ભારતમઞ્જરી · અધ્યાય 13

ઇતિ ક્ષેમેન્દ્રવિરચિતાયાં ભારતમઞ્જર્યાં સ્ત્રીપર્વ
શાન્તિપર્વન્
નારાયણં નમસ્કૃત્ય નરં ચૈવ નરોત્તમમ્ ।
દેવીં સરસ્વતીં વ્યાસં તતો જયમુદીરયેત્

કૃતોદકં કૃતાશૌચં સ્થિતં સુરસરિત્તટે ।
મુનયો ઽભ્યાયયુર્દ્રષ્ટું નારદાદ્યા યુધિષ્ઠિરમ્

તેષુ પ્રાપ્તાસનાર્ઘ્યેષુ પૂજિતેષુ પુરોધસા ।
પ્રીત્યા પ્રોવાચ દેવર્ષિઃ પૃષ્ટ્વા નૃપમનામયમ્

દિષ્ટ્યા વિરાજસે રાજન્કુશલી નિહતાહિતઃ ।
દિષ્ટ્યા શલ્યાદયો વીરા યાતા વૃત્રસમા ક્ષયમ્

કચ્છિન્ન બન્ધુવિરહાદવસ્થાં કાતરોચિતામ્ ।
મોહાદાલમ્બ્ય ધૈર્યઘ્નીં વિજયં નાભિનન્દસિ

ઇત્યુક્તે દિવ્યમુનિના નિઃશ્વસ્યોવાચ ધર્મજઃ ।
શ્મશાનસદૃશે રાજ્યે કો ઽસ્મિન્મોદેત માદૃશઃ

ગુરવઃ સુહૃદઃ પુત્રા ભૃત્યાઃ સંબન્ધિબાન્ધવાઃ ।
શરીરશેષૈરસ્માભિર્ઘાતિતા વિભવાર્થિભિઃ

યદર્થં રાજ્યમીહન્તે રાજાનો હતકણ્ટકમ્ ।
તે હતાઃ સ્વજનાઃ સર્વે ગતો નિષ્ફલતાં શ્રમઃ

ઇદં દહતિ મે ચેતો યત્કર્ણો વિનિપાતિતઃ ।
સ હિ મે કથિતઃ કુન્ત્યા ભ્રાતા તપનસંભવઃ

પુરા વિકારજઃ ક્રોધસ્તસ્મિન્મમ પુરઃસરઃ ।
કુન્ત્યાઃ સદૃશપાદો ઽસાવિતિ માર્દવમાયયૌ

ઐશ્વર્યલુબ્ધૈરસ્માભિર્નિહતઃ સ સહોદરઃ ।
નરકાપરપર્યાયં ધિગ્રાજ્યમધુના મમ

અસ્મદર્થે રહો માત્રા યાચિતઃ સ મહાયશાઃ ।
કાલે કાલે રરક્ષાસ્માન્પતિતાન્વધગોચરે

શ્રોતુમિચ્છામિ ભગવંસ્તસ્ય શાપો યથાભવત્ ।
ઇતિ રાજ્ઞા વિષણ્ણેન પૃષ્ટઃ પ્રોવાચ નારદઃ

યુષ્મદ્દેષાત્પુરા કર્ણો ભારદ્વાજમયાચત ।
બ્રહ્માસ્ત્રં તચ્ચ ન દદૌ દ્રોણો ઽસ્મૈ ફલ્ગુણપ્રિયાત્

જ્ઞાતવ્યં બ્રાહ્મણેનૈતદિત્યુક્તસ્તેન દુઃખિતઃ ।
વિપ્રવેષં વિધાયાશુ જામદગ્ન્યાશ્રમં યયૌ

અન્યેવાસી ભૃગુભુવઃ સો ઽથ બ્રહ્માસ્ત્રયાચકઃ ।
વિચચાર ચિરં ધન્વી મહેન્દ્રગિરિસાનુષુ

તં કદાચિદ્દિજઃ કશ્ચિદજ્ઞાનાવાપ્તકિલ્બિષમ્ ।
શશાપાત્યન્તકુપિતો હોમધેનુનિકારતઃ

મોહાદપકૃતં યસ્માદ્ધોમધેનોર્મમ ત્વયા ।
સક્તસ્ય શત્રુણા તસ્માદ્ભૂસ્તે ચક્રં ગ્રસિષ્યતિ

ઇતિ શપ્તઃ સ વિપ્રેણ દહ્યમાન ઇવાનિશમ્ ।
આરાધ્ય રામં બ્રહ્માસ્ત્રમવાપ વિપુલશ્રમઃ

તતઃ કદાચિત્સંજાતવિસ્રમવાપ ભૃગુસંભવઃ ।
કર્ણસ્યાઙ્કે શિરઃ કૃત્વા સુષ્વાપ વ્રતકર્ષિતઃ

અત્રાન્તરે કૃમિસ્તીક્ષ્ણદંષ્ટ્રોષ્ઠચરણઃ કૃશઃ ।
અદશદ્દારુણઃ કર્ણમલર્કો નામ દુઃસહઃ

ગુરુપ્રબોધચકિતો યાવત્સેહે સ તદ્વ્યથામ્ ।
તાવત્તદ્રુધિરાસિક્તો નિદ્રાં તત્યાજ ભાર્ગવઃ

કિમેતદિતિ સંભ્રાન્તઃ શોણિતસ્પર્શકૂણિતઃ ।
દષ્ટં રાધેયમાલોક્ય દદર્શ વિકૃતાકૃતિમ્

રામેણ દૃષ્ટમાત્રો ઽથ ભસ્મીભૂતઃ કૃમિઃ ક્ષણાત્ ।
રાક્ષસો લોહિતગ્રીવઃ પ્રદીપ્તાક્ષો બભૂવ સઃ

સો ઽબ્રવીદ્ભૃગુભાર્યાયાં ચાપલાદભિલાષુકઃ ।
ગૃધ્રો નામ સુરારાતિઃ શપ્તે ઽહં મુનિના પુરા

તચ્છાપાન્નિરયં યાતઃ પાપાં યોનિમિમાં વિભો ।
ત્વત્સંદર્શનપર્યન્તાં પ્રપન્નઃ ક્ષપિતા ચ સા

ઇત્યુક્ત્વા રાક્ષસે યાતે કર્ણં પપ્રચ્છ ભાર્ગવઃ ।
કસ્ત્વં નાસિ દ્વિજો નૂનં ક્ષત્ત્રસ્તીવ્રવ્યથાસહઃ

શ્રુત્વૈતચ્ચકિતઃ કર્ણો નિજં તસ્મૈ ન્યવેદયત્ ।
કુલં નામ ચ યેનાશુ તં શશાપ રુષા ગુરુઃ

બ્રાહ્મણચ્ચદ્મના યસ્માદ્બ્રહ્માસ્ત્રં પ્રાપ્તવાનસિ ।
તસ્માત્તવૈતત્પર્યન્તે વિનાશમુપયાસ્યતિ

નિરસ્તો ભાર્ગવેણેતિ કર્ણઃ પ્રાપ્ય સુયોધનમ્ ।
યુષ્મત્સંઘર્ષસૌહાર્દાત્તેનાઙ્ગેષુ કૃતઃ પતિઃ

ચિત્રાઙ્ગદસ્ય તનયાં કલિઙ્ગનૃપતેઃ પુરા ।
તદ્બાહુબલમાશ્રિત્ય જહાર ધૃતરાષ્ટ્રજઃ

તસ્મિન્સ્વયંવરે કર્ણઃ કુપિતં રાજમણ્ડલમ્ ।
યાતે દુર્યોધને પૂર્વમેકો દર્પદયોધયત્

જિત્વા સમસ્તભૂપાલાઞ્જરાસંધં યશોનિધિઃ ।
સંદેહદોલામનયન્નિયુદ્ધેન બલોદ્ધતઃ

જરાસંધો દદૌ તસ્મૈ માલિનીં નગરીં જિતઃ ।
અન્યે ચ તત્યજુર્વીરા ભાગં ભાગં નરેશ્વરાઃ

વઞ્ચિતઃ સ સુરેન્દ્રેણ વર્મકુણ્ડલહારિણા ।
શપ્તઃ પૂર્વં દ્વિજેન્દ્રેણ ગુરુણા ભાર્ગવેન ચ

પ્રાજ્ઞયામન્ત્રિતઃ કુન્ત્યા ગાઙ્ગેયેન તિરસ્કૃતઃ ।
શલ્યેન તેજસઃ શાન્ત્યૈ શ્રાવિતઃ પરુષા ગિરઃ

હતઃ કૃષ્ણધિયા ધીરો દિવ્યાસ્ત્રૈઃ શક્રજન્મના ।
અન્યથા સમરે હન્યાત્કસ્તમૂર્જિતવિક્રમમ્

નારદેનેતિ કથિતે શોકાર્તં ધર્મનન્દનમ્ ।
ઉવાચ કુન્તી ધૈર્યેણ વિધૂય તનયવ્યથામ્

રવિણાપ્યર્થિતઃ સંધિં બુબુધે ન વિધેર્વશાત્ ।
યુષ્મદ્દ્વેષી સ સતતં મયા સ્વયમુપેક્ષિતઃ

યાતઃ સ સૂર્યસદનં સંમુખં સમરે હતઃ ।
મા શુચઃ પ્રાપ્તમધુના ભુઙ્ક્ષ્વ રાજ્યમનાકુલઃ

ન લેભે શર્મ વિપુલાન્કર્ણસ્ય કલયન્ગુણાન્ ।
સો ઽબ્રવીદ્ગૂહનાન્માતુરજ્ઞાતો ઽસ્માભિરગ્રજઃ

યસ્માત્તસ્માદ્ભવિષ્યન્તિ ચ્છિન્નસત્ત્વા સદા સ્ત્રિયઃ ।
ભૈક્ષ્યેણ ફલમૂલૈર્વા વૃત્તયઃ સન્ત્યવારિતાઃ

તાસ્ત્યક્તાઃ કથમસ્માભિર્ઘોરઃ સર્વક્ષયઃ કૃતઃ ।
લોભાદ્ધર્મં પરિત્યજ્ય પ્રજ્ઞાહીનૈરભિક્ષવત્

ધ્યાત્વાસ્માભિઃ કુલાચારં વિક્રીતા ત્રિદિવે ગતિઃ ।
અહો શ્વભિરિવાસ્માભિર્ઘોરઃ સર્વક્ષયઃ કૃતઃ

અઙ્ગક્ષયાવધિ ક્ષુદ્રૈઃ કલહો વિપુલઃ કૃતઃ ।
મિત્ત્રબનધુવિયોગોગ્રગ્રાહસંસારવારિધિમ્

સંગત્યાગપ્લવો નૈષ તરામિ વિતરસ્પૃહઃ ।
અર્જુનઃ પૃથિવીં વીરો રક્ષત્વસ્માસુ ગૌરવાત્

ત્યજામ્યાયાસવિરસામેતાં કુત્સિતજીવિકામ્ ।
ઇત્યુક્ત્વતિ સંતપ્તે ધર્મપુત્રે ધનંજયઃ

ઉવાચ કોપતામ્રાક્ષઃ ક્ષણમાલોકયન્ક્ષિતિમ્ ।
અહો નુ દેવશપ્તાનાં દુઃખાન્યન્તે સુખાન્યતિ

તત્સર્વેષ્વપિ શોચન્તિ સર્વથા વિધિવઞ્ચિતાઃ ।
હાસાય સાધુગોષ્ઠીષુ સંન્યાસો ઽયં તવાધુના

નષ્ટામર્થયમાનસ્ય પ્રાપ્તાં ચ ત્યજતઃ શ્રિયમ્ ।
અવસ્થાવિપરીતેષુ ક્લીબકાર્યેષુ મજ્જતામ્

સંન્યાસો દીર્ઘસૂત્રાણામાલસ્યમભિધીયતે ।
લજ્જાકરમતો લોકે કિમન્યત્પ્રાજ્ઞગર્હિતમ્

યત્સર્વં ત્યજતિ ક્ષિપ્રં નરઃ ક્ષીબ ઇવામ્બરમ્ ।
અપૂર્વમિદમારબ્ધં ભવતા વ્યસનાધિકમ્

ન કદાચિચ્છ્રુતો ઽસ્માભિઃ કિલ ભિક્ષાશનો નૃપઃ ।
ક્રમપ્રાપ્તામિમાં લક્ષ્મીં ભજ રાજન્નવિક્રિયઃ

ધનિનામેવ ધન્યાનાં યજ્ઞદાનાદિકાઃ ક્રિયાઃ ।
યથા હિ શોચ્યસ્ત્યક્તાર્થો ન તથા ત્યક્તજીવિતઃ

વ્યસુર્મુહૂર્તં નિધનો નિર્ધનસ્તુ સદા મૃતઃ ।
ઇમાં વસુમતીં રાજન્માન્ધાતૃનહુષોપમઃ

અવાપ્ય વિવિધૈર્યજ્ઞૈર્યજસ્વ બહુદક્ષિણૈઃ ।
ઇતિ શક્રસુતેનોક્તો ધર્મસૂનુરભાષત

શ્રોતુમર્હસિ મે પાર્થ હિત્વા ગ્રામ્યસુખસ્પૃહામ્ ।
શીર્ણપર્ણલવાહારઃ સમઃ શાન્તપ્રિયાપ્રિયઃ

સ બ્રહ્મચારી વિપિને કુરઙ્ગાણાં વિહારિણામ્ ।
ધિયા ન ચિન્તયે કિંચિન્મૌની વિગલિતાગ્રહઃ

નિરાહારો ભવિષ્યામિ સંસારોચ્છિત્તયે મુનિઃ ।
ઇતિ બ્રુવાણં રાજાનમભ્યધાન્મારુતાત્મજઃ

બત દેવ જડસ્યેવ બુદ્ધિસ્તે દુર્ગ્રહે દૃઢા ।
અઘાતયિત્વા પૃથિવીં કિં નૈષા ધીસ્ત્વયા કૃતાઃ

કિં જલાહૃતયન્ત્રેણ નિર્દગ્ધે નગરે ઽગ્નિના ।
રાજન્ન પશ્ચિમવયાઃ સર્વત્યાગી ન શોભસે

મધુમાસુ ઇવાશોકઃ સહસા શુષ્કપલ્લવઃ ।
પાપ્તાં પાણપણેનાથ શ્રમેણ પૃથિવીમિમામ્

ત્યજતસ્તવ સાવજ્ઞં મોહાદન્યત્કિમુચ્યતે ।
વિધૂય વિઘ્નસંમર્દમાસ્થાય સ ચિરાન્નિધિમ્

પદા ક્ષિપસિ કિં રાજન્ગતં ન પ્રાપ્યતે પુનઃ ।
તૈસ્તૈઃ પ્રાણપરિત્યગૈઃ કાન્તમાહૃત્ય ગત્વરામ્

