānāṃ hantā marṣayitāpi vā /
sarve prayānti narakaṃ yathā brahmasvaharimaḥ

yajvanāṃ dharmaśīlānāṃ vairāgyanyastakarmaṇām /
tulyamāpnoti bhūpālaḥ phalaṃ lokānupālanāt

iti devagurorvākyaṃ niśamya sa mahīpatiḥ /
ciraṃ prajāḥ svadharmasthāḥ pālayitvā divaṃ yayau

kośedurgabalādīnāṃ kṣayaṃ śatruṣu(ṣva)nirdiśan /
apramattaḥ sada rājā kuryātsaṃśrayamātmanaḥ

sarvato guptamantrāṇāṃ gūḍhapraṇidhicakṣuṣām /
svasthaprakṛtisārāṇāṃ rājñāṃ lakṣmīranaśvarā

seveta dharmānadveṣastyajetprītimadāruṇaḥ /
akarkaśo labhetārthānkāmī syādamadoddhataḥ

priyaṃ vadedadainyaśca vikrāntaścāvikatthanaḥ /
dayādānamakāmaśca paṭuḥ syādakaṭurgirām

maittraḥ syādakhalāsaṅgī yudhyeta na tu bandhubhiḥ /
viddhyeta śatrunnānāstraiḥ kuryātsarvamahiṃsakaḥ

jñānaṃ diśenna cāsatsu guṇāñślāgheta nātmanaḥ /
haredarthānna sādhumbhaḥ saṃśrayeta na durjanam

daṇḍayennāvicāreṇa mantrasenna na saṃsadi /
pūrayenna kadaryāṃstu viśvasenna ca vairiṣu

rakṣeddārānnahīrṣyāluḥ kalāvānsyādavañcakaḥ /
bhajena kāntā nātyantamadyātsādhu na cāhitam

sevetārcyānna tu stabdho bhavecchiṣyo na māyayā /
yajeta devānno dambhādicchedbhūtimaninditām

prītiṃ bhajennātinayo dakṣaścārabhaso bhavet /
āśāṃ sṛjenna viphalāṃ vibhajeta na viṣṭhuram

prahartā stānna sarvatra hanyācchatrūnnaśeṣakṛt /
prakupyenna tvadoṣebhyaḥ peśalaḥ syānna śatruṣu

etairyuktāḥ kila guṇaiḥ pārthivāḥ pṛthuvaṃśajāḥ /
yaśaḥśubhrā prayāntyeva satataṃ hāratāṃ śriyaḥ

***** guṇaṣaṭriṃtraśakāḥ || 9 || *****
brāhmaṇāḥ sarvadā rājñā mūrdhni kāryā bubhūṣatā /
brāhmeṇa tejasā yuktaṃ balaṃ kṣātraṃ hi duḥsaham

aiḍena bhūbhujā pṛṣṭaḥ purā provāca mārutaḥ /
brāhmaṇānāmiyaṃ pṛthvī dhanaṃ vā jātu rakṣitam

anivedya mahīṃ tasmādviprebhyaḥ pṛthivīpatiḥ /
svayamapyarjitaṃ vīro na kāmādbhoktumarhati

purodhasā brāhmaṇena saṃyuktaḥ śreyasāṃ nṛpaḥ /
jetā bhavati śatrūṇāṃ sarvalokābhayaṃkaraḥ

mucukundaḥ purā rājā vijitya sakalā diśaḥ /
yayau vayasyaṃ rudrasya kuberaṃ jetumojasā

tataḥ pravṛtte samare guhyakā balavattarāḥ /
pṛthunā mucukundasya tejasā ca kṣayaṃ yayuḥ /
kṣaṇādalakṣyamantrasya vīrāste yakṣarākṣasāḥ

tataḥ prāptāḥ kubereṇa dattāṃ vasumatīṃ nṛpaḥ /
tyaktvā parākrameṇaiva sa jagrāha balotkaṭaḥ

iti rājabalaṃ brahmabālānuprāṇitaṃ sadā /
abhagnapraṇayāṃ dhatte trailokyavijayaśriyam

***** mucukundopākhyānam || 10 || *****
brāhmaṇānpurataḥ kṛtvā prajā dharmeṇa pālayet /
caturbhāgaharo rājā prajānāṃ puṇyapāpayoḥ

tasya saṃvṛtamantrasya prajākāryāṇi paśyataḥ /
vadānyasyānṛśaṃsasya kvaciddharmo na lupyate

viprāḥ pūjyāḥ sadā rājñā yathoktācāravartinaḥ /
śūdravatkrūrakarmārhā daṇḍyāstvācāravarjitāḥ

purā kekayabhūpālo gṛhīto rakṣasā vane /
āśvāsayannijaṃ ceto jagāda dhṛtisāgaraḥ /
na bhetavyaṃ tvayā citta rāṣṭre me nāsti viplavaḥ

nāyajvā na vikarmastho na pāpī na kulacyutaḥ /
vidyate nagare kaścitkṣattradharme sthitasya me

iti bruvāṇaṃ nṛpatiṃ sa tatyāja niśācaraḥ /
satyaśīlāḥ svadharmasthā labhante na parābhavam

viśvasen ca sarvatra na ca śaṅketa pārthivaḥ /
viśvāsī cātiśaṅkī ca sarvathā vipadāṃ padam

āpteṣvapi na viśvāsaḥ kartavyaḥ kila bhūbhujā /
na śarīrāṇi cetāṃsi sthirāṇi na hi dehinām

tasmātkośaśca mantraśca rakṣaṇīyaḥ prayatnataḥ /
kāle kāle svayaṃ rājñā draṣṭavyaścāpramādinā

purā babhāṣe bhagavānnāradaṃ garuḍadhvajaḥ /
vṛṣṇīnāmāhnikaṃ rājñāṃ cintābharamahaṃ sahe

guṇavikramasaṃpannāḥ sābhimānā matā na me /
na śṛṇvanti na manyante girā māṃ vyathayanniva

etacchrutvā suramuniḥ keśavaṃ pratyabhāṣata /
satvasārā vahantyeva gaṇakāryaṃ mahāśayāḥ

dānena kṣamayā śaktyā mārdavenārjavena ca /
vaśe tiṣṭhanti dhīrāṇāṃ guṇabaddhā mahāguṇāḥ

ārjavaṃ na tu kośeṣu praśaṃsantyarthadarśinaḥ /
śrutvaitannāradenoktaṃ tatheti harirabhyadhāt

***** harināradasaṃvādaḥ || 11 || *****
sarvātmanā viśuddheṣu saciveṣu nareśvaraḥ /
cāraiḥ sadā tadācāraṃ jānankāryāṇi nikṣipet

kośādhyakṣaḥ svayaṃ rājā parirakṣyaḥ śuciḥ sadā /
amātyā na sahante taṃ goptāraṃ kośahāriṇaḥ

kosalādhipateḥ pūrvaṃ nagare kṣemadarśinaḥ /
muniḥ kālakavṛkṣe(kṣī)yo yadṛcchābhyāgato 'vasat

pañjare kākamādāya sā rājā sarvapakṣiṇām /
saṃcaranbubudhe sarvaṃ svavṛttaṃ rājajīvinām

mantraśrāvamakāryaṃ ca kośalopaṃ ca mantriṇām /
sa nivedya sadā rājñe pratyakṣaṃ samadarśayat

te sarve kaṇṭakaṃ matvā saṃhatya nṛpajīvinaḥ /
suptaṃ taṃ vāyasaṃ rātrau jaghnurbāṇena nirjane

kākaṃ nihatamālokya nṛpametyābravīnmuniḥ /
svasti gacchāmi bhūpāla bhayāttvadanuvīvinām

sa tairme nihataḥ kākaḥ prāha yo māṃ bhava dvitam /
kāko nipatito daivānmadarthaṃ preritaḥ śaraḥ /
vibhedya pātayāmātyānityuktvā virarāma saḥ

rājāpi tadgirā kāle śoṣayitvā krameṇa tān /
dānena bhedayitvā ca cakre niṣkaṇṭakāṃ śriyam

***** kākapañjarikā || 12 || *****
tasmātkramāgataṃ kuryāddraṣṭāraṃ nṛpatirhitam /
bhavanti yadbhayātsarve kāyasthā bhinnasaṃhatāḥ

dāsādhipaśatasyaiko bhaveduparicintakaḥ /
tatsahasrasya cādhyakṣaḥ sarvaṃ rājño nivedayet

ghoṣaṃ grāmaṃ puraṃ rāṣṭraṃ bhakṣayantyadhikāriṇaḥ /
kriyante yadi na prājñauruparyupari cintakāḥ /
malopadānenārhāśca tīvrapākānivāriṇaḥ

śītkārakamalotkāraviparyastalipikramaiḥ /
ka eṣāṃ bhṛtabhastrāṇāṃ cauryasyodbhāsane kṣamaḥ

teṣāṃ luṇṭhakavṛttīnāṃ jṛmbhārambhamṛjā juṣām /
nagarāṇyeva culakaṃ galagartagaladgirām

tairghaṭyamānāṃ pṛthivīṃ rakṣedvetālaceṣṭitaiḥ /
yeṣāṃ narakapākograparyante viṣamā sthitiḥ

yauvanāśvaṃ narapatiṃ prāgutathyo 'vadanmuniḥ /
pṛthivīpālane rājankuru kaṇṭhakaśodhanam

anāthāndurbalānrakṣetkṛpaṇāṃścānulepayet /
rājñāṃ hi kṛpaṇākrandairmūlānnaśyanti saṃpadaḥ

artho 'pyanarthatāṃ yāti bhūbhujāṃ janapīḍanāt /
janāpavādaparaśuṃ sahate śrīlatā katham

vadānyaḥ sabhyavānvīraḥ kṛtajñaḥ satyavākpaṭuḥ /
abhijāto bhavatyeva prajānāṃ sukṛtairnṛpaḥ

utathyeneti kathite māṃdhātā pṛthivīpatiḥ /
tathā śaśāsa yaśasā yathā jīvanniva sthitaḥ

***** utathyagītāḥ || 13 || *****
uvāca kosalādhīśaṃ vāmadevaḥ purā muniḥ /
dharmalopena bhūpānāṃ kṣīyante sahasā śriyaḥ

suhṛdbhiḥ praṇayakrītairmānakrītairmanīṣibhiḥ /
dhanakrītaistathā bhṛtyairdhāryate śrīrmahībhujā

śṛṇoti karuṇākrandaṃ śrutvā ca trāyate bhayat /
nāvicārya sṛjeddaṇḍaṃ yaḥ sa sarvapriyo nṛpaḥ

nātaḥ parataraṃ kiṃcidrājñaḥ kilbiṣakāraṇam /
prajā viraktatāṃ yānti yatkubharturivābalāḥ

ityuktaṃ vāmadevena śrutvā sa vasudhādhipaḥ /
vartamānaḥ svadharmeṇa prajānāmabhavatpriyaḥ

***** vāmadevagītāḥ || 14 || *****
viṣamasthairasaṃnaddhaiḥ kṣīṇasainyairbhayārditaiḥ /
na yudhyate kṣatriyo yaḥ sa dharmavijayī nṛpaḥ

tathā manye na śocyaḥ śvā mṛto viṇmūtrakardame /
nihataḥ svajanasyāgre kṣatriyaḥ śayane yathā

parairvidārite sainye hate bhṛtyajane puraḥ /
ye svayaṃ kṣemiṇo yānti dhiktānkṣatriyapāṃsanān

yasya pṛṣṭhaṃ na paśyanti yudhyamānasya śatravaḥ /
sa hataḥ svargamāsādya śakreṇa spardhate nṛpaḥ

***** vijigīṣamāṇavṛttam || 15 || *****
ambarīṣaḥ purā rājā yajvā prāpya surālayam /
sudevākhyaṃ camūnāthaṃ dadarśābhyadhikaṃ śriyā

uparyupari gacchantaṃ sarveṣāṃ puṇyaśālinām /
taṃ dṛṣṭvā vismitaḥ śakraṃ paprāccha sa mahīpatiḥ

yathādharmaṃ yathāśāstraṃ pālayitvā vasuṃdharām /
iṣṭvā datvā ca taptvā ca prāpto 'haṃ tvatpurīmimām

mama senāpatirayaṃ sudevaḥ kena karmaṇā /
prabhābhirabhibhūyāsmānuccaiḥ sūrya iva sthitaḥ

iti rājñā surapatiḥ pṛṣṭastaṃ pratyabhāṣata /
śṛṇu yenādhiko rājaṃstvatto 'yaṃ pṛtanāpatiḥ

śastrānale raṇamakhe rudhirājye dhanuḥsrave /
kabandhayūpe kṛtinā hutānena nijā tanuḥ

so 'yaṃ virājate vīrastejasā kṛtamaṇḍalaḥ /
niṣkampaḥ samare kṛttasrastānāmabhayapradaḥ

śrutvaitadvismito rājā praśaṃsanvīravikramān /
vismitaśca prahṛṣṭaśca manasā tamapūjayat

***** śakrāmbarīṣasaṃvādaḥ || 16* ||****
pṛṣṭaḥ purā surendreṇa rājanītiṃ bṛhaspatiḥ /
uvāca śrīryathā rājñāṃ na karoti taḍidbhramam

vacasā madhureṇaiva kuryānmūlakṣayaṃ ripoḥ /
ghoreṇa kalahenāpto jaghanyo hi jayaḥ smṛtaḥ

saṃdehāyoddhṛtaṃ śastraṃ vāgyuddhaṃ kaṇṭhaśoṣaṇam /
śatruṃ hanyātpriyālāpaiḥ kuraṅgamiva lubdhakaḥ

praṇameddeśakālajño balinaṃ ripumudyatam /
tamevāpacite kāle hanyādeṣa nayakramaḥ

sāmnā seveta balinaṃ lubdhaṃ dānena sādhayet /
bhedena kupitāmātyaṃ hīnaṃ daṇḍena pātayet

pramādinaṃ sahānīkaṃ kośadurgabalocitam /
sarvopāyavihīnaṃ ca tūṣṇīṃ daṇḍena yojayet

sadā vibudhyeta nijānviraktānanujīvinaḥ /
ātmanastāṃśca gūheta cchidraṃ yaccintayedareḥ

na bhāṣate vepate ca lakṣitaḥ kṣmāṃ nirīkṣate /
na catuṣpatidānena viraktahṛdayo janaḥ

guruṇā kathitaṃ śrīmānniśamyaitatpuraṃdaraḥ /
ātmaguptaḥ parānveṣī babhūvāvahitaḥ sadā

***** indrabṛhaspatisaṃvādaḥ || 17 || *****
daivādavāpto vipadaṃ na śocedvasudhādhipaḥ /
anirvedena labhyante hāritā api saṃpadaḥ

muniḥ kālakavṛkṣīyaḥ kṣmābhujā kṣemadarśinā /
vibhraṣṭena purā pṛṣṭo jagāda nayakovidaḥ

vidyudvilāsataralāḥ surāṇāmapi saṃpadaḥ /
rājanna nityamāyuśca yatkṛte śriyamīhase

tathāpi yadi te vāñchā sve rājye śatruṇā hate /
gatvā tameva sevasva maunaṃ kṛtvā kṛtāñjaliḥ

tāvacca sevako bhūtvā sarvathā vyasanālasam /
yāvatkośe ca mitre ca śanakairupacīyase

praviśya ca manaḥ prītyā priyavādī yathā tathā /
protsāhānāmakāryeṣu kurvīthā dusteraṣvareḥ

tatastaṃ saṃśayāpannaṃ drutakośaṃ pramādinam /
taistairupāyairdravyairvā kurvīthāḥ kṣaṇasādhanam

ityukte muninā rājā kutsitācārakūṇitaḥ /
mānī naitatkaromīti jagādābhijanojjvalaḥ

tasya satyavato bhāvamupalabhya munistataḥ /
dūto bhūtvā svayaṃ saṃdhau tasya śatrumayo 'jayat

saṃdhāya munivākyena vaidehaḥ kṣemadarśinā /
vitatāra sutāṃ tasmai vibhavaṃ ca yathocitam

***** kālakavṛkṣīyam || 18 || *****
pālayetsvagaṇaṃ rājā pareṣāṃ bhedayedgaṇam /
samyagvṛttena satyena vartante hi gaṇāḥ sadā

gaṇairvijayate rājā cintitaiḥ svabhṛtaistathā /
upekṣitaiḥ saṃhataiśca tairevāśu vipadyate

praśāmyati bahiḥ kopo rājñāṃ sāmādibhiḥ kṣaṇāt /
gūḍhastu veśmanīvāgnirnāntaḥ kopo gaṇodbhavaḥ

***** gaṇavṛttam || 19 || *****
daivataṃ pitaro yasya dharmo yasya prajāhitam /
samyagdaṇḍo vrataṃ yasya sa rājā yajvanāṃ varaḥ

na satyaṃ kevalaṃ satyamanṛtaṃ na tathānṛtam /
hitaṃ yatsarvalokasya tatsatyaṃ śeṣamanyathā

anṛtenānṛtācāraścikitsyaḥ kila bhūbhujā /
satyena satyaśīlaśca sevyo vibhavamicchatā

***** satyānṛtakam || 20 || *****
yājinaḥ śuddhasaṃkalpāstyāginaḥ pātravarṣiṇaḥ /
trātāraḥ sarvadharmāṇaṃ kartāraḥ puṇyakarmaṇām

śrotāraḥ sādhuvacasāṃ bhettāro dhanahāriṇām /
taranti ghoradurgāṇi paratreha ca bhūmipāḥ

sadācārāstapoyuktāḥ praśāntāḥ satyavādinaḥ /
saṃtaranti ca durgāṇi nārāyaṇaparāyaṇāḥ

***** durgātitaraṇam || 21 || *****
asaumyāḥ saumyacaritā mṛdavaḥ krūrakāriṇaḥ /
bhavanti puruṣā loke tāṃśca budhyeta bhūmipaḥ

purā babhūva bhūpālaḥ prerakaḥ pūrikāpatiḥ /
dārumaḥ puruṣaḥ kṣudraḥ piśitāśanaceṣṭitaḥ

kālena pañcatāṃ yātaḥ sa ca prāptaḥ śṛgālatām /
janmāntarakṛtaiḥ puṇyairjātaṃ sasmāra duḥkhitaḥ

āpannaḥ kutsitaṃ sargaṃ nirvedācchātamānasaḥ /
parairapyāhṛtaṃ māṃsaṃ nādade phalabhojanaḥcha

śmaśānanilayaṃ kopāttaṃ vilokya śucivratam /
ūtcurgomāyavaḥ sarve nindantastadviceṣṭitam

vasatāpi śmaśāne 'sminhāritaṃ jaḍabuddhinā /
tvayā mūḍhavratenedaṃ svādu māṃsarasāyanam

viparītamidaṃ sarvaṃ dunoti hṛdayaṃ satām /
asminpitṛvane ghore śṛgālo yadamāṃsabhuk

bhuṅkṣveti tairabhihitaḥ so 'vadadvimalāśayaḥ /
na śīlakāraṇaṃ jātirnāśramaḥ puṇyakāraṇam

kimāśrame prāṇivadhaḥ pātakaṃ na pracakṣate /
manaḥ śuddhikṛtaṃ sarvaṃ pramāṇaṃ karma dehinām

iti bruvāṇaṃ taṃ sarve vijñāya dṛḍhaniścayam /
nocuḥ kiṃcidamarśena kiṃtvatapyanta kevalam

tataḥ kadācittadvṛttaṃ śrutvā vyāghro 'bhipatya tam /
uvāca mama sācivyaṃ śuddhātmā bhajatāṃ bhavān

gomāyuratha tacchrutvā babhāṣe vinayānataḥ /
svācchandyamamṛtaṃ tyaktvā kaḥ sevāṃ vikaṭāṃ śrayet

saṃtoṣadraviṇaṃ tyaktvā nirāyāsamanaśvaram /
abhyarthayeta kaḥ sevāṃ daivyātaṅkakalaṅkitām

athavā yadi nirbandhāttatkaromi bhavadvacaḥ /
mayaivekena bhṛtyena bhavitavyaṃ sadā tvayā

tvadekasaṃśrayaṃ bhaktyā na ca saṃghātavāsinam /
vināśayanti piśunā na yathā māṃ tathā kṛthāḥ

evamuktvā śamamayaṃ niṣkāmaḥ pūjyagaurāvat /
tatheti vādinastasya vyāghrasyāmātyatāṃ yayau

tamāśvāsya bhuvaṃ nītamekaṃ sarvādhipaṃ kṛtam /
vyāghreṇa vīkṣya duḥkhābdhau petustadanujīvinaḥ

vyāghrāya kalpitaṃ māṃsaṃ ninyurgomāyuketanam /
kva māṃsamiti te pṛṣṭā vyāghreṇa kṣudrakāriṇaḥ /
ūcuścauryeṇa tannītaṃ śucinā tava mantriṇā

mithyācāraṃ viditvā taṃ dṛṣṭvā māṃsaṃ ca tadgṛhe /
krodhāndho hantukāmastaṃ vyāghraḥ saṃrambhamāyayau

tamabhyetyābravīnmātā vyāghrī piśunaśaṅkitā /
śuddhāya tasmai bhṛtyāya vimohātputra mā krudhaḥ

bahavaḥ saṃhatā dhūrtāḥ saṃmataṃ sacivaṃ navam /
mithyādoṣeṇa limpanti nirdeṣaṃ kṣudrapaṇḍitāḥ

svarūpaṃ vikṛto dveṣṭi śūraṃ bhūrurbudhaṃ jaḍaḥ /
kulīnaṃ hīnajanmā ca duḥśīlā ca pativratām

evaṃ vibodhito mātrā tattvamanviṣya cārataḥ /
śuddhaṃ vijñāya taṃ vyāghraḥ prasādyasīdvilajjitaḥ

tamabravīcchṛgālo 'tha svasti gacchāmyahaṃ vibho /
vimānitastvayā vastuṃ notsahe tyaktasaṃvidā

gumavāniti saṃsatsu yaḥ stutaḥ sādhubhiḥ purā /
satyapratijñairdeṣe 'pi na sa vācyo 'nyathā punaḥ

bhinna tathāsminsaṃśleṣe punaḥ prītiḥ sudurlabhā /
ityuktvā vyāghramāmantrya gomāyustapase yayau

sa kālena nirāhāraḥ śāntasaṃsāravāsanaḥ /
vane kalevaraṃ tyaktvā tridivaṃ prayayau kṛtī

***** vyāghragomāyusaṃvādaḥ || 22 || *****
āsthāya vaitasīṃ vṛttiṃ deśakālau samīkṣya ye /
na santi tiṣṭhantyuccairvā na te yānti parābhavam

sāgaraḥ saritaḥ sarvāḥ purā papraccha kautukāt /
yuṣmatpravāheṣvakhilānpaśyāmyunmūlitāndrumān

ete viśanti māṃ vṛkṣā hṛtā kūlaṃkaṣairjalaiḥ /
vetasaṃ na tu paśyāmi kasmādatra taṭodbhavam

samudreṇeti pṛṣṭhāsu nadīṣu prāha jāhnavī /
hriyamāṇaḥ sadāmbhobhirvinamatyeva vetasaḥ

hantuṃ na śakyāste vṛkṣā mahaughairvinamanti ye /
truṭyanti trāsādevānye drumā mūrkhā ivoddhatāḥ

etadgāṅgaṃ vacaḥ śrutvā tathetyūce saritpatiḥ /
mene ca vaitasīṃ vṛttiṃ śreyase deśakālayoḥ

***** saritsāgarasaṃvādaḥ || 23 || *****
rājñāṃ dhanaṃ nijā buddhirdākṣyaṃ cotsāhaśālinām /
alasā buddhihīnāśca sarvathā vipadāṃ padam

uṣṭraḥ pareṇa tapasā prajāpativarātpurā /
ālasyopahato grīvāmavāpa śatayojanīm

āsane copaviṣṭo 'tha tayā pīluvaneṣu saḥ /
prāṇayātrāṃ sadā cakre manyamāno mahatsukham

durdinābhihate kāle kadācittasya jambukaiḥ /
kṣutkṣāmairbhakṣitā grīvā dīrghā sā maṇḍalīkṛtā

***** uṣṭragrīvikam || 24 || *****
kulīnānviditācārānrājā karmasu yojayet /
pade mahati vinyastāḥ saṃśayāyaiva durjanāḥ

uvāsa śvā kṛpāpātramāśrame kasyacinmuneḥ /
sa dṛṣṭvā dvīpinaṃ ghoraṃ kadācidavadadbhayāt /
bhagavanneṣa māṃ dvīpī kṣudhito hantumāgataḥ

pāhi pāhiti tenoktaḥ sa muniḥ karuṇānidhiḥ /
etattulyo bhavetyuktvā taṃ cakre dvīpivigraham

so 'pi śvā dvīpitāṃ prāptastrasto vyāghrātpunarmunim /
trāyasvetyabhidhāyaiva vyāghrātāṃ tadgirā yayau

so 'pi mattagajādbhītaḥ kālena madamantharāt /
muninā kalpitāṃ prītyā prāptau mattagajendratām

so 'pi pañcānanādbhītaḥ karālāttālakesarāt /
yātastacchāsanādeva sahasā mṛgarājatām

aṣṭapādaṃ mahādaṃṣṭraṃ dṛṣṭvā śarabhamāgatam /
sa viṣaṇṇo munigirā babhūva śarabhaḥ kṣaṇāt

kālena śarabhākāraḥ sarvaprāṇibhayaṃkaraḥ /
sa jātadarpaḥ sahasā taṃ muniṃ hantumudyayau

apadhvastastatastena muninā huṃkṛtena saḥ /
sa babhūva punardīnaḥ kṣaṇādaśucivigrahaḥ

ityavijñātaśīlebhyo hīnebhyo vitarañśriyam /
kulācāramanālocya rājā patati saṃśaye

***** śvaṛṣisaṃvādaḥ || 25 || *****
nayamevāṃvidhaṃ jñātvā rājadaṇḍena gāmimām /
sarvakāmadughāṃ vīraḥ pālayenna tu pīḍayet

vasuhomo 'ṅganṛpatirhimavicchikhare purā /
avadadyauvanāśvena pṛṣṭo daṇḍasya saṃbhavam

dhṛto varśasahasraṃ prāṅbhūrdhnā garbhaḥ prājāsṛjā /
kṣutena sahaso 'tsṛṣṭaḥ sa śrīmānkṣupa ityabhūt

atrāntare jagatsarvamāśāsanamayantraṇam /
nirmaryādaṃ vilokyedaṃ vyākulo 'bhūtprajāpatiḥ

athāsya vacasā rudraḥ prayayau daṇḍatāṃ svayam /
daṃṣṭrī caturbhujo dīptaḥ śyāmoṣṭhacaraṇo jaṭī

devastaṃ viṣṇave prādādviṣṇuraṅgirase dadau /
so 'pi śakramarīcibhyāṃ marīcirbhṛgave tataḥ

sa munibhyo dadau te 'pi dikpatibhyo kṣupāya te /
kṣupaśca manave prādāddaṇḍaṃ dharmasya guptaye

tasminsamyakpraṇihite rakṣāyai pūtatejasi /
labhante śāśvataṃ vīrā yaśaḥ svargaṃ ca bhūmipāḥ

ityuktamaṅgarājena māṃdhātā pṛthivīpatiḥ /
niśamyotphullanayanaḥ sādaraṃ tamapūjayat

***** vasuhomopākhyānam || 26 || *****
kāmalobhodbhavaṃ pāpaṃ rājño brāhmamasevayā /
punaścākaraṇāddānātkīrtanācca vinaśyati

trayī trātā tato dharmaṃ bhajate tyaktakilviṣaḥ /
ityariṣṭena pṛṣṭaḥ prāṅbhuniḥ kāmardako 'bravīt

***** kāmandāriṣṭasaṃvādaḥ || 27 || *****
śīlamābharaṇaṃ rājñāṃ saujanyaṃ viduṣāmiva /
śīlena rājate lakṣmīrvasanteneva mañjarī

rājasūye śriyaṃ dṛṣṭvā tava dveṣavipākulaḥ /
duryodhanaḥ purā pitre dyūte kāmaṃ nyavedayat

dhṛtarāṣṭrastamavadatputra mā bhava viplutaḥ /
pravartantāṃ tavāpyante yajñā vipulasaṃpadaḥ

śīlavānprāpsyasi sadā lakṣmīṃ pāṇḍusutādhikaḥ /
na hi śīlavataḥ kiṃcidvidyate bhuvi durlabham

śīlaṃ rājñāṃ diśāṃ canandrastāruṇyaṃ bahariṇīdṛśām /
madhumāsaśca vṛkṣāṇāṃ manohāryaṃ vibhūṣaṇam

videśeṣu dhanaṃ vidyā vyasaneṣu dhanaṃ matiḥ /
paraloke dhanaṃ dharmaḥ śīlaṃ tu nikhilaṃ dhanam

śīlavittocitaṃ śakraḥ pradīptavibhavaṃ purā /
bṛhaspatipuraḥ prāyātprahlādaṃ brāhmaṇākṛtiḥ

śreyo vadeti vinayāddaityendrastena śiṣyavat /
pṛṣṭo babhāṣe kālena prājākāryaikasaktadhīḥ

trailokyarājyaṃ saṃprāptaṃ mayā śīlavatā sadā /
śṛṇoti vidyā viduṣāṃ kavīnāṃ saṃśaye vacaḥ

anirṇītamasaṃspṛṣṭamanākhyātamacintitam /
sahasā na bhajetkiṃcidapi svādu vicāradhīḥ

etadeva hitaṃ vipra sarveṣāmapi dehinām /
varaṃ gṛhāṇa tuṣṭo 'haṃ tava praṇayasevayā

ityukto dānavendreṇa tuṣṭaḥ provāca vṛtrahā /
sarvaṃ dehi nijaṃ mahyāṃ śīlaṃ śīlavatāṃ vara

śrutvaitatsatyavāgdaityo dadānīti tamabravīt /
śakro 'pi tadgirā prāpya prayayau dvijaveśabhṛt

gate tasminmahotsāhe chāyārūpo varākṛtiḥ /
prahlādavigrahāttūrṇaṃ niryayau puruṣo bahiḥ

ko 'sīti pṛṣṭastenātha so 'vadaddaityabhūpatim /
vitīrṇo 'dya tvayā kāmādahaṃ śīlābhidho guṇaḥ

uktveti śakraṃ yāte 'sminnaparo niragāttataḥ /
so 'pi pṛṣṭo 'vadaddaityaṃ dharmo 'haṃ śīlamārgagaḥ

viniḥsṛtastṛtīyo 'pi satyamaramītyuvāca tām /
avadadvittamasmīti caturtho 'pyatha nirgataḥ /
ahaṃ balamiti kṣipraṃ niryātaḥ pañcamo 'vadat

tataḥ kamalaparyaṅkasthitā kamalalocanā /
prahlādavakrānnirgatya jagāda kamalā svayam

vrajāmyahaṃ hasasrākṣaṃ yaste śiṣyo 'bhavaddvijaḥ /
tasmai tvayā vitīrṇaṃ hi śīlaṃ śīlavibhūṣaṇa

śīlādanugato dharmaḥ satyaṃ tadanuyāyi ca /
yātaṃ vittaṃ ca tanmūlaṃ balaṃ caitannibandhanam

eteṣu surarājasya praviṣṭeṣu kramādvapuḥ /
śīlāśrayāṃ śriyaṃ viddhi māmapi prasthitāṃ vibho

ityuktvā śakrasadanaṃ yayau lakṣmīrvihāya tam /
evaṃ śīlodbhavāḥ sarvā duryodhanavibhūtayaḥ

ityukto 'pyāmbikeyena na śaśāma suyodhanaḥ /
pūjyeṣu vimukhā mohātsarvathā hi mumūrṣavaḥ

***** śīlavarṇanam || 28 || *****
etatpitāmahenoktaṃ śrutvā sarvaṃ nṛpocitam /
smṛtvā duryodhanakathāṃ niḥśvasyovāca dharmajaḥ