મધુમત્તો યથા શેતે તથા ત્વં કર્તુમુદ્યતઃ ।
સંન્યાસવિપ્રલબ્ધાત્મા ન સ્થિતિં હાતુમર્હસિ

મુક્તા વૃક્ષા ન દૃશ્યન્તે મોક્ષશ્ચેત્ત્યક્તકર્મણામ્ ।
કિં વાન્યત્પતિતાઃ સર્વે તદૈવ વ્યસને વયમ્

યદૈવ ત્વં ગ્રામકામસ્ત્વં ધાત્રા જ્યેષ્ઠઃ કૃતો ઽસિ નઃ ।
પુરા વને ગ્રામકામસ્ત્વં ગ્રામે ઽદ્ય વનોત્સુકઃ

તિષ્ઠત્યઙ્કે ન ચ સ્કનધે કષ્ટં બાલ ઇવાતુરઃ ।
સત્ત્વશીલાઃ સ્વકર્મસ્થા મુચ્યન્તે ગૃહમેધિનઃ

વને કુરઙ્ગમાતઙ્ગા ન તુ દૃષ્ટા દિવં ગતાઃ ।
ઇત્યુક્તે બીમસેનેન પુનરૂચે ધનંજયઃ

રાજન્નસ્તિ ગૃહે મોક્ષો ધન્યાનાં વિઘસાશિનામ્ ।
અજાતશ્મશ્રવો બાલાઃ પુરા બ્રાહ્મણપુત્રકાઃ

અકાલે શ્રિતવૈરાગ્યા વનમેત્ય પ્રવવ્રજુઃ ।
સંજાતકરુમસ્તેષુ પક્ષિરૂપી પુરંદરઃ

પ્રશશંસ તદભ્યાસે ગૃહસ્થાન્વિઘસાશિનઃ ।
હિરણ્મયસ્ય શુકનેસ્તે શ્રુત્વા ભાષિતં દ્વિજાઃ

આત્માનં મેનિરે મૂર્ખાઃ પ્રહૃષ્ટા વિઘસાશિનમ્ ।
શકુનિઃ સો ઽથ તૈઃ પૃષ્ટો જગાદ વિહસન્નિવ

રૂક્ષાઃ કૃશા મલાદિગ્ધા વિપિને કષ્ટવૃત્તયઃ ।
દુઃખૈકભાગિનો નિત્યં ન યૂયં વિઘસાસિનઃ

સાયં પ્રાતર્વિભજ્યાન્નં વિધિવદ્ગૃહમેધિનઃ ।
ભૃત્યાર્થિશેષં યે ઽશ્નન્તિ તે ધન્યા વિઘસાશિનઃ

તેષાં પુણ્યૈરપર્યન્તૈર્દિવિ લોકાઃ સનાતનાઃ ।
ગૃહાદાશ્રમિણઃ સર્વે જીવન્ત્યભ્રાદિવ પ્રજાઃ

એવં તે બોધિતા યુક્ત્વા સ્વગરૂપેણ વજ્રિણા ।
વનવાસં પરિત્યજ્ય દ્વિજાઃ સ્વગૃહમાયયુઃ

ગતિજ્ઞઃ સર્વધર્માણામાચાર્યાણાં ચ તત્ત્વવિત્ ।
ત્વમપ્યેવં મહીપાલ ન સ્થિતિં ત્યક્તુમર્હસિ

અર્જુનેનેતિ કથિતે માદ્રીપુત્રાવથોચતુઃ ।
ભજ રાજ્યમનાયાસમિદમુદ્ધૃતકણ્ટકમ્

સામ્રાજ્યવિજયી યજ્વા પાહિ ભૂમિપતે પ્રજાઃ ।
યમાભ્યામિત્યભિહિતે પ્રિયા પ્રણયિની પ્રિયમ્

દ્રૌપદી ધર્મતનયં બભાષે વલ્ગુવાદિની ।
ત્વદાજ્ઞાકારિણો વીરા ભ્રાતરસ્ત્રિદશત્વિષઃ

અનુત્સાહેન તે પશ્ય લિખન્ત્યેતે મૃષા ભુવમ્ ।
યદેતૈર્દુષ્કરં કર્મ સમરે કૃતમોજસા

તદદ્ય રાજ્યભાગેન સફલં કર્તુમર્હસિ ।
અધોમુખાનાં શ્વસતાં નિષ્ફલારમ્ભદુઃખિનામ્

પ્રણયૈર્માનયૈતેષામભિનનદ્ય પરાક્રમમ્ ।
અક્લીબચરિતો રાજન્રાજ્યં નિજભુજાર્જિતમ્

ભજસ્વ વિજયોત્થાનાં ન ક્લીબાઃ સંપદાં પદમ્ ।
ઇત્યુક્તે કૃષ્ણયા જિષ્ણુઃ પુનર્નૃપમભાષત

લોકસ્ય પાલનાત્સમ્યગ્રાજાનઃ સ્વર્ગગામિનઃ ।
સ્વધર્મેષુ પ્રવર્તન્તે રાજદણ્ડભયાત્પ્રજાઃ

મિથો મત્સ્યા ઇવાશ્નન્તિ જના દણ્ડવિવર્જિતાઃ ।
યત્ર સંનિહિતો દણ્ડઃ શ્યામો લોહિતલોચનઃ

તત્ર વેદૈશ્ચ યજ્ઞૈશ્ચ વર્ધન્તે ધર્મસંપદઃ ।
તૈસ્તૈસ્તપોભિરુચિતૈર્યત્ફલં શાન્તતોજસામ્

તદેવ દણ્ડધારસ્ય ધર્મભ્રાતુર્મહીભૃતઃ ।
જનકં રાજ્યવિમુખં યિયાસું કાનનં પુરા

ઉવાચ પત્ની પ્રણયાન્મધુરં ધર્મવાદિની ।
રાજન્વને ન મોક્ષો ઽસ્તિ બન્ધો નાસ્તિ ગૃહેષુ ચ

સ્વકર્મણિ પ્રવૃત્તાનામપવર્ગો વિવેકિનામ્ ।
અમુણ્ડિતસ્પૃહા મુણ્ડા બહિરન્તઃ કષાયિણઃ

દમ્ભધર્મધ્વજા લોકે કથ્યન્તે ધર્મવાદિભિઃ ।
તસ્માદ્રાજ્યે ઽપિ ભવતા વર્તમાનેન સર્વદા

લભ્યઃ સત્યમસક્તેન સુખિના સંસૃતિક્ષયઃ ।
ઇત્યુક્તો મૈથિલઃ પત્ન્યા જીવન્મુક્તદશાં શ્રિતઃ

યયાવત્યક્તરાજ્યો ઽપિ પરમં ધામ શાશ્વતમ્ ।
ફલ્ગુણેનેતિ કથિતે દેવસ્થાને પ્રશંસતિ

મુનિઃ પ્રવૃત્તધર્મં ચ કૃષ્ણદ્વૈપાયનો ઽબ્રવીત્ ।
પ્રજાનાં પાલનં સમ્યક્સ્વધર્મસ્તે મહીપતે

અરણ્યગમનં રાજ્ઞામકાલે સ્થિતિવિપ્લવઃ ।
સિદ્ધિં પ્રકૃતિનો(તો) યાતાઃ સુદ્યુમ્નપ્રમુખા નૃપાઃ

તપઃક્લેશૈરસંસ્પૃષ્ટ યથાવદ્દણ્ડધારણાત્ ।
ભ્રાતરૌ પ્રાડ્મુનિવરૌ શ્રુતિસ્મૃતિવિશારદૌ

અભૂતાં શઙ્ખલિખિતાવાચારનિશિતવ્રતૌ ।
કદાચિદાશ્રમે ભ્રાતુઃ સ્વયમાદાય પાદપાત્

ફલાનિ લિખિતો મોહાદ્ભુક્તવાન્પ્રણયાદિવ ।
તમભ્યેત્યાબ્રવીચ્છઙ્ખો ધર્મભ્રંશભયાકુલઃ

સ્તૈન્યમેતન્ન જાનીષે કસ્માત્પરફલાશનમ્ ।
ગચ્છ પાપં કૃતં ભ્રાતઃ સ્વયં રાજ્ઞે નિવેદય

ઇત્યુક્તો લિખિતસ્તેન સુદ્યમ્નં વસુધાધિપમ્ ।
શ્રુત્વાચચક્ષે દણ્ડાર્થીં સ સ્વયં ફલભક્ષણમ્

તમભ્યધાત્ક્ષિતિપતિર્ભગવન્વિપુલવ્રતાઃ ।
યૂયં પ્રમાણં ધર્માણાં શુચિર્ગચ્છ વરાન્મમ

ઇત્યુચ્યમાનો રાજ્ઞાપિ દણ્ડમેવ પુનઃ પુનઃ ।
સો ઽયાચત સદાચારભ્રંશભીરુર્નરેશ્વરમ્

તતસ્તસ્ય કરચ્છેદમાદિદેશ મહીપતિઃ ।
છિન્નહસ્તઃ સ ચ યયૌ પ્રહૃષ્ટો ભ્રાતુરન્તિકમ્

તદ્ગિરા ચ પુનર્દદ્યાં સ્નાત્વા જાતકરદ્વયઃ ।
સ બભૂવ તપોયોગાત્પ્રશાન્તાનુશયજ્વરઃ

સુદ્યુમ્નો ઽપિ પ્રજાનાથઃ સમ્યગ્દણ્ડસ્ય ધારણાત્ ।
તપઃસમુચિતાંલ્લોકાનવાપ યશસાં નિધિઃ

***** સુદ્યુમ્નોપાખ્યાનમ્ ॥ 1 ॥ *****
તસ્માત્પાલય ભૂપાલ ક્ષત્ત્રધર્મે સ્થિતઃ પ્રજાઃ ।
ક્ષયં કાલકૃતં વીક્ષ્ય મા ચ શોકે મનઃ કૃથાઃ

ભૂત્વા ભૂત્વા પ્રલીયન્તે કાલેન કલિતાઃ કિલ ।
લોકાઃ કાલકલાજલૈશ્ચિત્રશ્ચાયં ભવશ્રમઃ

ઉક્તં સેનજિતા રાજ્ઞા પુરા રાજન્વિવેકિના ।
દુઃખે દૃઢં મનઃ કુર્યાન્નર્તિશોકગદૌષધમ્

શોચતાં ધૃતિહીનાનાં ન શાન્તિર્જાયતે ક્વચિત્ ।
દુઃખૈરાયાન્તિ દુઃખાનિ ધનાનીવ ધનૈર્નૃણામ્

દૃષ્ટ્વા જગતિ જન્તૂનાં કાલે કાલે ભવાભવમ્ ।
ફલાનામિવ કાલજ્ઞઃ કો ઽનુશોચતિ તત્ત્વધીઃ

જનકેન પુરા પૃષ્ટો જગાદ બ્રાહ્મણો ઽશ્મકઃ ।
સ્વભાવનશ્વરાન્ભાવાન્ન શોચન્તિ વિવેકિનઃ

ન કશ્ચિદ્દૃશ્યતે ઽત્યેતું સ્થાવરેષુ ચરેષુ ચ ।
શક્તો હ્યાયુષિ મર્યાદાં યઃ કાલવિહિતાં ભવેત્

ધનમાયુઃ શરીરં ચ જાતિસ્તરુણતા તથા ।
ભજન્તે કાલવૈચિત્ર્યાન્નાનારૂપવિપર્યયમ્

ઉચ્ચા નીચત્વમાયાન્તિ વિશીર્યન્તે ચ સંહતાઃ ।
ભવન્તિ કિલ કાલેન નિમ્નાન્યુચ્છ્રાયવન્તિ ચ

હીનવંશાઃ કુલીનત્વં ધનિનશ્ચ દરિદ્રતામ્ ।
યાન્તિ મૂર્ખાશ્ચ વૈદુષ્યં દૌર્ભાગ્યં સુભગાસ્તથા

સ્વલ્પાયુષશ્ચ રાજાનો દરિદ્રાશ્ચ શતાયુષઃ ।
જરાભગ્નાશ્ચ દૃશ્યન્તે રસાયનવિચક્ષણાઃ

ધનિનો વ્યાધિસંતપ્તા દરિદ્રાશ્ચ નિરામયાઃ ।
આયુર્વેદવિદો યાન્તિ તરુણા એવ પઞ્ચતામ્

મૂર્ખાઃ સદાચારરતાઃ પણ્ડિતા ધર્મવર્જિતાઃ ।
ભવન્તિ કાલવિહતૈસ્તૈસ્તૈઃ કિલ વિપર્યયૈઃ

અપિ ત્રૈલોક્યકર્તારસ્ચતુર્મુખમુખાઃ સુરાઃ ।
ન હિ કાલકટાક્ષેણ લક્ષિતં રક્ષિતું ક્ષમાઃ

શ્રીમતાં હીનવિત્તાનાં ધીમતાં જડચેતસામ્ ।
તુલ્યં નિરનુરક્તો હિ કાલપણ્યગૃહે ક્રયઃ

કાલાનિલવિલોલાનાં દેહિનાં ભવકાનને ।
દ્રુમાણામિવ જાયન્તે મિથો નિત્યં ગમાગમાઃ

અકસ્માત્સંગતો નામ યદ્યકસ્માદ્વિનશ્યન્તિ ।
શોકઃ કિં તત્ર જન્તૂનાં સતતં હિ ગતાગતમ્

ન વિયોગેષુ સંતાપઃ કાર્યઃ કિલ વિવેકિભિઃ ।
અભાવાનુભવે ભાવા ભવે હિ ક્ષણભઙ્ગિનઃ

અશ્મકેનેતિ કથિતં કથયિત્વા મુનીશ્વરઃ ।
વિરરામ સમાલોક્ય ગાઢશોક યુધિષ્ઠિરમ્

***** અશ્મકગીતા ॥ 2 ॥ *****
અથાર્જુનેન પ્રણયાત્પ્રેરિતઃ પુષ્કરેક્ષણઃ ।
ભગવાન્કૈટભારાતિર્ધર્મસૂનુભાષત

વિષાદં મા વૃથા રાજઞ્શરીરોચ્છોષણં કૃથાઃ ।
તેષાં હતાનાં વીરાણાં ન શોકાત્પુનરાગમઃ

એકે ઽદ્ય પ્રાતરપરે પશ્ચાદન્યે પુનઃ પરે ।
સર્વે નિઃસીમ્નિ સંસારે યાન્તિ કઃ કેન શોચ્યતે

નૂનમક્ષયમાત્માનં મોહાત્સર્વો ઽભિમન્યતે ।
યત્પુરઃસ્થિતનાશો ઽપિ નષ્ટઞ્શોચતિ નશ્વરઃ

તે જનાસ્તે પ્રભાવાશ્ચ તાશ્ચ પ્રજ્વલિતાઃ શ્રિયઃ ।
હેલયા કિલ કાલેન પ્રાપિતાઃ સ્મૃતિશેષતામ્

સૃઞ્જયં નામ ભૂપાલં ભગવાનેષ નારદઃ ।
કૃપયાશ્વાસયન્નૂચે પુત્રશોકાકુલં પુરા

રાજન્પ્રાપ્તાવધિં પુત્રં યાતં કિમનુશોચસિ ।
સર્વં જગત્સહાસ્માભિઃ પર્યન્તે ન ભવિષ્યતિ

મતુત્તઃ પૃથિવીપાલઃ કાલેન નિધનં ગતઃ ।
યસ્યાસન્ભુવિ ગીર્વાણાઃ સેન્દ્રા યજ્ઞસભાસદાઃ

વવર્ષ કનકં યસ્મૈ વત્સરં પાકશાસનઃ ।
અભૂદ્બૃહસ્પતિભ્રાતા સંવર્તો યસ્ય યાજકઃ

સુહોત્રશ્ચ મહીનાથઃ કથાશેષત્વમાગતઃ ।
યો યથાર્થાં વસુમતીં ચક્રે કાઞ્ચનવૃષ્ટિભિઃ

બૃહદ્રથશ્ચ નૃપતિર્યાતો ઽસ્તં રથિનાં વરઃ ।
યસ્ય યજ્ઞે સુરપતિઃ સોમં પીત્વા મુદં યયૌ

શિબિરૌશીનરઃ પૃથ્વીમેકચ્છત્રાં શશાસ યઃ ।
સ ધુર્યઃ સર્વદાત્તૄણાં પ્રયાતઃ કીર્તિશેષતામ્

સહસ્રેણાશ્વમેધાનાં રાજસૂયશતેન ચ ।
ઈજે યઃ સો ઽપિ ભરતઃ કાલેન ત્રિદિવં ગતઃ

સ ચ દાશરાથી રામો દશકણ્ઠકુલાન્તકઃ ।
યાતઃ પર્યન્તપદવીં ગીયમાનગુણઃ સુરૈઃ

ભગીરથશ્ચ ભૂપાલસ્તપસા યસ્ જાહ્નવી ।
અવાપ શંકરશિરઃ સ કાલસ્યેચ્છયા ગતઃ

સો ઽપિ સ્મૃતિદશાં પ્રાપ્તો દિલીપઃ પૃથિવીપતિઃ ।
યૂપે હિરણ્મયે યસ્ય નનૃતુસ્ત્રિદિવૌકસઃ

અયોનિજશ્ચ માંધાતા સ સર્વવિજયી નૃપઃ ।
ગતઃ શક્રાદયો દેવા યસ્યાસન્કાન્તવિક્રમે

યયાતિરપિ કાલેન ક્ષ્માપાલઃ પ્રલયં ગતઃ ।
દેવાસુરરણે વીરો યો જઘાનામરદ્વિષઃ

યશઃ શરીરમવિશત્સો ઽમ્બરીષશ્ચ પાર્થિવઃ ।
યસ્ય શાસનમમ્લાનં નૃપા માલ્યમિવાવહન્

શશબિન્દુર્નરપતિઃ સો ઽપ્યન્તપદમાશ્રિતઃ ।
અભૂત્કોટિશતં યસ્ય પુત્રાણાં શક્રવર્ચસામ્

ગતો ગયશ્ચ નૃપતિર્યઃ કાઞ્ચનમયીં મહીમ્ ।
પ્રદદૌ યસ્ય સંખ્યાં ચ યજ્ઞાનાં ન પ્રચક્ષતે

પ્રયાતો રન્તિદેવશ્ચ યજ્ઞેષુ પશુચર્મભિઃ ।
સ્રુતૈઃ પ્રવર્તિતા તેન પુણ્યા ચર્મણ્વતી નદી

અતીતઃ સ ચ ભૂપાલઃ સગરો યેન સાગરાઃ ।
ષષ્ટ્યા પુત્રસહસ્રાણાં કૃતાસ્તુરગરક્ષિણામ્

વૈન્યશ્ચ યો ધનુષ્કોટ્યા પર્વતાન્કરોત્પૃથક્ ।
સો ઽપિ શક્રાધિપો રાજા પ્રિયં તત્યાજ વિગ્રહમ્

એતે ચાન્યે ચ ભૂપાલાઃ કાલેન કવલીકૃતાઃ ।
મા શચસ્તવ મદ્વાક્યાત્પુત્રઃ સૃઞ્જય જીવતુ

ઇત્યુક્ત્વા નારદો રાજ્ઞઃ કનકષ્ઠીવિનં સુતમ્ ।
તં સહસ્રાયુષં ચક્રે જીવયિત્વા કૃપાનિધિઃ

***** ષોડશરાજકીયમ્ ॥ 3 ॥ *****
કથં સ કાઞ્ચનષ્ઠીવી સૃઞ્જયસ્ય સુતો ઽભવત્ ।
પૃષ્ટો ધર્મસુતેનેતિ પુનરુચે ચતુર્ભુજઃ

સૃઞ્જયસ્ય ક્ષિતિપતેસ્તથા નારદપર્વતૌ ।
દેવર્ષી તસ્થતુર્ગેહે મર્ત્યલોકવિહારિણૌ

વક્તવ્યં હૃદ્ગતં સર્વં મિથસ્તાવિતિ સંવિદમ્ ।
ચક્રતુસ્તત્ર સહિતૌ પ્રીત્યા પ્રણયશાલિનૌ

સૄઞ્જયસ્તત્સપર્યાયૈ કન્યાં લાવણ્યભૂષણામ્ ।
યથાર્થનામ્નીં તનયાં સુકુમારીં સમાદિશત્

બાલાં પરિચરન્તીં તાં હરિણીહારિલોચનામ્ ।
નિર્વર્ણયન્નનિમિષો નારદો ઽબૂત્સ્મરાકુલઃ

તં તસ્ય હૃદ્ગતં ભાવં ગૂહમાનસ્ય લજ્જયા ।
સ્વસ્રીયઃ પર્વતઃ ક્ષિપ્રં બુબુધે જ્ઞાનચક્ષુષા

મર્યાદાભ્રંશકુપિતઃ સ શશાપાથ માતુલમ્ ।
પતિર્વાનરરૂપો ઽસ્યાઃ સુકુમાર્યા ભવિષ્યસિ

ઇતિ તેન રુષા શપ્તઃ કોપાત્તમપિ નારદઃ ।
શશાપાશ્વર્ગગો ભૂયાદ્ભવાનિતિ સુતં સ્વસુઃ

વિતીર્ણાં સૃઞ્જયેનાથ કન્યાં કાલેન નારદઃ ।
તાં પ્રાપ્યોદ્વાહસમયે ક્ષણાચ્ચાસીત્તથવિધઃ

સાપિ તદ્વિધમાસાદ્ય ભર્તારં નારદં સતી ।
અનન્યમનસા મેને તં નેત્રામૃતનિર્ઝરમ્

શમયિત્વા મિથઃ શાપં પ્રશાન્તે મન્યુવિપ્લવે ।
પ્રીત્યા બભૂવતુઃ સ્વસ્થૌ તૌ પરિત્યજ્ય વિક્રિયામ્

ત્યક્તવાનરરૂપં ચ સુકુમારી પતિવ્રતા ।
શઙ્કિતા નારદં ભેજે ચિરેણ જ્ઞાતતત્કથા

અતઃ શેષાં કથામેષ સ્વયં વદતુ નારદઃ ।
ઇત્યુક્ત્વા વિરતે કૃષ્ણે તમપૃચ્છદ્યુધિષ્ઠિરઃ

મુનિસ્તેનાબ્રવીત્પૃષ્ટસ્તથાહં પર્વતાનુગઃ ।
ઉષિત્વા સૃઞ્જયગૃહે પરિતોષમુપાગતઃ

અસ્મદ્વરાત્તતો રાજ્ઞઃ સૃઞ્જયસ્ય સુતો ગતઃ ।
યથાર્થં કાઞ્ચનષ્ઠીવી ન સેહે તં શતક્રતુઃ

તં શિશું જાહ્નવીતીરે કેલિસક્તં યદૃચ્છયા ।
અઘાતયત્સુરપતિર્વજ્રેણ વ્યાઘ્રરૂપિણા

સૃઞ્જયસ્તં હતં દૃષ્ટ્વા પુત્રં રાજીવલોચનમ્ ।
શુશોચ વિષમાયાસમૂર્છાવિહ્વલમાનસઃ

પ્રલાપમુખરં ક્ષ્માપં તં વિલોક્યાહમાકુલમ્ ।
કૃપયાજીવયં તસ્ય સ્વર્ણષ્ઠીવિનમાત્મજમ્

મદ્વરાત્સ સહસ્રાયુર્ભુક્ત્વા વસુમતીમિમામ્ ।
કાલેન યાતસ્ત્રિદિવં સ્થાયિનો ન હિ દેહિનઃ

***** સ્વર્ણષ્ઠીવ્યુપાખ્યાનમ્ ॥ 4 ॥ *****
નારદેનેતિ કથિતે વ્યાસેનાપિ મુહુર્મુહુઃ ।
બોધિતો ધર્મતનયઃ શોકાર્તઃ પુનરબ્રવીત્

લોભાન્ધં પતિતં ધિઙ્ભામસ્મિન્કિલ્બિષસંકટે ।
ભોગાશયા કૃતો યેન ગુરુબન્ધુસુતક્ષયઃ

પુનઃ પુનરિમાં હુત્વા વહ્નૌ પાતકિનીં તનુમ્ ।
ક્ષયં યાસ્યતિ મન્યે નો ન ભીષ્મવધપાતકમ્

ઇતિ શોકાનલક્રાન્તં વિલપન્તં યુધિષ્ઠિરમ્ ।
ઉવાચ લોકસ્થિતયે પરાશરસુતો મુનિઃ

સંગ્રામજીવિનાં રાજ્ઞાં ધર્મઃ શત્રુવધઃ સદા ।
કૃત્વા કુલોચિતં કર્મ મા વિષાદં વૃથા કૃથાઃ

કીર્તનૈરનુતાપૈશ્ચ પ્રાયશ્ચિત્તૈર્મહાબલૈઃ ।
દાનૈસ્તીર્થાભિષેકૈશ્ચ પાપાનામસ્તિ નિષ્કૃતિઃ

નિજધર્મપરિત્યાગાત્ત્વં તુ રાજન્સકલ્મષઃ ।
યજસ્વ હયમેધેન મિથ્યા યદિ વિશઙ્કસે

પ્રજાઃ પાલય વિસ્રબ્ધં હતનાથાશ્ચ યોષિતઃ ।
નિહાતારાતિપુત્રાણાં પુત્રવત્પશ્ય કન્યકાઃ

ઇતિ બ્રુવાણો ભગવાન્રાજ્ઞા પૃષ્ટો મુનિઃ પુનઃ ।
ઉવાચ સર્વપાપાનાં પ્રશાન્તિં શાન્તવિપ્લવઃ

સત્કર્મણામકરણાન્નિન્દિતાનાં ચ સેવનાત્ ।
પશ્ચાત્તાપમનાસાદ્ય પ્રાયશ્ચિત્તં નરોર્ઽહતિ

કપાલી દ્વાદશ સમાશ્ચરન્ભૈક્ષ્યમસંવૃતઃ ।
બ્રહ્મહત્યાભયાત્તીવ્રાદ્વ્રતાન્તે મુચ્યતે નરઃ

એતત્તુલ્યાનિ પાપાનિ યજ્ઞૈર્વિપુલદક્ષિણૈઃ ।
ગોસહસ્રપ્રદાનૈશ્ચ તરન્તિ કિલ દેહિનઃ

સુરાપૈશ્ચેર્યત પાપં પીત્વાગ્નિસદૃશીં સુરામ્ ।
વહ્નિવર્ણશિખાશાયી મુચ્યતે ગુરુતલ્પગઃ

ભૃગુવહ્નિનિપાતેન મહાપ્રસ્થાનકેન ચ ।
મહીદાનેન દાતૄણાં ક્ષીયતે ગુરુપાતકમ્

પ્રાયશ્ચિત્તં ન તુ સ્ત્રીણાં રજસા સંવૃતા હિતાઃ ।
મહૌઘેનેવ વાહિન્યો ભવન્તિ વિમલાશયાઃ

ભક્ષ્યાભક્ષ્યવિચારેણ કાર્યાકાર્યવિભેદતઃ ।
વિહિતાવિહિતોદીર્ણઃ સૂક્ષ્મો ઽયં ધર્મસંકરઃ

અભિનન્દ્ય નિજં રાજ્યં સ્વીકૃત્ય પ્રકૃતીસ્તથા ।
ગચ્છ શાન્તનવં ભીષ્મં સ તે ધર્માન્પ્રવક્ષ્યતિ

ઇતિ દ્વૈપાયનેનોક્તઃ કૃષ્ણેન ચ વિબોધિતઃ ।
ધૃતરાષ્ટ્રં પુરસ્કૃત્ય નગરં સાનુગો ઽવિશત્

પૂજ્યમાનઃ પ્રકૃતિભિર્ગીયમાનશ્ચ માગધૈઃ ।
રાજધાનીં સમાસાદ્ય વિવેશ રુચિરાં સભામ્

ઉપસ્થિતાન્સ્વયં તત્ર બ્રાહ્મણાન્વિપુલાશિષઃ ।
અપૂજયત્પુરસ્કૃત્ય ધૌમ્યં ધુર્યં પુરોધસામ્

***** યુધિષ્ઠિરનગરપ્રવેશઃ ॥ 5 ॥ *****
અત્રાન્તરે ત્રિદણ્ડાઙ્કસ્ત્રિશિખઃ કપટો મુનિઃ ।
સુહૃદ્દુર્યોધનસ્યાયાચ્ચાર્વાકો નામ રાશ્રસઃ

સો ઽબ્રવીદ્ધર્મજં રાજન્વચ્મિ ત્વાં બ્રાહ્મણાજ્ઞયા ।
બન્ધુમિત્ત્રદ્રુહઃ કિં તે રાજ્યેન ધ્વસ્તતેજસઃ

ઇતિ બ્રુવાણે ચાર્વાકે વિષણ્ણે ચ યુધિષ્ઠિરે ।
બ્રાહ્મણાસ્તે ક્રુધાવિષ્ટા જજ્ઞિરે જ્ઞાનચક્ષુષઃ