āśā mamābhūdvipulā satataṃ dhṛtarāṣṭraje /
yathā vananivṛtteṣu sā māsmāsu vidhāsyati

sarvathā yuddharucinā pratyākhyāte janārdane /
āśā viphalatāṃ nītā sā tena mama saṃvṛtā

tasmādvaipulyamāyātāstadbhaṅge duḥsahāḥ śucaḥ /
nivartante kathaṃ nāma kathyatāṃ me pitāmaha

pṛṣṭo yudhiṣṭhireṇeti punaḥ śāntanavo 'bravīt /
āśā sumahatī pārtha daśā jīvitahāriṇī

haihayo rājaputraḥ prāksumitro nāma kānane /
javādanusasāraikaṃ kuraṅgaṃ vegavattaram

sameṣu tarukuñjeṣu śvabhreṣu viṣameṣu ca /
mṛgānusārī sucirātsa dhanvī klamamāyayau

tatastapovanaṃ prāpya dṛṣṭanaṣṭe mṛge punaḥ /
āśāvināśasaṃtapto munīnāmaviśatsabhām

sa tānpraṇamya papraccha kaṣṭāmāśāṃ mahattamām /
munistaṃ vṛṣabho nāma babhāṣe sasmitānanaḥ /
rājaputra kṛśāmāśāṃ jahi duḥkhānubandhinīm

bhūridyumnaḥ purā rājā vīradyumnābhidhaṃ sutām /
vicinvanhṛtamaśvena badaryāśramamāyayau

tatastapovanaṃ prāpya dṛṣṭanaṣṭe mṛge punaḥ /
āśāvināśasaṃtapto munīnāmaviśatsabhām

sa tānpraṇamya papraccha kaṣṭāmāśāṃ mahattamām /
munistaṃ vṛṣabho nāma babhāṣe sa smitānanaḥ

rājaputra kṛśāmāśāṃ jahi duḥkhānubandhinīm /
bhūridyumnaḥ purā rājā vīradyumnābhidhaṃ sutam

tanurnāma munistatra prāṃśuḥ kṛśatarākṛtiḥ /
duḥkhāntenāvadatpṛṣṭo mā rājanviklavo bhava

na vidyate janaḥ kaścidāśayā yo na hīyate /
na ca paśyāmi taṃ loke yācakaṃ yo 'bhimanyate

kṛtaghneṣu nṛśaṃseṣu kuṭileṣvalaseṣu ca /
āśādaurvalyamāyānti śaradīvālpanimnagāḥ

dhiktāṃ kṛśatarāmāśāṃ kāyaśoṣavidhāyinīm /
pratiśrutamasaṃprāpya hṛdayātparivartate

putre mṛte vā naṣṭe vā piturekātmajasya vā /
āśā dahati gātrāṇi sā kṛśāpi mahīyasī

vṛddhānāṃ putralābheṣu nityamāśā bhavanti yāḥ /
sthāvire jīrṇakāyānāṃ tāḥ kṛśā api duḥsahāḥ

bhrāmayatyāptamātraiva śoṣayatyāyatī kṛśā /
hanti magnā jaṭilyeva dhigāśāṃ mṛtyudāyinīm

ityuktvā tanayaṃ rājñe sa munirdivyalocanaḥ /
adarśayatsvayaṃ cābhūtprakaṭaṃ dharmavigrahaḥ

***** ṛṣabhagītāḥ || 29 || *****
āśāpāśānparityajya yogīva vijitendriyaḥ /
pāturmahasi kaunteya pṛthvīṃ pṛthurivāparaḥ

kośamūlaṃ balaṃ rājñāṃ tasminkṣīṇe yathā tathā /
abrāhmaṇadhanaiḥ kāryāttadvṛddhirdharmasaṃpade

***** rājadharmāḥ || 30 || *****
vaktāraṃ sarvadharmāṇāṃ siddhasindhusutaṃ nṛpaḥ /
kṣīṇakośasahāyānāṃ vṛttiṃ papraccha bhūbhujām

balibhirvijito rājā bhinnamantro nirāśrayaḥ /
nirutsāhatayā bhraṣṭaḥ kiṃ śreyaḥ saṃśrayediti

bhīṣmo 'vadannarapatiḥ kṣīṇaḥ saṃdhāya vairibhiḥ /
śanaiḥ kośabalādīnāṃ yatnātkuryādvivardhanam

tūrṇaṃ varteta sāmnā vā tyaktātmā vāraṇaṃ vrajet /
ubhayorantare tiṣṭhandīrghasūtro vinaśyati

vipadānāṃ mūlaghātī yo 'yaṃ kośāparikṣayaḥ /
utthānopahatāstena prabhavanti na tāḥ kila

gṛdhrāḥ prayāntyeva śavaṃ dagdhamaṅgārakāṣṭhakam /
na tu dāridryasaṃspaṣṭaṃ kaścitspṛśati pūruṣam

api klinnasirājālaṃ pūtiryuṣitaṃ śavam /
na tathā varjayantyārāddhanahīnaṃ yathā janam

viluptavibhavodbhrāntacetasāṃ viṣame pade /
anaśvaramanākramyaṃ maryādā mānināṃ dhanam

apyanutsṛṣṭamaryādo dasyuḥ syānna viśṛṅkhalaḥ /
maryādā saṃpadāṃ dhāma mūḍhatā vipadāmiva

purā dasyupatirvīraḥ kopavyo gurupūjakaḥ /
aparityaktamaryādaḥ prāpa siddhimanuttamām

rakṣitā nyastaśastrāṇāṃ dvijānāṃ yoṣitāṃ tathā /
niḥśeṣadānavasakhaḥ sa lebhe vipulaṃ yaśaḥ

***** kopavyacaritam || 31 || *****
na tajjagati nāmāsti yadanākramyamāpadām /
śarīrarakṣā prathamaṃ tāsāṃ buddhiśca bheṣajam

prāptajño dīrghadarśī ca dīrghasūkṣatraśca sānugāḥ /
bahuputrāḥ purā matsyā nyavasansalilāśaye

srāvyamāṇo jale tatra dhīrvaraistajjighṛkṣayā /
dīrghadarśī parānūce gacchāmo mānasāntaram

ityarthitau tena yadā tau vimohānna jagmatuḥ /
dīrghadarśī tadā pūrvaṃ svayaṃ prāyātsaraḥ param

tataḥ srutajale dāśaiḥ kṛṣṭe matsyakadambake /
lalambe kṛtakaṃ dhāmni prāptajño mṛtavatsvayam

so 'phālānakhilānmatsyānhatvā protānathāparān /
jalāntare kṣālaṃnāya vikṣipurjālajīvinaḥ

nyasteṣu teṣu niḥśaṅkhairnadīṣvambhasi dhīvaraiḥ /
alakṣito yayau tūrṇaṃ prāptajño dhīmatāṃ varaḥ

ardhajīvastu vicalandīrghasūtro mahākṛtiḥ /
vyapādyata niṣādena laguḍairjarjarīkṛtaḥ

***** dīrghadarśīyam || 32 || *****
bahunāṃ gocaraṃ yāto vairiṇāṃ viṣame sthitaḥ /
kuryādbalādhikaṃ tebhyo mitraṃ kiṃtvatiśaṅkitaḥ

nyagrodhamūlanilayaḥ pralayo mūṣikaḥ purāḥ /
lomaśaṃ nāma mārjāraṃ jālabaddhaṃ vyalokayat

baddhe tasmingatāśaṅkaḥ sa jighraṃścapalānanaḥ /
bhakṣyaṃ niśi cacārākhurvilikhannakharairmahīm

haritaṃ nāma so 'paśyannakulaṃ lohitānanam /
candrakākhyamulūkaṃ ca kūjantaṃ ghoralocanam

tau dṛṣṭvā balinau bhītaḥ saṃprāpte prāṇasaṃśaye /
mūṣikaḥ kalayansarvā diśaḥ kṣaṇamacintayat

nakulolūkabhīto 'haṃ mārjāraṃ balināṃ varam /
saṃśaye viṣamasthānāṃ saṃdhistrāṇaṃ hi śatruṇā

sa niścityeti tatpāśacchedāyodyatamānasaḥ /
mārjāramavadannīlakācakācaralocanam

amitro mittratāṃ yāti mittramāyātyamitratām /
kālena tasmācchetsyāmi pāśaṃ te mittratāṃ gataḥ

śrutvaitanmadhuraṃ hṛṣṭo mārjāraḥ suhṛdaṃ vyadhāt /
gāḍhamaṅke pariṣvajya mūṣikaṃ vipadi sthitaḥ

taddṛṣṭvā nakulolūkau nirāśāvāśvabhakṣaṇe /
babhūvaturbhugnamukhau balavatprītiśaṅkitau

śanaiḥ śanairmuṣiko 'tha ciccheda snāyubandhanam /
taṃ tūrṇaṃ tūrṇamityūce mārjāraścirakāriṇam

svārthamuddiśya lambante ye kṣaṇaṃ prītitantubhiḥ /
dhūrtāṃstānkāryaśeṣeṇa yāpayetkāryayācakān

etaddhyātvā dhiyaivākhurlubdhakāgamanāvanadhi /
ekapāśāṃśaśeṣaṃ taṃ cakāra nayakovidaḥ

prātarghoratare prāpte caṇḍāle parighābhidhe /
jālanikṣiptanayane saśastre pāśajīvini

pāśaśeṣaṃ cakartākhuśchitvā ca bilamāviśat /
yāto vyādho nirāśaśca mārjāre vidrute drutam

tasmānmhābhayānmuktaḥ kālenābhyetya mūṣikam /
antaḥsthitaṃ biladvārānmārjāraḥ praṇato 'vadat

ahaṃ sa te paraṃ mittramupakāravaśīkṛtaḥ /
bhṛśamutkaṇṭhitāṃ prāptaḥ sakhe nirgamyatāmitaḥ

iti bruvāṇaṃ mārjāraṃ dṛṣṭvā bhakṣaṇadīkṣitam /
śuklatīkṣṇādradaśanaṃ śmaśrusūcīcitānanam

jighrāntaṃ muṣikāmodamardhonmīlitalocanam /
uccaikapādanibhṛtaṃ tamabhāṣata mūṣikaḥ

sauhārdenopayuktaḥ prāktava cāhaṃ bhāvaṃśca me /
gamyatāṃ sa gataḥ kālo na bhūmirvañcaneṣvaham

yadbhavānmadhuraṃ vakti tanmahyaṃ nādya rocate /
yācakaḥ kāryakālo 'sāvadhunā nāsti saṃgatam

nijaprayojanāpekṣāpeśalapriyabhāṣaṇaṇ /
durbalaḥ krūramanasaṃ dhīraḥ dūrādevāryacetasam /
na śreyo 'sti viruddho hi bhojyabhoktṛsamāgamaḥ

kṛtajña bhavase mittraṃ dūrādevāryacetasam /
na śreyo 'sti viruddho hi bhojyabhoktṛsamāgamaḥ

nirasya bahubhirvākyairmārjāramiti mūṣikaḥ /
bilaṃ tatyājā kālena dṛṣṭaṃ dhūrtena śatruṇā

***** mārjāramūṣikasaṃvādaḥ || 33 || *****
evameṣa nayaḥ prājñairjñātavyaḥ śatrusaṃdhiṣu /
na viśvasetpriyagirāṃ viśeṣeṇa kṛtāgasām

kāmpilye nagare pūrvaṃ brahmadattasya bhūpateḥ /
uvāsa pūtanā nāma vihagī jīvajīvikā

sā rājabhavane jātavisrambhājījanatsutam /
tatputratulyajanmā ca putro 'bhūttasya bhūbhujaḥ

vitīrya sāgaradvīpasaṃjātaṃ sā phaladvayam /
svaputraṃ rājupatraṃ ca bālye 'pi balinau vyadhāt

tataḥ kadācidvihagaṃ śiśuṃ rājasuto balī /
ādāya kelisaṃsaktaṃ cakāra gatajīvitam

vilokya nihataṃ putraṃ samabhyetyātha pūtanā /
tuṇḍena rājaputrasya kruddhā netre vyadārayat /
pratikṛtya nikāreṇa duḥkhitā gantumudyayau

vrajantīṃ brahmadattastāṃ harmyādālokya saṃbhramāt /
vidāritākṣaṃ putraṃ ca jagādācchādya vikriyām

apakāre pratikṛte vairaṃ vaireṇa pātitam /
kopaḥ sāmyādapakrānto mā gamaḥ putri pūtane

tacchrutvovāca vihagī nedānīmasti saṃgatam /
kṛtapratikṛtaṃ vairamabhyāsāddviguṇaṃ bhavet

śrutvā ca guruvṛddhebhyaḥ purāṇamapi vismṛtam /
sahasā navatāṃ yāti vairaṃ koṭaravahnivat

kṛtāpakāre viśvāsaṃ mohādyo yāti bāliśaḥ /
sa vismṛtātmā sahasā yāti kālavidheyatām

gīteneva kuraṅgāṇamāmiṣeṇeva pakṣiṇām /
baḍiśeneva matsyānāṃ viśvāsanavyathā nṛṇām

priyavādyairvibhinnānāṃ saṃśleṣaḥ kila durlabhaḥ /
muktāphalānāṃ bhagnānāṃ jatuleśairna saṃdhayaḥ

dhiktaṃ kudeśaḥ yatrātmā na śete 'śāṅkitaḥ sukham /
pravādaḥ kila satyo 'yaṃ yadātmārthe mahīṃ tyajet

iti bruvāṇā sā rājñā prārthitāpi punaḥ punaḥ /
aviśvāsabhayātprāyāttyaktvā praṇayagauravam

***** brahmadattapūtanāsaṃvādaḥ || 34 || *****
āpatkāle ghṛṇāṃ tyaktvā kṛtasneheṣu gauravaiḥ /
pratikūleṣu varteta pratikūlataraṃ dhiyā

rājñā śatruntapākhyena vṛttiṃ nītiṃ ca bhūbhujām /
kaṇiṅkanāmā nītijñaḥ purā pṛṣṭo 'bravīnmuniḥ

mūlacchedaṃ ripoḥ kuryādathavā na prakopayet /
anyathāsau vināśāya pādaspṛṣṭa ivoragaḥ

janaṃ viśvasayedvācā śaucaṃ dambhena darśayet /
pragāṇaiḥ śapathaiḥ śāstraiḥ śatruṃ seveta śambaraiḥ

atītaśāntaye snehai samaṃ jaḍamanāgataiḥ /
pratyakṣairupapatraiśca piṇḍitaiḥ phalavarjitaiḥ

tūlavatsahasā kṣipraṃ jvaledavasare kvacit /
mandapratāpo dhūmāṅko na bhaveddrumavahnivat

prayojanārthinaḥ kuryādāśābandhānsadā madā /
na hi kaścitkṛte kārye kartāramanumanyate

lokāpavādādudvego mārdavaṃ cirakāritam /
asaṃvṛttiḥ svamantre vā mūlacchedor'thasaṃpadām

prasupto badhiro 'ndho vā kāle syātsvārthasiddhaye /
prapātamadhuvattiṣṭeddurlabhaḥ sarvadehinām

dāruṇaḥ syānmukhe svādurguḍalipta ivopalaḥ /
viśedantaśca śatrūṇāṃ madhudigdha iva kṣuraḥ

dīrghamāśāmiṣaṃ dātuṃ cintayejjñānasaṃgraham /
āśāṃ nighnairnamittaiśca hetubhiśca tathā vadet

na yathā ratimāyāti saṃvatsaraśatairapi /
atṛptijanakā prītirdadyātsvasyāntaraṃ nṛṇām

kākavatpariśaṅkena nāśayenmṛgamugdhatām /
cārairbhavecca sarvajñaḥ praharedvyasane ripau

pūrvaṃ māyābhighātī syāddhataṃ śocetsvabandhuvat /
na kuryānniṣphalaṃ vairaṃ na haredapyapuṣkalam

dantānāṃ śātanaṃ mithyā śuṣkāsthiparicarvaṇam /
śṛṇavadvyādhivaccheṣaṃ na śatroḥ parivarjayet

api putraṃ svayaṃ hanyādarthavighnavidhāyinam /
gṛdhravaddīrghadarśī syādbakavatkapaṭavrataḥ

śārdūlavanmahotsāhaḥ kuṭilaśca bhujaṅgavat /
bhedanāya sadā kuryātpareṣāṃ paurasāntvanam

gaṇāṃścopajapetpūrvaṃ dhanairākṛṣya vallabhān /
paṇḍitairvairamutpādya na niḥśaṅkaḥ sukhaṃ caret

etadbuddhvaiva nikhila nanu seveta sajjanam /
suverarājaḥ śrutvaitadbhāradvājena bhāṣitam /
kaṇiṅkakhyena muninā babhūva nayakovidaḥ

***** kaṇiṅkopākhyānam || 35 || *****
āpadaṃ kāladaurātmyāddevadoṣeṇa vā budhaḥ /
saṃprāpto daivadiṣṭādvā dhiyā varteta saṃkaṭe

ayameva sadopāyo bhāvi kalyāṇasaṃpadām /
trivargasādhanaṃ dehaṃ rakṣedāpatsu yadbudhaḥ

anāvṛṣṭihate kāle purā dvādaśavārṣike /
kathāśeṣeṣu toyeṣu durbhikṣakṣapite jane

utsanne dharmasaṃtāne śavākīrṇe mahītale /
tyaktvāgnidaivatāḥ sarve munayo luptasaṃyamāḥ

babhramurnaṣṭasaṃketā nirdagdhāśramakānanāḥ /
viśvāmitro 'tha vicarannavāpa śvapacālayam

kṛttaprāṇivasāvisraṃ śuṣkamāṃsāsthibhālikam /
āyāsaniyamāvāsaṃ śvacarmāstīrṇapakkaṇam

śoṇitāpūrṇapiṭharaṃ saramāsaṅgasaṃkulam /
snāyupralambasaṃbādhaṃ kaṅkālaśakalākulam

kṣutkṣāmakukṣistatrāpi munirbhikṣāmayācata /
arthamāno 'pi sa yadā tato lobhena kiṃcana

tadā kṛcchrāṃ daśāṃ yātaḥ papāta bhuvi mūrchitaḥ /
so 'cintayadaho kaṣṭamiyamāpadupasthitā

śvamāṃsaleśamathavā harāmi niśi cauravat /
prāṇārthī sarvamādadyātsarvataḥ sthitiviplave

āpadi prāṇarakṣā hi dharmasya prathamāṅkuraḥ /
etaccintayatastasya kṛṣṇarātriḥ pravartitā

śvapākavañcitānekakākapakṣairivāvṛtā /
sa saktikāṃ snāyutattrīṃ lambamānāṃ vicintya saḥ

kuṭīdvāraṃ śanaiḥ prāpya sakampo hartumudyayau /
antaḥ prasupto nirnidraḥ śleṣmavyālagnalocanaḥ

vṛddhaḥ śvajīvī provāca taṃ kāsoddhargharasvaraḥ /
snāyurākṛṣyate kena nāsmi nidrāvaśaṃ gataḥ

eṣa śastreṇa sahasā hanyate yo 'tra lambate /
viśvāmitro niśamyaitattamūce durbalasvaraḥ

kauśiko 'haṃ muniḥ prāṇarakṣāyai cauratāṃ gataḥ /
alabdhabhaikṣaḥ kṣutkṣāmo harāmyenāṃ śvajāghanīm

adharmo nāturasyāsti ghoraṃ kṛcchraṃ gatasya ca /
mūlaṃ ca jīvo dharmasya tasminnāpatsu rakṣyate

pravartante punaḥ sarvāḥ sadācārocitāḥ kriyāḥ /
ityukto muninā vṛddhaḥ samutthāya jagāda saḥ

aho nu bhagavanprāṇalobhātpāpaṃ praśaṃsasi /
yuṣmābhireva vihito bhakṣyābhakṣyeṣu nirṇayaḥ

sa kathaṃ jīvitabhraṃśabhayātpāpe pravartase /
na vārayāmi te māṃsaṃ vitarāmi na te svayam

vaktāsi sarvadharmāṇāṃ mohānmā nirayaṃ gamaḥ /
etatsa muninākarṇya jagāda praskhalanmuhuḥ

yasmiṃstapaśca satyaṃ ca svajñāna ca pratiṣṭhitam /
śarīre rakṣite tasminsarvaṃ bhavati rakṣitam

abhakṣyaṃ bhakṣayitvāpi vimuktaḥ prāṇasaṃśayāt /
vratatīrtheṣu puṇyena kṣapayiṣyāmi pātakam

ityuktvā tāṃ samādāya yayau tūrṇaṃ śvajāghanīm /
asminnavasare meghā vavarṣuḥ sasyasaṃpadaḥ

ityevaṃ prāṇarakṣāyai munināpyatigarhite /
śvamāṃse vihitā buddhistasmāttrāyeta jīvitam

***** viśvāmitraśvapacasaṃvādaḥ || 36 || *****
dharmasūnurniśamyaitadbhīṣmaṃ papraccha vismitaḥ /
pitāmaha gatiṃ brūhi śaraṇāgatarakṣiṇām

etatpṛṣṭo nṛpatinā prāha śantanunandanaḥ /
pṛṣṭaḥ pūrvaṃ jagādedaṃ mucukundena bhārgavaḥ

vipule durdināyāse lubdhakaḥ kānane purā /
śītasaṃpiṇḍito rātrau mūle suṣvāpa śākhinaḥ

skande viṭapinastasya kapotaḥ kṛtasaṃśrayaḥ /
vāsarānte 'pi nāyātāṃ smṛtvā bhāryāmatapyata

vilalāpa sa saṃtaptaḥ priyāvirahakātaraḥ /
kapotī tacca śuśrāva baddhā vyādhena pañjare

sā tamūce sukṛtino na prayānti viṣaṇṇatām /
prathamaṃ sukṛtametaccharaṇāgatarakṣaṇam

lubdhako vṛkṣamūle 'sminsupto hyasmai yathocitam /
pūjāṃ vidhatsva śītārtaḥ śaraṇaṃ hyeṣa vāñchati

prayasyā vacanaṃ śrutvā lubdhakaṃ vihago 'bravīt /
bhadra madgṛhamāpto 'si vitarāmi tavepsitam

śītārditastadākarṇya lubdhakastamayācata /
vahniṃ so 'pi khagastūrṇaṃ mānināya divo 'ntikam

tṛṇaparṇasusiddhe 'gnau jvalite lubdhakastataḥ /
vinaṣṭaśītaḥ kṣutkṣāmastamayācata bhojanam

māṃ bhakṣayeti kāruṇyānnigadya vihagaḥ svayam /
viveśa vahniṃ tadaddṛṣṭvā vyādho 'pyanuśayaṃ yayau

sa tyaktvā kūṭayantrāṇi samutpāṭya ca pañjaram /
viraktaḥ kānanaṃ prāyādvihitānaśanavrataḥ

kapote tridivaṃ yāte vimānenārkavarcasā /
bhartāramanuśocantī kapotī vahnimāviśat

tasyāṃ nivasamānāyāṃ bhartrā saha surālaye /
dāvānale tanuṃ tyaktvā lubdhako 'pi divaṃ yayau

***** lubdhakakapotīyam || 37 || *****
pāpamarjitamajñānātkathaṃ naśyati dehinām /
pṛṣṭo yudhiṣṭhireṇeti punaḥ śāntanavo 'bravīt

indotākhyaṃ munivaraṃ rājā pārikṣitiḥ purā /
brahmahatyākulaḥ prāyādviśvastaḥ śaraṇaṃ vane

muhustena nirasto 'pi pāpasaṃsargabhīruṇā /
nināya karuṇairvākyaistaṃ rājā karuṇārdratām

tasya kīrtayataḥ pāpaṃ taptasyānuśayāgninā /
tīrthāplutasya śanakaiḥ sa muniryājako 'bhavat

aśvamedhena vidhivatpūtātmā so 'tha bhūpatiḥ /
tāritaḥ kilbiṣāddhorādindotena kṛpālunā

***** indotapārikṣitīyam || 38 || *****
vyayasāyena buddhyā ca niścayena ca dehinaḥ /
taranti narakaṃ bālaṃ śuśucurbāndhavāḥ purā

tānsametyābravīdgṛdhro gamyatāṃ tyajyatāṃ śiśuḥ /
imāmavasthāṃ paryante ko nāma na gamiṣyati

mā tiṣṭhata ciraṃ ghore śmaśāne pretabāndhavāḥ /
iha martyasahasrāṇi yayuryāsyanti ca kṣayam

śrutvaitadbālakaṃ tyaktvā śanaistāngantumudyatām /
uvāca jambuko 'bhyetya dhigyuṣmānnirghṛṇāśayān

aho nu dāruṇā yūyaṃ tyaktvā gacchanti ye sutam /
gatāsavo 'pi jīvanti kadācitsuptabhautikāḥ

kiṃta vo bhayaṃ śmaśāne 'sminyāto 'staṃ na divākaraḥ /
tiraścāmapi bāle 'smiñjāyate karuṇākaṇaḥ

śṛgāleneti gadite punaḥ śavabhṛtaśca tān /
gṛdhro jagāda citraṃ vo jambukasya girā bhramaḥ

jīvaratnabhṛto yūyaṃ kāṣṭhaloṣṭhopamākṛteḥ /
snehena pātajīvasya śiśoḥ kiṃ yāta mūḍhatām

vanaṃ vrajata vairāgyāttapaḥ kuruta vā mahat /
viyogasāre saṃsāre satyānnānyatparāyaṇam

anyena vartmanā putraḥ pitā cānyena gacchati /
svakarmabhiḥ pare loke tyajata snehavikriyām

yāntyeva vṛddhāstaruṇā bālā garbhagatāstathā /
kriyate kiṃ vicāro 'sti na kālasya pramāthinaḥ

bandhūnāmidamānṛṇyaṃ sthitijñānaṃ pracakṣate /
mṛtaḥ pralāpaṃ bāṣpaṃ ca na śṛṇoti na paśyati

vatsarāṇāṃ sahasraṃ me sāgraṃ jātasya vartate /
nirgatāsurmayā dṛṣṭaḥ pralāpairnotthitaḥ kvacit

ityuktvā virate gṛdhre gomāyuḥ punarabravīt /
dayāṃ kuruta kānte 'sminbāle kamalalocane

śambukasya vadhātpūrvaṃ mṛto 'pi brāhmaṇātmajaḥ /
daśakaṇṭhadviṣo rājye jīvitaṃ prāpa durlabham

karābhyāṃ śiśunānena vitīrṇaṃ salilāñjalim /
kadācitpāsyati pitā sukṛtī paralokagaḥ

bhāṣite jambukeneti gṛdhraḥ punaruvāca tān /
santaḥ śokāmaye nṝṇāṃ na praśaṃsanti bheṣajam

dinānte dāruṇatarā bhavatyeṣā śmaśānabhūḥ /
kaṅkālamālākalitairbhūtavetālamaṇḍalaiḥ

kṣaṇena hi na gīryante sahasrāṇi bhavādṛśām /
mā kurudhvaṃ prayāse 'sminvyasane kalahe matim /
vapuṣāṃ jīvitānāṃ ca gatānāmagamaḥ kutaḥ

iti gṛdhrasya vacasā nivṛttānvīkṣya bāndhavān /
uvācābhyetya gomāyuḥ punaḥ svārthaikapaṇḍitaḥ

abāndhave 'sminnadhunā na saṃsāre matirmama /
gacchanti kāṣṭhavattyaktvā putrakaṃ yatra mānuṣāḥ

vṛddhaḥ prayātyātmabhayādvijane tyajyate śiśuḥ /
ko 'sminpratyayamādhattāṃ janaḥ svārthapare jane

ityūcatustau bhakṣyārthaṃ kṣutkṣāmau gṛdhrajambukau /
divā gṛdhrasya bhojyaṃ yadrātrau gomāyukasya tat

atrāntare samabhyetya bhagavānambikāsutaḥ /
svecchāvihārī varadastaṃ bālakamajīvayat

śatāyuṣaṃ skandavarātte yayuḥ prāpya taṃ sutam /
prāpatuśceśvaradṛśā kuśalaṃ gṛdhrajambukau

ityanirvedaśīlānāṃ dhīmatāṃ vyavasāyinām /
abhīpsitāni sahasā sidhyantīśvaraśāsanāt

***** gṛdhragomāyusaṃvādaḥ || 39 || *****
na kuryādbalinā vairaṃ durbalo darpamāśritaḥ /
vinaṣṭaḥ spardhayā vāyormahāñśalmalipādapaḥ

vistīrṇaśākhāvipulaḥ saṃtaptādhvanyasaṃśrayaḥ /
babhūva himavatprasthe śalmaliścumbitāmbaraḥ

papraccha nāradaḥ prītyā taṃ yadṛcchāgato muniḥ /
aho nu tava nīrandhrāḥ pattrapuṣpaphalaśriyaḥ

manye tava paraṃ mittraṃ vāyuryenāsi rakṣyase /
taravastadbalākrāntā viśīryante patanti ca

śrutvaitadūce darpāndhaḥ śalmaliḥ skandabandhuraḥ /
cittraṃ mune na jānīṣe bale tulyo na me 'nilaḥ

katthanenetyabhihite bahuśastena śākhinā /
tadeva nārado gatvā pavanāya nyavedayat

tadgirā krodhavidhuraḥ sphāraḥ pralayamārutaḥ /
śvo draṣṭāsīti taṃ vṛkṣaṃ samabhyetya tadābravīt

rajanyāmatha saṃtrāsātsa saṃcintyaiva śalmaliḥ /
prabhañjanaṃ mahāvegaṃ dhīmānkhayamaśīryata

tataḥ prātaḥ śakalitāśeṣaśākhāsamākulam /
apaśyadvāyurabhyetya viśīrṇaṃ śalmaliṃ svayam

aho nu dhanyamantro 'si buddhyā tvaṃ rakṣitastaro /
ityuktvā vigatakrodho vāyuḥ prāyādyathāgatam

***** nāradaśalmalisaṃvādaḥ || 40 || *****
lobhe eva mahatpāpaṃ jñānameva paraṃ mahaḥ /
dama eva parā śāntistapa eva paraṃ padam

satyameva paraṃ puṇyaṃ śreyaḥ krodhābhinigrahaḥ /
ānṛśaṃsyaṃ paro dharmaḥ sāro 'yaṃ dharmavādinām

***** adhyāyaḥ || 41 || *****
śrutismṛtikṛtaistaistaiḥ prāyaścittaiḥ śarīriṇām /
kīrtanāttīrthasevābhiḥ pāpaṃ dānaiśca naśyati

brahmahā dvādaśa samāḥ kapālāṅko vrataṃ caret /
saṃmukhaḥ khaḍgalito bhrūṇahā mucyate yudhi

brāhmaṇārthe hatāḥ pāpaṃ taranti gurutalpagāḥ /
mucyante sarvapāpebhyo hayamedhena bhūmipāḥ

***** prāyāścittavidhiḥ || 42 || *****
dharmātmajopadeśeṣu nakulena kathāntare /
atha pṛṣṭo 'bravīdbhīṣmaḥ karavālasya saṃbhavam

asurābhihate kāle himavacchikhare purā /
svayaṃbhūrbhagavānkhaṅgo dhātrā dhyātaḥ samāyayau

prāṃśurnīlotpalaśyāmo bhuvanāni vilokayan /
sa babhūva trinetrasya brahmavākyātkarāgragaḥ

tena niṣkaṇṭakaṃ kṛtvā rudro raudreṇa katejasā /
jagacchivākṛtiḥ paścādbabhūva śaśibhūṣaṇaḥ

taṃ khaḍgaṃ lebhire bhūpā manuprabhṛtayaḥ kramāt /
yasya dhārānipātena punarjanma na dehinām

***** khaḍgotpattiḥ || 43 || *****
śrutveti mandiraṃ pārtho gatvā bhīṣmagiraḥ smaran /
vidureṇa kathāścakre dharmasarvasvavādinā

teṣāṃ viduraṣaṣṭhānāṃ babhūvurvividhāḥ kathāḥ /
śuddhapravṛttadharmāṇāṃ dharmakāmārthasaṃśrayāḥ