સખા દુર્યોધનસ્યાયં ચાર્વાકો નામ રાક્ષસઃ ।
ઉક્ત્વેતિ તં દ્વિજાશ્ચક્રુર્ હુંકારેણૈવ ભસ્મસાત્

તસ્મિન્બ્રાહ્મણકોપેન નિર્દગ્ધે રજનીચરે ।
ઉવાચ વિહસઞ્શૌરિરમૃતં વિકિરન્નિવ

અવધ્યઃ સર્વભૂતાનાં તપસ્વી વેધસો વરાત્ ।
એધો બ્રાહ્મણકોપાગ્નેર્બભૂવૈષ નિશાચરઃ

સો ઽયં દિષ્ટ્યા હતઃ પાપસ્તેજસા બ્રહ્મવાદિનામ્ ।
ઇત્યુક્તવતિ ગોવિન્દે સભાયામુત્સવો ઽભવત્

***** ચાર્વાકનિગ્રહઃ ॥ 6 ॥ *****
અથાભિષેકો દિવ્યેન વિધિના ધર્મજન્મનઃ ।
અવર્તત હતે વૃત્રે દેવસ્યેવ શતક્રતોઃ

સુમેરુવિપુલે પીઠે પરિષ્વક્તો જયશ્રિયા ।
પ્રદીપસંધ્યારુચિરો દિવાકર ઇવાબભૌ

ધૃત્વા દૈવતવત્પૂર્વં ધૃતરાષ્ટ્રં વધૂસખમ્ ।
નિધાય મારુતસુતં યૌવરાજ્યે મહાભુજમ્

વિદુરં મન્ત્રકાર્યેષુ દિગ્જયેષુ ધનંજયમ્ ।
સંજયં વ્યયચિન્તાસુ નકુલં સૈન્યપાલને

ધૌમ્યં બ્રાહ્મણચિન્તાસુ સહદેવં ચ સંનિધૌ ।
ઉચિતેષુ ચ કાર્યેષુ વૃદ્ધામાત્યાનકલ્પયત્

***** યુધિષ્ઠિરાભિષેકઃ ॥ 7 ॥ *****
તતઃ સ્તુત્વા હૃષીકેશં દુર્યોધનનિવેશનમ્ ।
મહાર્હરત્નરુચિરં દદૌ ભીમાય ધર્મજઃ

વૃતં દાસીસહસ્રૈશ્ચ દુઃશાસનગૃહં નૃપઃ ।
અર્જુનાય દદૌ રત્નકાઞ્ચનોદારમન્દિરમ્

અન્યેભ્યો ઽપિ વિલભ્યૈવં કૌરવાવસથાવલીમ્ ।
લબ્ધપ્રશમનં ચક્રે ચક્રાયુધમતે સ્થિતઃ

તતો વિધાય બન્ધૂનાં રાજા શ્રાદ્ધં યથાવિધિ ।
પ્રપાકૂપનિપાનાઙ્કાસ્તેભ્યો ધર્માનકલ્પયત્

અથ પ્રભાતે ભૂપાલઃ પૂજયિત્વામ્બિકાસુતમ્ ।
ગાન્ધરીં સ્વાં ચ જનનીં પ્રણમ્ય રચિતાઞ્જલિઃ

વિશ્રાન્તં પુણ્ડરીકાક્ષં સ્તિતમર્જુનમન્દિરે ।
સાનુગઃ પ્રયયૌ દ્રુષ્ટું બ્રહ્મણમિવ વાસવઃ

તમાસાદ્ય નભઃશ્યામં વ્યાપ્તં કૌસ્તુભકાન્તિભિઃ ।
દિનેશકિરણોદારવાસરારમ્ભવિભ્રમમ્

સુમેરુકૂટવિકટે નિષણ્ણં કનકાસને ।
તત્કાન્તિવલયેનેવ સંવીતં પીતવાસસા

ધ્યાયન્તં કિમપિ પ્રહ્વો જગાદ જગતીપતિઃ ।
તદ્દર્શનાનન્દસુધાં દન્તકાન્ત્યા કિરન્નિવ

સુખેન કચ્ચિદ્ભગવન્વ્યતીતા તવ શર્વરી ।
ત્વદ્યોગનિદ્રાસરસીવિલાસ્રમરાવલી

ઇત્યુક્તઃ કમલાકાન્તઃ કિમપિ ધ્યાનમાસ્થિતઃ ।
ન જગાદ યદા કિંચિત્તદા રાજાવદત્પુનઃ

અહો ન સર્વભૂતાત્મન્ધ્યેયસ્ત્વં તત્ત્વદર્શિનામ્ ।
વિમલં ધ્યાનમાલમ્બ્ય વિસ્મયં વિદધાસિ નઃ

કુશલં જગતાં કચ્ચિદિતિ વાદિનિ ભૂપતૌ ।
ઈષદુન્મીલ્ય નયને વિશ્વરૂપી તમભ્યધાત્

શરશય્યાગતો ભીષ્મઃ પ્રવૃત્તઃ સ્તોતુમદ્ય મામ્ ।
તમહં મનસા યાતો માન્યં સર્વમનીષિણામ્

સ મે બહુમતઃ શ્રીમાન્યોગિનં ચિન્તયામિ તમ્ ।
યે માં સ્મરન્તિ સતતં દેહત્યાગે સ્મરામિ તાન્

ઉત્તરાશાપ્રણયિતાં યાતઃ પ્રાયો દિવાકરઃ ।
દેવવ્રતસ્ય કાલે ઽયં મુમુક્ષોર્દેહમુક્તયે

શ્રુત્વૈતદ્ધર્મતનયઃ પ્રણયાવર્તિતાઞ્જલિઃ ।
ઉવાચ ભગવન્ભીષ્મસ્ત્વત્સંદર્શનમર્હતિ

તદેહિ સર્વે ગચ્છામસ્તં દ્રુષ્ટું તેજસાં નિધિમ્ ।
અશેષસંશયચ્છેત્તા સ મે જ્ઞાનં પ્રવક્ષ્યતિ

ઇત્યુક્તો ધર્મરાજેન સહિતઃ ફલ્ગુણેન ચ ।
ભીમસાત્યકિમુખ્યૈશ્ચ પ્રતસ્થે સ્યન્દને હરિઃ

અસ્મિન્નવસરે ભીષ્મઃ સર્વૈર્મુનિગણૈર્વૃતઃ ।
તુષ્ટાવ પ્રયતો ધ્યાત્વા વિષ્ણું જિષ્ણું જગદ્ધિષામ્

સંસારમરુસંતાપનિર્વાણસુરશાખિને ।
મોહસ્તમ્ભેરમઘટાહરયે હરયે નમઃ

સ્ફુરત્સંવિન્મણિશિખાં ચિત્તપ્રાઙ્ગનચન્દ્રિકામ્ ।
પ્રપદ્યે ભગવદ્ભક્તિમાનન્દોદ્યાનવાહિનીમ્

ફુલ્લોલ્લસત્સમુત્સાહશક્તિવ્યાપ્તજગત્ત્રયામ્ ।
યા પૂર્વકોટિર્ભાવાનાં સત્તાં તાં વૈષ્ણવીં નમઃ

પવનાઘટ્ટિતામ્ભોજવનપર્યન્તલમ્બિનામ્ ।
જલાનામિવ જન્તૂનાં સ્થૈર્યમેકો હરિઃ સ્મૃતઃ

નમઃ સૂર્યાત્મને તસ્મૈ સંવિત્કિરણશાલિને ।
હૃત્કુશેશયકોશશ્રીસમુન્મેષવિધાયિને

નમસ્તસ્મૈ યમીક્ષન્તે જ્ઞાનિનો ગતમૃત્યવઃ ।
પરમં પુરુષં પારે તમસાં મહસાં તથા

યજ્ઞાય યજ્ઞહવિષે યજ્ઞસોમમયાત્મને ।
નમઃ સરસ્વતીવાહહંસાયાખિલરૂપિણે

સત્યાય ધર્મનિધયે ક્ષેત્રજ્ઞાયામૃતાત્મને ।
સાંખ્યયોગપ્રતિષ્ઠાય નમો મોક્ષૈકહેતવે

ઘોરાય માયાનિધયે સહસ્રશિરસે નમઃ ।
યોગનિદ્રાત્મને નાભિપદ્મોદ્ભૂતજગત્સૃજે

નમઃ સલિલરૂપાય કારણાય જગત્સ્થિતૌ ।
દુષ્ટકાલાય વલિને જીવાય પવનાત્મને

કાલાય ધામ્ને વર્ણાનાં સર્વલોકમયાત્મને ।
લોકપ્રાણાય ભૂતાનાં નમો વિશ્વાય વેધસે

તૃપ્તાય સિંહવપુષે દૈત્યસંહારકારિણે ।
વીર્યાયાનન્તમહસે જગદ્ભારભૃતે નમઃ

સંસારકર્ત્રે મોહાય જ્ઞાનાય તિમિરચ્છિદે ।
અચિત્યધામ્ને ગુહ્યાય રુદ્રાય જટિને નમઃ

શાન્તાય શાન્તકલ્લોલકૈવલ્યપદશાયિને ।
સર્વભાવાતિરિક્તાય નમઃ સર્વમયાત્મને

ઇન્દીવરવનશ્યાસમે સ્ફુરત્કિઞ્જિલ્કવિભ્રમે ।
બિભ્રાણં વાસસી વિષ્ણું નૌમિ નેત્રરસાયનમ્

ઇત્યુક્ત્વા નિર્ભરાનન્દઃ પ્રણમ્ય મનસા હરિમ્ ।
દધ્યૌ શાન્તનવઃ સાસ્ત્રૈઃ સ્તૂયમાનો મહર્ષિભિઃ

અથ પાણ્ડુસુતૈઃ સાર્ધં રથૈર્ગમ્ભીરનાદિભિઃ ।
આયયૌ સાત્યકિસખઃ સંજયાદ્યૈશ્ચ કેશવઃ

આયાત્કૃષ્ણઃ કુરુક્ષેત્રં તાન્પશ્યન્ભાર્ગવહ્રદાન્ ।
યુધિષ્ઠિરાયાકથયદ્ધર્મ્યં રામપરાક્રમમ્

તતઃ સુરસરિત્સૂનું દદર્શ શરશાયિનમ્ ।
સાનુગઃ શૌરિરભ્યેત્ય સ્વાંશુજાલૈરિવાવૃતમ્

તરુણાર્કોપમાપાત્રં વૃદ્ધં વૃદ્ધેન તેજસા ।
રુદ્ધં સિંહમિવ સ્ફારશરકાઞ્ચનપઞ્જરે

અવરુહ્ય રથાત્કૃષ્ણઃ સાનુગશ્ચ યુધિષ્ઠિરઃ ।
પ્રણમ્યોપાવિશન્સર્વે પ્રશંસન્તઃ પિતામહમ્

તતો ઽબ્રવીચ્છાન્તનવં શરશ્રેણીવૃથાકુલમ્ ।
સાદરં પુણ્ડરીકાક્ષો દૃશા નિર્વાપયન્નિવષ

કઞ્ચિત્તે વિમલં જ્ઞાનં પરમં બ્રહ્મદર્શનમ્ ।
વજ્રાગ્રદારુણશરસ્યૂતસ્ય ન વિલુપ્યતે

નિધાનં ગુણરત્નાનાં શેખરં શૌર્યશાલિનામ્ ।
ધન્યતા માનિની મન્યે વહતિ ત્વાં વસુંધરા

ગાઢાનુશયસંતપ્તસ્ત્વયિ વીર શરાર્દિતે ।
વ્યથિતો ધર્મતનયો ન ક્વાપિ લભતે ધૃતિમ્

સર્વજ્ઞ ધર્માનખિલાન્કથયાસ્મૈ ગિરા મમ ।
પ્રસન્નકરણજ્ઞાનપટુર્ભવ ગતવ્યથઃ

ક્ષીરોદશાયી ભગવાનિત્યુક્ત્વા ગરુડધ્વજઃ ।
કરામૃતકરાલુપ્તવ્યથં ચક્રે સુરવ્રતમ્

અથાપતત્પુષ્પવૃષ્ટિર્મૂર્ધ્નિ ગાઙ્ગેયકૃષ્ણયોઃ ।
વ્યાસનારદમુખ્યાશ્ચ પ્રશશંસુઃ સ્મયેન તૌ

શ્વો વક્તાસ્મ્યખિલાન્ધર્માનિત્યુક્તે ઽથ જનાર્દનઃ ।
જાહ્વવીસુતમામન્ત્ર્ય પ્રતશ્થે પાણ્ડવૈઃ સહ

ઉષિત્વા રજનીં શૌરિઃ પાર્થાશ્ચ નિજવેશ્મનિ ।
રથૈઃ શાન્તનવં દ્રુષ્ટું પ્રાતઃ સર્વે સમાયયુઃ

તે વિહાય રથાંસ્તૂર્ણં પ્રણિપત્ય પિતામહમ્ ।
પરિવાર્યોપવિવિશુઃ સેવ્યમાનં મહર્ષિભિઃ

તતઃ પૃષ્ટો હરિર્ભીષ્મં શાન્તવ્યથમનામયમ્ ।
ઉવાચ કથ્યતાં દિદ્વન્સ્વધર્માન્ધર્મસૂનવે

ભવત્પ્રસાદાત્સ્વર્થો ઽહં વક્ષ્યામિ તવ શાસનાત્ ।
કિં તુ પૃચ્છતુ માં રાજા ધર્મનિષ્ઠો યુધિષ્ઠિરઃ

વૃત્તે ક્ષત્રોચિતે કાર્યે ન લજ્જા કર્તુમર્હતિ ।
ઉક્તે પિતામહેનેતિ કૃષ્ણવાક્યાદ્યુધિષ્ઠિરઃ

અભ્યેત્ય ભીષ્મચરણૌ વવન્દે હ્રીનતાનનઃ ।
સ તેન મૂર્ધ્ન્યુપાઘ્રાય પૃચ્છ મામિતિ ચોદિતઃ

પ્રજાનાં પાલને ધર્મં પૂર્વં પપ્રચ્છ ધર્મજઃ ।
તતો જગાદ ગાઙ્ગેયઃ પ્રણમ્ય મનસા હરિમ્

શૃણુ પુત્ર યથા રાજ્યે વિરાજન્તે નરેશ્વરાઃ ।
પરમં સંશયસ્થાનમાધિપત્યં પ્રમાદિનામ્

અતિકઙ્કણકેયૂરહારં રાજ્ઞાં વિભૂષણમ્ ।
નિત્યં દ્વિજાતિમાન્યત્વં પ્રજાપાલનરઞ્જનમ્

પરમં દૈવતં વિપ્રા નિગ્રહાનુગ્રહાય ચ ।
રાજ્ઞાં શ્રિયો હિ તદ્વાક્યાદ્ભવન્તિ ન ભવન્તિ ચ

જાતં બ્રાહ્મણતઃ ક્ષત્ત્રં સલિલાચ્ચ હુતાશનઃ ।
શસ્ત્રં તથાશ્મતો યાનિ ક્ષત(ય)મેતે સ્વજન્મસુ

રાજવૃત્તિરિયં પૂર્વા યન્ન તીવ્રં ન માર્દવમ્ ।
રૂઢિર્વિષામૃતસ્ફારૈર્ભીમઃ સેવ્યશ્ચ સાગરઃ

હિતૈર્માન્યૈશ્ચ રક્ષ્યન્તે ભૃત્યૈર્નૃપતિસંપદઃ ।
તાનેવ નાભિમન્યન્તે રાજાનો હિ નિરઙ્કુશાઃ

સુનયો રાજવૃત્તીનાં વિનયો ગુણસંપદામ્ ।
લાવણ્યમિવ નારીણાં વિભૂષણમકૃત્રિમમ્

સ નૃપઃ કમલાકેલિધામકર્ણાબ્જષટ્પદઃ ।
પિશુનૈર્નાભિમન્યન્તે યસ્મિન્સંભૃતવૃત્તયઃ

સિદ્ધયે સંયતધિયાં સન્મન્ત્રબલશાલિનામ્ ।
સમસ્તચિત્તગ્રહણં યોગિનામિવ ભૂભુજામ્

મૃદું બાલમિવાધૈર્યં વિનોદરસિકં સદા ।
રાજાનં હાસ્યસંપન્નં મન્યન્તે સેવકાસ્તૃણમ્

નર્મસાચિવ્યમાપ્તાસ્તે ભૂપતેર્લઘુચેતસઃ ।
તાં તામુત્ક્રમ્ય મર્યાદાં વર્તન્તે કામચારિણઃ

રાજસ્રીસંગમં યાન્તિ રાજતુલ્યવિભૂષણાઃ ।
સુષિરં કુર્વતે રાજ્યં સ્વાં સ્વનિં મૂષિકા ઇવ

હયં રથં ગજં વાસો રાજયોગ્યં તથાસનમ્ ।
આરુહ્ય રાજ્ઞા સ્પર્ધન્તે વિસ્મરન્તિ ચ ભૃત્યતામ્

બહુ દત્તં ન મન્યન્તે યાચન્તે દુર્લભાન્યપિ ।
નિન્દન્તિ સ્વાભિચરિતં બહિર્મન્ત્રં કિરન્તિ ચ

રાજદેયં હરન્તશ્ચ લજ્જન્તે નિજકર્મસુ ।
પ્રથયન્તિ ચ મિથ્યૈવ લોકે ભૂપાલવશ્યતામ્

સ્વામિના કેલિસક્તેન શનકૈર્મર્મદર્શિનઃ ।
કિમન્યત્પેશલધિયા ખેલન્તે રાજવલ્લભાઃ

મન્ત્રૈર્ભૂતાનિ શામ્યન્તિ દાનૈર્મૃત્યુર્નિવર્તતે ।
પ્રજાનાં દલને સક્તા ન તુ તે રાજસંમતાઃ

સુસહાયઃ સ્થિરારમ્ભો ગૂઢમન્ત્રઃ સદોદ્યતઃ ।
પ્રજાહિતો ઽપ્રમત્તશ્ચ રાજા રાજ્યે વિરાજતે

કો હિ પશ્યેદિમં લોકં ગાઢેન તમસા વૃતમ્ ।
રાજ્ઞઃ શશાઙ્કયશસઃ પ્રતાપો યદિ ન સ્ફુરેત્

અવશ્યમેકચરણો ધર્મો ઽસ્મિન્કલિકર્દમે ।
પ્રસ્ખલેદ્ભૂમિપાલાનાં વિના દણ્ડાવલમ્બનમ્

અરાજકે પુરા લોકે પ્રવૃત્તે ધર્મવિપ્લવે ।
સુરાર્થિતેન વિધિના નયોપાયે પ્રવર્તતે

ચતુર્વર્ગફલે શાસ્ત્રે ભાગૈરાત્તે મુનીશ્વરૈઃ ।
અસૃજન્માનસં જિષ્ણું તુમુલં વિરજં સુતમ્

સ નિયુક્તો ભગવતા પ્રજાનાં પરિપાલને ।
તચ્છાસનમનાદૃત્ય સંન્યાસવિરતો ઽભવત્

કીર્યામાનો ઽપિ તત્પુત્રસ્તથૈવ તપસે ગતઃ ।
તત્સુતઃ કર્દમાખ્યશ્ચ વિરક્તઃ કાનનં યયૌ

અનઙ્ગનામ્નસ્તત્સૂનોસ્તનયો ઽતિબલસ્તતઃ ।
રાજાભૂન્મૃત્યુતનયાં મુનીનાં પ્રાપ યઃ પ્રિયામ્

વેનં નામ સુતં તસ્યાં સંપ્રાપ્ય તપસે યયૌ ।
તતઃ ક્રૂરો ઽભવદ્રાજા વેનઃ કોપવિષોલ્બણઃ

મુનયો મન્ત્રપૂતૈસ્તં જઘ્નુર્વજ્રશિતૈઃ કુશૈઃ ।
તસ્યોરું દક્ષિણં મન્ત્રૈસ્તે નિર્મથ્ય મહર્ષયઃ

હ્રસ્વં દેહં તદુદ્ભૂતં દદૃશુર્વિકૃતં નરમ્ ।
સ તૈરુક્તો નિષીદેતિ નિષાદજનકો ઽભવત્

વેનસ્ય દક્ષિણં પાણિં નિર્મથ્ય મુનયઃ પુનઃ ।
અપશ્યન્વૈન્યમુદિતં સાયુધં શક્રવિક્રમમ્

સ દણ્ડનીતિમાસાદ્ય શશાસ મુનિશાસનાત્ ।
પ્રાપ્તાં રત્નપ્રદાં સાક્ષાત્પૃથ્વીં સગિરિસાગરામ્

તમાવિવેશ ભગવાંલ્લોકપાલસખો હરિઃ ।
નરદેવા ઇતિ ખ્યાતાસ્તતઃ પ્રભૃતિ ભૂમિપાઃ

રાજમાનગુણે તસ્મિન્રાજનિ ક્ષ્માં પ્રશાસતિ ।
સ્વધર્મનિરતાસ્તસ્થુઃ સમ્યગ્દણ્ડભયાત્પ્રજાઃ

તેનેયં વિહિતા રાજ્ઞાં સ્થિતયે દણ્ડધારતા ।
યથા લોકાઃ પ્રકાશન્તે ન સૂર્યેણ ન ચેન્દુના

***** રાજોત્પત્તિઃ ॥ 8 ॥ *****
સમ્યગ્વ્યવસિતે ત્રાતું રાજ્ઞિ ધર્મપરે પ્રજાઃ ।
સ્થિતયો ન વિલુપ્યન્તે ચાતુર્વર્ણ્યવિભાગજાઃ

યથાવિધિપ્રયાતાનામાશ્રમાદાશ્રમાન્તરમ્ ।
ચાતુરાશ્રમ્યવિહિતા સિદ્ધિર્વિઘ્નૈર્ન હન્યતે

માંધાતુર્નૃપતેઃ પૂર્વં યજ્ઞદર્શનકાઙ્ક્ષિણઃ ।
શક્રરૂપધરો વિષ્ણુર્ભગવાન્સ્વયમાયયૌ

પૃષ્ટો જિજ્ઞાસયા તેન સ રાજા પ્રણિપત્ય તમ્ ।
ઉવાચ સર્વધર્માણાં પ્રતિષ્ઠિઃ રાજશાન્તયે

રાજનીત્યા પ્રવર્તન્તે ખકર્મસુ સદા પ્રજાઃ ।
શ્રુતિસ્મૃતિસદાચારે કારણં રાજવૃત્તયઃ

ત્રાતા ધર્મગતસ્યાસ્ય યસ્માત્કિલ નરેશ્વરઃ ।
ગૌરવાદાત્મતુલ્યં તં સ્વધર્મસ્થમમન્યત

પિતા પ્રજાનાં નૃપતિર્જગત્સીદત્યરાજકમ્ ।
વસ્તવ્યં મ્લેચ્છમધ્યે ઽપિ સાધુભિર્ન ત્વરાજકે

દુર્બલં ઘ્નન્તિ બલિનઃ સેવન્તે ચ પરસ્ત્રિયઃ ।
માંસં મિથશ્ચ ખાદન્તે રાષ્ટ્રે રાજવિવર્જિતે

અરાજકાઃ પ્રજાઃ પૂર્વં નિમગ્નાઃ સ્થિતિવિપ્લવે ।
ચક્રિરે રાજભાગાર્થં મનું નિમગ્નાઃ સ્થિતિવિપ્લવે ।
ચક્રિરે રાજભાગાર્થં મનું વૈવસ્વતં નૃપમ્

રાજ્ઞા સુમનસા પૂર્વં કૌસલ્યેન બૃહસ્પતિઃ ।
પૃષ્ટો બભાષે લોકાનાં દણ્ડધારં પરાયણમ્

નારાજકેષુ રાષ્ટ્રેષુ હવ્યં વહતિ પાવકઃ ।
ન ચ ધર્માઃ પ્રવર્તન્તે ન ચ વર્ષતિ વાસવઃ

કુતો ધનં કુતો દારાઃ શરીરં ચ કુતો નૃણામ્ ।
સર્વદેવમયસ્ત્રાતા યાવન્ન વસુધાધિપઃ

સર્વાવલોકને સૂર્યઃ પાપાનાં નિગ્રહે યમઃ ।
કુબેરો ભરણે રાજા પ્રાયશ્ચિત્તેષુ પાવકઃ

આચ્છેત્તા રાજવિત્તાનાં હન્તા મર્ષયિતાપિ વા ।
સર્વે પ્રયાન્તિ નરકં યથા બ્રહ્મસ્વહરિમઃ

યજ્વનાં ધર્મશીલાનાં વૈરાગ્યન્યસ્તકર્મણામ્ ।
તુલ્યમાપ્નોતિ ભૂપાલઃ ફલં લોકાનુપાલનાત્

ઇતિ દેવગુરોર્વાક્યં નિશમ્ય સ મહીપતિઃ ।
ચિરં પ્રજાઃ સ્વધર્મસ્થાઃ પાલયિત્વા દિવં યયૌ

કોશેદુર્ગબલાદીનાં ક્ષયં શત્રુષુ(ષ્વ)નિર્દિશન્ ।
અપ્રમત્તઃ સદ રાજા કુર્યાત્સંશ્રયમાત્મનઃ

સર્વતો ગુપ્તમન્ત્રાણાં ગૂઢપ્રણિધિચક્ષુષામ્ ।
સ્વસ્થપ્રકૃતિસારાણાં રાજ્ઞાં લક્ષ્મીરનશ્વરા

સેવેત ધર્માનદ્વેષસ્ત્યજેત્પ્રીતિમદારુણઃ ।
અકર્કશો લભેતાર્થાન્કામી સ્યાદમદોદ્ધતઃ

પ્રિયં વદેદદૈન્યશ્ચ વિક્રાન્તશ્ચાવિકત્થનઃ ।
દયાદાનમકામશ્ચ પટુઃ સ્યાદકટુર્ગિરામ્

મૈત્ત્રઃ સ્યાદખલાસઙ્ગી યુધ્યેત ન તુ બન્ધુભિઃ ।
વિદ્ધ્યેત શત્રુન્નાનાસ્ત્રૈઃ કુર્યાત્સર્વમહિંસકઃ

જ્ઞાનં દિશેન્ન ચાસત્સુ ગુણાઞ્શ્લાઘેત નાત્મનઃ ।
હરેદર્થાન્ન સાધુમ્ભઃ સંશ્રયેત ન દુર્જનમ્

દણ્ડયેન્નાવિચારેણ મન્ત્રસેન્ન ન સંસદિ ।
પૂરયેન્ન કદર્યાંસ્તુ વિશ્વસેન્ન ચ વૈરિષુ

રક્ષેદ્દારાન્નહીર્ષ્યાલુઃ કલાવાન્સ્યાદવઞ્ચકઃ ।
ભજેન કાન્તા નાત્યન્તમદ્યાત્સાધુ ન ચાહિતમ્

સેવેતાર્ચ્યાન્ન તુ સ્તબ્ધો ભવેચ્છિષ્યો ન માયયા ।
યજેત દેવાન્નો દમ્ભાદિચ્છેદ્ભૂતિમનિન્દિતામ્

પ્રીતિં ભજેન્નાતિનયો દક્ષશ્ચારભસો ભવેત્ ।
આશાં સૃજેન્ન વિફલાં વિભજેત ન વિષ્ઠુરમ્

પ્રહર્તા સ્તાન્ન સર્વત્ર હન્યાચ્છત્રૂન્નશેષકૃત્ ।
પ્રકુપ્યેન્ન ત્વદોષેભ્યઃ પેશલઃ સ્યાન્ન શત્રુષુ

એતૈર્યુક્તાઃ કિલ ગુણૈઃ પાર્થિવાઃ પૃથુવંશજાઃ ।
યશઃશુભ્રા પ્રયાન્ત્યેવ સતતં હારતાં શ્રિયઃ

***** ગુણષટ્રિંત્રશકાઃ ॥ 9 ॥ *****
બ્રાહ્મણાઃ સર્વદા રાજ્ઞા મૂર્ધ્નિ કાર્યા બુભૂષતા ।
બ્રાહ્મેણ તેજસા યુક્તં બલં ક્ષાત્રં હિ દુઃસહમ્

ઐડેન ભૂભુજા પૃષ્ટઃ પુરા પ્રોવાચ મારુતઃ ।
બ્રાહ્મણાનામિયં પૃથ્વી ધનં વા જાતુ રક્ષિતમ્

અનિવેદ્ય મહીં તસ્માદ્વિપ્રેભ્યઃ પૃથિવીપતિઃ ।
સ્વયમપ્યર્જિતં વીરો ન કામાદ્ભોક્તુમર્હતિ

પુરોધસા બ્રાહ્મણેન સંયુક્તઃ શ્રેયસાં નૃપઃ ।
જેતા ભવતિ શત્રૂણાં સર્વલોકાભયંકરઃ

મુચુકુન્દઃ પુરા રાજા વિજિત્ય સકલા દિશઃ ।
યયૌ વયસ્યં રુદ્રસ્ય કુબેરં જેતુમોજસા

તતઃ પ્રવૃત્તે સમરે ગુહ્યકા બલવત્તરાઃ ।
પૃથુના મુચુકુન્દસ્ય તેજસા ચ ક્ષયં યયુઃ ।
ક્ષણાદલક્ષ્યમન્ત્રસ્ય વીરાસ્તે યક્ષરાક્ષસાઃ