***** ṣaḍgītāḥ || 44 || *****
samabhyetyātha papraccha punarbhīṣmaṃ yudhiṣṭhiraḥ /
sauhārdaṃ kena na calediti pṛṣṭo 'bravīcca saḥ

kṛtajñaiḥ sādhubhiḥ sabhyaiḥ kulīnairanapāyibhiḥ /
satāṃ na naśyati prītirguṇādānaikatatparaiḥ

mitradruhaḥ kṛtaghnāṃśca varjayetkuṭilāśayān /
kṛtaghnatāsamaṃ rājanna hi paśyāmi pātakam

darpavānmalinācāro vedādhyāpanavarjitaḥ /
madhyadeśyo 'sitatanuḥ śīlācāraparāṅmukhaḥ

gautamo nāma kaluṣo brahmabandhurabhūtpurā /
sa vasañśabarīsaktaḥ paryanteṣu dhanārthitām /
bibhradbhrāntvā vasumatīṃ sārthabhraṣṭo 'viśadvanam

tasminsnigdhatarucchāye prasannaharikuñjare /
nyagrodhapādapasyāgre chāyārthī samupāviśat

nāḍījaṅghābhidhastūrṇaṃ bakaḥ sugatasadvrataḥ /
vilokya taṃ kṛpāviṣṭo durgataṃ vinato 'bravīt

brahmandāridryamunnidraṃ tavaitatpradahāmyaham /
suhṛdaṃ me virūpākṣaṃ rākṣasendramito vraja

kārtikyāṃ sa hi dātṝṇāṃ dhuryo dāsyati te dhanam /
madīyamiti tacchrutvā sa gatvā karuṇākulāt

tasmātkanakamāsādya bahulaṃ tūrṇamāgataḥ /
bakaṃ vilokya tatraiva dhanatuṣṭo vyacintayat

na hyetadbhakṣyate hema vane vigatavikriye /
sāṃprataṃ bakamevādya pātayāmi supīvaram

iti saṃcintya suciraṃ pātheyārthī dvijādhamaḥ /
hemabhāranataḥ suptaṃ jaghāna saralāśayam

adarśanena tasyātha khinno rākṣasabhūpatiḥ /
śaṅkākulaścāracakraṃ visṛjya prāpa taṃ dvijam

hataṃ tena bakaṃ jñātvā nijagrāha tamutkaṭam /
ākāśadhuniphenaiśca jīvitaṃ prāpa khecaraḥ

aparādhahataṃ dṛṣṭvā nāḍījaṅgho 'pi gautamam /
ajīvayaddurācāraṃ na manyuradhame satām

evaṃ kṛghnacarito gautamaḥ sugatavratam /
jaghāna pāpe pāpānāṃ niḥśaṅkaṃ ramate manaḥ

nyāsāpahāriṇo dhenustrīgurubrāhmaṇāntakāḥ /
dharmiṣṭhā iva yasyāgre sa kṛtaghno vicāryatām

***** āpaddharmāḥ || 45 || *****
atha paprāccha dharmajñaṃ dharmarājaḥ pitāmaham /
kathaṃ samāśrayeddharmaṃ vinaṣṭadhanabāndhavaḥ

sa tena pṛṣṭaḥ provāca śṛṇu senajitaṃ nṛpam /
putraśokākulaṃ kaścijjñātvābhyetyāvadaddvijaḥ

abhāvāyaiva jāyante bhave 'sminsarvajantavaḥ /
śocyastvamapi kālena kathaṃ śocasi pārthiva

yadṛcchayā saṃgataścetpratiyāto yadṛcchayā /
saṃsārādhvani tatko 'yaṃ viyoge mohavibhramaḥ

jāyate kṣaṇadṛṣṭeṣu sneho duḥkhāya dehinām /
mamāyamiti mugdhānāṃ na sa teṣāṃ na tasya te

śocantyalubdhaṃ vāñchantaḥ prāptaṃ śocanti durbhagam /
naṣṭaṃ śocanti duḥkhārtā jantavaḥ sukhinaḥ kadā

dhanaputrakalatreṣu na snihyanti vipaścitaḥ /
avaśyaṃ viprayogo hi taiḥ paraiśca nṛṇāṃ sadā

ko nāma priyasaṃyogānna manyetāmṛtopamān /
marmacchido viyogeṣu yadi na syurviṣotkaṭāḥ

piṅgalā dattasaṃketaṃ kāntaṃ vārāṅganā purā /
anāgataṃ ciraṃ dhyātvā svayamekābravīnniśi

āgatenāpi kiṃ tena viyoge duḥkhadāyinā /
bhaje kāntamihāntasthāmanaśvaramaśocakam

iti saṃtoṣapīyūṣaśāntā śāpāpavedanā /
pratibuddhvaiva suṣvāpa parame dhāmni piṅgalā

***** senajidgītāḥ || 46 || *****
asminpravāhavadyāti nṛṇāmāyuṣi kiṃ sukham /
pṛṣṭo yudhiṣṭhireṇeti punarūce pitāmahaḥ

medhāvinā purā pṛṣṭaḥ putreṇaitaddvijaḥ pitā /
uvācādhyayanaṃ kṛtvā brahmacārī tato gṛhī

putraiḥ pitṝṇāmanuṇo bhūtvā pītvānilānvane /
munistulyasuhṛddveṣyaḥ prayāti paramaṃ padam

tacchrutvovāca tanayaḥ sarvametadaninditam /
ślāghyāya śreyase karma yadi kālaḥ pratīkṣate

asamāptasvakāryāṇāmāyuḥ svalpamamudritam /
ahorātragaṇaireva sravayetadalakṣitam

muhūrtamapi jantūnāṃ kālo 'yaṃ kalitākhilaḥ /
sārthaḥ sudūragāmīva nārthito 'pi vilambate

kṣaṇārdhamapi kāryeṣu na vilambeta paṇḍitaḥ /
na jānīmaḥ kadā kasminkṛtānto nipatiṣyati

na vātsalyānna kāruṇyānnopayogānna gauravāt /
pratīkṣāṃ kṣamate kālaḥ kāryaśeṣeṣu dehinām

mṛtyunā yasya sauhārdaṃ yo na vettyāyuṣo 'vadhim /
śvaḥ kartāsmīdamityeṣā vāṇī tasyaiva śobhate

aho nu mohamugdhasya lokasyeyaṃ pramāditā /
yadbālaṃ mṛtamālokya vṛddhastiṣṭhati nirbhayaḥ

nave vayasi bhogārhe naveṣu vibhaveṣu ca /
navoḍheṣu ca dāreṣu hriyate mṛtyunā janaḥ

tasmātkuśalamevādau kāryaṃ saṃsāraśāntaye /
tarattaraṅgalolo hi dehidehasamāgamaḥ

***** pitāputrasaṃvādaḥ || 47 || *****
dhanināṃ nirdhanānāṃ ca vibhāgaṃ sukhaduḥkhayoḥ /
pṛṣṭo 'tha dharmarājena punaḥ śāntanavo 'bravīt

śampāko nāmavānvipraḥ purā dhīmānabhāṣata /
vitṛṣṇayātipīḍyante saṃtoṣo 'mṛtanirjharaḥ

bhayānabhijño niścinto nidrāvānrogavarjitaḥ /
nirdhanaḥ sukhito nityaṃ yathāvāptakṛtakriyaḥ

sukhamāste sukhaṃ śete sukhaṃ ca pratibudhyate /
saṃtoṣavānnirāyāso nirapāyo nirāmayaḥ

dhanino darpapūrṇasya bhrūbhaṅgādvakradarśinaḥ /
kumbhīnyastadhanatrāṇacintāpāṇḍukṛśatviṣaḥ

cauro bhūpālabhītasya vṛddhyārthaṃ pāpakāriṇaḥ /
ajīrṇarogagrastasya ṣṭhīvino bhojyakāṅkṣiṇaḥ

lobhaśuṣkakalatrasya duḥkhaikaphalabhāginaḥ /
spardhākathaiva kā nityamākiṃcanyāmṛtāśibhiḥ

manyate tāvadātmānaṃ śakravaiśravaṇopamam /
gṛhyate dhanavānyāvanna dasyunṛpamanyubhiḥ

dhanaṃ gamayatāṃ bhūri gṛhāṃśca suparicchadān /
nirdhanāddhanināmeva kṛcchrādduḥkhaviṣūcikā

***** śampākagītāḥ || 48 || *****
yāte vaiphalyamārambhe kiṃ kuryāddraviṇotsukaḥ /
etatpṛṣṭaḥ kṣitibhujā dhyātvā śāntanavo 'vadat /
śrūyatāṃ yadvinaṣṭārthasamaye duḥkhabheṣajam

maṅkirnāma dvijaḥ pūrvamīhamāno 'sakṛddhanam /
prayatnairapi na prāpa vidhivaimukhyahelāya

kṣīṇārthaḥ sor'thaśeṣeṇa krītvā cātha vṛṣadvayam /
svayamutkarṣaṇaṃ cakre kṣetre vipulavāhakaḥ

atrāntare pṛthugrīvo nidrābhaṅgātsamutthitaḥ /
jahāroṣṭro mahākāyastau vṛṣau skandhalambinau

yugotkṣepāllambyamānau tau tena balaśālinā /
vṛṣau vilokya śokārto vilalāpa dvijātmajaḥ

aho nu citravarṇāṅkau mama vatsatarau priyau /
karṣanvibhāti karabho ratnāḍhyāviva bhūṣaṇau

ityuktvā jātanirvedagāḍhavairāgyavāsanaḥ /
tṛṣṇāṃ nininda sahasā praśāntānuśayajvaraḥ

duḥkhāya bata jantūnāṃ tṛṣṇā paribhavāspadam /
vipralabdho janaḥ sarvo yayā śocatyaharniśam

alabdhaṃ vāñchatāṃ vittaṃ labdhaṃ ca parirakṣatām /
naṣṭaṃ ca śocatāṃ puṃsāṃ kadā duḥkhaṃ nivartate

kāmor'theṣu vipanmūlaṃ saṃtoṣaḥ paramaṃ sukham /
niṣkāmaśca sakāmaśca matau me svastharogiṇau

sadhanaścintyate rājñā dasyunā svajanena ca /
vikalaśceti lokena nirdhanaśca na gaṇyate

tasmātsaṃtyaktakāmānāṃ saṃtoṣadhanaśālinām /
kṣayodayavyayāyāsairna cetaḥ paribhūyate

idaṃ labdhamidaṃ naṣṭamidaṃ lapsye punardhiyā /
idaṃ cintayatāmeva jīrṇamāyuḥ śarīriṇām

adhunā lobhamunmūlya spṛhāṃ dūre nirasya ca /
vītamoho bhavāmyeṣa munistulyapriyāpriyaḥ

tyāgo hi hanti vyasanaṃ tathā hi janakaḥ purā /
dahyamāne 'pi nagare nābhajadduḥkhavikriyām

iti dhyātvā ciraṃ maṅkirnirvedācchāntamānasaḥ /
āśāpāśaṃ parityajya paraṃ padamavāptavān

***** maṅkigītāḥ || 49 || *****
etaddharmasutaḥ śrutvā punaḥ śantanunandanam /
samabhyadhātkathaṃ janturvītaśokaścarediti

so 'bravīcchṛṇu bhūpāla prahlādo dānavādhipaḥ /
nityānandaṃ purā vipramūce svacchandacāriṇām

sukhaduḥkhaśatāvarte vipule 'smindhanārṇave /
aviluptaḥ kathaṃ brahmannityatuṣṭo 'bhilakṣyase

keyaṃ ślādhyatarā vṛttiḥ ko vāyaṃ vibhavo dhiyaḥ /
krīḍāvihārī loke 'sminyadasakto na lipyase

iti pṛṣṭo dvijastena babhāṣe vipulāśayaḥ /
taṭasthaḥ sarvabhāveṣu nityatṛptaścarāmyaham

māyāvilasitaṃ sarvaṃ jānansaṃsāravibhramam /
kṣayodayeṣu bhūtānāṃ na duḥkhaṃ na sukhaṃ bhaje

āyuṣāṃ vibhavānāṃ ca bhāvānāṃ ca svabhāvataḥ /
paśyannasāratāmetānnānuśocāmi nirvyathaḥ

bhuñjāno vividhānbhogānnirāhāro 'thavā kvacit /
nagnaścīrāmbaro vāpi mahārhavasano 'pi vā

bhujopadhānaḥ kṣmāśāyī paryaṅkaśayano 'pi vā /
samaḥ śamadamābhyāṃ ca dharāmyājagaraṃ vratam

parāvarajño bhāvānāṃ kūṭastho vigataspṛhaḥ /
tyaktamohabhayadveṣaścarāmyājagaraṃ vratam

pāptaṃ giratyajagaraḥ kuraṅgaṃ mahiṣaṃ gajam /
asaṃprāpteṣvanudvegaṃ vidhatte niścalasthitiḥ

etāmājagarīṃ vṛttimāśritya vimalāśayaḥ /
na cintayāmi sattvastho lābhālābhau sukhāsukhe

brāhmaṇeneti kathitaṃ śrutvā vismitamānasaḥ /
jīvanmuktadaśāṃ tasya prahlādaḥ praśaśaṃsa tām

***** prahlādabrāhmaṇasaṃvādaḥ || 50 || *****
etatpāṇḍusutaḥ śrutvā punarbhīṣmamabhāṣata /
kulakarmārthabuddhīnāṃ pitāmaha kimuttamam

iti pṛṣṭo nṛpatinā babhāṣe jāhnavīsutaḥ /
atikramya guṇānsarvānprajñaivopari vartate

vaiśyau dhanamadādhmātaḥ syandanena purā vrajan /
apātayatkṛśataraṃ muniṃ vartmani kaśyapam

lalatkuṇḍalagaṇḍena sa tena bhuvi pātitaḥ /
śocandaridramātmānaṃ niścayaṃ nidhane vyadhāt

taṃ pāṃsuśāyinaṃ dīnaṃ prāṇatyāgakṛtavratam /
śakraḥ śṛgālarūpeṇa kṛpayā vaktumāyayau

so 'vadadbata saṃtoṣaḥ saṃsāre nāsti kasyacit /
mune yadujjvalācāro nātmānaṃ bahu manyase

dhanyā manuṣyāḥ saṃsāre yaiḥ svahastena bhujyate /
kaṇḍūrnivāryate kīṭakaṇṭakādirvikṛṣyate

aho sukṛtināṃ rājā tvaṃ yanmānuṣayonijaḥ /
brāhmaṇaśca tapasvī ca spṛhaṇīyo 'si kaśyapa

aho dhanyo 'si yannāsvurna maṇḍūko na kukkuṭaḥ /
na pukkaso na cāṇḍālo na kuṣṭī na jaḍo 'si vā

dṛśyante dīrgharogārtā duḥkhādduḥkhataraṃ śritāḥ /
śocantastāmasīṃ yonīṃ prapannāstānvilokaya

manuṣyaḥ paripūrṇāṅgo vyādhivyasanavarjitaḥ /
brāhmaṇaśca tvamuditastvatto dhanyataro 'sti kaḥ

asaṃtoṣe matiṃ mohānmā kṛthā vibhavāśayā /
prāpyendratāmapi janastato 'pyādhikyamīhate

tṛṣṇeyaṃ satatābhyāsādvardhamānā śarīriṇām /
antrasnāyumayī tantrī kṛṣṭevāyāti dīrghatām

tasmātsvadharmanirataḥ spṛhaṇīyaḥ kulodgataḥ /
parasya vibhavaṃ dṛṣṭvā na kāmānmartumarhasi

ahaṃ kutārkiko bhūtvā dhūmāgniprāyavādabhṛt /
vedadveṣī nāstikaśca pāpayonimimāṃ śritaḥ

asmiñśarīre bahuśo nirviṇṇo 'pi bhayādaham /
na tyajāmi tanuṃ pāpa yonayaḥ santyato 'dhikāḥ

iti buddhyā surapatirvītaśokaṃ vidhāya tam /
rūpaṃ ca darśayitvāsmai prayayau tridaśālayam

***** indrakaśyapasaṃvādaḥ || 51 || *****
śrutvaitadūce kaunteyaḥ kena sṛṣṭamidaṃ jagat /
jīvaśca kīdṛśo dehe sa ca yātaḥ kva tiṣṭhati

bhīṣmo 'bravīdetadeva purā kailāsaśekhare /
bhāradvājena muninā pṛṣṭo bhṛgurabhāṣata

pṛthivīpadmasaṃsthasya mānasasya prajāpateḥ /
ākāśaḥ pūrvasargo 'yaṃ viṣṇorvyaktākṛtispṛśaḥ /
vṛkṣāṇāṃ mānuṣāṇāṃ ca samānaṃ pāñcabhautikam

tenaivāsminmahāsarge citrāśca vyaktayaḥ kṛtāḥ /
prāṇāpānādirūpeṇa vāyunā sahito 'nalaḥ

uttare himavatpārśve phalabhūmirnirāmayā /
tāṃ puṇyakāriṇo yānti viparītā viparyayam

ihāpi loke dṛśyete sukhaharṣadhanādibhiḥ /
dāridryakleśaduḥkhaiśca jantūnāṃ śubhaduṣkṛte

***** bhṛgubharadvājasaṃvādaḥ || 52 || *****
athābravītsadācāro rājñā pṛṣṭaḥ pitāmahaḥ /
prātaḥ prabuddho vijane malaṃ tyaktvā śuciḥ sadā

devapūjārato hotā dātā monī ca bhojane /
ṛtukālābhigāmī ca jyeṣṭhānāṃ praṇataḥ kṣamī /
yo naraḥ sa sadācāraḥ prāpnoti padamuttamam

***** ācāravidhiḥ || 53 || *****
punaḥ kṣitibhujā pṛṣṭaḥ kimadhyātmeti sarvavit /
ūce śāntanavastattvaṃ dhyātvā hṛdi sanātanam

kṣetrajñastriguṇaḥ kṣetre raśmivatprasṛtendriyaḥ /
asaktaḥ saktavadbhāti cchanno vyavahitairapi

nivātadīpaniṣkampamānasaḥ śāntadhīḥ samaḥ /
ayatnāttendriyo maunī sthāṇubhūtastamīkṣate

brāhyavṛttinirodhena manaso niyamena ca /
rāgaśokabhayadveṣatyāgātsadbhiḥ sa dṛśyate

taḍittaraṅgataralaṃ caratyāratacañcalam /
cittaṃ vātavadudbhrāntaṃ bhavatyevāsamarthinām

abhyāsena samībhūte nistaraṅga ivodadhau /
cetasyacalatāṃ yāte praśāntāśeṣaviplave

prakāśatamasoḥ pāre puruṣaṃ śāśvataṃ śivam /
dhyānenātyantasukhadaṃ paraṃ paśyanti yoginaḥ

***** adhyātmasaṃkīrtanam || 54 || *****
etadākarṇya kaunteyaḥ pitāmahamabhāṣata /
pātakānāṃ phalāvāptiḥ kīdṛśī gatayaśca kāḥ

iti pṛṣṭaḥ kṣitibhujā gāṅgeyaḥ punarabravīt /
abhidhyāsadṛśī puṃsāṃ phalāvāptirapāyinī

ahaṃkārapravṛttānāṃ bhaugaiśvaryasukhārthinām /
nirayeṣveva nilayaḥ kāmināṃ kāmasaṃnibhaḥ

pārijātalatālolā mandārodārasaurabhāḥ /
hemābjasarasī ramyā nākanāyakasevitāḥ

velladvimānasulabhāstāstāstridaśabhūmayaḥ /
niyatāvadhayaḥ sarvā nirayaḥ saṃpracakṣate

anādinidhanaṃ dhāma guṇatrayavivarjitam /
aspṛṣṭaṃ kālakalayā niṣkāmenaiva labhyate

prayataḥ saṃhitājāpī kāmarāgoñjhitaḥ purā /
uvāsa brāhmaṇaḥ kaścitpāde tuhinabhūbhṛtaḥ

tasya parṣasahasrānte divyajñānasya jāpinaḥ /
japavṛddhiṃ dadau tuṣṭā sāvitrī svayamāgatā

atha kālena bhagavāndharmo 'bhyetya tamabravīt /
tyaktvā śarīramāgaccha divyaṃ divyavapuḥ padam

tacchrutvā so 'vadannaitāṃ tyaje 'haṃ sahajāṃ tanum /
svargaspṛhā na me kāciddyaurmahī ca same mama

na vāñchā na ca me dveṣaḥ svarge 'pyastyavaśaṃ mayā /
sarvathā yadi gantavyaṃ tatsadehena nānyathā

ityukte tena bhagavānyamo mṛtyuśca tāṃ bhuvam /
kālaścābhyetya jagadurvipraṃ dharmo yaduktavān

asminnavasare śrīmānikṣvākuḥ pṛthivīpatiḥ /
tīrthayātrāprasaṅgena tamāśramamupāyayau

sa taṃ jāpakamabhyetya babhāṣe tejasāṃ nidhim /
gṛhaṇa me dhanaṃ vipra pātraṃ tvatsadṛśo 'sti kaḥ

tacchrutvā jāpako 'vādīnnivṛtto 'haṃ mahīpate /
pravṛttadharmaniratā viprāḥ pātraṃ pratigrahe

samīhitamahaṃ tubhyaṃ dadānyevāvilambitam /
brāhmaṇeneti kathite jagāda pṛthivīpatiḥ

japasyāsya phalaṃ dehi yattvayā samupārjitam /
ityukto bhūbhujā vipro gṛhāṇeti tamabhyadhāt

rājāvadadvacoyuddhairajeyaḥ sattvavānbhavān /
na mamaitajjapaphalaṃ tvaddattamupayujyate

iti bruvāṇo viproṇābhyarthito 'pi sakṛnnṛpaḥ /
na tajjagrāha dātāhaṃ bhūbhṛdityabhimānavān

atrāntare tamabhyetya kāmakrodhau vivādinau /
virūpau vikṛtākārau nyāyaṃ papracchaturmudā

eko 'vadaddhenuphalaṃ deyamasmai dadāmyaham /
dattaṃ mayā punargrāhyaṃ netyuvāca tathā paraḥ

rājā vicārya suciraṃ tayorvivadamānayoḥ /
uvāca dīyamānaṃ yo na gṛhṇāsi jito 'tha saḥ

athābravīnnṛpaṃ viprastvaṃ na gṛhṇāsi kiṃ mama /
paropadeśeṣvathavā sarvo bhavati paṇḍitaḥ

jāpakeneti gadite kāmakrodhau vilokya tau /
saha bhoktavyamityuktvā jagrāha nṛpatiḥ phalam

tataḥ svarge sa vibudhe prāpte sa brahmaṇi svayam /
viveśa jāpakastyāgasamādhiṃ bhūbhujā saha

prāṇe manaḥ samāveśya paśyannāsāpuṭadvayam /
āpūrya vyoma ṣaṭkośaṃ prakāśenāntaraṃ nabhaḥ

bhrūmadhyanihitajyotiruddhāṭya brahmasaṃpuṭacam /
kṣipramutkrāntasūryo 'bhūdatisūryānaladyutiḥ

tālurandhrasamutthaṃ tattejo dvijamahībhujoḥ /
brahmāṇamaviśatsākṣātprādeśapuruṣākṛti

***** jāpakopākhyānam || 55 || *****
jñānayogyasya vedānāṃ niyamasya ca bhūbhujā /
phalaṃ svargaṃ ca bhūtānāṃ bhīṣmaḥ pṛṣṭo 'bravītpunaḥ

prajāpatirmanuḥ pūrvametadūce bṛhaspatim /
sukhaduḥkhādikaṃ karma heyopādeyalakṣaṇam

sukhamastyasukhaṃ yasmātpravṛttiriti karmaṇaḥ /
sukhaduḥkhojjhitaṃ jñātaṃ kāmarāgavivarjitam

śrautaṃ karma sukhāyaiva viruddhamasukhāya ca /
śuddhāḥ samādhiniyamairbhānti dānādikāḥ kriyāḥ

narāḥ karmaphalaistaistaistattadākārabhedataḥ /
sukhaduḥkheṣu sīdanti rāgamohavaśīkṛtāḥ

māyeyaṃ jagadutpattisthitisaṃhārakāriṇī /
kṛtā mahābhūtamayī chāyevākāśadarśinī

dṛṣṭvā śarīrāntarago mohādyairna vilokyate /
sradhūma iva kāṣṭhāntaḥ sadā saṃnihito 'nalaḥ

hemnīva kaṭakāditvaṃ kāṣṭhe vā sālabhañjikā /
ātmanyevākhilaṃ bhāti sadapyasadiva sthitam

jñānena gṛhyate jñānaṃ gajeneva vane gajaḥ /
tadevāsya gatiṃ vetti sarpapādānivoragaḥ

***** manubṛhaspatisaṃvādaḥ || 56 || *****
svarūpaṃ vaiṣṇavaṃ pṛṣṭaḥ pārthenātha pitāmahaḥ /
uvāca jñānanayanaiḥ kathitaṃ nāradādibhiḥ

bhagavānpuṇḍarīkākṣaḥ keśavo nābhipaṅkajāt /
sṛṣṭvā caturmukhaṃ cakre jagannikhilamīśvaraḥ

hatvā madhumukhāndaityānvidadhe śāśvatīṃ sthitim /
saṃkarṣaṇaḥ sarvaharaḥ pralaye yāti rudratām

sargasthitivināśānāmityeṣa kila kāraṇam /
mṛṇālīlīlayā yena varāheṇoddhṛtā mahī

vāsudevaḥ paraṃ dhāma śāśvataṃ dhruvamavyayam /
nivṛttadharmāya guruḥ śiṣyāyeti nyavedayat

vicitramāyayā viṣṇormohitāḥ kila jantavaḥ /
rāgadveṣamadagrastāḥ punarāyānti yānti ca

śukraśoṇitasaṃbhūtā yānti saṃsāriṇastataḥ /
tānmohayanti lalanā vipākaviṣamabhramāḥ

striyo hi nāma saṃsārakārāmandiraśṛṅkhalāḥ /
rādadveṣaviṣādānāṃ saṃgatigranthirajjavaḥ

snehādvā kṣayamāyānti svāṅgajaiḥ kṛmibhiḥ sutaiḥ /
jantavaḥ saṃtatimayāḥ klinnacarmalavā iva

yatendriyecchā mucyante saṃsārādbrahmacāriṇaḥ /
mūlabījapariploṣā yeṣu kāmo na jāyate

saṃkalpajaṃ vahantyetāḥ sirāḥ śvabhraṃ manovahāḥ /
tacchruṣyati virāgeṇa yeṣāṃ te paramaṃ gatāḥ

tṛṣṇātanturanādyanto bisānāmiva dehinām /
sahajo 'ntaḥsthito hantuṃ niḥśeṣaṃ ca na śakyate

samairyuktasamācārairviśuddhagaganaprabham /
hṛdi nārāyaṇaṃ dṛṣṭvā śāntiḥ śāntairavāpyate

***** vaiṣṇavādhyātma || 57 || *****
mokṣaṃ prayāto janakaḥ kathamityatha bhūbhujā /
devavrato 'vadatpuṣṭo mithilādhipateḥ kathām

janakasyābhavatpūrvamācāryaśatasevinaḥ /
guruḥ pañcaśikho nāma kapilo brahmanaiṣṭhikaḥ

sa rājānamuvācedamācāryaśatasaṃnidhau /
sphuranniḥsārasaṃsāravikāraparihāradhīḥ

sa galajjātinirbandhaḥ karmabaddho 'pyavāsanaḥ /
viśarārusamāhārasarvagrahaparigrahaḥ

ahaṃkāravikāreṣu mūlacchedavidhāyinām /
avadhānalavādeva bhidyate bhavavibhramaḥ

mayi sarvamidaṃ bhāti sarvatrāhamavasthitaḥ /
ityasaṃsāriṇāmeva satāṃ vṛttirmahīyasī

satyaṃ saṃkṣayaniṣṭhānāṃ jarāmaraṇadharmiṇām /
krameṇendriyavaikalyāccharīraṃ yāti pañcadhā

ete śabdādayaḥ pañca yeṣu tattvārthaniścayaḥ /
avyayaṃ paramaṃ cakraṃ buddhiśceti paraṃ mahat

asamyagdarśināmeṣāṃ duḥkhatatparamanyathā /
tyāgā evaṃ paraṃ tattvaṃ muktānāṃ nyastakarmaṇām /
mithyāprayātacittānāṃ phalanti hṛdayabhramāḥ

dravyatyāgaḥ karma hanti bhogatyāgo vratakriyām /
sukhatyāgastapoyogaṃ sarvatyāgaptu śāntaye

guṇatrayavimukto 'sau kṣetrajñaḥ śāśvato 'vyayaḥ /
yairdṛṣṭaste na lipyante paṅke śaśikarā iva

naṣṭe phale toṣajuṣi kṣīṇayoḥ puṇyapāpayoḥ /
avyaṅgā gaganākārā mahatpaśyanti sūrayaḥ

caranmṛgaḥ śṛṅgamiva tvacaṃ vṛddhaṃ ivoragaḥ /
pakṣīvonmathitaṃ sālaṃ bandhaṃ muñcati sāttvikaḥ

ityākarṇya vaco rājā janako mithilāṃ purā /
dagdhāmadagdhāṃ nājñāsīttṛṣṇārāgavivarjitaḥ

***** janakarājānaṃ prati pañcaśikhācāryopadeśaḥ || 58 || *****
sukhaṃ kimiti pārathena bhīṣmaḥ pṛṣṭo 'bravītpunaḥ /
ihāmutra ca dāntānāṃ sukhaṃ saṃtoṣaśālinām

damo dhṛtirdamastejo jamaḥ kīrtirdamo ratiḥ /
puṃsāṃ damaprasaktānāṃ śatrurnāma na vidyate

***** dāntādhyāyaḥ || 59 || *****
kiṃ tapo vā na vetyetadupavāsādikaṃ vratam /
pṛṣṭaḥ provāca kaunteyaṃ punaḥ śantanunandanaḥ

bhuñjāno 'pyupavāsī syādyuktāhāro naraḥ sadā /
upavāso hi mūrkhāṇāṃ kevalaṃ prāṇaśaṣaṇam

sadā rataḥ svadāreṣu brahmacārī bhavennaraḥ /
yajñopayuktamāṃsāśī bhavenmāṃsavivarjakaḥ

atithidvijabhṛtyānāṃ śeṣamaśnāti yaḥ sadā /
amṛtāśī sa vijñeyaḥ surā nāmnāmṛtāśinaḥ

***** amṛtaprāśikā || 60 || *****
naraḥ karmaphale kartā kiṃ na vetti kṣamābhujā /
bhīṣmaḥ pṛṣṭo 'bravīcchakraḥ purā prahlādamabravīt

sthānāccyutastvaṃ daityendra hatāste bāndhavā mayā /
śokasthānaṃ kathaṃ svastho nirākula ivekṣyase

śrutveti daityastaṃ prāha śakra kiṃ katthase vṛthā /
bhāvāḥ svabhāvacapalāḥ puruṣārtho nirarthakaḥ

mūrkho buddhimatāṃ dhuryaḥ surūpo rūpavarjitaḥ /
pramattā nayasaṃpannā yāntyete heturatra kaḥ

na hi śokaḥ sukhabhraṃśe kartavyo vṛddhasevibhiḥ /
bhavedabhāvaḥ sadbhāve bhāvā bhrūbhaṅgabhaṅgurāḥ

iti śrutvā yayau śakrastatprajñānopadeśataḥ /
prahṛṣṭā buddhisārāṇāmadveṣṭāro hi sādhavaḥ