તતઃ પ્રાપ્તાઃ કુબેરેણ દત્તાં વસુમતીં નૃપઃ ।
ત્યક્ત્વા પરાક્રમેણૈવ સ જગ્રાહ બલોત્કટઃ

ઇતિ રાજબલં બ્રહ્મબાલાનુપ્રાણિતં સદા ।
અભગ્નપ્રણયાં ધત્તે ત્રૈલોક્યવિજયશ્રિયમ્

***** મુચુકુન્દોપાખ્યાનમ્ ॥ 10 ॥ *****
બ્રાહ્મણાન્પુરતઃ કૃત્વા પ્રજા ધર્મેણ પાલયેત્ ।
ચતુર્ભાગહરો રાજા પ્રજાનાં પુણ્યપાપયોઃ

તસ્ય સંવૃતમન્ત્રસ્ય પ્રજાકાર્યાણિ પશ્યતઃ ।
વદાન્યસ્યાનૃશંસસ્ય ક્વચિદ્ધર્મો ન લુપ્યતે

વિપ્રાઃ પૂજ્યાઃ સદા રાજ્ઞા યથોક્તાચારવર્તિનઃ ।
શૂદ્રવત્ક્રૂરકર્માર્હા દણ્ડ્યાસ્ત્વાચારવર્જિતાઃ

પુરા કેકયભૂપાલો ગૃહીતો રક્ષસા વને ।
આશ્વાસયન્નિજં ચેતો જગાદ ધૃતિસાગરઃ ।
ન ભેતવ્યં ત્વયા ચિત્ત રાષ્ટ્રે મે નાસ્તિ વિપ્લવઃ

નાયજ્વા ન વિકર્મસ્થો ન પાપી ન કુલચ્યુતઃ ।
વિદ્યતે નગરે કશ્ચિત્ક્ષત્ત્રધર્મે સ્થિતસ્ય મે

ઇતિ બ્રુવાણં નૃપતિં સ તત્યાજ નિશાચરઃ ।
સત્યશીલાઃ સ્વધર્મસ્થા લભન્તે ન પરાભવમ્

વિશ્વસેન્ ચ સર્વત્ર ન ચ શઙ્કેત પાર્થિવઃ ।
વિશ્વાસી ચાતિશઙ્કી ચ સર્વથા વિપદાં પદમ્

આપ્તેષ્વપિ ન વિશ્વાસઃ કર્તવ્યઃ કિલ ભૂભુજા ।
ન શરીરાણિ ચેતાંસિ સ્થિરાણિ ન હિ દેહિનામ્

તસ્માત્કોશશ્ચ મન્ત્રશ્ચ રક્ષણીયઃ પ્રયત્નતઃ ।
કાલે કાલે સ્વયં રાજ્ઞા દ્રષ્ટવ્યશ્ચાપ્રમાદિના

પુરા બભાષે ભગવાન્નારદં ગરુડધ્વજઃ ।
વૃષ્ણીનામાહ્નિકં રાજ્ઞાં ચિન્તાભરમહં સહે

ગુણવિક્રમસંપન્નાઃ સાભિમાના મતા ન મે ।
ન શૃણ્વન્તિ ન મન્યન્તે ગિરા માં વ્યથયન્નિવ

એતચ્છ્રુત્વા સુરમુનિઃ કેશવં પ્રત્યભાષત ।
સત્વસારા વહન્ત્યેવ ગણકાર્યં મહાશયાઃ

દાનેન ક્ષમયા શક્ત્યા માર્દવેનાર્જવેન ચ ।
વશે તિષ્ઠન્તિ ધીરાણાં ગુણબદ્ધા મહાગુણાઃ

આર્જવં ન તુ કોશેષુ પ્રશંસન્ત્યર્થદર્શિનઃ ।
શ્રુત્વૈતન્નારદેનોક્તં તથેતિ હરિરભ્યધાત્

***** હરિનારદસંવાદઃ ॥ 11 ॥ *****
સર્વાત્મના વિશુદ્ધેષુ સચિવેષુ નરેશ્વરઃ ।
ચારૈઃ સદા તદાચારં જાનન્કાર્યાણિ નિક્ષિપેત્

કોશાધ્યક્ષઃ સ્વયં રાજા પરિરક્ષ્યઃ શુચિઃ સદા ।
અમાત્યા ન સહન્તે તં ગોપ્તારં કોશહારિણઃ

કોસલાધિપતેઃ પૂર્વં નગરે ક્ષેમદર્શિનઃ ।
મુનિઃ કાલકવૃક્ષે(ક્ષી)યો યદૃચ્છાભ્યાગતો ઽવસત્

પઞ્જરે કાકમાદાય સા રાજા સર્વપક્ષિણામ્ ।
સંચરન્બુબુધે સર્વં સ્વવૃત્તં રાજજીવિનામ્

મન્ત્રશ્રાવમકાર્યં ચ કોશલોપં ચ મન્ત્રિણામ્ ।
સ નિવેદ્ય સદા રાજ્ઞે પ્રત્યક્ષં સમદર્શયત્

તે સર્વે કણ્ટકં મત્વા સંહત્ય નૃપજીવિનઃ ।
સુપ્તં તં વાયસં રાત્રૌ જઘ્નુર્બાણેન નિર્જને

કાકં નિહતમાલોક્ય નૃપમેત્યાબ્રવીન્મુનિઃ ।
સ્વસ્તિ ગચ્છામિ ભૂપાલ ભયાત્ત્વદનુવીવિનામ્

સ તૈર્મે નિહતઃ કાકઃ પ્રાહ યો માં ભવ દ્વિતમ્ ।
કાકો નિપતિતો દૈવાન્મદર્થં પ્રેરિતઃ શરઃ ।
વિભેદ્ય પાતયામાત્યાનિત્યુક્ત્વા વિરરામ સઃ

રાજાપિ તદ્ગિરા કાલે શોષયિત્વા ક્રમેણ તાન્ ।
દાનેન ભેદયિત્વા ચ ચક્રે નિષ્કણ્ટકાં શ્રિયમ્

***** કાકપઞ્જરિકા ॥ 12 ॥ *****
તસ્માત્ક્રમાગતં કુર્યાદ્દ્રષ્ટારં નૃપતિર્હિતમ્ ।
ભવન્તિ યદ્ભયાત્સર્વે કાયસ્થા ભિન્નસંહતાઃ

દાસાધિપશતસ્યૈકો ભવેદુપરિચિન્તકઃ ।
તત્સહસ્રસ્ય ચાધ્યક્ષઃ સર્વં રાજ્ઞો નિવેદયેત્

ઘોષં ગ્રામં પુરં રાષ્ટ્રં ભક્ષયન્ત્યધિકારિણઃ ।
ક્રિયન્તે યદિ ન પ્રાજ્ઞૌરુપર્યુપરિ ચિન્તકાઃ ।
મલોપદાનેનાર્હાશ્ચ તીવ્રપાકાનિવારિણઃ

શીત્કારકમલોત્કારવિપર્યસ્તલિપિક્રમૈઃ ।
ક એષાં ભૃતભસ્ત્રાણાં ચૌર્યસ્યોદ્ભાસને ક્ષમઃ

તેષાં લુણ્ઠકવૃત્તીનાં જૃમ્ભારમ્ભમૃજા જુષામ્ ।
નગરાણ્યેવ ચુલકં ગલગર્તગલદ્ગિરામ્

તૈર્ઘટ્યમાનાં પૃથિવીં રક્ષેદ્વેતાલચેષ્ટિતૈઃ ।
યેષાં નરકપાકોગ્રપર્યન્તે વિષમા સ્થિતિઃ

યૌવનાશ્વં નરપતિં પ્રાગુતથ્યો ઽવદન્મુનિઃ ।
પૃથિવીપાલને રાજન્કુરુ કણ્ઠકશોધનમ્

અનાથાન્દુર્બલાન્રક્ષેત્કૃપણાંશ્ચાનુલેપયેત્ ।
રાજ્ઞાં હિ કૃપણાક્રન્દૈર્મૂલાન્નશ્યન્તિ સંપદઃ

અર્થો ઽપ્યનર્થતાં યાતિ ભૂભુજાં જનપીડનાત્ ।
જનાપવાદપરશું સહતે શ્રીલતા કથમ્

વદાન્યઃ સભ્યવાન્વીરઃ કૃતજ્ઞઃ સત્યવાક્પટુઃ ।
અભિજાતો ભવત્યેવ પ્રજાનાં સુકૃતૈર્નૃપઃ

ઉતથ્યેનેતિ કથિતે માંધાતા પૃથિવીપતિઃ ।
તથા શશાસ યશસા યથા જીવન્નિવ સ્થિતઃ

***** ઉતથ્યગીતાઃ ॥ 13 ॥ *****
ઉવાચ કોસલાધીશં વામદેવઃ પુરા મુનિઃ ।
ધર્મલોપેન ભૂપાનાં ક્ષીયન્તે સહસા શ્રિયઃ

સુહૃદ્ભિઃ પ્રણયક્રીતૈર્માનક્રીતૈર્મનીષિભિઃ ।
ધનક્રીતૈસ્તથા ભૃત્યૈર્ધાર્યતે શ્રીર્મહીભુજા

શૃણોતિ કરુણાક્રન્દં શ્રુત્વા ચ ત્રાયતે ભયત્ ।
નાવિચાર્ય સૃજેદ્દણ્ડં યઃ સ સર્વપ્રિયો નૃપઃ

નાતઃ પરતરં કિંચિદ્રાજ્ઞઃ કિલ્બિષકારણમ્ ।
પ્રજા વિરક્તતાં યાન્તિ યત્કુભર્તુરિવાબલાઃ

ઇત્યુક્તં વામદેવેન શ્રુત્વા સ વસુધાધિપઃ ।
વર્તમાનઃ સ્વધર્મેણ પ્રજાનામભવત્પ્રિયઃ

***** વામદેવગીતાઃ ॥ 14 ॥ *****
વિષમસ્થૈરસંનદ્ધૈઃ ક્ષીણસૈન્યૈર્ભયાર્દિતૈઃ ।
ન યુધ્યતે ક્ષત્રિયો યઃ સ ધર્મવિજયી નૃપઃ

તથા મન્યે ન શોચ્યઃ શ્વા મૃતો વિણ્મૂત્રકર્દમે ।
નિહતઃ સ્વજનસ્યાગ્રે ક્ષત્રિયઃ શયને યથા

પરૈર્વિદારિતે સૈન્યે હતે ભૃત્યજને પુરઃ ।
યે સ્વયં ક્ષેમિણો યાન્તિ ધિક્તાન્ક્ષત્રિયપાંસનાન્

યસ્ય પૃષ્ઠં ન પશ્યન્તિ યુધ્યમાનસ્ય શત્રવઃ ।
સ હતઃ સ્વર્ગમાસાદ્ય શક્રેણ સ્પર્ધતે નૃપઃ

***** વિજિગીષમાણવૃત્તમ્ ॥ 15 ॥ *****
અમ્બરીષઃ પુરા રાજા યજ્વા પ્રાપ્ય સુરાલયમ્ ।
સુદેવાખ્યં ચમૂનાથં દદર્શાભ્યધિકં શ્રિયા

ઉપર્યુપરિ ગચ્છન્તં સર્વેષાં પુણ્યશાલિનામ્ ।
તં દૃષ્ટ્વા વિસ્મિતઃ શક્રં પપ્રાચ્છ સ મહીપતિઃ

યથાધર્મં યથાશાસ્ત્રં પાલયિત્વા વસુંધરામ્ ।
ઇષ્ટ્વા દત્વા ચ તપ્ત્વા ચ પ્રાપ્તો ઽહં ત્વત્પુરીમિમામ્

મમ સેનાપતિરયં સુદેવઃ કેન કર્મણા ।
પ્રભાભિરભિભૂયાસ્માનુચ્ચૈઃ સૂર્ય ઇવ સ્થિતઃ

ઇતિ રાજ્ઞા સુરપતિઃ પૃષ્ટસ્તં પ્રત્યભાષત ।
શૃણુ યેનાધિકો રાજંસ્ત્વત્તો ઽયં પૃતનાપતિઃ

શસ્ત્રાનલે રણમખે રુધિરાજ્યે ધનુઃસ્રવે ।
કબન્ધયૂપે કૃતિના હુતાનેન નિજા તનુઃ

સો ઽયં વિરાજતે વીરસ્તેજસા કૃતમણ્ડલઃ ।
નિષ્કમ્પઃ સમરે કૃત્તસ્રસ્તાનામભયપ્રદઃ

શ્રુત્વૈતદ્વિસ્મિતો રાજા પ્રશંસન્વીરવિક્રમાન્ ।
વિસ્મિતશ્ચ પ્રહૃષ્ટશ્ચ મનસા તમપૂજયત્

***** શક્રામ્બરીષસંવાદઃ ॥ 16* ॥****
પૃષ્ટઃ પુરા સુરેન્દ્રેણ રાજનીતિં બૃહસ્પતિઃ ।
ઉવાચ શ્રીર્યથા રાજ્ઞાં ન કરોતિ તડિદ્ભ્રમમ્

વચસા મધુરેણૈવ કુર્યાન્મૂલક્ષયં રિપોઃ ।
ઘોરેણ કલહેનાપ્તો જઘન્યો હિ જયઃ સ્મૃતઃ

સંદેહાયોદ્ધૃતં શસ્ત્રં વાગ્યુદ્ધં કણ્ઠશોષણમ્ ।
શત્રું હન્યાત્પ્રિયાલાપૈઃ કુરઙ્ગમિવ લુબ્ધકઃ

પ્રણમેદ્દેશકાલજ્ઞો બલિનં રિપુમુદ્યતમ્ ।
તમેવાપચિતે કાલે હન્યાદેષ નયક્રમઃ

સામ્ના સેવેત બલિનં લુબ્ધં દાનેન સાધયેત્ ।
ભેદેન કુપિતામાત્યં હીનં દણ્ડેન પાતયેત્

પ્રમાદિનં સહાનીકં કોશદુર્ગબલોચિતમ્ ।
સર્વોપાયવિહીનં ચ તૂષ્ણીં દણ્ડેન યોજયેત્

સદા વિબુધ્યેત નિજાન્વિરક્તાનનુજીવિનઃ ।
આત્મનસ્તાંશ્ચ ગૂહેત ચ્છિદ્રં યચ્ચિન્તયેદરેઃ

ન ભાષતે વેપતે ચ લક્ષિતઃ ક્ષ્માં નિરીક્ષતે ।
ન ચતુષ્પતિદાનેન વિરક્તહૃદયો જનઃ

ગુરુણા કથિતં શ્રીમાન્નિશમ્યૈતત્પુરંદરઃ ।
આત્મગુપ્તઃ પરાન્વેષી બભૂવાવહિતઃ સદા

***** ઇન્દ્રબૃહસ્પતિસંવાદઃ ॥ 17 ॥ *****
દૈવાદવાપ્તો વિપદં ન શોચેદ્વસુધાધિપઃ ।
અનિર્વેદેન લભ્યન્તે હારિતા અપિ સંપદઃ

મુનિઃ કાલકવૃક્ષીયઃ ક્ષ્માભુજા ક્ષેમદર્શિના ।
વિભ્રષ્ટેન પુરા પૃષ્ટો જગાદ નયકોવિદઃ

વિદ્યુદ્વિલાસતરલાઃ સુરાણામપિ સંપદઃ ।
રાજન્ન નિત્યમાયુશ્ચ યત્કૃતે શ્રિયમીહસે

તથાપિ યદિ તે વાઞ્છા સ્વે રાજ્યે શત્રુણા હતે ।
ગત્વા તમેવ સેવસ્વ મૌનં કૃત્વા કૃતાઞ્જલિઃ

તાવચ્ચ સેવકો ભૂત્વા સર્વથા વ્યસનાલસમ્ ।
યાવત્કોશે ચ મિત્રે ચ શનકૈરુપચીયસે

પ્રવિશ્ય ચ મનઃ પ્રીત્યા પ્રિયવાદી યથા તથા ।
પ્રોત્સાહાનામકાર્યેષુ કુર્વીથા દુસ્તેરષ્વરેઃ

તતસ્તં સંશયાપન્નં દ્રુતકોશં પ્રમાદિનમ્ ।
તૈસ્તૈરુપાયૈર્દ્રવ્યૈર્વા કુર્વીથાઃ ક્ષણસાધનમ્

ઇત્યુક્તે મુનિના રાજા કુત્સિતાચારકૂણિતઃ ।
માની નૈતત્કરોમીતિ જગાદાભિજનોજ્જ્વલઃ

તસ્ય સત્યવતો ભાવમુપલભ્ય મુનિસ્તતઃ ।
દૂતો ભૂત્વા સ્વયં સંધૌ તસ્ય શત્રુમયો ઽજયત્

સંધાય મુનિવાક્યેન વૈદેહઃ ક્ષેમદર્શિના ।
વિતતાર સુતાં તસ્મૈ વિભવં ચ યથોચિતમ્

***** કાલકવૃક્ષીયમ્ ॥ 18 ॥ *****
પાલયેત્સ્વગણં રાજા પરેષાં ભેદયેદ્ગણમ્ ।
સમ્યગ્વૃત્તેન સત્યેન વર્તન્તે હિ ગણાઃ સદા

ગણૈર્વિજયતે રાજા ચિન્તિતૈઃ સ્વભૃતૈસ્તથા ।
ઉપેક્ષિતૈઃ સંહતૈશ્ચ તૈરેવાશુ વિપદ્યતે

પ્રશામ્યતિ બહિઃ કોપો રાજ્ઞાં સામાદિભિઃ ક્ષણાત્ ।
ગૂઢસ્તુ વેશ્મનીવાગ્નિર્નાન્તઃ કોપો ગણોદ્ભવઃ

***** ગણવૃત્તમ્ ॥ 19 ॥ *****
દૈવતં પિતરો યસ્ય ધર્મો યસ્ય પ્રજાહિતમ્ ।
સમ્યગ્દણ્ડો વ્રતં યસ્ય સ રાજા યજ્વનાં વરઃ

ન સત્યં કેવલં સત્યમનૃતં ન તથાનૃતમ્ ।
હિતં યત્સર્વલોકસ્ય તત્સત્યં શેષમન્યથા

અનૃતેનાનૃતાચારશ્ચિકિત્સ્યઃ કિલ ભૂભુજા ।
સત્યેન સત્યશીલશ્ચ સેવ્યો વિભવમિચ્છતા

***** સત્યાનૃતકમ્ ॥ 20 ॥ *****
યાજિનઃ શુદ્ધસંકલ્પાસ્ત્યાગિનઃ પાત્રવર્ષિણઃ ।
ત્રાતારઃ સર્વધર્માણં કર્તારઃ પુણ્યકર્મણામ્

શ્રોતારઃ સાધુવચસાં ભેત્તારો ધનહારિણામ્ ।
તરન્તિ ઘોરદુર્ગાણિ પરત્રેહ ચ ભૂમિપાઃ

સદાચારાસ્તપોયુક્તાઃ પ્રશાન્તાઃ સત્યવાદિનઃ ।
સંતરન્તિ ચ દુર્ગાણિ નારાયણપરાયણાઃ

***** દુર્ગાતિતરણમ્ ॥ 21 ॥ *****
અસૌમ્યાઃ સૌમ્યચરિતા મૃદવઃ ક્રૂરકારિણઃ ।
ભવન્તિ પુરુષા લોકે તાંશ્ચ બુધ્યેત ભૂમિપઃ

પુરા બભૂવ ભૂપાલઃ પ્રેરકઃ પૂરિકાપતિઃ ।
દારુમઃ પુરુષઃ ક્ષુદ્રઃ પિશિતાશનચેષ્ટિતઃ

કાલેન પઞ્ચતાં યાતઃ સ ચ પ્રાપ્તઃ શૃગાલતામ્ ।
જન્માન્તરકૃતૈઃ પુણ્યૈર્જાતં સસ્માર દુઃખિતઃ

આપન્નઃ કુત્સિતં સર્ગં નિર્વેદાચ્છાતમાનસઃ ।
પરૈરપ્યાહૃતં માંસં નાદદે ફલભોજનઃછ

શ્મશાનનિલયં કોપાત્તં વિલોક્ય શુચિવ્રતમ્ ।
ઊત્ચુર્ગોમાયવઃ સર્વે નિન્દન્તસ્તદ્વિચેષ્ટિતમ્

વસતાપિ શ્મશાને ઽસ્મિન્હારિતં જડબુદ્ધિના ।
ત્વયા મૂઢવ્રતેનેદં સ્વાદુ માંસરસાયનમ્

વિપરીતમિદં સર્વં દુનોતિ હૃદયં સતામ્ ।
અસ્મિન્પિતૃવને ઘોરે શૃગાલો યદમાંસભુક્

ભુઙ્ક્ષ્વેતિ તૈરભિહિતઃ સો ઽવદદ્વિમલાશયઃ ।
ન શીલકારણં જાતિર્નાશ્રમઃ પુણ્યકારણમ્

કિમાશ્રમે પ્રાણિવધઃ પાતકં ન પ્રચક્ષતે ।
મનઃ શુદ્ધિકૃતં સર્વં પ્રમાણં કર્મ દેહિનામ્

ઇતિ બ્રુવાણં તં સર્વે વિજ્ઞાય દૃઢનિશ્ચયમ્ ।
નોચુઃ કિંચિદમર્શેન કિંત્વતપ્યન્ત કેવલમ્

તતઃ કદાચિત્તદ્વૃત્તં શ્રુત્વા વ્યાઘ્રો ઽભિપત્ય તમ્ ।
ઉવાચ મમ સાચિવ્યં શુદ્ધાત્મા ભજતાં ભવાન્

ગોમાયુરથ તચ્છ્રુત્વા બભાષે વિનયાનતઃ ।
સ્વાચ્છન્દ્યમમૃતં ત્યક્ત્વા કઃ સેવાં વિકટાં શ્રયેત્

સંતોષદ્રવિણં ત્યક્ત્વા નિરાયાસમનશ્વરમ્ ।
અભ્યર્થયેત કઃ સેવાં દૈવ્યાતઙ્કકલઙ્કિતામ્

અથવા યદિ નિર્બન્ધાત્તત્કરોમિ ભવદ્વચઃ ।
મયૈવેકેન ભૃત્યેન ભવિતવ્યં સદા ત્વયા

ત્વદેકસંશ્રયં ભક્ત્યા ન ચ સંઘાતવાસિનમ્ ।
વિનાશયન્તિ પિશુના ન યથા માં તથા કૃથાઃ

એવમુક્ત્વા શમમયં નિષ્કામઃ પૂજ્યગૌરાવત્ ।
તથેતિ વાદિનસ્તસ્ય વ્યાઘ્રસ્યામાત્યતાં યયૌ

તમાશ્વાસ્ય ભુવં નીતમેકં સર્વાધિપં કૃતમ્ ।
વ્યાઘ્રેણ વીક્ષ્ય દુઃખાબ્ધૌ પેતુસ્તદનુજીવિનઃ

વ્યાઘ્રાય કલ્પિતં માંસં નિન્યુર્ગોમાયુકેતનમ્ ।
ક્વ માંસમિતિ તે પૃષ્ટા વ્યાઘ્રેણ ક્ષુદ્રકારિણઃ ।
ઊચુશ્ચૌર્યેણ તન્નીતં શુચિના તવ મન્ત્રિણા

મિથ્યાચારં વિદિત્વા તં દૃષ્ટ્વા માંસં ચ તદ્ગૃહે ।
ક્રોધાન્ધો હન્તુકામસ્તં વ્યાઘ્રઃ સંરમ્ભમાયયૌ

તમભ્યેત્યાબ્રવીન્માતા વ્યાઘ્રી પિશુનશઙ્કિતા ।
શુદ્ધાય તસ્મૈ ભૃત્યાય વિમોહાત્પુત્ર મા ક્રુધઃ

બહવઃ સંહતા ધૂર્તાઃ સંમતં સચિવં નવમ્ ।
મિથ્યાદોષેણ લિમ્પન્તિ નિર્દેષં ક્ષુદ્રપણ્ડિતાઃ

સ્વરૂપં વિકૃતો દ્વેષ્ટિ શૂરં ભૂરુર્બુધં જડઃ ।
કુલીનં હીનજન્મા ચ દુઃશીલા ચ પતિવ્રતામ્

એવં વિબોધિતો માત્રા તત્ત્વમન્વિષ્ય ચારતઃ ।
શુદ્ધં વિજ્ઞાય તં વ્યાઘ્રઃ પ્રસાદ્યસીદ્વિલજ્જિતઃ

તમબ્રવીચ્છૃગાલો ઽથ સ્વસ્તિ ગચ્છામ્યહં વિભો ।
વિમાનિતસ્ત્વયા વસ્તું નોત્સહે ત્યક્તસંવિદા

ગુમવાનિતિ સંસત્સુ યઃ સ્તુતઃ સાધુભિઃ પુરા ।
સત્યપ્રતિજ્ઞૈર્દેષે ઽપિ ન સ વાચ્યો ઽન્યથા પુનઃ

ભિન્ન તથાસ્મિન્સંશ્લેષે પુનઃ પ્રીતિઃ સુદુર્લભા ।
ઇત્યુક્ત્વા વ્યાઘ્રમામન્ત્ર્ય ગોમાયુસ્તપસે યયૌ

સ કાલેન નિરાહારઃ શાન્તસંસારવાસનઃ ।
વને કલેવરં ત્યક્ત્વા ત્રિદિવં પ્રયયૌ કૃતી

***** વ્યાઘ્રગોમાયુસંવાદઃ ॥ 22 ॥ *****
આસ્થાય વૈતસીં વૃત્તિં દેશકાલૌ સમીક્ષ્ય યે ।
ન સન્તિ તિષ્ઠન્ત્યુચ્ચૈર્વા ન તે યાન્તિ પરાભવમ્

સાગરઃ સરિતઃ સર્વાઃ પુરા પપ્રચ્છ કૌતુકાત્ ।
યુષ્મત્પ્રવાહેષ્વખિલાન્પશ્યામ્યુન્મૂલિતાન્દ્રુમાન્

એતે વિશન્તિ માં વૃક્ષા હૃતા કૂલંકષૈર્જલૈઃ ।
વેતસં ન તુ પશ્યામિ કસ્માદત્ર તટોદ્ભવમ્

સમુદ્રેણેતિ પૃષ્ઠાસુ નદીષુ પ્રાહ જાહ્નવી ।
હ્રિયમાણઃ સદામ્ભોભિર્વિનમત્યેવ વેતસઃ

હન્તું ન શક્યાસ્તે વૃક્ષા મહૌઘૈર્વિનમન્તિ યે ।
ત્રુટ્યન્તિ ત્રાસાદેવાન્યે દ્રુમા મૂર્ખા ઇવોદ્ધતાઃ

એતદ્ગાઙ્ગં વચઃ શ્રુત્વા તથેત્યૂચે સરિત્પતિઃ ।
મેને ચ વૈતસીં વૃત્તિં શ્રેયસે દેશકાલયોઃ

***** સરિત્સાગરસંવાદઃ ॥ 23 ॥ *****
રાજ્ઞાં ધનં નિજા બુદ્ધિર્દાક્ષ્યં ચોત્સાહશાલિનામ્ ।
અલસા બુદ્ધિહીનાશ્ચ સર્વથા વિપદાં પદમ્

ઉષ્ટ્રઃ પરેણ તપસા પ્રજાપતિવરાત્પુરા ।
આલસ્યોપહતો ગ્રીવામવાપ શતયોજનીમ્

આસને ચોપવિષ્ટો ઽથ તયા પીલુવનેષુ સઃ ।
પ્રાણયાત્રાં સદા ચક્રે મન્યમાનો મહત્સુખમ્

દુર્દિનાભિહતે કાલે કદાચિત્તસ્ય જમ્બુકૈઃ ।
ક્ષુત્ક્ષામૈર્ભક્ષિતા ગ્રીવા દીર્ઘા સા મણ્ડલીકૃતા

***** ઉષ્ટ્રગ્રીવિકમ્ ॥ 24 ॥ *****
કુલીનાન્વિદિતાચારાન્રાજા કર્મસુ યોજયેત્ ।
પદે મહતિ વિન્યસ્તાઃ સંશયાયૈવ દુર્જનાઃ

ઉવાસ શ્વા કૃપાપાત્રમાશ્રમે કસ્યચિન્મુનેઃ ।
સ દૃષ્ટ્વા દ્વીપિનં ઘોરં કદાચિદવદદ્ભયાત્ ।
ભગવન્નેષ માં દ્વીપી ક્ષુધિતો હન્તુમાગતઃ

પાહિ પાહિતિ તેનોક્તઃ સ મુનિઃ કરુણાનિધિઃ ।
એતત્તુલ્યો ભવેત્યુક્ત્વા તં ચક્રે દ્વીપિવિગ્રહમ્