***** śakraprahlādasaṃvādaḥ || 61 || *****
akālavahninā dagdhe rājñāmaiśvaryakānane /
kiṃ dhairyamiti pṛṣṭo 'tha pārthenāha pitāmahaḥ

bhraṣṭarājyeṣu daityeṣu prāptaiśvaryaḥ śatakratuḥ /
papraccha gatvā brahmāṇaṃ naṣṭe vairocanaṃ purā

vibhavaṃ lokapālānāmabhibhūya nijaśriyā /
yo babhūva jagannāthaḥ sa baḍiḥ(liḥ) kvādya vartate

iti pṛṣṭaḥ surendreṇa jagāda kamalodbhavaḥ /
śūnyāgāre kharo bhūtvā bhraṣṭaiśvaryo baḍiḥ(liḥ) sthitaḥ

śrutvaitanmuditaḥ śakrastūrṇa taṃ draṣṭumāyayau /
airāvaṇaṃ samāruhya kailāsamiva jaṅgamam

sa gatvā śūnyanilaye dadarśa khararūpiṇam /
tuṣāśinaṃ baliṃ ko vā vipadbhirnaiva pīḍyate

dṛṣṭvā tamūce trailokyanātho bhūtvaiśāsanaḥ /
tvamimāṃ gatimāpannaḥ kathaṃ śocyāṃ na śocasi

lakṣmīvilāsahāsācchaṃ kva tacchatraṃ kva cāmaram /
tālavyālolavalayaṃ gītamapsarāsaṃ kva tat

brahmadattā kva sā hemamālā maulimatastava /
kṣapāsvapi yayā dikṣu babhurbālātapaśriyaḥ /
athavā yānti cetāṃsi mahatāṃ saha bhūtibhiḥ

api smarasi kiṃ daitya bhāsvatastava śāsanāt /
akṛṣṭapacyā pṛthivī yadabhūdbhūriyājinaḥ

yaścātapatre yātrāyāṃ śītāṃśudhavale tava /
gandharvāṇāṃ sahasrāṇi nanṛturhemamālinām

airāvaṇagatasyeti śrutvā śakrasya bhāṣitam /
avuluptamanāḥ prāha baḍi(lir)vāmanavañcitaḥ

taraṅgataralā lakṣmīryadyāyāti ca yāti ca /
kṛtamasmābhiriti ki tatpranṛtyanti śatravaḥ

na śocāmi svasatvastho nistaraṅga ivodadhiḥ /
dṛṣṭvā kālena mahatā kathāśeṣīkṛtāḥ śriyaḥ

avaśyaṃ vidhidaurātmyādvipadantā hi saṃpadaḥ /
lakṣmīṃ vinaśvaraḥ śocetkaḥ kālakavalīkṛtām

anatikramaṇīyo 'yaṃ kālaḥ sarvatra jṛmbhate /
tuṣaiḥ kalpitavṛttiryatprayātaḥ svaratāmaham

vikośāśāpalāśe 'sminsaṃsārorusaroruhe /
kālabhṛṅgaḥ pibatyeva janakiñjalkamañjasā

jagadgrāsagariṣṭhasya tasya kālasya śāsanāt /
smṛtiśeṣadaśāṃ śakra sameṣyati bhavānapi

kiṃ na viplavāyantyetā hariṇyaḥ śīghragāḥ kṣaṇam /
sphītaphenasitacchattrāstaraṅgiṇyo vibhūtayaḥ

prayāti taralā lakṣmīḥ sravatyāyuralakṣitam /
iti vastusvabhāve 'sminko nu śocati madvidhaḥ

āyuḥ kenākṣayaṃ labdhaṃ viyogaḥ kasya vā priyaḥ /
kasminvā capalā lakṣmīrniṣaṇṇā caravīkṣitā

alīkalīlācaṭulaiḥ saṃgamairdṛṣṭanaṣṭayā /
anayā sarvagāminyā kiyanto na viḍambitāḥ

aiśvaryasaurabhabharānguṇabhṛṅgasaṅgānkāntālatāvalayitānabhimānavṛkṣān /
utphullakīrtikusumānphalapūritāśānsarvakaṣo harati kālamahāpravāhaḥ

tasyaitadvadataḥ kāryāllalanaṃ lalitākṛtim /
dadarśanirgatāṃ śakro dṛṣṭvāpṛcchacca vismitaḥ

līlāśikhaṇḍābharaṇā kā tvaṃ hariṇalocane /
kimarthamasi niṣkrāntā daityādhipativigrahāt

sā tacchrutvāvadacchakraṃ tvāmahaṃ samupasthitā /
tyaktvainaṃ vismṛtācāramucchiṣṭaspṛṣṭasarpiṣam

ahaṃ subhaṭakhaḍgāgradhārājalanivāsinī /
kamalāpūtamahgalyā kamalākaravāsinī

etaduktvā curbhiḥ śrīrbhūmyambhovahnivāyuṣu /
pādaiḥ saṃnidhimādāya sahasrākṣamupāyayau

***** śrīsaṃnidhānam || 62 || *****
śrīvihīnaṃ purā śakro namuciṃ nāma dānavam /
papraccha śokakāle 'sminkiṃ na śocasi dānava

iti pṛṣṭo 'vaddaityo niḥsyandodadhidhairyabhūḥ /
naṣṭāḥ śokena naśyanti dviṣadānandadāyinaḥ

śokadagdhaśarīrāṇāṃ prarohaḥ kva punaḥ śriyaḥ /
śokena naśyati prajñā prajñānāśo vipattaye

śokena spṛṣṭacittānāṃ naṣṭānāmudbhavaḥ kutaḥ /
svakṛtaṃ bhujyate karma paripāke śubhāśubham /
satāmamlānavaktrāṇāṃ nāntarajñāstu śatravaḥ

***** śakranamucisaṃvādaḥ || 63 || *****
bhūtimāsādya śakreṇa baḍiḥ(liḥ) svapadavicyutaḥ /
punarevāvadatpṛṣṭo vyasane 'pyaviluptadhīḥ

avaśyameva śūrāṇāṃ sthitau jayaparājayau /
karmāyattau na kartā tvaṃ kālaprāptamidaṃ bhaja

kālo na yāti yāsyanti sahasrāṇi bhavādṛśām /
gantā tvamapi kālena kiṃ dhairyeṇa vikatthase

na tallokeṣu paśyāmi vicinvāno 'pi sūkṣmadhīḥ /
duṣprāpaṃ yadayatnena na līḍhaṃ kālajihvayā

kathāvaśeṣavibhavāḥ kālena bhuvanādhipāḥ /
śrūyante vihitāste te kiṃ vṛthā śakra mādyasi

śakto 'smi jetuṃ tvāmekaḥ sānugaṃ darpamohitam /
kiṃtu na kṣamate kālo velevābdherbalaṃ mama

kālenāyānti vipadaḥ kālenāyānti saṃpadaḥ /
puṃsāṃ svakarmamudrāṇāṃ śokasyāvasaro 'tra kaḥ

niśamyaitatsahasrākṣo virato 'marṣasāhasāt /
sa tamūce kālavaśaṃ tvaṃ yathāttha tathaiva tat

yadā lokā bhaviṣaayanti nirmaryādāḥ kalispṛśaḥ /
tadā tvaṃ dāruṇaiḥ pāśairmuktaḥ svāsthyāṃ gamiṣyasi

***** baḍi(li)vāsavasaṃvādaḥ || 64 || *****
śubhāśubhasya pṛṣṭo 'tha pūrvaṃ rūpaṃ mahībhujā /
jagāda bhīṣmo jantūnāṃ vināśodayalakṣaṇam

ākāśataṭinītīre purā śakraḥ sanāradaḥ /
vilokya lakṣmīṃ papraccha vikāsikamalānanām

devi śaṃsa yathā tattvamihāgamanakāraṇam /
iti pṛṣṭā mahendreṇa sāvadatkamalekṣaṇā

tyaktvā daityānahaṃ śakra naṣṭācārānviśṛṅkhalān /
surāṇāṃ sadma sādhūnāṃ saṃprāptā tava cāntikam

asurāḥ pūrvamabhavansadācāravibhūṣaṇāḥ /
snātā hutāgnayaścāsannijitāḥ strībhirarcitāḥ

dātāro niḥspṛhāḥ kṣāntāḥ prabhāte ghṛtadarśinaḥ /
na niśīthe na cotsaṅge dadhisaktubhujo 'bhavan

avandhyaratisargāśca tenāhaṃ tānabhūṣayam /
adya tūtsannamaryādāstyaktāste durmadā mayā

āyattāḥ patayaḥ strīṇāṃ śaṇṭīnāmadya tatpare /
pratyutthānādikaṃ tāṃśca kurvantyuccairvadanti ca

taruṇā dhūrtasacivā vṛddhānāṃ vacanaṃ vayaḥ /
viḍambayanti darpāndhā helollolitakuntalāḥ

aśaucocchiṣṭasūdaiśca vihitaṃ bhakṣayanti te /
guptodyāneṣu devārthibhṛtyasvajanavarjitāḥ

dhānyaṃ payonnaṃ vivṛtaṃ svocchiṣṭaspṛṣṭasarpiṣam /
gṛhe teṣāṃ na vīkṣante hāsakeliratāḥ striyaḥ

strīyogyaṃ puruṣo dhatte keśāṃśukavibhūṣaṇam /
ācāragatisaṃlāpaṃ pauruṣaṃ strī bibharti ca

itthaṃ teṣāṃ madāndhānāṃ vasatiṃ pāpināmaham /
tyaktvāntikamavāptā tvāṃ satyaśīle mam sthitiḥ

āśā śraddhā dhṛtiḥ kṣāntiḥ kāntirvṛttirjitirmatiḥ /
yuṣmāneva samāyātā devyo 'ṣṭau matpuraḥsarāḥ

iti bruvāṇāṃ tāṃ śakraḥ prāpya prāyāttriviṣṭapam /
nimittametatprathamaṃ subhāśubhaphalaṃ nṛṇām

***** śrīvāsavasaṃvādaḥ || 65 || *****
rājñā brahmapadaṃ pṛṣṭaḥ punarūce pitāmahaḥ /
asito devalaḥ pūrvaṃ jaigīṣavyamabhāṣata

vandito ninditaścāsi samastulyapriyāpriyaḥ /
tyaktarāgabhayadveṣo lakṣyase kena hetunā

iti pṛṣṭo munīndreṇa jaigīṣavyaḥ svatantravit /
uvāca śāntamanasaḥ satyaṃ jātamidaṃ mama

vidyānalasamudbhūtavivekavyastaviplavāḥ /
na hṛṣyanti na śocanti santaḥ saṃtoṣanirbharāḥ

mānāvamānayostulyā na snigdhā na ca vairiṇaḥ /
mamāyamiti no yeṣāmahamasyeti vā kvacit

mātsaryamanurāgo vā nirapāyasukhaspṛśām /
sarvabandhavinirmuktā nirbhayāḥ saṃcaranti ye /
prabuddhāḥ svapnamāyāsu labhante brahmaṇaḥ padam

***** jaigīṣavyasaṃvādaḥ || 66 || *****
priyaḥ sarvatra pūjyaśca ko 'stīti jagatībhujā /
bhīṣmaḥ pṛṣṭo 'vadatkṛṣṇo yadāhāndhakabhūpatim

eka evāsti nikhilapriyaḥ pūjyaśca nāradaḥ /
svacchandacārī sukhitaḥ sodyogo vijitendriyaḥ

asaṃniruddhaprasaro niḥsaṅgo bahusaṃgataḥ /
krīḍāratirjagaddraṣṭā kāmakrodhavivarjitaḥ

śrutveti pṛṣṭaḥ pārthena bhūtānāṃ prabhavo 'pyayam /
kālasya ca gatiṃ bhīṣmo babhāṣe viśvatattvavit

purā śukena bhagavānvyāsaḥ pṛṣṭo 'bravīdidam /
sargāsthitiṃ ca kālaṃ ca yacca kṛtyaṃ dvijanmanām

sahasrayugaparyanteṣvavyakto vyaktatāṃ gataḥ /
brahma sṛjati śabdāttu vyomādikṣmāntapañcakam

tadudbhute punaḥ sarge kālenākāśaśeṣatām /
gate vyomādi vilayaṃ prayātyavyaktasaṃjñake

ityayaṃ sargasaṃkṣepaḥ śṛṇu kṛtyaṃ dvijanmanām /
saṃskṛto jātakarmādyairbrahmacārī bhavedgṛhī

ātmānamātmanā paśyanvānaprasthastato yatiḥ /
brāhmaṃ karmeti kathitaṃ jñānināṃ vṛttirucyate

anādaravirakteccho vidyuttaralamātmanā /
paśyannantaḥ paraṃ jyotiḥ sarvavyāpī samīravat

śūnyasthānaikanilayaḥ samo brahmaṇi līyate /
karmaṇā yāti saṃsāraṃ niḥsaṃsārastu vidyayā

nijodbhavavilīnecchaḥ saṃvidvikacamānasaḥ /
satataṃ svāntaviśrāntaḥ paramāmṛtamaśnute

***** vyāsaśukasaṃvādaḥ || 67 || *****
śrutveti bhīṣmaṃ papraccha ya ete pṛthivīśvarāḥ /
yātā mṛtyuvaśaṃ teṣāṃ ko mṛtyuriti pāṇḍavaḥ

bhīṣmo 'bravītpurā prāha rājānamanukampakam /
nāradaḥ putraśokārtaṃ śatrūṇāṃ vaśamāgatam

sarvametadvidhiḥ sṛṣṭvā prajā vipulatāṃ gatāḥ /
āvartamāne bhuvane dṛṣṭvā krodhaṃ samāyayau

tatkrodhāddīptaśikhinā dahyamāneṣu jantuṣu /
kṛpāvāṃruyambako devaścaturmukhamayācata /
śaṃbhunābhyarthito dhātā kopāgniṃ saṃjahāra tam

saṃhṛtātkrodhadahanātkanyā kamalalocanā /
udatiṣṭhannabhaḥśyāmā raktāmbaravibhūṣaṇā

uvāca tāṃ tato brahmā tvaṃ śanaiḥ saṃhara prajāḥ /
apsu pratiṣṭhitā hyeṣā bhūmirbhāreṇa majjati

tacchrutvā dāruṇaṃ dhātuḥ kṛpayā netrajaṃ jalam /
nijaṃ jagrāha pāṇibhyāṃ nindantī janma duḥkhitā

kathaṃ tava sutā deva ghore karmaṇi madvidhā /
yogyā bandhuviyuktānāṃ na sahe duḥkhināṃ giraḥ

ityuktvā vipulaṃ cakre duṣkaraṃ vividhaṃ tapaḥ /
sā mṛtyuḥ sarvasaṃhārabhītā kāruṇyaśālinī

tasyai varaṃ dadau dhātā vyādhayaste 'śrubindavaḥ /
bhaviṣyanti janāntāya tvāṃ na jñāsyanti mohitāḥ

iti mṛtyuḥ purā sṛṣṭvā brahmaṇā sarvasaṃhṛtiḥ /
mā śucaḥ pṛthivīpāla sā hi kaṃ nopasarpati

***** mṛtyuprajāpatisaṃvādaḥ || 68 || *****
dharmatattvaṃ punaḥ pṛṣṭo dharmajena pitāmahaḥ /
śaśaṃsa sāraṃ dharmasya satyaṃ parahitaṃ tathā

gatirdharmasya vividhā sūkṣmā jñātuṃ na śakyate /
viparītavicārāṇāmadharmo yāti dharmatām

antarjalatapāḥ pūrvamabhavajjājalirmuniḥ /
jaṭāsu yasya viśvāsātkulāyāḥ pakṣibhiḥ kṛtāḥ

sa dṛṣṭvā pakṣiṇāṃ mūrdhni nirvṛttāñśāvakāñśanaiḥ /
babhūva dharmasaṃmattastamūcuratha rākṣasāḥ

tulādharasya samātāmanāsādyaiva kiṃ mune /
mādyasi sphāratapasāṃ vyayaṃ kartumihodyataḥ

iti śrutvā samanviṣya gatvā vārāṇasīṃ muniḥ /
tulādharaṃ dadarśātha māṃsavikrayajīvitam

jñānadṛṣṭyā svayaṃ jñātvā tasyāgamanakāraṇaṇ /
tulādharo 'bravīdbrahmandharmo hi gaganātmakaḥ

abhītaiḥ sarvabhūtebhyo bhūtānāmabhayapradaiḥ /
asaktaiḥ karmanipuṇairdharmasyāsādyate gatiḥ

ahiṃsā paramo yajñaḥ puṇyairyaṣṭuṃ sa śakyate /
paśya pāpaṃ kṛśāprāpyaṃ gopaśuprāṇapīḍanāt

ātmayajñāptapuṇyānāmātmatīrthaikasevinām /
tyaktābhimānaspardhānāṃ naiva śocanti bāndhavāḥ

iti mānamahāmohaṃ jājaleḥ sa tulādharaḥ /
nivāryāsaktakarmasthaḥ prayayau paramāṃ gatim

***** tulādharajājalisaṃvādaḥ || 69 || *****
gītaṃ vicaravnunā pūrvaṃ dharma'sminneva bhūbhujā /
ahiṃsā paramo dharmaḥ kratuścādravyaḍambaraḥ

paśuprāṇairyajantyete kāmātmānaḥ phalepsavaḥ /
māṃsamatsyamadhupraāyaṃ dhūrtairbhogāya kalpitam

lolupairdambhagurubhiḥ paśuyāgo 'dhigamyate /
pūjyo hi bhagavānviṣṇuḥ so 'dbhiḥ puṣpaiśca tuṣyati

ralāniṃ śarīraṃ nāyāti yathā na maraṇaṃ bhavet /
tathā karma pravartena śarīraṃ dharmasādhanam

***** vicaravnugītāḥ || 70 || *****
kāryākāryavimarśāya rājñā pṛṣṭaḥ pitāmahaḥ /
uvāca cirakārīti babhūvāṅgiraso muniḥ

ciraṃ vicārya karmāmi sa karoti yadā tadā /
alaso dīrghadarśī ca mūrkhairiti viḍambyate

sa kadācitsvayaṃ pitrā prerito jananīvadhe /
ciraṃ nidadhyau saṃdehadolāviślathamānasaḥ

avilaṅghyaṃ guruvaco duḥsaho jananīvadhaḥ /
ityabhūdduḥkhakaluṣaḥ patito dharmasaṃśaye

tāvaccintāparaḥ so 'bhūdyāvattasya pitā svayam /
paścāttāpamanuprāpto nijāmājñāmavārayat

cirakārī vimarśena rarakṣeti svayaṃ muniḥ /
mātaraṃ guruvākyaṃ ca vimarśo hi śubhāspadam

***** cirakāricaritam || 71 || *****
rājā rakṣetsadācāraṃ kathaṃ lokānapīḍayan /
iti pṛṣṭo narendreṇa punaḥ śāntanavo 'bravīt

dyumatsena purā putraṃ sālvarājo mahāmatiḥ /
babhāṣe satyavānnāma vadhyānvīkṣyātipīḍitān

rājandharmagatiḥ sūkṣmā kimete dasyavastvayā /
asāmarthyena viprāṇāṃ nigṛhyante yathā tathā

ekasya hi vadhenaiva te bhāryāputrabāndhavāḥ /
hatā bhavanti bahavastasmāddaṇḍo vivecyate

dyumatseno niśamyeti prāha daṇḍyānadaṇḍayan /
rājā kṣipatyagādhe 'sminprajā bhayamahāvaṭe

laghudaṇḍāḥ purābhūvanmṛdavo 'lpadruho janāḥ /
adya kālaviparyāsādvadhyadaṇḍe 'pyasaṃyatāḥ

ityāsīdrājaputrasya rājñaśca paribhāṣaṇam /
nivṛtte ca pravṛtte ca dharme dharmavidāṃ vara

***** dyumatsenopākhyānam || 72 || *****
nivṛttaṃ ca pravṛttaṃ ca dharmaṃ pṛṣṭo 'tha bhūbhujā /
vyājahārobhayostattvaṃ draṣṭā śantanunandanaḥ

nahuṣasya purā saure sattre gāṃ yūpasaṃgatām /
svecchācāro dvijo yogī vilokya kapilo 'bravīt

aho nu hiṃsā durvṛttairdharmāya parikalpitā /
paropaghāte nandanti lubdhāḥ kāmaphalepsavaḥ

ityākarṇya dvijastatra syūmaraśmiḥ praviśya gām /
avadadvedavacanaprāmāṇyaṃ neṣyate tvayā

yajeta dadyādityeṣā na śrutā kiṃ śrutiḥ smṛtiḥ /
gārhasthyalakṣaṇo dharmo yajñāṅgo hyakhilāśrayaḥ

śrutveti kapilaḥ prāha śuddhajñānamayaḥ kratuḥ /
tārayatyeva tamaso dravyayāgo hi bandhanam

syūmaraśmirniśamyaitatprovāca kriyayā punaḥ /
viśuddhe 'cirmaṇau jñānaṃ pratimāmāśrayediti

***** gaukāpilīyam || 73 || *****
varaṃ dharmārthekāmānāṃ kimiti kṣmābhujā punaḥ /
pṛṣṭo 'bravīcchāntanavastrivargagatikovidaḥ

dhanārthī brāhmaṇaḥ kaściddevānārādhya niṣphalaḥ /
siṣeve kuṇḍadhārākhyaṃ bhaktyā jñānadharaṃ ciram

tuṣṭe tasmindadarśātha svapne vaiśravaṇālaye /
maṇibhadraṃ dhanacayānvitarantaṃ yathocitam

kuṇḍadhārastamabhyetya brāhmaṇārthamayācata /
kuṇḍadhārasya yogena brāhmaṇo hitakāriṇā

varānnirvedamāpanno dharmavāṃstapase yayau /
nabhaścaro divyadṛṣṭiḥ so 'bhavattapasā kṛtī

evaṃ sārastrivargasya dharmaḥ śubhaphalapradaḥ /
arthakāmaprasaktānāṃ nṛpāṇāṃ narake sthitim /
niśamya kuryātko nāma na dharmopārjane matim

***** kuṇḍadhāropākhyānam || 74 || *****
ahiṃsā paramo dharmo nirvedo jñānadeśakaḥ /
sarvatyāgaḥ parā śāntiḥ kāmināṃ tvanyathākhilam

asito devalaḥ pṛṣṭo nāradenābravītpurā /
aṣṭādaśātmakaḥ soṣmā saṃgataḥ pāñcabhautikaḥ

kṣetrajñena punaryāti saṃgamaṃ vṛkṣapakṣivat /
akṣīṇavāsanātanturbhinno 'pi na vimucyate

vicchinnakarmā nirdvandvaḥ puṇyapāpavivarjitaḥ /
dehī dehaviyoge svaṃ brahma gacchati nirguṇaḥ

***** nāradāsitasaṃvādaḥ || 75 || *****
prakṣīṇavāsanājālo māṇḍavyaṃ janako 'bravīt /
dhuryo 'hamasmi sukhināmeka evārthavarjitaḥ /
dahyamāne 'pi nagare yasya kiṃcinna dahyate

saṃsāramarutaptānāṃ tṛṣṇāmūrcchitacetasām /
bheṣajaṃ paramaṃ nāma saṃtoṣāmṛtavāridaḥ

dhanena vardhane tṛṣṇā lāvaṇeneva vāriṇā /
śoko vivṛddhatṛṣṇāyā goḥ śṛṅgamiva vardhate

tāṃ tyaktvā gatasaṃsargo nirduḥkhapadamāśritaḥ /
kūrmāṅgavatsaṃhṛtecchaḥ svecchācārī vimucyate

janakasyeti vacasā māmḍavyaḥ srastasaṃsṛtiḥ /
brahmaprakāśamaviśaddhruvaṃ śāntamanāmayam

***** māṇḍavyajanakasaṃvādaḥ || 76 || *****
yatendriyecchaḥ saṃnyāsī nirbhayo janitābhayaḥ /
avajñāto 'vadhūtaśca śūnyācāro 'pyanāśrayaḥ

anirviṇṇaḥ prahṛṣṭaśca jñātā maunī ca mucyate /
budha ityāha hārīto viśuddhajñānasaṃśrayaḥ

***** hārītagītāḥ || 77 || *****
bhraṣṭaiśvaryaḥ purā vṛtraḥ śukraṃ gurumabhāṣata /
jīvānāṃ karmabandhānāṃ tiṣṭhatāṃ pāñcabhautike /
paryāyeṇa bhavantyeva saṃpado vipadastathā

niḥspṛho 'smi na śocāmi bhaje sāmyamanaśvaram /
na yāsyāmyadhunā rāgamavarṇo varṇasaṃgamāt

ityuktvā dānavapatiryadṛcchopagatānmuneḥ /
sanatkumārādajñāsīdviṣṇuṃ kāraṇamavyayam

sa vijñāyācyutaṃ devaṃ prayayau paramāṃ gatim /
so 'yaṃ nārāyaṇaḥ kṛṣṇaḥ saṃbandhī tava pāṇḍava

***** vṛtragītāḥ || 78 || *****
rājñā vṛtrakathāṃ pṛṣṭaḥ punaḥ prāha pitāmahaḥ /
purā vṛtreṇa vijito raṇe jambhanisūdanaḥ

sa bodhito vasiṣṭhena garvajvaravimohitam /
viṣṇutejo dadhadvajraṃ taṃ jaghāna mahākṛtim

hatasya kāyādvṛtrasya brahmahatyā vinirgatā /
muktakeśī kṛśā ghorā maladigdhā kapālinī

sā vidrutaṃ sahasrākṣāṃ ciramanviṣya sarvataḥ /
vilokya kaṇṭhe jagrāha niścalābhayakampitam

taṃ tayā gūḍhamākrāntaṃ cirāya caturānanaḥ /
vilokya kṛpayā hatyāṃ yayāce śakramuktaye

viratā brahmaṇo vākyādbrahmahatyā sureśvaram /
tatyāja sthitimāsādya caturdhā ghoradarśanā

yo 'gnau prajvalite yatnānna bījādikamarpayet /
yaḥ parvakāle viṭapicchettā yaśca rajasvalām

kāmayecca jale yaśca kṣipecchleṣmamalādikam /
sa padaṃ brahmahatyāyāḥ svayaṃbhūrityabhāṣata

***** vṛtravadhaḥ || 79 || *****
jvarotpattiṃ punaḥ pṛṣṭo bhīṣmaḥ pārthamabhāṣata /
sumeruśṛṅge bhagavānsthito gaurīvapatiḥ purā /
śuśrāva yajñaṃ dakṣasya devākīrṇaṃ prajāpateḥ

abhāgārhe 'si kiṃ yajñeṣviti gaurīgirā haraḥ /
anāhūtaścakārātha dakṣayajñakṣaye matim

kruddhasya tasya lālāṭasvedavārikaṇātkṣaṇāt /
samudyayau jvaro dīptastriśirāstāmralocanaḥ

brahmaṇā duḥsaha so 'tha vinyastaḥ kila bhāgaśaḥ /
teṣu teṣūtkaṭo yatnādekaḥ ko nu saheta tam

saṃtāpaṃ gajakumbheṣu parvateṣu śilājatu /
nirmokapaṭṭaṃ sarpeṣu nīlikāṃ salileṣu ca

goṣu khorakaniḥśvāsamūṣiraṃ kṣetrabhūmiṣu /
pādarogaṃ tathāśveṣu netrarogaṃ pikeṣu ca

meṣeṣu pittabhedaṃ ca hikkāśvāsaṃ śukeṣu ca /
śikhābhedaṃ mayūreṣu śramaṃ pañcānaneṣu ca

janmanyante vivāhe ca manuṣyeṣu jvaraṃ tathā /
bahudhāvasthitaṃ ghoraṃ satataṃ ca pracakṣate

rudro 'tha vīrabhadrākhyaṃ sasarja gaṇamutkaṭam /
bhadrakālīṃ tathā devīṃ kālānalaśikhopamām

tau gatvā cakraturyajñaṃ bahudravyaṃ prajāpateḥ /
bhinnabhinnāpaviddhāṅgaṃ nihatya mṛgarūpiṇam

tataḥ prajāpatiḥ pūrvaṃ devāhitavināśakam /
virūpākṣamanekākṣaṃ tryakṣaṃ yakṣapatipriyam

sarvātmanā sarvagataṃ sarvākāramanāmayam /
tuṣṭāva śaṃkaraṃ dakṣo gūḍhārthairdivyanāmabhiḥ

namo yajñāya vijñeyatattvānubhavaśāline /
sarvavedamayoṅkāravācyāya vṛṣaketave

anavaccinnarūpāya vyāpine viśvamūrtaye /
sarvataḥ pāṇiśirase namaḥ sarvāntarātmane

ugrāyodagramahase śarvāyāgarvaśāline /
rudrāyodagrayaśase vandyāyendubhṛte namaḥ

tatastuṣṭe bhagavati tryambake tripurāntake /
phalaṃ yajñasahasrasya dakṣo 'labhata tadvarāt

***** dakṣayajñadhvaṃsaḥ || 80 || *****
kathaṃ vijitalokānāṃ bhayaṃ mṛtyornivartate /
iti prṛṣṭo narendreṇa vyājahāra pitāmahaḥ

nāradena purā pṛṣṭaḥ samaṅgaḥ sarvatattvavit /
prāṇendriyajayānnūnaṃ śoko mṛtyuśca naśyati

pañcendriyahitaṃ tuṣṭyai tuṣṭirutsekakāriṇī /
utseko vinipātāya saṃsārasaraṇau sadā

arāgamoho hṛṣṭātmā carāmyanupalakṣitaḥ /
aśokaścāmṛtaścāhaṃ tena nārada paśya mām

***** samaṅganāradasaṃvādaḥ || 81 || *****
śāstraniḥsaṃśayaṃ śreyo rājñā pṛṣṭo 'bravītpunaḥ /
bhīṣmo yadgālavaṃ prāha nāradaḥ sarvadarśinam

hite varteta bhūtānāmahaṃkāraṃ parityajet /
prakhyāpayenna saṃsatsu svotkarṣaṃ paranindayā

paiśunyaṃ laulyamālasyaṃ rātricaryāṃ ca varjayet /
na darpādbahubhāṣī syānnendriyāṇāṃ hitaṃ caret

nānuśocetsukhabhraṃśe kāmayeta na durlabham /
jānannapi na kurvīta kauṭilyaṃ na ca viśvaset

satāṃ saṅge matiṃ kuryātsadācārapure vaset /
sahasā saṃtyajetpāpaṃ na kuryādanutāpadam

***** nāradagālavasaṃvādaḥ || 82 || *****
muktiḥ śanaiḥ kathamiti bhīṣmaḥ pṛṣṭo 'bravītpunaḥ /
ariṣṭanemiḥ sagaraṃ yadbabhāṣe vimuktaye

āśālatāvalayitaṃ baddhamūlamavidyayā /
na hi pātayituṃ śaktaḥ sukhena bhavapādapam

ko hi janmasahasroktāṃ vāsanābhyāsajāṃ nijām /
prītitaṃ vārayituṃ śakto lalanādhanabandhuṣu

samārūḍhaḥ śriyaṃ kāntāṃ lalanāmbhojaṣaṭūpadaḥ /
tyajeti viṣasaṃkāśaṃ ko nāma vacanaṃ pibet

dhanaputrakalatreṣu svayamevārjiteṣvaho /
avasannā vinaśyanti kṣudrāḥ kṣaudraraseṣviva

śiśūnaṃ vṛttimālokya vyastāṃ devena kalpitām /
ko hi tadvartanādānairātmānamavasādayet

paricchinnāśinaḥ kiṃ te koṭibhirbhūmisaṃcayaiḥ /
na paśyasi mṛtaḥ kiṃcitko 'yaṃ sarvagrahastava

kāñcane loṣṭaśakale paryaṅke pāṃsusaṃstare /
cīnāṃśuke valkale ca samānaḥ kila mucyate

antavatkalayansarvaṃ nirvedaṃ paramaṃ gataḥ /
taṭasthaḥ sarvabhāveṣu bhavatyevābhavo naraḥ

gaṇayandurdaśāmante samānaḥ kāñcanāśmanoḥ /
avidyāgranthibhedena mucyate nirmamaḥ sukham

***** sagarāriṣṭanemisaṃvādaḥ || 83 || *****
atha śukrakathāṃ pṛṣṭo rājñā prāha suravrataḥ /
purā yogīśvaraḥ śukro bhṛgusūnurdhanaprabhoḥ /
guhyakādhipaterdehaṃ praviśyākramya sarvataḥ

dhanaṃ bhūri jahārāśu tacca duḥkhāddhanādhipaḥ /
pinākine dasyuvṛttaṃ vayasyāya nyavedayat

kupitastripurārātirādāya bhṛgunandanam /
papau sa codare śaṃbhorbabhrāma vipule ciram

sa rudradhāraṇāvahnidahyamāno 'ntarasthitaḥ /
ruddheṣu sarvasrotaḥsu tasya tuṣṭāva vallabhām

tataḥ sa śukradvāreṇa nirgataḥ śukratāṃ yayau /
satīsaṃrakṣito lebhe na ca vai pūrvavatsthitim

***** śukrotpattiḥ || 84 || *****
śreyaḥ kimiti pṛṣṭo 'tha punarāha pitāmahaḥ /
purā videhādhipatiṃ yaduvāca parāśaraḥ

manoratho ratho yasya saṃyataḥ śāntiraśmibhiḥ /
na caratyavaṭe tasya karmaṇo 'pi sukhaṃ sadā

ratyai bhogā vimūḍhānāṃ sā duḥkhāya viyoginām /
tamase duḥkhamevaiṣāṃ bandhāya mahate tamaḥ

satāṃ bhogaviyogeṣu nirvedo nāma jāyate /
nirvedastapase teṣāṃ tapaḥ saṃsāraśāntaye

sadācārapravṛttānāṃ yathāśāstrānusāriṇām /
svakarmasaktamanasāṃ svayamāyānti saṃpadaḥ

***** parāśaragītāḥ || 85 || *****
prajāpatirhaṃsarūpī rājñā pṛṣṭo 'bravītpurā /
krodho mṛtyuḥ kujantūnāṃ svasukhādyadi nirgataḥ

dagdhāḥ krodhena śocanti krodhānadhā nipatanati ca /
jitakrodhaḥ śasukhaṃ śete grastarāgādibandhanaḥ

***** haṃsagītāḥ || 86 || *****
pṛṣṭaḥ kimakṣaramiti prāha bhīṣmo nareśvaram /
bhagavāñjanakaṃ pūrvaṃ vasiṣṭho yadabhāṣata

caturdaśavidhaḥ sargo guṇāḥ karmāṇi codanāḥ /
sarvametatkṣaraṃ vidyādakṣaraṃ paramaṃ padam

akṣarakṣarasaṅgo 'yaṃ dehidehasamāgamaḥ /
dehatāmrakalādāhe hemavaddṛśyate 'bharam

***** vasiṣṭhajanakasaṃvādaḥ || 87 || *****
punaḥ pṛṣṭo 'vadadbhīṣmo yājñavalkyo guruḥ purā /
provāca śiṣyaṃ janakaṃ paramākṣaranirṇayam

adhyātmacintāgantavyamadhibhūte ca kāraṇam /
guṇatrayavinirmuktamakṣaraṃ vedyavarjitam

sāṃkhyayogoditaṃ śāntaṃ śāśvataṃ dhruvamavyayam /
nistaraṅgodadhinibhi yuktāḥ paśyanti nirbhayāḥ

sūryaprasādādvadanaṃ praviṣṭā me sarasvatī /
tayāsmi vedakṛdbhūtvā sārameva padaṃ śritaḥ

ṣaṅviśo mucyate vyaktaṃ pralīnaṃ pañcaviṃśake /
iti gandharvabhūpālo viśvāvasumabodhayat

***** yājñavalkyajanakasaṃvādaḥ || 88 || *****
tiṣṭhangṛhe ko nu muktaḥ pārtheneti suravrataḥ /
pṛṣṭo babhāṣe sulabhā yadūce janakaṃ purā

tridaṇḍadhāriṇī muktā sulabhā nāma bhikṣukī /
mithilāṃ janakaṃ draṣṭuṃ purā prāyādvihāyasā

yauvanābharaṇaṃ rūpaṃ dadhatī sā sumadhyamā /
dadarśa janakaṃ kāntā lāvaṇyalalitākṛtiḥ

tāṃ vilokya sudhāsārasiktāṅga iva maithilaḥ /
cakre samucitāṃ pūjāṃ tasmai pāpāsanādibhiḥ

tataḥ sukhoṣitā tatra muktāttaramupetya sā /
sabhāyāṃ janakaṃ cakre raśmibhiḥ svīkṛtāntaram

netrābhyāṃ cārunayanā viśantī tamalakṣitā /
antaraṅgā kṣaṇamabhūtsā supteva sudhānadī

tadbhāvaspṛṣṭabhāvo 'tha babhāṣe dantakāntibhiḥ /
janako nirguṇāṃ kurvanvimuktāṃ hāravallarīm

ayi cittasudhāsindhucandrikā kāsi kasya vā /
kutastvamanavadyāṅgi nayanāmṛtavarṣiṇī

śiṣyaḥ pañcaśikhasyāhaṃ sāṃkhyavedavido muniḥ /
vivekāstravidāṃ śreṣṭho mokṣaṃ prāpto janādhipaḥ

kirīṭī kaṅkaṇadharaśchattravyajanavāhanaḥ /
muṇḍitecchaḥ śamāraṇyo manaḥ karmaprasādanaḥ

svāntabodhakapāle 'sminpluṣṭaṃ pañcaśikhena me /
jñānabījasya sāmarthyādviṣayeṣu na jāyate

naikāntavāsitā śāntyai na gehaṃ bandhanāya ca /
sarvatra vihitā nāma muktirnirlepacetasām

antaḥpraveśaḥ kimayaṃ tvayā me yogataḥ kṛtaḥ /
varṇagotrāśramādīnāṃ vibhedādeṣa saṃkaraḥ

jetumicchasi cedasmānsiddho mānastadeṣa te /
ayaṃ svaśāstradoṣaśca tava spṛśasi yatparān

sarvāṅgasaṅgaṃ kuruṣe satī bhūtvā na lajjase /
kāraṇaṃ brūhi subhage na mithyā vaktumarhasi

iti pṛṣṭātiparuṣaṃ na dhairyātsaṃcacāla sā /
īṣadunnamitaikabhrūrhāsapallavitādharā

sā babhāṣe praviṣṭāpi cchāyeva purataḥ sthitā /
pūrvāparahitaṃ vākyaṃ nadansajjanasaṃsadi /
muktaśca bhedavaktā cetyaho rājanna rājase

kāsi kasya kuto vā tvaṃ yadevamabhidhīyate /
tatra kiṃ na śrutaṃ kāṣṭhajantuvadguṇabhautikam

triṃśadguṇakalākāro vyakto vyaktatvamāgataḥ /
saṃghātastattvacakrasya so 'yaṃ kasya na kasya vā

śukrasekādyavasthāstā na lakṣyante jarāvadhi /
dīpasyevārciṣo yātā yasya so 'yaṃ kutaḥ katham

svāṅgairapi na saṃbandhaḥ saṃbandho jagatāmiva /
kimutātmani nātmānaṃ muktaḥ paśyasi bimbavat

vikalpaṃ pṛcchato naiṣā muktatā tava śobhate /
samarārāvabhagnasya jayamāleva dantinaḥ

idaṃ rājyamaparyantaṃ tiṣṭhataste vimuktatā /
na manye 'haṃ marutaṭe taptasyeva vitṛṣṇatā

cāmarairlolayantyeva cchattrairācchādayanti ca /
vivekaṃ madakallolairharanti ca nṛṇāṃ śriyaḥ

hatāḥ senāḥ punaryuddhe rājaputro nipātitaḥ /
iti sādhāraṇairdeṣairbhūbhujāmeva duḥkhitā

dhanaṃ kośe gajāḥ śāle svagṛheṣu ca mantriṇaḥ /
śayyāvibhāge mahiṣī triyāmāyāṃ tvamekakaḥ

akaṅkaṇamahāraṃ ca śayyāyāṃ vartate vapuḥ /
ucchvāsaśeṣo vimukhaḥ svapne dhāvasi cānyataḥ

bhikṣukī śūnyanilayā śūnye 'smiṃstava vigrahe /
nivasāmi kṣapāmekāṃ kā nu te nṛpate kṣatiḥ

aspṛśantī vapuste 'haṃ praviṣṭā yadi yogataḥ /
tatkathaṃ nṛpate muktaḥ sparśaṃ vetsi sarāgavat

varṇasaṃkarabhīroste kathaṃ pañcaśikho guruḥ /
vṛthā tadadhunā jātaṃ yattvayoktaṃ nareśvara

naivāṅkurasamarthaṃ me jñānabījaṃ prarohati /
viṣayeṣviti tadrājansvayamuktaṃ na paśyasi

avibhinnā vayaṃ sarve samāśrayisamāśrayāt /
tarau latā tatra puṣpaṃ tasminṣaṭcaraṇā iva

sarvātmanā pṛthaktvaṃ cediti bhāgaṃ vipaśyasi /
tadekāntavibhinnasya kasya kenātra saṃkaraḥ

sa tvaṃ pravṛttivimukho na ca prāpto nivṛttatām /
triśaṅkuriva madhyastho na divaṃ na bhuvaṃ śritaḥ

sarvametanmama na vā yatsarvamahameva vā /
niṣṭhāmetāmanāsādya kathaṃ mukto 'si pārthiva

ityavāptopadeśārthaḥ sulabhāvacasā nṛpaḥ /
na hṛṣṭo nāpahṛṣṭaśca tūṣṇīṃ nabha ivābhavat

***** sulabhājanakasaṃvādaḥ || 89 || *****
rājñā śukasya vairāgyaṃ bhīṣmaḥ pṛṣṭo 'bravītpunaḥ /
yaduvāca śukaṃ putraṃ parāśarasuto muniḥ

putra saṃsāramaraṇau saratāmavivekinām /
paśya śītātapavyādhimaraṇāvadhiduḥsthitim

asminśarīrakusume bhṛṅgavajjīvite sthite /
capaleṣu ca bāveṣu tāṭasthyaṃ putra nocitam

yathā likhitamevāyuḥ kṣaṇarātriṃ divaṃ tataḥ /
koṭibhiḥ prāptakālānāṃ muhūrtamapi durlabham

vāsanākṣaudrapaṭale nānābhāvarasāhṛte /
svayamutpādite magnaḥ kṣudraḥ ko nāma mucyate

aparyāptamanaḥsvecchāstyaktvā dārāndhanaṃ sutān /
kālavyālasamākṛṣṭā hanta gacchanti jantavaḥ

asipattravanaṃ ghoraṃ taptā vaitaraṇī nadī /
paratroṣṇakaṭāhāśca santi gehaṃ na bāndhavāḥ

na yāvadetattāruṇyaṃ galatyanupalakṣitam /
na yāsi yāvatsaṃkocaṃ jarayā taptacarmavat

hikkāśvāsaviparyasto yāvatsvapnavilocanaḥ /
kulālacakravadbhrānto na paśyasi diśo daśa

hiraṇyavarṇāṃ vasudhāṃ yāvadvīkṣya viśṛṅkhalam /
na gacchasi tamo dīrghaṃ sūcyabhedyamabāndhavaḥ

yāvacchubhāśubhākrānto na hṛṣyasi virauṣi vā /
tāvatsamādhivibudho vinivṛttabhavo bhava

śrutvetyavāptanirvedaḥ śukastyaktvā svamāśrayam /
āmantrya pitarau yogī yayau śreyaḥsamādhaye

***** yāvatkam || 90 || *****
karmamūlaṃ niśamyātha nṛṇāṃ sukṛtaduṣkṛtam /
rājñā śukakathāṃ paṣṭaḥ punarāha pitāmahaḥ

karṇikāravane meroḥ purā śītāṃśuśekharaḥ /
vijahāra haro hāraphaṇiratnāṃśupiñjaraḥ

tatrogratapasā yukto vyāsaḥ satyavatīsutaḥ /
putrakāmo varaṃ prāpa dāsyamīti maheśvarāt

tataḥ kālena sa munirvahnyarthamaraṇīṃ svayam /
mamanthāpsarasaṃ paśyandhṛtācīmagracāriṇīm

tasya śukraṃ papātāśu śukībhūtāṃ vilokya tām /
araṇyāmaratasyāpi tatrāsya tanayo 'bhavat

araṇyā garbhasaṃbhūtaḥ so 'bhūdvyāsasutaḥ śukaḥ /
śukraḥ kamaṇḍaluṃ yasmai dyauśca daṇḍājinaṃ dadau

vedānadhītya sākārānavāpya ca bṛhaspateḥ /
tapasā brahmacaryeṇa mānyo 'bhūtsa divaukasām

upadeśaṃ pituḥ prāpya tadgirā janakaṃ yayau /
mokṣadharmārthanipuṇaṃ draṣṭuṃ padbhyāṃ nabhaścaraḥ

meruvarṣānatikramya mithilāṃ praviveśa saḥ /
nivāryamāṇo 'pyakrodho dvāḥsthaiḥ paruṣavādibhiḥ

paraṃ janakarājasya kakṣyādvayamatītya saḥ /
mantripraveśitastasthau pūjito 'ntaḥpure muniḥ

tataḥ paryacarankāntāstamutpalavilocanāḥ /
yāsāṃ smitāmṛtaiḥ kāmaḥ śivadagdho 'pi jīvati

varāhar(ha)śayane tatra yogī dhyānaparāyaṇaḥ /
nināya rātriṃ prātaśca nṛpo draṣṭuṃ tamāyayau

gurorvyāsasya tanayo janakena sa pūjitaḥ /
ratnāsanopaviṣṭo 'tha paprāccha mithileśvaram

visṛṣṭo 'haṃ bhagavatā pitrā vyāsena te 'ntikam /
gurūpadeśasaṃbandhaṃ vada jñānamanāmayam

janakaḥ prāha śanakaiḥ kriyāsopānapaṅktibhiḥ /
āruhyoccaiḥ paraṃ dhāma visuddhaṃ śuddhacetasā

jñānānilahṛtāśeṣavikalpaghanaḍambaraḥ /
dvandvatriyāmāviratau dṛśyate bodhabhāskaraḥ

sarvamātmani sarvatra tamātmānaṃ vilokayan /
guṇatrayavinirmukto muniścarati nirmamaḥ

tasyotsṛṣṭakalaṅkasya prasannāsaktacetasaḥ /
sarvatra vijito mokṣaḥ sarvakartṛpadaspṛśaḥ

spṛhāgranthiṃ puro muktvā tato rāgaṃ tataḥ śucam /
ahaṃkāraparityāgādyogī brahmamayo bhavet

sarvāntarātmatāṃ yātaḥ sarvajñapadamāsthitaḥ /
yukto vimiśratāṃ yāti śaileṣu salileṣu ca

ahamityeva saṃsāro nāhamityeva tatkṣayaḥ /
dehamānavirāme ca prāṇamānaṃ samāśrayet

bhāvasnehaṃ parityajya dehamānaṃ samāśrayet /
dehamānavirāme ca prāṇamānaṃ samāśrayet

nirasya prāṇamānaṃ ca viśvāhaṃkāramāśrayet /
śūnyatāṃ cintayetpaścādyayā brahmaṇi līyate

ityādi mithilendrasya niśamya viśadaṃ vacaḥ /
tamāmantrya kṛtī prāyācchukastuhinabhūdharam

atrāntare suramunirnārado draṣṭumāyayau /
himācalaṃ latālāsyavilāsamaṇimandiram

vidyādharaghaṭājuṣṭanirjharodārakandaram /
hemapaṅkajinīkuñjakūjanmañjuvihaṅgamam

śuko 'tha tatra pitaraṃ śiṣyānvinayaśālinaḥ /
adhyāpayantamabhyetya svavṛttānta nyavedayat

sumantuḥ pailasahito vaiśampāyanajaiminī /
te vyāsaśiṣyāḥ pramadātpariṣasvajire śukam

kadācidatha yāteṣu kṛṣṇadvaipāyanaṃ gurum /
vaiśaṃpāyanamukhyeṣu samāmantrya mahītalam

eka eva śukastasthau tatra dhyānaparāyaṇaḥ /
adhīyānaḥ paraṃ brahma vyastaṃ vyāsena dhīmatā

atha pravāti pavane kṛte cādhyayane śukaḥ /
samīraṇagatīstāstāḥ śuśrāva guruṇoditāḥ

divyo vāyuḥ samānākhyastasyodānaḥ suto balī /
vyānaśca tasya tanayaḥ khyāto 'pānaśca tatsutaḥ

tatsaṃbhavaḥ prāṇanāmā teṣāṃ sapta gatikramāḥ /
karma caiṣāṃ bahuvidhaṃ nāmnā sadṛśamucyate

pravaho nāma tadrūpo dhūmābhraprerako 'nilaḥ /
āvaho nāma pavanastaḍidvibhramakṛnmuneḥ

jalaṃ vahati megheṣu yaścodīrayati grahān /
udvaho nāma sa jñeyaḥ sarvasāgaraghasmaraḥ

vimānavāhī devānāṃ saṃgarjaḥ saṃvahābhidhaḥ /
vyomagaṅgāmbudhartā ca nivahaḥ pañcamo 'nilaḥ

pūrayatyamṛtenenduṃ ṣaṣṭhaḥ parivahaḥ smṛtaḥ /
antyo 'ntakṛcca bhūtānāṃ ghoro vāyuḥ parāvahaḥ

sa eva vāyurniḥśvāso vahatsveteṣu no pate(ṭhe)t /
etaduktvā nabhogaṅgāṃ kṛṣṇadvaipāyane gate

śukramekākinaṃ prītyā nāradaḥ samupāyayau /
ādarādvyāsatanayastaṃ praṇamya sukhasthitam

apṛcchadaihikaṃ śreyaḥ pṛṣṭastena sa cābravīt /
vidyācakṣustapaḥ satyaṃ tyāgarāgau sukhāsukhe

krodhaśca mṛtyurityetadyo vetti na sa śocati /
ahiṃsā dhāma dharmasya duḥkhasyāyatanaṃ spṛhā

saṅgatyāgaḥ padaṃ mukterbhogābhyāso gṛhaṃ śucaḥ /
viprayoge mahāñśoṣastāpakṛdyaiḥ prajāyate

āpātaramaṇīyāṃstānbhāvānsādhurna cintayet /
bahu manyena na dhanaṃ saṃtoṣaṃ śamamāsthitaḥ

saṃsārasāravaicitryaṃ gaṇayanbahubādhakam /
na vismayaṃ na saṃtāpaṃ vānurāgaṃ bhajeta ca

alasā dīrghasūtrāśca dṛśyante vibhavairyutāḥ /
īhamānāśca dakṣāśca na kvaciddhanabhāginaḥ

anicchatāṃ saṃtatiṃ ca jāyante bahavaḥ sutāḥ /
labhante putrakāmāśca pātaṃ vā naiva vā sutam

durjarāḥ sahasā yasmiñjīryante kṣipramāsthitāḥ /
tasminnevodare garbho māsāndaśa vivardhate

vyādhidagdhā vipadyante narā vaidyaśatairvṛtāḥ /
rogānatitarantyanye rathyākardamaśāyinaḥ

rūpabuddhivihīnānāṃ dāsāḥ svākṛtayo budhāḥ /
śocantyanyatra vidhavā gatabhāryāstathā kvacit

ityevaṃ vividhāṃ māyāṃ kalayannakhilāṃ dhiyā /
bhavasvabhāvavairī syānna tu sajjeta paṇḍitaḥ

nāradeneti kathitaṃ niśamya vyāsanandanaḥ /
dhyāyansaṃsārasaraṇiṃ nirvedānna dhṛtiṃ yayau

sarvatyāgadhṛtodyogaḥ sa samāmantrya nāradam /
vyāsametya sarittīre vavande harṣanirbhaḥ

tasmai nivedya vinayānnirvedaṃ gatavāsanaḥ /
pradakṣiṇīkṛtya guruṃ gantumabhyudyayau śukaḥ

kṣaṇaṃ putra pratīkṣakha yāvattvaddarśanāmṛtaiḥ /
prīṇāmi nirbharaṃ cetastamityūce pitā tataḥ

nirakṣepaḥ sa gatvātha samāruhya gireḥ śiraḥ /
niḥśabdaḥ sa same deśe sarvajñaḥ samupāviśat

ullaṅghanākrameṇaiva granthibandhānvimucya saḥ /
tejasyekarase tejo dhṛtvā hemnīva kāñcanam

raviṃ vāyuṃ jalaṃ bhūmiṃ praviśya gaganaṃ tathā /
viśvāviṣkārakalayā śūnyāśūnyasamāśrayaḥ

vihasyotpatya sahasā saśarīro 'pyadehavat /
samīravadasaktāṅgaḥ khe yayau vainateyavat

taṃ prāptaṃ paramāṃ siddhiṃ devagandharvayoṣitaḥ /
avākiranpuṣpavarṣaiḥ sarve ca vyomacāriṇaḥ

so 'bravīddevatāḥ sarvā vicinvānasya māṃ pituḥ /
pralāpinaḥ prativaco deyaṃ sarvābhirāśrame

ityuktvā sa samullaṅghya kṣipramaṣṭavidhaṃ tamaḥ /
tyaktvā rajaḥ saptavidhaṃ sattvaṃ cotsṛjya kevalam

ulkāpātaiḥ sa digdāhaiḥ kampite bhuvanatraye /
nirvyañjanaṃ nirguṇaṃ ca brāhmaṃ tejaḥ samāviśat

sa vrajanvipulāyāmaṃ dviśṛṅgaṃ divyabhūdharam /
dvidhā vyadhādalagnāṅgastato devāḥ svayaṃ yayuḥ

atha mandākinītīre kacatkāñcanapaṅkaje /
utphullodāramandārapārijātamanohare

snānakelīratā loladṛśastridaśayoṣitaḥ /
hemakumbhopamakucāḥ pīnoruśroṇimaṇḍalāḥ

śyāmaromalatākāntatanumadhyā vivāsasaḥ /
vītarāgaṃ śukaṃ dṛṣṭvā tasthurvismayaniścalāḥ

taṃ kāmakañcukottīrṇaṃ tāḥ samunmuktakañcukāḥ /
kāntaṃ dadṛśurekāgramasaṃkocakuñcitāḥ

vātaskandhānatikramya yāte tasminsutapriyaḥ /
tamanveṣṭuṃ samabhyāyādvyāsastūrṇaṃ vihāyasā

hā putreti piturvācaṃ śrutvā sarvāntarātmatām /
avāptaḥ śuddhacinmātro bhoḥśabdamakarocchukaḥ

śūnyākārasya śabdena tasya pratiravaṃ nagāḥ /
cakruḥ saiva sthitirabhūtpratiśrutvā sa bhūbhṛtām

līne tataḥ pare dhāmni śuke tanayavatsalaḥ /
vyāso nyaṣīdaddyusarittīre hemaśilātale

taṃ dṛṣṭvāpsaraso vārikrīḍāsaktāḥ parasparam /
gātre nidhāya vāsāṃsi hriyā saṃkocamāyayuḥ

tataḥ śokasamākrāntaṃ tamapi jñānabhāskaram /
sametyāśvāsya vidadhe vītaśokaṃ śivaḥ svayam

***** śukātipātanam || 91 || *****
eka eva paro devaḥ ko vedya iti bhūbhujā /
pṛṣṭo 'bravīcchāntanavo dhyātvā nārāyaṇaṃ hṛdi

nāradena purābhyetya badaryāśramamīśvaraḥ /
nārāyaṇo darśanāya prārthitastamabhāṣata

viṣṇoravyaktarūpasya caturdhā vyaktarūpiṇaḥ /
icchāmātrasamunmeṣo naraścāhaṃ ca nārada

ekāyanairekadevairakavratadharaiḥ sadā /
sa vibhurdṛśyate yuktairjñānanirdhūtakalmaṣaiḥ

śvetadvīpamito gatvā viṣṇurūpānanāmayān /
viṣṇudhyānaparāñśubhrānpaśya śrīvatsalakṣaṇān

iti śrutvā munirabhūttaccittastatparāyaṇaḥ /
prayayau ca paraṃ draṣṭuṃ kāraṇaṃ viṣṇumavyayam

ekatena dvitenāpi tritena ca tapasvinā /
vastrayajñasadasyairyaḥ śvetadvīpe purā stutaḥ

śvetadvīpaṃ samāsādya nārado rucirānnarān /
dadarśa śaśikarpūratuṣārarajatāprabhān

tānprāṇamya sa sattvasthairmanasā taiśca vanditaḥ /
divyairmantrapadairviṣṇuṃ tuṣṭāva racitāñjaliḥ

oṃ jaya ajita avyaya aprameya ananta acyuta aparimita acala acintya apratihata abhava mahāvibhava niratiśaya nirañjana nirlepa niṣprapañca nirupama nirvikāra nirguṇa nityodita viśva viśvarūpa viśveśvara viśvasamuddharaṇa śuddhasūkṣma dhrunava śāśvata śānta saṃvitsvarūpa paramānandamandira bhaktimandākinīmarāla svecchāśaktivyaktīkṛtanijaprasāra lakṣmīlatāvasanta madhuvadhūgaṇḍapāṇḍitākhaṇḍala kaustubhaprabhāracitakamalākucakuṅkumabhaṅga apariṣvaṅgasaṅgamākulīkṛtasvarbhānubhāminīloka daṃṣṭrendukalālekhāyitavasudhābhirāmamahāvarāha hiraṇyakaśipukānanadavānala vāmanalīlāsaṃpadavāmanīkṛtasuraiśvarya caraṇanakhamayūkhāyitasvarvāhinīpravāha kṣatrakṣayādhvaroddīpitakuṭhārānala daśavadanavadanakandukavinodānandita kāliyakulakamalinīkuñjara rukmiṇīkapoladantapattrīkṛtapāñcajanyaprabhāpura vidrumadrumāyitakaiṭabharudhirāruṇorustambha brahmapadmapadmākaraturagamukhakhalīnakhanakhanāyamānasāmavedoccāra |
ityādibhiḥ stutiśatairdivyairguhyaiśca nāmabhiḥ /
nānāvarṇaṃ tato 'paśyajjayotīrūpaṃ sanātanam

jitantādyena mantreṇa stūyamānaṃ sitairnaraiḥ /
taṃ viśvavyāpinaṃ dṛṣṭvā kṛtakṛtyo yayau muniḥ

ityevaṃ nāradādanyo na dadarśa tamīśvaram /
so 'vyaktaḥ paramo viṣṇurbhūtānāṃ prabhavo 'vyayaḥ /
anādinidhanaḥ śuddho vedyaḥ sūkṣmo nirañjanaḥ

***** nārāyaṇīyam || 92 || *****
nivṛttadharmamākarṇya śāntaye dharmajanmanā /
punarāśramiṇāṃ dharmaṃ pṛṣṭaḥ prāha suravrataḥ

gaṅgātīre dvijaḥ kaścidatithiṃ gṛhamāgatam /
kimagryaṃ sarvadharmāṇāmityapṛcchadudāradhīḥ

padmo nāma mahānnāgo naimiṣe gomatītaṭe /
sa jānātīti vipreṇa sa pṛṣṭo 'tithirabravīt

tatastadvacasā gatvā gomatītīramagryajaḥ /
vāreṇa sūryarathagaṃ na dadarśa bhujaṅgamam

sthitvā tatra nirāhāro dināni katiciddvijaḥ /
nāgaṃ dadarśa taṃ prāptaṃ dṛṣṭvā papraccha kautukam

brūhi tāvadidaṃ nāga tvayā ravirathasthitau /
divi dṛṣṭaṃ kimāścaryaṃ paścāddharma pravakṣyasi

ityākarṇyābravīnnāgo dṛṣṭaṃ mārtaṇḍavartmani /
rathasya cakraṃ vāreṇa balena vahatā mayā

aṃśuśākhāsahasreṣu raveḥ śakunayo yathā /
tiṣṭhanti devāḥ siddhāśca munayaśceti kautukam

karairgṛhītvā tyajati payo bhūmau praviśya ca /
paśyatyalakṣitaḥ sarvaṃ bhagavāniti kautukam

sa bhittvā maṇḍalaṃ bhānostejasyeva samāviśat /
tejastejasi saṃlīnaṃ dṛṣṭvāsmābhirdivākaraḥ /
pṛṣṭaḥ ko 'yamiti śrīmānharṣapūrṇo 'bravīdraviḥ

sa bhittvā maṇḍalaṃ bhānostejasyeva samāviśat /
tejastejasi saṃlīnaṃ dṛṣṭvāsmābhirdivākaraḥ /
pṛṣṭaḥ ko 'yamiti śrīmānhar,pūrṇo 'bravīdraviḥ

uñchavṛttirayaṃ siddhaḥ kāpotīṃ vṛttimāśritaḥ /
madīyaṃ dhāma yāto 'sāvityetadapi kautukam

śrutveti nāgādvipro 'bhūtpraharṣavikacānanaḥ /
avāntarakathāvāptasvābhidheyopadeśavāk

āmantrya pannagaṃ vipro vidhāya cyavanaṃ gurum /
uñchavrato yayau siddhiṃ gīyamānaḥ surairdivi

cyavanānnāradenaitattasmājjambhaladviṣā /
śakrācca vasubhistebhyo mayā mattastvayā śrutam

***** mokṣadharmāḥ || 93 || *****
śamaṃ vividhamākarṇya dharmarājaḥ pitāmaham /
babhāṣe śokavivaśaścintayanbāndhavakṣayam

aho batāhaṃ saṃsāre dhuryaḥ kilbiṣakāriṇām /
sarvasvajanasaṃhāre nīto daivena hetutām

jāyeta mādṛśaḥ ko 'nyaḥ sadṛśo mama duṣkṛtī /
pitāmaha śarairyastvāṃ ghātayitvā nirīkṣate

dhanyaḥ suyodhanastāta dhiṅ māṃ puṇyairnirākṛtam /
banadhūnāṃ tvatpradhānānāṃ yaḥ kṣaye sākṣitāṃ gataḥ

śaiśave kṣaumavasanaṃ yasyāṅke laḍatā mayā /
mlāpitaṃ rājyalubdhena sa eva nihato bhavān

śrutvā yudhiṣṭhireṇaitadvaktuṃ śantanunandanaḥ /
tamūce mā kṛthāḥ putra mithyaivānuśayavyathām

paratantramidaṃ sarvaṃ jagatsvayamanīśvaram /
svakarmamudrito lokaḥ prāpnotyeva bhavābhavam

brāhmaṇī gautamī nāma putrakaṃ putravatsalā /
daṣṭaṃ dadarśa sarpeṇa gatāsuṃ kānane purā

tāṃ dṛṣṭvā putraśokārtāṃ lubdhakor'junakābhidhaḥ /
baddhvā taṃ sarpamādāya jagādābhyetya gautamīm

ayaṃ putrasya te hantā mayā baddho bhujaṅgamaḥ /
brūhi yāvatkṣipāmyenaṃ vahnau śastreṇa hanmi vā

śrutvaitallubdhakavaco vivignā prāha gautamī /
varākaḥ pannago nāyamajñānādvadharmahati

antavantyeva bhūtāni niyatāvadhi mudrayā /
upayānti svayaṃ mṛtyuṃ hantā kaścinna kasyacit

tasmādasminna kopo me kutaḥ kope 'pi nigrahaḥ /
jaḍa vyādha vimuñcainaṃ hataḥ kālena me sutaḥ

ityukto 'pyasakṛdvyādhastayā sarpavadhe matim /
na tatyāja yadā kopāttadā dīno 'vadatphaṇī

hato 'yaṃ mṛtyunā bālo yo māṃ preritavānsvayam /
asvatantrasya kā śaktistadā jñātikramānmama

pannagenetyabhihite lubdhakaḥ punarabravīt /
kāraṇena tvayā sarpa nīto 'yaṃ mṛtyunā śiśuḥ

na hi nāma svayaṃ kaścitkareṇākṛṣya mṛtyunā /
nīto bhavadvidhā yāvadyātāḥ sarpa na hetutām /
vadhyo 'si sarvathā tasmādvināśe kāraṇaṃ śiśoḥ

iti bruvāṇe bahuśaḥ kopādvyādhe bhujaṅgamam /
svayamanigrahānmṛtyurabhyetya tamabhāṣata

nāhamasya śiśorhantā na cāyaṃ bhujago jaḍa /
prerako bhagavānkālaḥ sarvaṃ kṣayati saṃkṣaye

kālena kalitāste te bhāvāstrailokyavartinaḥ /
spṛśantyabhāvapadavīṃ bhavanti ca punaḥ punaḥ

ityukte mṛtyunā kālaḥ svayametya tamabhyadhāt /
nāhaṃ na mṛtyurno sarpaḥ prabhurbālanipātane

svakarmabhirayaṃ loko labhate nidhanodayau /
karmasūtrairviceṣṭante narā yantramayā iva

jāyate vardhate bhuṅkte prasūte modate punaḥ /
jīryate kṣīyate vāpi na jantuḥ karmaṇā vinā

iti kālena kathite sarpaṃ tatyāja lubdhakaḥ /
pṛthagyayuśca te sarve naṣṭaśokā ca gaiṃtamī

ityevaṃ svakṛtaireva kṣīyante karmabhirjanāḥ /
karmaṇā nidhanaṃ yātānmā śucaḥ pṛthivīdharān

***** gautamīsarpamṛtyulubdhakasaṃvādaḥ || 94 || *****
gṛhāśrame kena mṛtyurvartamānena dharmataḥ /
jitaḥ pāṇḍusuteneti pṛṣṭaḥ śāntanavo 'bravīt

ikṣvākuvaṃśajo rājā māhiṣmatyāmabhūtpurā /
śrīmānsuyodhano nāma smarendradhanadopamaḥ

taṃ narmadā nadī dṛṣṭvā snātaṃ kamalalocanam /
akāmayata kāmārtā vilāsalalitākṛtim

tasyāmajījanatkanyāṃ rājā rājīvalocanām /
kāntāṃ sudarśanāṃ nāma nayanānandidarśanām

tāṃ yauvanavatīṃ kāle bhagavānvīkṣya pāvakaḥ /
smarākulo narapati yayāce brāhmaṇākṛtiḥ

nirdhanāvajñayā tasmai tāṃ yadā na dadau nṛpaḥ /
tadā tasya sa yajñe 'gniḥ prāyātkopādadarśanam

ṛtvigbhiratha saptārcirniyamena prasāditaḥ /
svapne jagāda taṃ mahyaṃ kanyaiṣā dīyatāmiti

tataḥ pratyakṣavapuṣe tasmai rājā sudarśanāt /
prahṛṣṭastanayāṃ prādātprāpya tatsaṃnidhiṃ makhe

rājñā tenārthito 'dyāpi māhiṣmatyāṃ hutāśanaḥ /
āste sadā saṃnihitaḥ kṣapayansarvaviplavān

sudarśanāyāṃ nayo babhūvātha vibhāvasoḥ /
kāntaḥ sudarśano nāma guṇaratnamahodadhiḥ

sutā moghavato rājñaḥ kāntāṃ moghavatīṃ yuvā /
sa lebhe kṣīṇāvāṇasya navā śaktiṃ manobhuvaḥ

tayā saha kurukṣetre gṛhī dharmapade sthitaḥ /
cakre mṛtyujaye yatnaṃ so 'rthikalpadrumastadā

abhagnapraṇayāḥ kāryāḥ sarvathārthimanorathāḥ /
ityūce sa sadā jāyāṃ dharmasabrahmacāriṇīm

dharmādacyavatastasya cchidrapekṣī sadābhavat /
pracchannaḥ sarvato mṛtyurna cāntaramavāptavān

tataḥ kadācididhmārthaṃ svayaṃ yāte sudarśane /
atithiḥ kaścidabhyetya tadbhāryāṃ brāhmaṇo 'bravīt

ātithyaṃ kriyatāṃ subhru rājaputri mama tvayā /
yadi dharmaḥ pramāṇaṃ te tanmāṃ bhaja sulocane

iti bruvāṇaḥ sa tayā vārito 'pyapairarvaraiḥ /
tvāṃ ninā nārthaye kiṃcidityuvācāsakṛddvijaḥ

dharmyaṃ tataḥ sā vacanaṃ smṛtvā bhartuḥ pativratā /
tathetyuktvākarotsarvaṃ brāhmaṇasya samīhitam

asminnavasare gehadvārametya sudarśanaḥ /
ehītyāhūya dayitāṃ sotkaṇṭho 'pi vyalambata

sā bhartrā sahasāhūtā na ca prāptā dvijāntikam /
dolāvilolahṛdayā tasthau lajjākulā kṣaṇam

tato gṛhāntarādvipraḥ sudarśanamabhāṣata /
iyaṃ mayā tava vadhūrarthitātithinā ratam

prāptā nādyāpi śayanaṃ prāptaśca tvaṃ gṛhādhipaḥ /
kimatra manyase yuktamityuktvā virarāma saḥ

atrāntare channavapurmṛtyurādāya mudgaram /
labdho 'vakāśa ityuktvā babhūvānandanirbharaḥ

tataḥ sudarśano vipramuvācāvikṛtāśayaḥ /
niḥśaṅko madgirā brahmanramasva mama bhāryayā

ityukte vahniputreṇa gaganātsādhu sādhviti /
śabdo babhūva vipulaḥ sahasā tridivaukasām

atithirviprarūpaṃ sa parityajya mahākṛtiḥ /
uvāca mahasāṃ rāśiḥ prītyābhyetya sudarśanam

dharmo 'haṃ dampatī prāpto yuvāṃ jijñāsurāśrame /
aṃkhaṇḍitaṃ ca yuvayordṛṣṭaṃ sattvamidaṃ mayā

adhṛṣṭa tejasā ceyaṃ tvadbhāryā kena laṅghyate /
dvidhātmānaṃ vibhajyaiṣā yogenaughavatī nadī /
bhaviṣyati kṣitau puṇyā nityaṃ tvāṃ cānuyāsyati

ityuktvāntardadhe dharmo mṛtyuśca vimukho yayau /
sa ca vīro divaṃ prāpa sabhāryaśca sudarśanaḥ

***** sudarśanopākhyānam || 95 || *****
viśvāmitreṇa saṃprāptaṃ brāhmaṇyaṃ durlabhaṃ katham /
pṛṣṭo yudhiṣṭhireṇeti gāṅgeyaḥ punarabravīt

kuśikasya purā rājñaḥ śrīmāngādhiḥ suto 'bhavat /
putrī satyavatī nāma tasyābhūnmṛgalocanā

ṛcīkastāṃ munivaraḥ śulkalabhyāmavāptavān /
hayānāṃ śyāmakarṇānāṃ sahasreṇenduvarcasām

sa tayā śīlaśālinyā yatnadārādhito muniḥ /
yācitastu varaṃ tuṣṭaḥ putraṃ mātustathātmanaḥ

tvamaśvatthaṃ samāliṅgya tava mātāpyudumbaram /
caruṃ ca prāpya maddattaṃ putriṇītyavadanmuniḥ

varamevaṃ samāsādya hṛṣṭā mātre nyavedayat /
tadgirā vyatyayaṃ cakre vṛkṣayoḥ pāyase tathā

tacca jñātvā munirjāyāmuvāca jñānalocanaḥ /
tvanmāturbrāhmaṇaḥ putraḥ kṣatrātmā te bhaviṣyati

tacchrutvā duḥkhasaṃtaptā yayāce sā muniṃ punaḥ /
kṣatrācārastu me pautro mā putra iti mūrchitā

evamastviti tenokte lebhe satyavatī sutam /
jamadagniṃ sutaścāsya rāmo 'bhūtkṣatriyocitaḥ

gādhipatnī ca kālena viśvāmitramajījanat /
vṛkṣapāyasayoryo 'bhūdvyatyayādbrāhmaṇāgraṇīḥ

***** viśvāmitrotpattiḥ || 96 || *****
ānṛśaṃsyaguṇaṃ rājñā punaḥ pṛṣṭaḥ suravrataḥ /
uvāca kānane pūrvaṃ ghanacchāyo 'bhavaddrumaḥ

sa viddho viṣadagdhena śarema mṛgagāminā /
lubdhakena yayau śoṣaṃ spṛṣṭo dāvānalairiva

taṃ parityajya yāteṣu niṣphalaṃ sarvapatriṣu /
eka eva śukastaśthau sātaṃ prītiracañcalā

nidāghaploṣaparuṣe phalapumpavivarjite /
sthitaṃ tatra śukaṃ vīkṣya śakro 'bhyetya tamabravīt

svacchacchāyāphalādyeṣu vṛkṣeṣu vigatadyutiḥ /
kiṃ tvayāyaṃ śritaḥ śākhī tyaktvainaḥ cara nirvṛtaḥ

athovāca śukaḥ śakraṃ nedaṃ sadṛśamucyate /
samānā sukhaduḥkheṣu sajjanaiḥ saha saṃgatiḥ

yatroṣitaṃ ca bhuktaṃ ca vihṛtaṃ ca yathāsukham /
tasminkālahataiśvarye palāyante na sādhavaḥ

maghavānetadākarṇya toṣādvṛkṣaṃ sudhākaṇaiḥ /
cakāra sahasoddīrṇapatrapuṣpaphalākulam

ānṛśaṃsyātsa ca śukaḥ prayayau paramāṃ gatim /
evaṃ dākṣiṇyasadṛśo nāparo vidyate guṇaḥ

***** śukaśakrasaṃvādaḥ || 97 || *****
daivaṃ sapauruṣaṃ rājñā bhīṣmaḥ pṛṣṭo 'bravītpunaḥ /
ubhayoḥ saṃgamaḥ siddhyai viyogo niṣphalo 'nayoḥ

anuptabīje kṛṣṭe 'pi daivaṃ kṣetre karoti kim /
pauruṣaṃ karma puruṣairyathā yatra yadā kṛtam /
tathā tatra tadābhyetya visaṃvādo na dṛśyate

dātṝṇāṃ puṇyaśīlānāṃ vratināṃ satyavādinām /
dṛśyante dhanyatāstāstā rājyasvargatibhūtibhiḥ

***** daivapurukārīyam || 98 || *****
ke pūjyā iti pārthena pṛṣṭo 'vādītsuravrataḥ /
sadā dvijātayaḥ pūjyāste sarvatra parāyaṇam

narau janmāntare pūrvaṃ kapijambukatāṃ gatau /
jātismarau dadṛśatuḥ śmaśānaṃ suhṛdau mithaḥ

tatroce vānaraḥ premṇā śṛgālaṃ svinnamānasaḥ /
karmaṇā kena yāto 'si śavamāṃsāśitāmiti

pratiśrutya mayā pūrvaṃ na vitīrṇaṃ dvijanmane /
sārgālīṃ yonimāpannastenāhamiti so 'bravīt

etadeva śṛgālena pṛṣṭa provāca vānaraḥ /
brāhmaṇānavamanyāhaṃ prayāntaḥ kapitāmiti

brāhmaṇātikrameṇaiva bhajante tāmasīṃ daśām /
tasmātsarvātmanā viprāḥ pūjyāḥ kuśalamicchatā

***** brāhmaṇamāhātmyam || 99 || *****
asavarṇopadeṣṭāraḥ kiṃ na syuḥ śreyasāṃ padam /
viprā iti punaḥ pṛṣṭo rājñā śāntanavo 'bravīt

purā vane śūdramunerbrahmarṣirabhavatsakhā /
kadācitso 'rthitaḥ śrāddhe śūdreṇāgāttadāśramam

pitṛkarmaṇi tasyāsau havyakavyopadeśakṛt /
pūrvaṃ śeṣāṃ vṛsīmetāṃ kuruṣvetyavadanmuniḥ

tataḥ kālena mahatā kṣapayitvā kalevaram /
karmaśeṣopabhogāya tau janmāntaramāpatuḥ

sa sūdro 'bhūtkṣitipatiḥ sa brahmarṣiḥ purohitaḥ /
tasya rājño 'bhavallaptajñāno naṣṭākhilasmṛtiḥ

svastipuṇyāhavādeṣu nṛpo jātismaraḥ satām /
sadā jahāsa taccāsau nṛpaṃ papraccha lajjitaḥ

pṛṣṭaḥ śapathadānena bhūpatirhāsakāraṇam /
purohitaṃ rahaḥ prāha śūdro 'hamabhavaṃ purā

brahmarṣiśca bhavānmahyamupadeśaṃ vyadhātsakṛt /
tenādya suravandyo 'pi prāpto 'syanucitāṃ daśām

śrutvaitatsahasā smṛtvā tapase sa yayau muniḥ /
evaṃ naivopadeṣṭā syādavarāṇāṃ dvijottamaḥ

***** gurūpadiṣṭam || 100 || *****
kaḥ śriyo bhājanamiti kṣmābhujā jāhnavīsutaḥ /
pṛṣṭaḥ prāha hareragre rukmiṇīṃ śrīḥ purābhyadhāt

subhageṣu pragalbheṣu dakṣeṣūjjvalakarmasu /
jitendriyeṣu vīreṣu prītyā me śāśvatī sthitiḥ

utsekalobhasaṃtrāsadainyakrodhavinākṛtāḥ /
kṛtajñāḥ kelisadanaṃ sadācārāḥ sadā mama

pativratāmakalahāmalaulyāmakutūhalām /
aviprakīrṇabhāṇḍāṃ ca gatanidrāṃ bhaje striyam

matteṣu kuñjarendreṣu hayeṣu vṛṣabheṣu ca /
phullāravindavṛndeṣu śaraccandrakareṣu ca

nadīṣu haṃsahāsāsu rājadrājaraṇeṣu ca /
vaneṣu munipuṇyeṣu yajñeṣu ca vasāmyaham

etacchrutvā punarbhīṣmamapṛcchatpāṇḍunandanaḥ /
sparśādhikyaṃ kimu strīṇāṃ nṛṇāṃ vā saṃgameṣviti

so 'bravīdabhavadyajvā bhṛṅgāśvo nāma bhūpatiḥ /
yaśaḥ kusumavallīṣu yo 'bhūtsaṃtatamādhavaḥ

pratikūlaṃ sa śaktasya yajñamagniṣṭutaṃ punaḥ /
ājahāra jagāmāsya śatrutāṃ yena vāsavaḥ

sa kadācinmṛgaprepsurvājinā vipine vrajan /
indreṇa mohito vatsa nājñāsīttṛṣṇayārditaḥ

so 'paśyadagre vipulaṃ saraḥ sphaṭikanirmalam /
lolakalloladolāṅkaṃ keliveśma himatviṣaḥ

tasminsa sahasā snātaḥ pāyayitvā turaṅgamam /
abhavallalanārūpaḥ pīnaśroṇipayodharaḥ

sa lajjāduḥkhavivaśo gatvāśvena nijāṃ purīm /
nivedya nijavṛttāntaṃ rājye putraśataṃ vyadhāt

strīrūpaḥ so 'tha vijanaṃ tyaktarājyastapovanam /
prayayau kalayannantarvidherutsāhavāmatām

tatra taṃ kāminīrūpamakāmayata tāpasaḥ /
patanti ṣaṭpadāstatra yatra yatra sarojinī

tasmādasūta putrāṇāṃ sa śataṃ balaśālinām /
kāntāvapurabhūnnityaṃ teṣu cātyantavatsalaḥ

pūrvaputrānathābhyetya puṃstvajātānuvāca saḥ /
strītvajātaiḥ sutaistaistairvasudhā saha bhujyatām

tadgirā miśratāṃ yātaṃ tataḥ putraśatadvayam /
bubhuje bhuvamamlānayaśovikramaśāsanām

atrāntare samabhyetya viprarūpī śatakratuḥ /
bhedena rājaputrāṇāṃ vidadhe kalahodayam

tataste yudhi saṃnaddhā rājyahetoḥ parasparam /
kṛtvā sainyakṣayaṃ ghoraṃ niḥśeṣāḥ pralayaṃ yayuḥ

bhedātprayāte nidhanaṃ yudhi putraśatadvaye /
bhṛṅgāśvo lalanārūpaḥ śuśoca karumasvanam

tamindro brāhmaṇavapurdṛṣṭvā śrutvā ca tatkathām /
pralīnamanyuḥ kāruṇyāduvāca vihasanmuhuḥ

śakro 'haṃ tava putrāste mayā vipriyakāriṇaḥ /
bheditā nādhunā vairamāpanne tvayi me nṛpa

putrāṇāṃ śatamekaṃ te madvarādadya jīvatu /
yattvamicchasi jātaṃ prāk puṃsaḥ strīvapuṣo 'thavā

ityukte devarājena bhṛṅgāśvastamayācata /
jīvitaṃ strītvajātānāṃ putrāṇāṃ praṇatānanaḥ

tamabravītsurapatiḥ puṃstvajātānkathaṃ sutān /
tyaktvā strītvaprajāteṣu putreṣu snihyati bhavān

iti pṛṣṭo maghavatā babhāṣe strīvapurnṛpaḥ /
snehavātsalyarāgāṇāṃ lalanā eva mandiram

śrutvaitadavadacchakraḥ sarve jīvantu te sutāḥ /
strīrūpaṃ tu parityajya puruṣo bhava madvarāt

ityukto pārthivo 'vādītstrītvaṃ naiva tyajāmyaham /
strīṇāṃ sparśeṣu yā prītiḥ sā puṃbhirlabhyate kutaḥ

daivātsamanubhūyedaṃ suciraṃ prakṛtidvayam /
etāvadeva jāne 'haṃ yatprīterbhājanaṃ striyaḥ

kāmasya sāraṃ surataṃ ratasya sparśāmṛtaṃ tacca sulocanānām /
sarvātmanā nirvṛtijīvaśūnyaṃ bhave bhave jīvitameva kāntāḥ

yathārthamiti tenoktaṃ niśamya vibudhādhipaḥ /
jagāma jīvayitvāsya prītaḥ putraśatadvayam

***** bhṛṅgāśvopākhyānam || 101 || *****
śrutvaitaddharmatanayaḥ punargāṅgeyamabravīt /
māhātmyaṃ śrotumicchāmi devasya tripuradviṣaḥ

iti pṛṣṭo narendreṇa vyājahāra pitāmahaḥ /
māhātmyaṃ devadevasya vaktumarhati keśavaḥ

harireva haraṃ vetti haro vetti tathā harim /
ekaiva mūrtiranayoḥ kāraṇāddvaitamāśritā

iti devavratenokte murārirdhramajanmanā /
pṛṣṭaḥ śaśāṅkacūḍasya prabhāvaṃ prayato 'vadat

putrārthinī jāmbavatī priyā provāca māṃ purā /
pradyumnasadṛśaṃ deva tvattaḥ putraguṇocitam /
prāptumicchāmi saṃkalpaḥ pūryatāmeṣa me tvayā

ityukto 'haṃ dayitayā tayā bālamṛgīdṛśā /
dhyātvā muhūrtaṃ putrārthī prayātamupasevanam

athāruhya gireḥ śaṅke purā munitapovanam /
apaśyaṃ tejasāṃ rāśimupamanyuṃ nijāśrame

prahṛṣṭaṃ jyeṣṭhavayasaṃ pinākivarabhūṣitam /
dīptaṃ tapobhirvividhaiḥ pūrṇalāvaṇyavigraham

praśāntaramaṇīyena satvenānandadāyinā /
kirantaṃ madhurodāranirvāṇāmṛtavāhinīm

taṃ vilokya praṇamyāhaṃ pūjāmādāya tatkṛtām /
tatsaṃbhāṣaṇasaṃjātaparānandamayo 'bhavam

sa māmuvāca praṇataṃ prītyā jñānavilocanaḥ /
devaṃ giriśamārādhya tulyaṃ putramavāpsyasi

te te trailokyajayinaḥ sukeśipramukāḥ purā /
śrūyante śaṃkaravarātprāptāḥ śakrādhikaṃ padam

purāsminvyāghrapādasya maharṣeḥ piturāśrame /
sakṛdāsvādya gokṣīraṃ yācitā jananī mayā

payaso 'saṃbhavānmātrā dattaṃ piṣṭarasaṃ tataḥ /
pītvāhaṃ virasaṃ duḥkhādabhavaṃ sāśrulocanaḥ

athābravīnmāṃ jananī vane putra payaḥ kutaḥ /
śrīkaṇṭhaṃ na hyanārādhya labhyate 'bhimataṃ kvacit

iti māturvacaḥ śrutvā prayāto 'smi tapovane /
yatnādakaravaṃ tīvraṃ tapo vārṣasahasrikam

nānyataḥ prārthaye śakravaraṃ prāptamapi svayam /
pīyūṣakiraṇottaṃsāddevādanyatra dhūrjaṭeḥ

tenālaṃ surarājyena kiṃ mokṣeṇāpi tena me /
nirvyājabhaktidayito dātā yasminna śaṃkaraḥ

ityukto bahuśaḥ śakro mayā bhargānurāgiṇā /
rūpamaindraṃ parityajya babhūva vṛṣabhadhvajaḥ

śūlinaṃ jaṭinaṃ devaṃ vīkṣya candrakalādharam /
abhavaṃ nirbharānandaprasaradbāṣpanirjharaḥ

tataḥ stuto mayā śaṃbhurmahyaṃ kṣīrodadhiṃ dadau /
ādadhe cāśrame tasminsaṃkalpānmama saṃnidhim

taṃ tvamārādhya varadaṃ tapasā pārvatīpatim /
labhakha tanayaṃ kṛṣṇa tasyātmā tvaṃ sa vā tava

uktvaivamupamanyurmāṃ dīkṣitaṃ śivaśāsane /
ādideśa tapoyoge rahasyaṃ gṛhyatāmiti

mantreṇa tadvitīrṇena tapasā ca samāhitaḥ /
tato 'paśyamahaṃ kāle devaṃ candrārdhaśekharam

meghajālasamārūḍhaṃ vyomni somaśatojjvalam /
taṃ vilokyābhinandyāhaṃ stutvā harṣaparo 'bhavam

tato yathepsitāndattvā varānmahyaṃ maheśvaraḥ /
antardadhe sudhāpūrairāpūryeva diśo daśā

athopamanyurmāmetya prakṛṣṭaṃ hṛṣṭamabravīt /
taṇḍiproktāni nāmāni śṛṇu mādhava dhūrjaṭeḥ

taṇḍirnāma muniḥ pūrvaṃ guhyairgītaiḥ svayaṃbhuvā /
trinetraṃ prayataṃ nāmnāṃ tuṣṭāva daśabhiḥ śataiḥ

sthāṇo sthirasthite śaṃbho śarva bhāno varaprada /
hara rudra smarārāte viśva viśveśvareśvara

bhava bharga śivāśvāsa bhavānīvallabha prabho /
śaśāṅkaśakalottaṃsa śiva śānta maheśvara

namastubhyaṃ jagatsargāsthitisaṃhārakāriṇe /
brahmopendrendravapuṣe triguṇāya trimūrtaye

iti stutipadairdivyairvedaproktaiśca nāmabhiḥ /
sahasrasaṃkhyaiḥ sa munistuṣṭāva śaśiśekharam

evamīśvarasaṃbaddhāḥ kṛtvāhaṃ muninā kathā /
agamaṃ garuḍārūḍho dvārakaṃ harṣanirbharaḥ

jāmbavatyāstataḥ śrīmānvaṃśamuktāmaṇiḥ sutaḥ /
sāmbo 'bhavadguṇānyasya jānīṣe dharmanandana

iti kṛṣṇena kathitaṃ śrutvā bhīṣmasabhāsadaḥ /
munayo manasā devaṃ nīlakaṇṭhaṃ vavandire

***** meghavāhanaparva || 102 || *****
capalāḥ sahacāriṇyaḥ kathaṃ jāyā nṛṇāmiti /
punaḥ pṛṣṭaḥ kṣitibhujā babhāṣe jāhnivīsutaḥ

aṣṭāvakro muniḥ pūrvaṃ vivāhārthī sulocanām /
apaśyatsuprabhāṃ nāma vadanyasya muneḥ sutām

indukundāṅkurākārasukumāratarākṛtim /
sa tāmālokya sumukhīṃ yayāce sotsuko munim

taṃ vadanyo 'vadadgaccha viśālāṃ diśamuttarām /
atikramya kuberasya bhavanaṃ bhavasevitam

tataḥ pratinivṛttāya tubhyaṃ dāsyāmi suprabhām /
ityuktaḥ sa vadanyena prataśte tāṃ diśaṃ śanaiḥ

tato himādrimullaṅkhya bāhudāṃ ca mahānadīm /
aśoke vimale snātvā rudrāṇī kūpamāptavān

sa kailāsataṭaṃ prāpya dadarśa dhanadālayam /
hemapaṅkajinītīralasatkalpalatāvanam

sādaraṃ pūjitastena rājñā vaiśravaṇena saḥ /
uvāsa vatsaraṃ sāgraṃ vilāsamaṇiveśmasu

ciramapsarasāṃ nṛttairgītairgandharvayoṣitām /
prītimāsādya vipulāmāmantrya dhanadaṃ yayau

to girīndrānullaṅghya samāṃ maṇimayīṃ bhuvam /
avatīrya ghanacchāyaṃ pāpa ratnalatāvanam

hemapuṣkariṇīśīte sa tasmindivyakānane /
maṇimauktikajālāṅgaṃ dadarśodāramandiram

so 'tha dvārāgramabhyetya tasya vaiḍūryaveśmanaḥ /
prāpto 'hamatithirdūrādityūce saṃśrayāśayā

tataḥ sapta vinirgatya kanyāḥ kamalalocanāḥ /
divyabhūṣaṇasaṃpannāstasyātithyaṃ pracakrire

gṛhaṃ praveśitastābhirhemaratnāsanojjvalam /
dadarśa maṇiparyaṅke vṛddhāṃ bhāsvarabhūṣaṇām

tayā madhuravādinyā prāpya nirdiṣṭamāsanam /
gataklamaḥ kṣaṇaṃ tasthau munirvismayaniścalaḥ

dinānte so 'tha tāḥ prāha yāntu sarvāḥ svamālayam /
ekaiva śāntahṛdayā paricaryāṃ karotu me

ityukte muninā sarvāḥ prayayustāḥ sulocanāḥ /
ekaiva jaratī tatra sthau śaśisitāṃśukā

aṣṭāvakro 'tha suṣvāpa śayane sparśaśālini /
vitānālambimandāradāmni svacchottaracchade

dvitīyaśayanādvṛddhā samutthāya tataḥ śanaiḥ /
muneḥ śayyāntikaṃ pāyānnibhṛtā brahmacāriṇaḥ

kampamānatanuḥ sātha śayyāmāruhya viklavā /
muniṃ śītāpadeśena nibiḍaṃ pariṣasvaje

āliṅgyamānaḥ sa tayā tasthau kāṣṭhamivācalaḥ /
paradārapariṣvaṅgaśaṅkāsaktacitāśayaḥ

sātha taṃ sparśavimukhaṃ praṇayānmañjuvādinī /
uvāca bhogasaṃkalpabhaṅgaṃ mā me kṛthāḥ prabho

idaṃ me ratnabhavanaṃ cāruratnalatāvanam /
tvadadhīnamakasmānme ceto hi ramate tvayi

na te doṣo 'sti matsaṅge tyājyā naiva tu yoṣitaḥ /
durgamaṃ nābhijānanti gaṇayanti na ca śramam

prayānti puruṣāneva rāgavāgurayā striyaḥ /
naitāḥ kulānurodhena nivartante na cerṣyayā

rāmāsvaruddhaprasaraḥ sarvathā makaradhvajaḥ /
strī satīti pravādo 'yamekasakteti kā kathā

narāntaraṃ prayāntyetā nimnāmnamivāpagāḥ /
manmathapreritā nārī vimarṣaṃ bhajate katham

yāsāṃ prāṇapaṇenāpi vallabhaṃ suratāmṛtam /
ityarthamāno 'pi tayā nābyanandatsa tāṃ muniḥ

anyedyurapi sā rātrau tathaiva tamabhāṣata /
bhajasva svayamāyātāṃ duḥsaho me smarajvaraḥ

niṣedho rativāñchāsu nidhanaṃ kila yoṣitām /
ityuktvā nirvikāraṃ taṃ sā dṛṣṭvā punarabraravīt

māmuttarāṃ diśaṃ viddhi strīvṛttāntaṃ pradarśitam /
adhunā tāṃ vadanyasya gatvā prāpnuhi kanyakām

etadākarṇya sa munistāmāmantrya savismayaḥ /
śanaiḥ pratiyayau jñānastrīvṛtto nijamāśramam

tato vadanyamabhyetya strīvṛttāntaṃ nivedya tam /
avāpodvāhavidhinā vitīrṇāṃ tena suprabhām

***** aṣṭāvakradiksaṃvādaḥ || 103 || *****
atha vidhyanugaṃ śrāddhaṃ pātrāpātrakramaṃ tathā /
rājñā gatiṃ ca tīrthaṃ ca pṛṣṭaḥ śāntanavo 'bravīt

yajeta devānpūrvāhṇe śuciḥ śuklo jitendriyaḥ /
maṅgalālaṃkṛtaṃ sragvī bhogauḥ suddhairmanoramaiḥ

vitryaṃ karmāparāhṇe tu kuryātprayatamānasaḥ /
teṣu teṣu ca kāleṣu deśeṣu ca yatāvidhi

deśakālādirahitaṃ śvāvalīḍhaṃ rasacyutam /
kīṭakośāsthisaṃspṛṣṭaṃ śrāddhamaśnanti rākṣasāḥ

unmattāḥ kṛpaṇāḥ kāṇāḥ kuṣṭhino vṛṣalīvarāḥ /
cikitsakā vārdhuṣikā gītanṛtyādijīvinaḥ

hīnādhikāṅgā guravo brahmavikrayiṇo 'nṛtāḥ /
anagnayaḥ sattrabhujaḥ kṣattriyāḥ kṣetrajīvinaḥ

piśunā vratahīnāśca vedavidyāvivarjitāḥ /
parihāryāḥ sadā vipāḥ śrāddhāghnā haitukāstathā

parasvahāriṇāṃ puṃsāṃ paradārābhigāminām /
bhagnavratānāṃ lubdhānāṃ niṣiddhakrayyajīvinām

vṛtticchedaṃ suhṛcchedaṃ bhartṛcchedaṃ ca kurvatām /
vihitācārahīnānāṃ nirayo nilayo 'kṣayaḥ

karuṇāpūrṇamanasāṃ tyāgināṃ pātravarṣiṇām /
kṣamāvatāmāśramiṇāṃ prapākūpasabhākṛtām

yājināṃ tīrthapūtānāṃ viduṣāṃ satyavādinām /
madyamāṃsaviraktānāṃ svargamārgo nirargalaḥ

gautamena purā pṛṣṭaḥ sarvavinmuniraṅgirāḥ /
uvāca puṇyaṃ tīrthānāṃ tapoyogena sasmitam

candrabhāgā vitastā ca kaśmīrasaritastathā /
munitulyāṃ gatiṃ puṃsāṃ prayacchantyeva sevitāḥ

bhāgīrathīṃ kauśikīṃ ca rāmaṇīṃ narmadāṃ tathā /
prayāgaṃ nandikuṇḍaṃ ca vipāśaṃ mānasaṃ saraḥ

puṇyatīrthāni cānyāni naraḥ prāpya jitendriyaḥ /
sarvatīrthaphalaṃ dātā labhate prāgupoṣitaḥ

gaṅgā tu sarvatīrthānāṃ pravaraṃ tīrthamucyate /
asthimātre yayā spṛṣṭe nṛṇāṃ svargatirakṣayā

na te deśā na te śailā na te janapadāḥ kṣitau /
patākā yasya puṇyasya jāhnavī na vibhāvyate

kimapāyamayairyajñaiḥ kiṃ tapobhiḥ śramapradaiḥ /
jahnukanyāpayaḥpūtaṃ yadi puṇyavatāṃ vapuḥ

vyomaśrīmauktikalatā śrīkaṇṭhottaṃsamālikā /
yātā smṛtipadaṃ yeṣāṃ bhaṅgāyaivākhilainasām

gaṅgājalena spṛṣṭānāṃ phalamalpaṃ surālayaḥ /
śiloñchavṛttinā pūrvaṃ siddhaḥ pṛṣṭo 'bravīditi

etadaṅgirasā proktaṃ niśamya kila gautamaḥ /
smṛtvā vavande sānandaḥ puṇyāṃ mandākinīṃ muniḥ

***** āṅgirasīyam || 104 || *****
kathaṃ prāpyaṃ manuṣyeṇa brāhmaṇyamiti bhūbhujā /
pṛṣṭo devavrataḥ prāha brāhmaṇyaṃ durlabhaṃ nṛpa

piturniyogādyajñārthaṃ mataṅgakhyo dvijanmanaḥ /
vrajanvāhaṃ pratodena kharaṃ gāḍhamatāḍayat

gardabhī vyathitaṃ dṛṣṭvā putraṃ duḥkhāduvāca tam /
brāhmaṇyaṃ nāsya tenaiṣa jātaścaṇḍālaceṣṭitaḥ /
vahainamiti tacchrutvā priyaḥ papraccha tāṃ punaḥ

tayā niveditāṃ jātiṃ nijāṃ jñātvā sa duḥkhitaḥ /
meroḥ śṛṅgādiva śvabhre patito vilalāpa saḥ

pitre nivedya tatpāpaṃ mātuḥ sa tapase vanam /
gatvā brāhmaṇyakāmo 'bhūtsthāṇubhūtaḥ śataṃ samāḥ

śakrādapi svayaṃ prāptānnaiva brāhmaṇyamāptavān /
tato gatvā gayāṃ cakre sahasrābdaṃ paraṃtapaḥ

punaḥ punaḥ sa tapasā dhūmāyitajagattrayaḥ /
indrādavāpa devatvaṃ na tu brāhmaṇyamuttamam

chandodeva iti khyātaḥ sa mataṅgābhidhaḥ purā /
khecaro 'bhūnmṛgākṣīṇāṃ pūjyaḥ paramavallabhaḥ

***** indramātaṅgam || 105 || *****
vītahavyasya nṛpaterbrāhmaṇyaṃ śrūyate kila /
tadvadeti punaḥ pṛṣṭo rājñā prāha pitāmahaḥ

vītahavyasutaiḥ pūrvaṃ hehayairbalavattaraiḥ /
haryaśvo nāma samare kāśirājo nipātitaḥ

kālena tasya putro 'pi punastaireva saṃgare /
sa devaḥ kāśinagare labdhalakṣyairnipātitaḥ

tatsuto 'pi divodāsastaireva yudhi nirjitaḥ /
bharadvājaprasādātsa lebhe putraṃ pratardanam

sa vītahavyatanayānsarvānabhyetya saṃgare /
jaghāna paramāstrajño bharadvājavaro 'rjitaḥ

vītahavyo hatasutaḥ pranaṣṭabalavāhanaḥ /
pratardanenānusṛtaḥ prayayau śaraṇaṃ bhṛgum

bhṛgorāśramamāsādya vītahavyavadhodyataḥ /
pratardano muniṃ prāha muñcainamiti durmadaḥ

tacchrutvā kṣatriyo neha kaścitsarve dvijā vayam /
ityuvāca bhṛgurbhītastato 'satyādakampata

kṣattrābhidhānātprabhraṣṭaṃ śatruṃ jñātvā pratardane /
yāte bhṛgurvītahavyaṃ satyavāgbrāhmaṇaṃ vyadhāt

***** vītahavyopākhyānam || 106 || *****
ke praṇamyā iti panaḥ pṛṣṭaḥ śāntanavo 'bravīt /
svakarmadharmaniratā haṃsārāgavivarjitāḥ

praṇamyā brāhmaṇā eva pavitracaritavratāḥ /
yaiṣāṃ kopaprasādābhyāṃ śoṣaḥ poṣaśca bhūbhujām

bhūmidevāḥ sadā pūjyā yatprasādāddhutāśanaḥ /
havyaṃ kavyaṃ ca vahati kṛṣṇamityāha nāradaḥ

jeya balaṃ bhaye rakṣā bheṣajaṃ vyasanāmaye /
paraloke 'stu vo viprāḥ śakramityāha śambaraḥ

***** brāhmaṇapraśaṃsā || 107 || *****
strīṇāṃ nisargalolānāṃ svabhāvaṃ pāṇḍusūnunā /
pṛṣṭo durlakṣyacittānāṃ vyājahāra pitāmahaḥ

strīsvabhāvaṃ purā pṛṣṭā nāradena surāṅganā /
jagāda pañcacūlākhyā yathārthaṃ śāpakampitā

strī satī strīsvabhāvaṃ ca mādṛśī vaktumarhati /
śāsanāttava bhītāhaṃ kiṃtu vakṣyāmi tattvataḥ

saṃgharṣakṣobhakāriṇyaḥ sodvegāḥ kaluṣāśayāḥ /
mattā harantyeva vapurnimnagā iva nimnagāḥ

apyanviṣṭā na labhyante saṃtyaktā na tyajanti ca /
vāsanā iva saṃsāre mohanaikaratāḥ striyaḥ

prahasanti viṣādinyo hṛṣṭāḥ śocanti helayā /
rāgiṇyo 'pi priyaṃ ghnanti ko hi tāṃ vetti yoṣitam

na kulena na mānena na dhanena na sevayā /
maryādāmanuvartante lalanāścapalāśayāḥ

suveśaṃ subhagaṃ kāntaṃ tyaktvā paricitaṃ ciram /
nindyenādṛṣṭapūrveṇa ramante svecchayā striyaḥ

saṃbhāṣitāścenmadhuraṃ sasmitaṃ cedvilokitāḥ /
yantritāḥ svajanenāpi tadā sādhyā na yoṣitaḥ

arthināmapyalābhena duḥkhadainyaśrameṇa vā /
akasmādeva nārīṇāṃ satītvaṃ jāyate kvacit

nānāpuruṣasaṃvāsahāsollāsavilāsinīm /
veśyāyoṣāṃ nirīkṣante saspṛhaṃ kulayoṣitaḥ

niṣedhādeva nārīṇamabhilāṣo vivardhate /
parasaṅgeṣvapathyeṣu bālānāmiva rogiṇām

acchinnaprasaraḥ kāmo naivāsāṃ kṣamate dhṛtim /
mitho yāvatpravartante puruṣāsaṃbhave striyaḥ

krūṃrāṇāṃ kṣaṇarāgāṇāṃ saṃdhyānāmiva yoṣitām /
satatāsannadoṣāṇāṃ dhīmānko nāma viśvaset

sarvathā na bhavatyeva kāruṇyamiva pāpinām /
anutseka ivāḍhyānāmārjavaṃ hariṇīdṛśām

uparodhairbahuvidhairapi sādhvyo niyantritāḥ /
kāntaṃ puruṣamālokya yāntyeva sahasārdratām

suraśaṅkāspadamabhūtpurā vandyo vadhūjanaḥ /
tataḥ surārthito dhātā kṛtyāsargādvyadhātstriyaḥ

lajjāṃ labhante lalanāḥ puṃsāṃ kautukavṛddhaye /
patyurviśvāsanopāyaṃ kṛtakaṃ ca satīvratam

nṛtyanti śocanti patanti yānti hasanti gāyanti vadanti yacca /
tadyoṣitaḥ svapnasamānaceṣṭaṃ māyāmayaṃ sarvamasatyameva

***** nāradapañcacūḍāsaṃvādaḥ || 108 || *****
tāḥ striyo lolamatayaḥ kathaṃ rakṣyā narairiti /
pṛṣṭo yudhiṣṭhireṇāha punastripathagāsutaḥ

devaśarmāṃ muniḥ pūrvaṃ yajñārthaṃ gantumudyataḥ /
śaśāsa śiṣyaṃ vipulaṃ bahumāyaṃ śatakratum

jñātvā ruciṃ śarīrāntaḥ praviśa tvaṃ samīravat /
gātrairgātrāṇyavaṣṭabhya tasyāstasthau sa yatnavān

atrāntaraṃ samāsādya sahasrākṣaḥ samāyayau /
sa dadarśa ruciṃ cārulocanāmacalāṃ punaḥ

hemastanorujaghanāṃ kāñcanīmiva putrikām /
ākhaṇḍalamathāsādya sā saṃjātamanobhavā

vaktuṃ vipulasaṃruddhā na śaśāka sulocanā /
ākīrṇahāsakusumā vilolālakaṣaṭūpadam /
latāmiva nivātasthāṃ sakampakarapallavām

dṛṣṭvā tāṃ vismitaḥ śakraḥ prāyādvipulatarjitaḥ /
abhyetya devaśarmātha sarvaṃ tadbubudhe muniḥ

tasmādavāpya vipulastatastuṣṭādgurorvarān /
cacāra kṛtakṛtyaḥ kṣmāṃ pūjyamāno nṛpairdvijaiḥ

atrāntare svasurbhartrā ruciraṅgamahībhujā /
nimantritā gṛhe 'paśyadbhaginīṃ puṣpabhūṣitām

visṛṣṭastadgirā śiṣyaḥ puṣpārthaṃ devaśarmaṇā /
dadarśa mithunaṃ ṣaṭ ca devinaḥ kitavānpathi

teṣāṃ vivāde śuśrāva śapathaṃ vipulārjitān /
sa lokānāpnuyādyaśca pracaletsaṃvidamiti

tacchrutvā duḥkhito 'bhyetya gurave sa nyavedayat /
śaṅkamāno guruvadhūgātrasaṃsparśapātakam

gurustamūce mithunamahorātraṃ taducyate /
ṛtavaḥ ṣaṭ ca kitavāste nṛṇāṃ karmasākṣiṇaḥ

na śakyā rakṣituṃ nāryo rakṣitā ca tvayā ruciḥ /
asatyena tavodīrṇaṃ tasmānnaśyatu pātakam

ityevaṃ rakṣaitā pūrvaṃ vipulena guroḥ priyā /
na tvetā rakṣituṃ śaktaḥ kaścillolavilocanāḥ

***** vipulopākhyānam || 109 || *****
vivāhadharmaṃ pṛṣṭo 'tha rājñā bhīṣṇo 'bravītpunaḥ /
kanyā guṇavate deyā kulīnāyātirūpiṇe

śūdrāyeva śrutiḥ kanyā hīnāya pratipāditā /
kuladvayaṃ dahatyeva tasmātpātraṃ vicārayet

aśāstroktaiḥ pariṇayairjāyate varṇasaṃkaraḥ /
saṃyogairviṣamaiḥ puṃsāṃ patati vyasane kulam

***** vivāhadharmāḥ || 110 || *****
darśane sahavāse ca satāṃ pṛṣṭo mahībhujā /
māhātmyaṃ ca gavāṃ bīṣmaḥ sarvajñaḥ punarabravīt

gaṅgāyamunayormadhye cyavano 'ntarjalavrataḥ /
tasthau munīndraḥ suciraṃ sthāṇubhūto mahātapāḥ

āghrāya puṇyamāmodaṃ tasya kāruṇyaśālinaḥ /
ālīya tasthurgātreṣu matsyā valayalīlayā

tataḥ kālena mahatā jālenākṛṣya dhīvarāḥ /
vipulaṃ matsyasaṃghātaṃ tanmadhye dadṛśurmunim

śaivālanālavalitaṃ śaṅkhikaṅkaṇamālitam /
hariśmaśrujaṭāpiṅgaṃ tejasāmiva saṃcayam

taṃ vīkṣya kampitāḥ sarve sahasā jālajīvinaḥ /
nimīlitākṣaṃ jagaduḥ prasīda bhagavanniti

tataḥ sa karumāviṣṭo matsyeṣu sahavāsiṣu /
niṣādānavadatpaśyandṛśānugrahavāñchayā

vikrīya māṃ vimucyantāṃ yuṣmābhiḥ salilaukasaḥ /
dayitāḥ sahavāsānme matsyā yūyaṃ ca darśanāt

ityukte muninā dāśāstūrṇaṃ gatvā mahībhuje /
vepamānāḥ svavṛttāntaṃ nahuṣāya nyavedayan

tataḥ svayaṃ sa nṛpatiḥ pūjāmādāya satvaraḥ /
purohitaṃ puraskṛtya cyavanaṃ draṣṭumāyayau

kṛtapraṇāmaṃ nahuṣaṃ munirvīkṣya kṛtāñjalim /
yathocitena mūlyena māṃ gṛhāṇetyacodayat

dhīvarebhyaḥ sahasrāṇi koṭikoṭiśatāni ca /
rājyārdhamathavā rājyaṃ dadānītyabravīnnṛpaḥ

naitanmamocitaṃ mūlyaṃ cintyatāṃ munibhiḥ saha /
nṛpaṃ dāśeṣu kāruṇyādityuvācāsakṛnmuniḥ

tato viṣaṇṇaṃ nahuṣaṃ śāpabhītamadhomukham /
gavi jāto dvijavaro babhāṣe dhīmatāṃ varaḥ

mūlyaṃ munīśvarasyāsya tulyaṃ gaureva yatparam /
tasmādenaṃ gavā rājangṛhāṇa bhava nirvṛtaḥ

brāhmaṇenetyabhihite prahṛṣṭaḥ pṛthivīpatiḥ /
muktaye matsyasaṃghānāṃ gavā jagrāha bhārgavam

tato darśanavātsalyāccyavanaḥ karuṇānidhiḥ /
dāśebhyaḥ pratijagrāha dhenuṃ tatkuśale sthitaḥ

munīndreṇa gṛhītāyāṃ vidhivadgavi dhīvarāḥ /
taddṛṣṭipātānmatsyāśca saśarīrā divaṃ gatāḥ

amṛtāyatanaṃ gāvaḥ pavitrā rudramātaraḥ /
smṛtimātreṇa muṣṇanti kilbiṣaṃ kila dehinām

***** cyavanopākhyānam || 111 || *****
kuśikasya kṣitipaterjāto vipraḥ kathaṃ kule /
bhṛgornṛpaśceti rājñā pṛṣṭo 'vādītsuravrataḥ

purā
bhāvikathābhijñaścyavanastejasāṃ nidhiḥ /
mandire pūjitastasthau kuśikasya mahīpateḥ

sa bhūbhujā sabhāryeṇa paricaryāvrate dhṛte /
bhuktvā suṣvāpa niśceṣṭaḥ saptarātratrayaṃ muniḥ

pādasaṃvāhanaṃ tasya nirāhāro vadhūsakhaḥ /
rājā cakāra nibhṛto nidrābhaṅgabhayākulaḥ

tato muniḥ samutthāya maunī gatvā manojavaḥ /
antardadhe sabhāryeṇa nṛpeṇānusṛtaḥ pathi

tasminnantarhite rājā nirāhāro 'timūrcchitaḥ /
patitaḥ kṣaṇamāśvāsya viveśa svagṛhaṃ punaḥ

tau dampatī dadṛśaturmūkaṃ kāṣṭhamivācalam /
ekapārśvena suptasya kṣapāstasyaikaviṃśatim /
tasthatustau nirāhārau pādasaṃvāhane punaḥ

pratibuddho 'tha tailena śatapātena bhubhujā /
bhaktyā nirvartitasnāno bheje siṃhāsanaṃ muniḥ

tato nānāvidhaṃ bhojyaṃ rājayogyaṃ svayaṃ kṛtam /
dattaṃ rājñā sabhāryeṇa dadāha bhṛgunandanaḥ

punarantarhito bhūtvā punaḥ kṛtvāsya saṃnidhim /
nirvikāraṃ sabhāryaṃ taṃ dṛṣṭvābhūdvismito muniḥ

avikriyaṃ nirāhāraṃ sa rājānaṃ vadhūsakham /
rathena sāṃyugīnena vaha māmityacodayat

ityuktvā dampatī dhṛtvā tau rathe vicacāra saḥ /
trikaṇṭhakakaṣāghātasaṃjātakṛtajokṣitau

adarśayattataścitrahemavallīmanoharam /
svargaṃ sanandanodyānaṃ munistau mohayanmuhuḥ

dṛṣṭanaṣṭairbahuvidhairmāyācaṭulavibhramaiḥ /
muninā vihitairmohaṃ dampatī tau na jagmatuḥ

vepamānau nirāhārau dūrādhvaśramakarṣitau /
tuṣṭaścirānamunivaro rathānmuktvā jagāda tau

prīto 'haṃ yuvayorbhaktyā gṛhṇītamadhunā varam /
pautraste brāhmaṇo rājanbhaviṣyati mahātapāḥ

tadvaṃśajairvirodho 'yaṃ bhārgavānāmupasthitaḥ /
tasmātkṣatriyavicchedadhiyā tvaṃ pīḍito mayā

gataklamo nivṛttaśca pīyūṣairiva pūritaḥ /
bhava madvacasā dhanyaḥ sabhāryaḥ pṛthivīpate

ityuktvāntarhite tasmiṃstasya kālena bhūpateḥ /
ajāyata kule śrīmānvinaśvāmitrastaponidhiḥ

bhārgavaśca yathā jāto rāmaḥ kṣatrakṣayo 'rjitaḥ /
ṛcīkasya prabhāveṇa tanmayā kathitaṃ purā

***** cyavanakuśikasaṃvādaḥ || 112 || *****
śrutvaitadbhūbhujā pṛthvīkṣayapātakaśaṅkinā /
punaḥ pṛṣṭo 'vadadbhīṣṇo dānānāṃ phalamuttamam

tapasā labhyate sarvamācāreṇa damena ca /
ānṛśaṃsyena satyena dānena ca samīhitam

dattvā vibhūṣitāṃ dhenuṃ kapilāṃ kāṃsyadohanīm /
pṛthivīdānasadṛśaṃ phalaṃ prāpnoti mānavaḥ

prayāti vasulokaṃ ca tiladhenuprado naraḥ /
kanyābhūmipradaḥ śakralokamāsādya modate

bhūtābhayapradānaṃ tu dānānāṃ pravaraṃ smṛtam /
nijābhimatadānaṃ ca sarvakāmaphalapradam /
suvarṇadānena nṛṇāṃ kṣīyate kila pātakam

sarvaṃ sūte vasumatī dhatte ca nikhilaṃ jagat /
jñeyaḥ sarvapradastasmāddātṝṇāṃ bhūmido varaḥ

annaṃ śarīriṇāṃ prāṇāstasmātprāṇaprado 'nnadaḥ /
annadānasamaṃ loke nāstīti prāha nāradaḥ

pānīyadānamamṛtaṃ prāṇināṃ saṃpracakṣate /
vicchāyatāpajvalitāḥ paraloke hi bhūmayaḥ

tilapradānaṃ śaṃsanti kṣayāya nikhilainasām /
tuṣṭo yamaḥ purā vipraṃ tilāndehītyacodayat

brahmasvavarjaṃ sarvasvaṃ dattvā durgāṇi saṃtaret /
brahmasvaśalyaṃ hi nṛṇāṃ tīvrapātaṃ pracakṣate

dvāravatyāṃ mahākūpe purā gulmatṛṇāvṛte /
kṛkalāsaṃ mahākāyaṃ dadṛśuḥ sarvavṛṣṇayaḥ

sa taiḥ pṛṣṭaḥ samuddhartumaśaktairavadacchanaiḥ /
nṛgo 'haṃ nṛpatirbrahmaśāpādyāto daśāmimām

viprebhyo gṛhamedhibhyo nikharvāṇi purā gavām /
hemakoṭiprado dattvā yāto 'haṃ nirvṛtiṃ parām

tataḥ kadācinmaddattadhenuṃ viprasya mandire /
nijāṃ caurahṛtāṃ dṛṣṭvā jagrāha brāhmaṇo 'paraḥ

rājñā mameyaṃ prāgdattā hṛteyaṃ dasyunā paraḥ /
evaṃ vivadamānau tau matsabhāmabhijagmatuḥ

tadvṛttāntamahaṃ śrutvā prārthanā bahuśastayoḥ /
dhanairgobhirnarairaśvairyatnādakaravaṃ pṛthak

tathāpyeko na tatyāja gāṃ pratigrahapālanāt /
dvitīyaśca gṛhe jātāṃ tāṃ snehabhayakātaraḥ

atha kālena yāto 'haṃ dharmarājaniketanam /
bahudānārjitāṃllokāndivyānaśrauṣamātmanaḥ

kiṃtu brahmasvavibhraṃśānmamemāṃ kṛkalāsatām /
śauridarśanaparyantāmādideśa svayaṃ yamaḥ

iti bruvāṇaḥ kṛṣṇasya daśā vidhvastapātakaḥ /
nṛgo jagāma tridivaṃ tyaktvā tāṃ kṛkalāsatām

***** nṛgopākhyānam || 113 || *****
uddālakasya brahmarṣeḥ pituḥ kopānmahāmuniḥ /
nāsiketābhidhaḥ prāṇāṃstatyājābhihato dṛśā

putraṃ nipatitaṃ dṛṣṭvā śāntakrodho muniḥ śanaiḥ /
ajīvayanmantranidhiḥ kāruṇyātsāśrulocanaḥ

tataḥ svapnotthita iva prāptajīvo muneḥ sutaḥ /
pitrā pṛṣṭo 'vadatsarvaṃ dṛṣṭaṃ yadyamamandire

ratnastambhaśatodāre pitṛrājasabhātale /
avāpaṃ vipulāṃ pūjāṃ pādyamardhyaṃ tathāsanam

tatrāpaśyaṃ vimāneṣu sūryendudyutikāntiṣu /
bhāsvarābharaṇasmerānnarānsukṛtaśālinaḥ

ghṛtakṣīrāmṛtajalā dṛṣṭāstatra mayāpagāḥ /
hemābjapuñjakuñjāgrakūjanmaṇivihaṅgamāḥ

divyānbhogānmayā dṛṣṭvā pṛṣṭo vaivasvataḥ smayāt /
etāḥ pīyūṣavāhinyaḥ keṣāṃ svecchāparigrahāḥ

yamo 'bravīdgopradānāmetāḥ kṣīraghṛtāpagāḥ /
nādattvā puruṣo dhenuṃ paramāmṛtamaśnute

asaṃbhave gavāṃ yāvatsalilena tilena ca /
ghṛtena vā kalpayitvā dhenuṃ dadyātsudhāśayā

godānasadṛśaṃ loke dānamanyanna vidyate /
sādaraṃ māṃ putṛpatirjagādeti punaḥ punaḥ

ityukte nāsiketena munirmuniśatairvṛtaḥ /
gopradānaṃ mahatpuṇyaṃ praśaśaṃsa muhurmuhuḥ

***** nāsiketopākhyānam || 114 || *****
sarvalokānatikramya gavāṃ lokaḥ prakaśate /
yatsatyaṃ nirayāyante tatra svargasukhaśriyaḥ

gopradā eva golokaṃ prāyanti sukṛtojjvalāḥ /
ityuvāca purā pṛṣṭaḥ śakreṇa kamalāsanaḥ

vasiṣṭhādya munivarā nṛpā daśarathādayaḥ /
surāśca śakrapramukhā gotulyaṃ na pracakṣate

nivāsārthaṃ purā gāvaḥ prārthitā bahuśaḥ śriyā /
nigadya capalāsīti pradadurna pratiśrayam

abhāṣata tato lakṣmīrbhavatībhiranādarāt /
tyaktā nindyā bhaviṣyāmi tasmādyāce punaḥ punaḥ

athādiṣṭā śriyo gobhirhelayā gomaye sthitiḥ /
tasmādetāḥ paraṃ puṇyaṃ pavitraṃ nāstyataḥ param

***** gopradānam || 115 || *****
hemadānaṃ dahatyevaṃ sarvapāpāni dehinām /
tejo hi paramaṃ putra kāñcanaṃ jātavedasaḥ

purāhaṃ jāhnavīkūle śrāddhe piṇḍaprada pituḥ /
apaśyaṃ śantanoḥ pāṇimutthitaṃ ratnakaṅkaṇam

piṇḍo mayā kuśeṣveva taṃ vilokya samarpitaḥ /
tuṣṭastadā me janakaṃ svapne provāca māmidam

śāstrānuvartinā putra tvayā dhanyo 'smi sūnunā /
kanakaṃ dehi viprebhyo dānānāmuttamaṃ hi tat

jāmadagnyaḥ purā rāmaḥ kṛtvā niḥkṣatriyaṃ jagat /
munibhirdāpito hema tasmātpāpādamucyata

tārakoṣaplutā devāḥ purā śītāṃśuśekharam /
skandotpattimayācanta kathāṃ vijñāya bhāvinīm

tato gaurīpativīryaṃ vadane jātavedasaḥ /
rativighnakṛto devastatyāja paramaṃ mahaḥ

vahninātha dhṛto garbhaḥ śrīmānsaṃvatsarāyutam /
gaṅgāyāṃ nihitaḥ sāpi nidadhe taṃ girestaṭe

sa kārtikeyo bhagavāñjātaḥ śaravane śiśuḥ /
surāṇāṃ śaktimānāsītsenānīstārakāntakaḥ

tasya janmani yatpūrvaṃ saṃjātaṃ jātavedasaḥ /
mahī vasumatī yena tatsuvarṇaṃ pracakṣate

***** suvarṇotpattiḥ || 116 || *****
atha śrāddhavidhiṃ pṛṣṭo rājñā śāntanavo 'bravīt /
tilapradānaṃ vijñeyaṃ śrāddhaṃ madhughṛtāplutam

māṣamatsyaiḍaśaśakacchāgavārāhaśākunaiḥ /
pārṣatanyaṅgugavayamāhiṣairvai navairapi

māṃsairvivṛddhyā māsānāṃ kramātsaṃvatsaraṃ sadā /
tṛptiṃ pitṝṇāṃ śrāddheṣu vadanti śrutikovidāḥ

vāghrīṇasasya māṃsena dvādaśābdamuśanti ca /
khaṅgamāṃsairlohapṛṣṭhaiḥ kālaśākaistathā kṣayam

na teṣāṃ pitaraḥ śocyāstrayodaśyāṃ madhāsu ca /
varṣāsu vihitaṃ śrāddhaṃ pāyase na sasarpiṣā

gāyakūpe vaṭatale chāyāyāṃ kuñjarasya vā /
anantaṃ kalayantyeva śrāddhaṃ puṇyadineṣu ca

vidhinakṣatrayogeṣu kāmyaṃ śrāddhaṃ vinirdiśet /
sadācāror'hati śrāddhaṃ vipro nirdeṣavigrahaḥ

vaiśvadevena vidhinā saṃskṛtenana ca vahninā /
rakṣyate brāhmaṇaiḥ śrāddhaṃ viṣṇupūjāpuraḥsaraiḥ

śrāddhe niṣiddhaṃ satataṃ saguḍaṃ lavaṇatrayam /
ajājīhiṅgusauvīrapalāṇḍulaśunāni ca

***** śrāddhavidhiḥ || 117 || *****
dātṛpratigrahītṝṇāṃ viśeṣaṃ jagatībhujā /
pṛṣṭaḥ surasaritsūnurdhyātvā punarabhāṣata

anāvṛṣṭihate kāle purā nirdagdhapādape /
arundhatīsakhāśceruḥ śāntāḥ saptarṣayaḥ kṣitau

dāsaḥ paśusakho nāma dāsī caṇḍā ca tadvadhūḥ /
tānevānuprayayatuḥ kṣuttṛṣṇāparipīḍitau

rājye surājñaḥ śaibyasya gatāsuṃ tanayaṃ tataḥ /
munayaste kṣudhākrāntāḥ sthālyāṃ paktuṃ samudyayuḥ

atha rājā vṛṣādarbhirdṛṣṭvā vaiśravaṇopamaḥ /
vyagrānmunīnviṣaṇṇātmā tānuvāca kṛtāñjaliḥ

yathecchaṃ gṛhyatāṃ mattaḥ sarvaṃ vā vividhaṃ vasu /
jugupsā jananī vṛttirbhavadbhistyajyatāmiyam

ityukte bhūmipālena pratyūcurmunipuṃgavāḥ /
tapaḥkṣayakaro rājanghoro rājapratigrahaḥ

pratigrahāgnigdhānāṃ sakṛdbrāhmaṇaśākhinām /
kilbiṣājñānaśeṣāṇāṃ punaḥ puṇyaphalaṃ kutaḥ

etaduktvā parityajya stālīṃ te kānanaṃ yayuḥ /
prāṇapīḍāpaṇenāpi pratigrahaparāṅbhukhāḥ

vane teṣāṃ vṛṣādarbhiḥ phalānyaudumbarāṇyatha /
mantribhirhemagarbhāṇi kārayitvākṣipatpuraḥ

tānyapi jvalitānyeva bhītāstyaktvā munīśvarāḥ /
yayurmithaḥ praśaṃsantaḥ puṇyasaṃtoṣaśīlatām

tatprakopādvṛṣādarbhirhutvā sapadi pāvakam /
kṛtyāmutpādya bhayadāmādideśa munikṣaye

atrāntare te munayaścarantaḥ kānane sukhama /
dadṛśuḥ pīvarākāraṃ parivrājaṃ śunaḥsakham

vilokya tamarundhatyā pṛṣṭāstatpuṣṭikāraṇam /
ūcurmunivarā nāyaṃ kriyāvyagro yathā vayam

agnihotraṃ na vedāśca śāstrakanthā na duḥsahā /
nānendhanaprayatnaśca na kalatraṃ na yācakāḥ

śunaḥsakhasya svacchandacāriṇaḥ sukhaśālinaḥ /
śarīraṃ pīvaramidaṃ cintāśūnyasya vardhate

ityuktvā tena saṃjātasauhārdā munayo vane /
dadṛśurnalinīṃ phullakamalotpalaśālinīm

vṛṣādarbhiprayuktā sā yātudhānībhi(vi)sārthinaḥ /
tatra tānavadaddhorā rakṣāmi nalinīmimām

nivedya nijanāmāni gṛhyantāṃ tu mṛṇālikāḥ /
ajñātanāmadheyānāṃ neha matsaṃnidhau gatiḥ

etadatriprabhṛtayaḥ śrutvā te munayaḥ kramāt /
gūḍhanirvacanaistaistairnāmānyasyai nyavedayan

tulyākṣarapadakṣobhaṃ nāma teṣāṃ niruktataḥ /
śrutvā niṣpratibhā kṛtyābhi(vi)sarakṣyāmavārayat

śunaḥsakhoditaṃ nāma punaḥ papraccha sā yadā /
tadā kruddhāstu daṇḍena vidadhustāṃ ca bhasmasāt

tataḥ śaśikarākārāḥ samuddhṛtya mṛṇālikāḥ /
tīre nikṣipya munayaḥ snātvā cakrurjalakriyām

athotthāya visāhārasādarāste śramākulāḥ /
visāni tāni nāpaśyannyastāni nalinītaṭe

parasparaṃ śaṅkitāśca cakrire śapathaṃ kramāt /
sahasābhimatocchedo mahatāmapi duḥsahaḥ

vṛthāpāko vṛthācāraḥ kūṭasākṣī niṣiddhakṛt /
dṛśaṃsaḥ kāmacaritaścauro vedavivarjitaḥ

padā spṛśatu gāṃ vahnimapsu śleṣmābhiyacchatu /
paradārābhigāmī ca garadaḥ somavikrayī /
piśunaścāstvasau yena hṛtaṃ no visabhojanam

ityukte munibhiḥ paścāttānuvāca śunaḥsakhaḥ /
yājine chandasāṃ dhāmne śuddhāya brahmacāriṇe

deyātsa kanyakāṃ yena hatānyatra bhi(vi)sāni naḥ /
śrutvaitadūcurmunayastvayā bhāṣitamīpsitam

tvayaiva hṛtamasmākaṃ sarvathābhi(vi)sabhojanam /
iti teṣu bruvāṇeṣu hasanprāha śunaḥsakhaḥ

mayaiveha visastainyaṃ kṛtaṃ vo hitakāriṇā /
sā ca kṛtyā hatā ghoro devo 'haṃ tridaśeśvaraḥ

ityuktvā nijamāsthāya rūpaṃ saptarṣibhiḥ saha /
velladvimānamālāṅkaṃ nākaṃ nākapatiryayau

pratigrahanivṛttānāmevamujjvalacetasām /
vibhātyalaulyābharaṇā vṛttiḥ saṃtoṣaśālinām

***** visastainyam || 118 || *****
munayaḥ kaśyapamukhā nṛpāśca nahuṣādayaḥ /
śatakratuṃ puraskṛtya tīrthāni prayayuḥ purā

te snātvā puṇyatīrtheṣu puṣkarāhariṇīṃ yayuḥ /
tatrāgastyamunirnyastaṃ nāpaśyannijapuṣkaram

tataste śapathaṃ cakruḥ krameṇa gurupātakam /
indrastu prāha dhanyo 'stu sa hṛtaṃ yena puṣkaram

***** puṣkarastainyam || 119 || *****
chattropānatpradhā(dā)naṃ ca bhīṣmaḥ pṛṣṭo mahībhujā /
uvāceha paraṃ puṇyaṃ paratra trāṇamiṣyate

jamadagniḥ purā dhanvī lakṣyābhyāsarato vane /
sasarja sāyakaśreṇīṃ raśmimālāmivāṃśumān

visṛṣṭānviśikhānbhartrā reṇukā tatra tadgirā /
ānināyenduvadanā sukumārā punaḥ punaḥ

tāṃ caṇḍakiraṇasphārasaṃtāpāyāsamūrcchitām /
sa jāyāṃ vīkṣya madhyāhne kruddhaḥ sūryamudaikṣata

tato divyāstravikaṭaṃ khe prahartuṃ samudyatam /
raviḥ prasādayāmāsa bhayādetya kṛtāñjaliḥ

gatakrodhasya tasyātha chattramātapavāraṇam /
upānahau ca pradadau prītaye vāsareśvaraḥ

chattropānatpradhā(dā)naṃ taddānānāmuttamaṃ smṛtam /
saṃtāpaśamanaṃ nṝṇāmasmiṃlloke paratra ca

***** chattrotpattiḥ || 120 || *****
taḍākakūpadānaṃ ca puṇyaṃ śarma śarīriṇām /
paratra marusaṃtapte pānīyaṃ kila durlabham

apāratimire ghore paraloke nirāśraye /
ālokadurlabhastasmāddīpaṃ dadyānnaraḥ sadā

prīṇāti sakalāṃllokānsumanovalidhūpadaḥ /
asurendramiti prāha purā śukraḥ kathāntare

puṣpadhūpapradaḥ svarge durdharṣo nahuṣo 'bhavat /
ākhaṇḍalasyāsanaṃ ca prāpākhaṇḍitaśāsanaḥ

yadā pasparśa pādena sarpeti munipuṃgavam /
dṛpto 'gastyaṃ samāviśya bhṛguṇā pātitastadā

bhīmabāhugrahakṛto ghorājagararūpiṇaḥ /
araṇye bhavatā yasya śāpamokṣaḥ purā kṛtaḥ

***** puṣpādidānam || 121 || *****
punaḥ pṛṣṭo nṛpatinā gatiṃ brahmasvahāriṇām /
ūce śāntanavo rājanbrahmasvaṃ viṣamaṃ viṣam

jātismaraḥ purā kaścidrājaputraḥ sakautukaḥ /
kujātihetuṃ paprāccha caṇḍālaṃ so 'pyabhāṣata

śrūyatāṃ kāraṇaṃ yena prāptaścaṇḍālatāmaham /
brāhmaṇasya purā gāvo hṛtāḥ prabaladasyubhiḥ

tāsāṃ rajo yajñabhūmau somamadhye 'patatkvacit /
tatpītvā narakaṃ viprā dīkṣitena sahāyayuḥ

bhikṣāpātre nipatitaṃ tadreṇu brahmacāriṇaḥ /
tadreṇu tatsthitaṃ cānnaṃ mohānme bhakṣyatāṃ yayau

brāhmaṇaḥ śrotriyaścāhaṃ brahmacārī jitendriyaḥ /
tenāvastāmimāṃ prāptaḥ paśya brahmasvagauravam

ityuktvā kṣatriyagirā brāhmaṇārthe raṇānale /
hutvā śarīraṃ caṇḍālaḥ prāpa puṇyaṃ punargatim

***** rājanyacaṇḍālasaṃvādaḥ || 122 || *****
nānā gatīḥ puṇyakṛtāṃ bhīṣmaḥ pṛṣṭo mahībhujā /
uvāca karmavaicitryātte te lokāḥ śarīriṇām

gautamenāśrame pūrvaṃ śiśurhastī vivardhitaḥ /
homāvaśeṣapayasā nīvāraprasavena ca

tato madajalaśyāmakapolālīnaṣaṭpadaḥ /
līlālasaḥ sa kālena babhūvācalasaṃnibhaḥ

idhmadarbhaphalāhārī nirjarāśramapālakaḥ /
muneḥ putra iva prītyā sa babhūva mahāgajaḥ

taṃ pravṛddhaṃ tathā nāgaṃ svayametya śatakratuḥ /
jahāra rūpamāsthāya dhṛtarāṣṭrasya bhūpateḥ

punaḥ punaryācyamāno muninā sa yadā nṛpaḥ /
na tatyāja gajaṃ darpāttadā taṃ gautamo 'vadat

gatvā yatra śarīrānte narāḥ kālavaśīkṛtāḥ /
nandanti śocantyathavā tatra dāsyasi me gajam

pāpātmāno viśasyante yatra tairbhrakuṭīmukhaiḥ /
vaivasvatasamādiṣṭaistatra dāsyasi me gajam

samānā bhīravaḥ śūrā durbalā balinastathā /
yatra mugdhā vidagdhāśca tatra dāsyati me gajam

dhanadasya pure ramye merau vā nandane vane /
dhāmni śītamayūkhasya sahasrakiraṇasya vā

varuṇāsya surendrasya surabhīṇāṃ svayaṃbhuvaḥ /
loke vā dāsyasi gajaṃ na tatra balavānasi

etacchrutvāvadadrājā narakaṃ yānti nāstikāḥ /
narā vyāmiśrakarmāṇaḥ prayānti yamamandiram

dhanadasya puraṃ yānti vratino 'tithipūjakāḥ /
yaṣṭāro nandanaṃ yānti dātāraḥ somamaṇḍalam

khādhyāyinaḥ sūryalokaṃ niyatāstīrthasevinaḥ /
yānti praśāntāḥ saṃsārātparaṃ dhāma svayaṃbhuvaḥ /
nāhaṃ kvacidgamiṣyāmi kva nu dāsyāmi te gajam

ityuktvā kuñjaraṃ tasmai dattvā divyāṃ tathā gatim /
svaṃ vapurdarśayitvā ca hasannindro yayau divam

***** hastikūṭīyam || 123 || *****
saśarīraḥ purā rājā brahmalokaṃ bhagīrathaḥ /
yayau mahīgovṛṣadaḥ kanyāgrāmapurapradaḥ

sadācārāḥ satyavanto jyeṣṭhaśuśrūṣavo narāḥ /
gurupūjāratāḥ kṣāntā bhavantīha śatāyuṣaḥ

upavāsavratajuṣāṃ tithinakṣatrayogataḥ /
niyamā divyaphaladā jagādetyaṅgirāḥ purā

śrutveti dharmatanaye dehi dehagatiṃ punaḥ /
praṣṭuṃ samudyate sākṣādbṛhaspatirathāyayau

sa pūjito munivarairbhīṣmeṇa vidureṇa ca /
dhṛtārāṣṭreṇa kṛṣṇena bheje ratnojjvalāsanam

yudhiṣṭhiror'cayitvā taṃ prayāto bhīṣmaśāsanāt /
papracchācārasaṃsāramaraṇaṃ dehadehinoḥ

tato 'bravītsuraguruḥ śarīraṃ pāñcabhautikam /
pañcadhā yātamutsṛjya svapnavacceṣṭate naraḥ

dehabhaṅge nirālokaṃ gatvā deśamabāndavam /
dehī vāsanayā viddhastattadvetti śubhāśubham

tyaktvā kalevaraṃ janturnirmokamiva pannagaḥ /
dharmādharmayuto yāti sāmoda iva mārutaḥ

tattadbhuktvā nirākāraḥ karmapuryaṣṭakāśaśrayaḥ /
bhūtaiḥ samāgamaṃ yāti punaḥ śukramukhāccyutaḥ

karmabhiḥ śavalaistatra madhuvallipyate punaḥ /
cakravatpaśukoṭīnāṃ lipto bhrāmyati yoniṣu

dattvā ca vipulaṃ dānaṃ modate puṇyavānsukhī /
ahiṃsayā yāti divaṃ tṛṣṇayā kaṣṭamaśnute

gṛhītvā patito vipraściraṃ bhavati gardabhaḥ /
sūkaraḥ kṛkavākuśca jambukaḥ śva sa jāyate

gurornikāraṃ kṛtvā ca bhavati śvā tato vṛkaḥ /
tataśca rāsabho ghoro narakāvartanirgataḥ

pitroḥ kṛtāpakāraśca śvā kūrmaḥ śalyakastathā /
vyāḍo dāsaśca bhavati kramātkarmakṣayāvadhi

bhartṛdveṣī kapirbhūtvā mūṣikaḥ śvāpi jāyate /
nikṣepahartā duḥkhāya bhrāntvā yoniśataṃ śanaiḥ

amedhyāvartakalile jāyate kutsitaḥ krimī /
paranindārataḥ śārṅgo matsyo viśvastagātakaḥ

mṛgaśchāgo 'tha kīṭaśca kramādbhavati duṣkṛtī /
sasyahartā bhavatyākhuḥ kroḍaḥ kauleyakastathā

kravyādajātiṃ vividhāṃ bhajate pārajāyikaḥ /
śūdro vipravadhūṃ gatvā krimirākhuśca jāyate

kṛtaghnaḥ kālapuruṣairnarakeṣvāhato bhṛśam /
kṛmirbhūtvā tato garbhaśateṣvantarvipadyate

kṛmistriḥsaptakṛtvaśca bhavati bhrūṇahā naraḥ /
makṣikā bhojanaharo mūṣikaśca yavānnahṛt

cīrī ca lalanasteno dadhihartā tathā bakaḥ /
varhī varṇaharo raktavastrahṛjjīvajīvakaḥ

piplastailaharaṇātphalastainyātpipīlakaḥ /
miṣṭānnacauryāddhūkaśca vastracauryātkapotakaḥ /
chacchundarirgandhaharī matsyo bhavati nihnavī

evaṃ bahuvidhaistaistaiścitrapākaiḥ kukarmabhiḥ /
tāṃ tāṃ tamomayīṃ yoniṃ saṃsaranti śarīriṇaḥ

***** saṃsāracakram || 124 || *****
evaṃvidhāni pāpāni prāyāścittairvinā nṛṇām /
dānena kila śāmyanti dānaṃ hi paramā gatiḥ

annameva paraṃ prāṇā bhūtānāmamṛtodgatiḥ /
annadānaṃ mahattasmātpātraṃ yatra na gaṇyate

annapradaḥ sudhāvarṣī jāyate dhanavānsadā /
śrīmānpunardadānyannaṃ prāksaṃskāradhiyaiva saḥ

labhate punaraiśvaryamityeva cakralīlayā /
parivartini kāle 'sminpuṇyavānnāpacīyate

***** kālacakram || 125 || *****
ityuktvā bhagavānsākṣātpūjyamāno maharṣibhiḥ /
tejorañjitadikcakro divamācakrame guruḥ

ahiṃsālakṣaṇaṃ dharmaṃ sarvabhūtābhayapradam /
ajātaśatruṇa pṛṣṭaḥ punaḥ śāntanavo 'bravīt

amāṃsabhakṣaṇaṃ nṝṇāmaśvamedhaśataiḥ samam /
māṃsaṃ hi jāyate ghorānnānyatra vadhapātakāt

māṃsādeva samutpannaṃ māṃsaṃ māṃsamayo naraḥ /
tulyavyathe 'sminsaṃsāre bhuñjānaḥ kiṃ na lajjate

kaṇṭakenāpi saṃspṛṣṭā yānti kāmapi vikriyām /
te 'pi śastranikṛttasya paśoraśnanti vigraham

bhayamākampanaṃ tīvraṃ dehināṃ dehasaṃkṣaye /
dṛṣṭvā ko nāma māṃsebhyaḥ spṛhāṃ kuryādarākṣasaḥ

amāṃsāśī jagadbandhuḥ prāṇināmabhayapradaḥ /
prayāti nirbhayaṃ dhāma puṇyakāruṇyasāgaraḥ

kraturnirvighnasaṃbhārastīrthamadhvaśramoñjhitam /
ahiṃsā nāma paramaṃ vratamatyaktabhojanam

***** amāṃsabhakṣaṇam || 126 || *****
prāṇāḥ priyatarāḥ puṃsāṃ yairhutāste raṇānale /
tadgatiṃ kathayetyukto rājñā bhīṣmo 'vadatpunaḥ

evametatpriyāḥ prāṇā duḥkhināmapi dehinām /
śaknoti kastānsahasā tyuktaṃ sattvavato vinā

sarvathā jīvitābhraṃśe bhīravo bhayaviklavāḥ /
tṛṇāñcite 'pi nayane mīlayantyeva kātarāḥ

purā śakaṭasaṃtrāsādvidrutaṃ pathi kīṭakam /
vyāso vilokya papraccha sasmitaṃ jñānalocanaḥ

asminnapi śarīre te rakṣārthaṃ ko 'yamāgrahaḥ /
tatsarvaṃ maraṇaṃ manye tava kutsitajīvinaḥ

etacchrutvā munivacastaṃ kīṭaḥ pratyabhāṣata /
nāsti kāyasamaṃ kiṃciddehināṃ vallabhaṃ vibho

kīṭikāpremabaddhasya sūkṣmakīṭakaputriṇaḥ /
vivarāntaragehe me śakrasyeva sukhaṃ divi

snehasyāyatanaṃ prāṇāḥ kaḥ svayaṃ tyaktumīśvaraḥ /
muhūrtamapi labhyante naite meruśatairapi

śūdro 'haṃ bahubhiḥ pāpaiḥ kīṭayonimimāṃ śritaḥ /
pitroḥ śuśrūṣayā kiṃtu mune jātiṃ smarāmyaham

tacchrutvā karuṇāmbhodhirbhagavānbhūtabhāvanaḥ /
tasmai nṛpapadaṃ vyāso dadau janmāntare kramāt

vipro 'tha tadgirā bhūtvā sa yayau paramāṃ gatim /
āpatsu mahatāmeva darśanaṃ kalpapādapaḥ

tasmādatipriyāḥ prāṇā yaistyaktāḥ saṃmukhairyudhi /
dhairyābdhayaste tridive spardhante vibudhādhipam

***** kīṭakopākhyānam || 127 || *****
vidyāyāstapaso vāpi dānādvā kiṃ viśiṣyate /
iti pṛṣṭaḥ kṣitibhujā babhāṣe jāhanavīsutaḥ

vārāṇasyāṃ purā vyāso maitreyeṇa nimantritaḥ /
bhuktvā prahṛṣṭaḥ provāca kathānte tapasāṃ nidhiḥ

tejaḥ paraṃ tapo nāma divyameva balaṃ tapaḥ /
paśyanti santastapasā jñānaṃ hi tapasaḥ phalam

asminbhavamahāmohatapto vyāpte jagattraye /
vidyaiva paramaṃ cakṣurakṣuṇṇā lokakāraṇam

kiṃtu sarvamatītyaitaddānameva viśiṣyate /
dānātparaṃ na saṃsāre dehināṃ śarma vidyate

annadānaiḥ sukṛtinaḥ prayātāḥ paramaṃ padam /
muniprāpyamanāyāsalīlayā sattvaśālinaḥ

annaṃ haviḥ sudhā pāṇāstaddātā jīvitapradaḥ /
ityuktvā munimāmantrya jagāma munipuṃgavaḥ

***** maitreyabhikṣā || 128 || *****
pṛṣṭo 'tha yoṣitāṃ rājñā sadācāraḥ pitāmahaḥ /
uvāca satataṃ strīṇāṃ sadācāraḥ satīvratam

kaikeyī sumanā nāma suralokasthitāṃ purā /
papraccha śāṇḍilīṃ dīptatejaḥpuñjajitāmarām

subhage kena tapasā dānena caritena vā /
bhāsi divyavimāne 'sminmamūrtevāṃśumataḥ prabhā

kutūhaleneti tayā pṛṣṭā provāca śāṇḍilī /
nāhaṃ vratairna saṃnyāsairna dānena divaṃ śritā

pūjitaḥ satataṃ bhaktyā mayā daivatavatpatiḥ /
na hi santaḥ praśaṃsanti tapaḥ strīṇāmataḥ param

niṣkuṭe dvāri harmye vā rājamārgāvalokinī /
nābhavaṃ proṣite vāpi patyau vratavivarjitā

chāyevānapagā(nugatā) bhartuḥ kope bhītā hitaiṣiṇī /
bhūtvāhaṃ tridivaṃ prāptā manovākkarmabhiḥ satī

ityuktvā śāṇḍilī prāyāttato niṣadhamunnatam /
tasmātsatīvratādanyannārīṇāṃ na parāyaṇam

***** śāṇḍilīsumanāsaṃvādaḥ || 129 || *****
adhikaṃ prīyate kiṃsvitsāmnā dānena vā janaḥ /
pṛṣṭo yudhiṣṭhireṇeti punardevavrato 'bravīt

purā vane dvijaḥ kaścidgṛhīto rakṣasā balāt /
sarvopāyavihīnatvātsāmnā muktimacintayat

niśācarastamavadvañcanāya vadhodyataḥ /
pāṇḍuro durbalaścāhaṃ kenaitkathyatāmiti

viprastamūce nūnaṃ te dūrībhūtaḥ suhṛjjanaḥ /
niḥsahāyena cāptā śrīstvayā tenāsi pāṇḍuraḥ

ārādhyamāno yatnena te vyaktamanimittataḥ /
viraktaḥ svajano yāsi tena vā pariśuṣyasi

tvatto hīnaguṇānanyānvyakte paśyasi pūjitān /
aiśvaryamānasubhagāṃstena vā durbalo bhavān

vyaktaṃ tyāgī daridro 'si guṇairnūnaṃ na pūjyase /
prājñasya te na śṛṇvanti sādhurvā vañcyase khalaiḥ

mūrkho vā śāstrarasiko mānī hīnakulo 'si vā /
duḥkhaṃ svapiṣi manye 'haṃ cintayā hariṇaḥ kṛśaḥ

śrutvaitadāśayagrāhī brāhmaṇoktaṃ niśācaraḥ /
prītastatyāja taṃ sāmnā ko hi sāntvairna tuṣyati

***** harimakṛśīyam || 130 || *****
kṛṣṇaprabhāvaṃ pṛṣṭo 'ta rājñā śāntanavo 'bravīt /
purā tapaḥsthitaṃ śauriṃ munayo draṣṭumāyayuḥ

dadṛśuste tatastatra viṣṇuvaktrotthitāgninā /
dagdhaṃ vanaṃ mahatpaścāttenaivāpyāyitaṃ dṛśā

taddṛṣṭvā nāradamukhāddivyaṃ bubudhire param /
tadgirā vaiṣṇavaṃ dhāma vipluṣṭācalaśekharam

tato nānākathākhyānakovidaḥ kaiṭabhatviṣā /
kathānte nāradaḥ pṛṣṭaḥ prastāvocitamabhyadhāt

purā himagirau gaurī dhūrjaṭeḥ kila līlayā /
netre karābhyāṃ pidadhe sa tenābhūttrilocanaḥ

tṛtīyanayanodbhūtavahninā so 'bhavadgiriḥ /
pluṣyatsālalatājālajvālāvalayitāmbaraḥ

tato gaurīgirā cakre punargaurīguruṃ girim /
smerapuṣpalatāvṛkṣaṃ dṛśā śītāṃśuśekharaḥ

tatra pṛṣṭo bahuvidhāḥ kathāḥ praṇayalālasaḥ /
devyā kathānte bhagavānūce dharmārthanirṇayam

pravṛttānāṃ sadācāraṃ varṇāśramavibhāgajam /
nivṛttānāṃ ca niḥsaṅgakriyānirvāṇajaṃ phalam

tataḥ śaśāṅkacūḍena pṛṣṭā devī mṛgīdṛśām /
śaśaṃsa puṇyaṃ caritaṃ varārādhanadaivatam

athābravīnnīlakaṇṭhaḥ pṛṣṭaḥ sarvairmunīśvaraiḥ /
kāraṇaṃ paramaṃ viṣṇuṃ bhūtānāṃ prabhavāpyaye

vasudevasya tanayo bhaviṣyati hariḥ kṣitau /
aṃśāvatīrṇo vibudhārātisaṃhāratatparaḥ

sa sūryaḥ sa ca śītāṃśu so 'haṃ sa ca caturmukhaḥ /
sarvadevamayaḥ śauriḥ kaṃsakeśiniṣūdanaḥ /
umāpaterapi puraḥ śrutamasmābhirīśvarāt

etacchrutvā munivaco dvārakāmetya keśavaḥ /
avāpa putraṃ rukmiṇyāṃ svecchāsṛṣṭajagattrayaḥ

dhanyo 'si yasya te rājankamalāvallabho vibhuḥ /
viśvarakṣāmaṇiḥ so 'yaṃ goptā garuḍalāñchanaḥ

***** umāmaheśvarasaṃvādaḥ || 131 || *****
kathayitveti gāṅgeye muhūrtaṃ maunamāsthite /
ūce munisabhāmadhye śanakairdharmanandanaḥ

daivataṃ paramaṃ śarma kimekaṃ sarvadehinām /
kasminpratiṣṭhitaṃ viśvaṃ stutyā muktipradaśca kaḥ

ityukte dharmaputreṇa babhāṣe jāhnavīsutaḥ /
manasā puṇḍarīkākṣaṃ natvā viṣṇumanāmayam

ananto bhagavānviṣṇurdevadevo jagatprabhuḥ /
stuto nāmasahasreṇa mokṣado garuḍadhvajaḥ

jagatpratiṣṭhitaṃ tasmindaivataṃ paramaṃ ca saḥ /
nāmnāṃ sahasraṃ munayo yasya gāyanti muktaye

viśvaṃ viṣṇurvaṣaṭkāro bhūtabhavyabhavātmanaḥ /
prabhorbhūtabhṛto bhūtabhāvanasya bhavacchidaḥ

patyuḥ puṃsaḥ purāṇasya kṣetratretrajñasākṣiṇaḥ /
bhuvaḥ svayaṃbhuvaḥ śaṃbhorvidhāturvedhaso vidheḥ

harerhiraṇyagarbhasya śrīpatorviśvakarmaṇaḥ /
vṛṣākaperamoghasya sahasrākṣasya gopateḥ

sahasraśiraso viṣṇorvyāpinaḥ praṇavātmanaḥ /
stotraṃ nāmasahasrāṅkaṃ mantrarājaṃ pracakṣate

ityuktvā vaidikairdivyairgauṇamukhyaiśca nāmabhiḥ /
sahasrasaṃkhyaistuṣṭāva deva bhīṣmaḥ sanātanam

śrutvaitatprayataḥ kṛṣṇaṃ vanditvā dharmanandanaḥ /
prabhāvaṃ bhūmidevānāṃ papraccha dyunadīsutam

so 'vadadbrahmaniṣṭhānāṃ brāhmaṇānāṃ bhayātkila /
udeti somaḥ sūryaśca prayāti ca samīraṇaḥ

dattātreyavarāvāptasahasrabhujamunmadam /
kārtavīryaṃ purā prāha vāyurjitagattrayam

brāhmaṇebhyaḥ paro nāsti rājendra balavattaraḥ /
bhavādṛśā dṛśā yeṣāṃ bhavanti na bhavanti ca

somaputryā vṛtaḥ pūrvamuttasthe yādasāṃ prabhum /
tatkāmamapibatkopāddayitāmājahāra ca

nirjitākhilagīrvāṇagandharvā dānavāḥ purā /
sṛṣṭo 'triṇā śītakaraḥ śakraṃ ca cyavano 'jayat

surāṇāṃ daityasamare rakṣitā timire purā /
sṛṣṭo 'triṇā śītakaraḥ śakraṃ ca cyavano 'jayat

iti brāhmaṇamāhātmyaṃ śrutvā haihayabhūpatiḥ /
arjuno 'pujayannityaṃ bhūmidevānānanyadhīḥ

***** pavanārjunasaṃvādaḥ || 132 || *****
ataḥ paraṃ brāhmaṇānāṃ prabhāvaṃ keśavo vibhuḥ /
jānāti nābhinalinasvecchāsṛṣṭacaturmukhaḥ

iti bhīṣmeṇa kathite hṛṣīkeśaṃ yudhiṣṭhiraḥ /
papraccha vipramāhātmyaṃ sa ca pṛṣṭastamabhyadhāt

purāhaṃ raukmiṇeyena pṛṣṭaḥ śaktiṃ dvijanmanām /
avadaṃ tapasā yeṣāṃ kampante daivatānyapi

putra sarvaprayatnena pūjaya brāhmaṇānsadā /
ete krodhaprasādābhyāṃ jīvayanti dahanti ca

pratiśrāyarthī durvāsāḥ purā dīptākṣimūrdhajaḥ /
uvāsa madgṛhe taistaiḥ sevyamānaḥ priyairmayā

sa bhuktvā pāyasaṃ taptamucchiṣṭena ruṣā jvalan /
limpāṅgānīti māmāha taccāsmyakaravaṃ bhayāt

rukmiṇīṃ sa rathe kṛtvā babhrāma bahuyojanam /
nirvikāraṃ ca māṃ dṛṣṭāva tutoṣa paruṣāśrayaḥ

sa māmūce tavocchiṣṭaliptaṃ vajramayaṃ vapuḥ /
bhaviṣyati vinā pādau tau niliptau yatastvayā

***** durvāsaso bhikṣā || 133 || *****
etatkṛṣṇavacaḥ śrutvā pārthaḥ śāntanavātpunaḥ /
śuśrāva devarājarṣivaṃśānkalmaṣanāśanān

kaṇvairabhyavakrītavasiṣṭhabhṛgukaśyapān /
duḥṣyantarāmanahuṣālarkaśvetabhagīrathān

kathayitvā kṣaṇaṃ sthitvā tūṣṇīṃ niḥśabdasa /
puraṃ vyāsājñayā pārthaṃ visasarja suravrataḥ

kṛṣṇena saha kaunteyo bhrātṛbhiśca sahānugaiḥ /
dhṛtarāṣṭraṃ puraskṛtya prayayau hastināpuram

pūjyamānaḥ surairdātā sthitvā tatra yudhiṣṭhiraḥ /
dṛṣṭvottaraṃ sa saṃprāptaṃ punarāyātpitāmaham

sānugaḥ sa samabhyetya gāṅgeyaṃ śaraśāyinam /
praṇamya pāṇḍavo 'smīti nigadya samupāviśat

munīndrajuṣṭe sadasi brahmaloka ivāpare /
jāte niḥśabdasaṃcāre bhīṣmavaktrāvalokini

śanairunmīlya nayane pāṇḍavānvīkṣya sānugān /
vāggamī gambhīramavadadgāṅgeyaḥ pāṇḍavāgrajam

kāle diṣṭyā bhavānprāptaḥ parivṛtte divākaraḥ /
māsadvayamatītaṃ me niśātaśaraśāyinaḥ /
tvāmāmantrya vrajāmyeṣa putra lokānsanātanān

ityuktvā satyadugdhābdhiḥ kiṃcidāvṛttakaṃdharaḥ /
uvāca vidurasyāgre dhṛtarāṣṭraṃ pitāmahaḥ

rājanvidyāmayaṃ cakṣurakṣuṇṇāṃ tava lakṣyate /
mā gamaḥ putraśokārtyā mohaṃ kālo hi durjayaḥ

putravatpaśya bhūpālamanṛśaṃsaṃ yudhiṣṭhiram /
prayātu śeṣaḥ kāle 'yaṃ tava saṃtoṣaśālinaḥ

etaduktvā hṛṣīkeśaṃ stutvā mūrdhnā praṇamya ca /
babhāṣe bhagavangantumanujānīhi māmiti

atha kṛṣṇābhyanujñāto nistaraṅga ivodadhiḥ /
muhūrtamabhavadbhīṣmo dadhānaḥ prāṇadhāraṇām

antaḥ sparśarasāttasya gātrāṇi tyajato bahiḥ /
viśalyāni śanaiḥ sarve dadṛśurvismayākulāḥ

sa galitasakalāntaḥsvāntaviśrāntimūlodgatanijabalaśaktisphoṭitāśeṣacakram /
vitatataralatārasphāratejaḥprakāraprasṛtamarududañcanmadhyanāḍikrameṇa

lalitadalasarojaproccaṭajjīvahaṃso dṛśamatiśaśisūryāṃ bhrūvibhāge niveśya /
galitakaraṇavṛttigrāmaniḥsyanādalakṣyaḥ sapadi kimapi bhīṣmaścintayansaṃbabhūva

***** bhīṣmotkrāntiḥ || 134 || *****
atha jyotistaḍitpuñjarāṃśuśatācitam /
bhittvā bhīṣmasya mūrdhānaṃ viveśa vimalaṃ nabhaḥ

tato 'sya ratnābharaṇairvāsobhiḥ kusumaistathā /
dharmarājaḥ saviduraścakre vaimānikaṃ svayam

chettraṃ tasya yaśaḥ śubhraṃ yuyutsustūrṇamagrahīt /
cāmare sattvadhavale bhīmasenārjunāvapi

sabāṣpaṃ bharatastrībhistālavṛntānilena saḥ /
vījyamānaścitāṃ prāpa śrīkhaṇḍāgurukalpitām

sajīva iva saṃlīne gāṅgeye sphāratejasi /
yudhiṣṭhiramukhāścakruḥ sāśrunetrā jalakriyām

tatra mandākinītīre viṣaṇṇo rājñi sānuge /
jalamadhyātsamuttasthau jāhnavī sāśrulocanā

sā vihvalā śokavatī viṣaṇṇaiḥ paramarṣibhiḥ /
vyāsanāradakaṇvādyairmuhurālokitāvadat

hā putra tripurārātiśiṣyasya kṣatriyadviṣaḥ /
jetā tasyāpi rāmasya nihato 'si kathaṃ paraiḥ

aho nu tvayi kālena yāte 'staṃ yaśasāṃ nidhau /
śocyeyaṃ pṛthivī śūnyā vīraratnavinā kṛtā

kā nāma jananī pāpā madvidhānyā bhaviṣyati /
nihataṃ tvādṛśaṃ putraṃ yā śrutvāpi na dīryate

aho bata varākeṇa hato bhīṣmaḥ śikhaṇḍinā /
kupitaḥ kuñjarārātirjambukena nipātitaḥ

iti pralāpamukharāṃ jahnukanyāṃ janārdanaḥ /
śanairāśvāsayannūce meghagambhīraniḥsvanaḥ

vijñātaparamārthāpi vasuśāpe 'pi sākṣiṇī /
sāmānyajananīva tvaṃ kathaṃ devi vimuhyase

na hi śāntanavaṃ bhīṣmaṃ tripurāriparākramam /
hantuṃ śikhaṇḍinaḥ śaktirvinā kālādbalīyasaḥ

sa yātaḥ paramaṃ dhāma svacchandanidhanaḥ svayam /
aśocyaṃ mā śucaḥ putraṃ ko 'nyo jāyeta tadvidhaḥ

iti vyāsādibhiḥ sārdhaṃ kṛṣṇenāśvāsitā śanaiḥ /
niḥsyandamīnamakarā kṣaṇaṃ mandākinī babhau

tato yudhiṣṭhiramukhāstāṃ samāmantrya sānugāḥ /
duḥkhākulā nyavartanta yāte 'staṃ vāsareśvare