સો ઽપિ શ્વા દ્વીપિતાં પ્રાપ્તસ્ત્રસ્તો વ્યાઘ્રાત્પુનર્મુનિમ્ ।
ત્રાયસ્વેત્યભિધાયૈવ વ્યાઘ્રાતાં તદ્ગિરા યયૌ

સો ઽપિ મત્તગજાદ્ભીતઃ કાલેન મદમન્થરાત્ ।
મુનિના કલ્પિતાં પ્રીત્યા પ્રાપ્તૌ મત્તગજેન્દ્રતામ્

સો ઽપિ પઞ્ચાનનાદ્ભીતઃ કરાલાત્તાલકેસરાત્ ।
યાતસ્તચ્છાસનાદેવ સહસા મૃગરાજતામ્

અષ્ટપાદં મહાદંષ્ટ્રં દૃષ્ટ્વા શરભમાગતમ્ ।
સ વિષણ્ણો મુનિગિરા બભૂવ શરભઃ ક્ષણાત્

કાલેન શરભાકારઃ સર્વપ્રાણિભયંકરઃ ।
સ જાતદર્પઃ સહસા તં મુનિં હન્તુમુદ્યયૌ

અપધ્વસ્તસ્તતસ્તેન મુનિના હુંકૃતેન સઃ ।
સ બભૂવ પુનર્દીનઃ ક્ષણાદશુચિવિગ્રહઃ

ઇત્યવિજ્ઞાતશીલેભ્યો હીનેભ્યો વિતરઞ્શ્રિયમ્ ।
કુલાચારમનાલોચ્ય રાજા પતતિ સંશયે

***** શ્વઋષિસંવાદઃ ॥ 25 ॥ *****
નયમેવાંવિધં જ્ઞાત્વા રાજદણ્ડેન ગામિમામ્ ।
સર્વકામદુઘાં વીરઃ પાલયેન્ન તુ પીડયેત્

વસુહોમો ઽઙ્ગનૃપતિર્હિમવિચ્છિખરે પુરા ।
અવદદ્યૌવનાશ્વેન પૃષ્ટો દણ્ડસ્ય સંભવમ્

ધૃતો વર્શસહસ્રં પ્રાઙ્ભૂર્ધ્ના ગર્ભઃ પ્રાજાસૃજા ।
ક્ષુતેન સહસો ઽત્સૃષ્ટઃ સ શ્રીમાન્ક્ષુપ ઇત્યભૂત્

અત્રાન્તરે જગત્સર્વમાશાસનમયન્ત્રણમ્ ।
નિર્મર્યાદં વિલોક્યેદં વ્યાકુલો ઽભૂત્પ્રજાપતિઃ

અથાસ્ય વચસા રુદ્રઃ પ્રયયૌ દણ્ડતાં સ્વયમ્ ।
દંષ્ટ્રી ચતુર્ભુજો દીપ્તઃ શ્યામોષ્ઠચરણો જટી

દેવસ્તં વિષ્ણવે પ્રાદાદ્વિષ્ણુરઙ્ગિરસે દદૌ ।
સો ઽપિ શક્રમરીચિભ્યાં મરીચિર્ભૃગવે તતઃ

સ મુનિભ્યો દદૌ તે ઽપિ દિક્પતિભ્યો ક્ષુપાય તે ।
ક્ષુપશ્ચ મનવે પ્રાદાદ્દણ્ડં ધર્મસ્ય ગુપ્તયે

તસ્મિન્સમ્યક્પ્રણિહિતે રક્ષાયૈ પૂતતેજસિ ।
લભન્તે શાશ્વતં વીરા યશઃ સ્વર્ગં ચ ભૂમિપાઃ

ઇત્યુક્તમઙ્ગરાજેન માંધાતા પૃથિવીપતિઃ ।
નિશમ્યોત્ફુલ્લનયનઃ સાદરં તમપૂજયત્

***** વસુહોમોપાખ્યાનમ્ ॥ 26 ॥ *****
કામલોભોદ્ભવં પાપં રાજ્ઞો બ્રાહ્મમસેવયા ।
પુનશ્ચાકરણાદ્દાનાત્કીર્તનાચ્ચ વિનશ્યતિ

ત્રયી ત્રાતા તતો ધર્મં ભજતે ત્યક્તકિલ્વિષઃ ।
ઇત્યરિષ્ટેન પૃષ્ટઃ પ્રાઙ્ભુનિઃ કામર્દકો ઽબ્રવીત્

***** કામન્દારિષ્ટસંવાદઃ ॥ 27 ॥ *****
શીલમાભરણં રાજ્ઞાં સૌજન્યં વિદુષામિવ ।
શીલેન રાજતે લક્ષ્મીર્વસન્તેનેવ મઞ્જરી

રાજસૂયે શ્રિયં દૃષ્ટ્વા તવ દ્વેષવિપાકુલઃ ।
દુર્યોધનઃ પુરા પિત્રે દ્યૂતે કામં ન્યવેદયત્

ધૃતરાષ્ટ્રસ્તમવદત્પુત્ર મા ભવ વિપ્લુતઃ ।
પ્રવર્તન્તાં તવાપ્યન્તે યજ્ઞા વિપુલસંપદઃ

શીલવાન્પ્રાપ્સ્યસિ સદા લક્ષ્મીં પાણ્ડુસુતાધિકઃ ।
ન હિ શીલવતઃ કિંચિદ્વિદ્યતે ભુવિ દુર્લભમ્

શીલં રાજ્ઞાં દિશાં ચનન્દ્રસ્તારુણ્યં બહરિણીદૃશામ્ ।
મધુમાસશ્ચ વૃક્ષાણાં મનોહાર્યં વિભૂષણમ્

વિદેશેષુ ધનં વિદ્યા વ્યસનેષુ ધનં મતિઃ ।
પરલોકે ધનં ધર્મઃ શીલં તુ નિખિલં ધનમ્

શીલવિત્તોચિતં શક્રઃ પ્રદીપ્તવિભવં પુરા ।
બૃહસ્પતિપુરઃ પ્રાયાત્પ્રહ્લાદં બ્રાહ્મણાકૃતિઃ

શ્રેયો વદેતિ વિનયાદ્દૈત્યેન્દ્રસ્તેન શિષ્યવત્ ।
પૃષ્ટો બભાષે કાલેન પ્રાજાકાર્યૈકસક્તધીઃ

ત્રૈલોક્યરાજ્યં સંપ્રાપ્તં મયા શીલવતા સદા ।
શૃણોતિ વિદ્યા વિદુષાં કવીનાં સંશયે વચઃ

અનિર્ણીતમસંસ્પૃષ્ટમનાખ્યાતમચિન્તિતમ્ ।
સહસા ન ભજેત્કિંચિદપિ સ્વાદુ વિચારધીઃ

એતદેવ હિતં વિપ્ર સર્વેષામપિ દેહિનામ્ ।
વરં ગૃહાણ તુષ્ટો ઽહં તવ પ્રણયસેવયા

ઇત્યુક્તો દાનવેન્દ્રેણ તુષ્ટઃ પ્રોવાચ વૃત્રહા ।
સર્વં દેહિ નિજં મહ્યાં શીલં શીલવતાં વર

શ્રુત્વૈતત્સત્યવાગ્દૈત્યો દદાનીતિ તમબ્રવીત્ ।
શક્રો ઽપિ તદ્ગિરા પ્રાપ્ય પ્રયયૌ દ્વિજવેશભૃત્

ગતે તસ્મિન્મહોત્સાહે છાયારૂપો વરાકૃતિઃ ।
પ્રહ્લાદવિગ્રહાત્તૂર્ણં નિર્યયૌ પુરુષો બહિઃ

કો ઽસીતિ પૃષ્ટસ્તેનાથ સો ઽવદદ્દૈત્યભૂપતિમ્ ।
વિતીર્ણો ઽદ્ય ત્વયા કામાદહં શીલાભિધો ગુણઃ

ઉક્ત્વેતિ શક્રં યાતે ઽસ્મિન્નપરો નિરગાત્તતઃ ।
સો ઽપિ પૃષ્ટો ઽવદદ્દૈત્યં ધર્મો ઽહં શીલમાર્ગગઃ

વિનિઃસૃતસ્તૃતીયો ઽપિ સત્યમરમીત્યુવાચ તામ્ ।
અવદદ્વિત્તમસ્મીતિ ચતુર્થો ઽપ્યથ નિર્ગતઃ ।
અહં બલમિતિ ક્ષિપ્રં નિર્યાતઃ પઞ્ચમો ઽવદત્

તતઃ કમલપર્યઙ્કસ્થિતા કમલલોચના ।
પ્રહ્લાદવક્રાન્નિર્ગત્ય જગાદ કમલા સ્વયમ્

વ્રજામ્યહં હસસ્રાક્ષં યસ્તે શિષ્યો ઽભવદ્દ્વિજઃ ।
તસ્મૈ ત્વયા વિતીર્ણં હિ શીલં શીલવિભૂષણ

શીલાદનુગતો ધર્મઃ સત્યં તદનુયાયિ ચ ।
યાતં વિત્તં ચ તન્મૂલં બલં ચૈતન્નિબન્ધનમ્

એતેષુ સુરરાજસ્ય પ્રવિષ્ટેષુ ક્રમાદ્વપુઃ ।
શીલાશ્રયાં શ્રિયં વિદ્ધિ મામપિ પ્રસ્થિતાં વિભો

ઇત્યુક્ત્વા શક્રસદનં યયૌ લક્ષ્મીર્વિહાય તમ્ ।
એવં શીલોદ્ભવાઃ સર્વા દુર્યોધનવિભૂતયઃ

ઇત્યુક્તો ઽપ્યામ્બિકેયેન ન શશામ સુયોધનઃ ।
પૂજ્યેષુ વિમુખા મોહાત્સર્વથા હિ મુમૂર્ષવઃ

***** શીલવર્ણનમ્ ॥ 28 ॥ *****
એતત્પિતામહેનોક્તં શ્રુત્વા સર્વં નૃપોચિતમ્ ।
સ્મૃત્વા દુર્યોધનકથાં નિઃશ્વસ્યોવાચ ધર્મજઃ

આશા મમાભૂદ્વિપુલા સતતં ધૃતરાષ્ટ્રજે ।
યથા વનનિવૃત્તેષુ સા માસ્માસુ વિધાસ્યતિ

સર્વથા યુદ્ધરુચિના પ્રત્યાખ્યાતે જનાર્દને ।
આશા વિફલતાં નીતા સા તેન મમ સંવૃતા

તસ્માદ્વૈપુલ્યમાયાતાસ્તદ્ભઙ્ગે દુઃસહાઃ શુચઃ ।
નિવર્તન્તે કથં નામ કથ્યતાં મે પિતામહ

પૃષ્ટો યુધિષ્ઠિરેણેતિ પુનઃ શાન્તનવો ઽબ્રવીત્ ।
આશા સુમહતી પાર્થ દશા જીવિતહારિણી

હૈહયો રાજપુત્રઃ પ્રાક્સુમિત્રો નામ કાનને ।
જવાદનુસસારૈકં કુરઙ્ગં વેગવત્તરમ્

સમેષુ તરુકુઞ્જેષુ શ્વભ્રેષુ વિષમેષુ ચ ।
મૃગાનુસારી સુચિરાત્સ ધન્વી ક્લમમાયયૌ

તતસ્તપોવનં પ્રાપ્ય દૃષ્ટનષ્ટે મૃગે પુનઃ ।
આશાવિનાશસંતપ્તો મુનીનામવિશત્સભામ્

સ તાન્પ્રણમ્ય પપ્રચ્છ કષ્ટામાશાં મહત્તમામ્ ।
મુનિસ્તં વૃષભો નામ બભાષે સસ્મિતાનનઃ ।
રાજપુત્ર કૃશામાશાં જહિ દુઃખાનુબન્ધિનીમ્

ભૂરિદ્યુમ્નઃ પુરા રાજા વીરદ્યુમ્નાભિધં સુતામ્ ।
વિચિન્વન્હૃતમશ્વેન બદર્યાશ્રમમાયયૌ

તતસ્તપોવનં પ્રાપ્ય દૃષ્ટનષ્ટે મૃગે પુનઃ ।
આશાવિનાશસંતપ્તો મુનીનામવિશત્સભામ્

સ તાન્પ્રણમ્ય પપ્રચ્છ કષ્ટામાશાં મહત્તમામ્ ।
મુનિસ્તં વૃષભો નામ બભાષે સ સ્મિતાનનઃ

રાજપુત્ર કૃશામાશાં જહિ દુઃખાનુબન્ધિનીમ્ ।
ભૂરિદ્યુમ્નઃ પુરા રાજા વીરદ્યુમ્નાભિધં સુતમ્

તનુર્નામ મુનિસ્તત્ર પ્રાંશુઃ કૃશતરાકૃતિઃ ।
દુઃખાન્તેનાવદત્પૃષ્ટો મા રાજન્વિક્લવો ભવ

ન વિદ્યતે જનઃ કશ્ચિદાશયા યો ન હીયતે ।
ન ચ પશ્યામિ તં લોકે યાચકં યો ઽભિમન્યતે

કૃતઘ્નેષુ નૃશંસેષુ કુટિલેષ્વલસેષુ ચ ।
આશાદૌર્વલ્યમાયાન્તિ શરદીવાલ્પનિમ્નગાઃ

ધિક્તાં કૃશતરામાશાં કાયશોષવિધાયિનીમ્ ।
પ્રતિશ્રુતમસંપ્રાપ્ય હૃદયાત્પરિવર્તતે

પુત્રે મૃતે વા નષ્ટે વા પિતુરેકાત્મજસ્ય વા ।
આશા દહતિ ગાત્રાણિ સા કૃશાપિ મહીયસી

વૃદ્ધાનાં પુત્રલાભેષુ નિત્યમાશા ભવન્તિ યાઃ ।
સ્થાવિરે જીર્ણકાયાનાં તાઃ કૃશા અપિ દુઃસહાઃ

ભ્રામયત્યાપ્તમાત્રૈવ શોષયત્યાયતી કૃશા ।
હન્તિ મગ્ના જટિલ્યેવ ધિગાશાં મૃત્યુદાયિનીમ્

ઇત્યુક્ત્વા તનયં રાજ્ઞે સ મુનિર્દિવ્યલોચનઃ ।
અદર્શયત્સ્વયં ચાભૂત્પ્રકટં ધર્મવિગ્રહઃ

***** ઋષભગીતાઃ ॥ 29 ॥ *****
આશાપાશાન્પરિત્યજ્ય યોગીવ વિજિતેન્દ્રિયઃ ।
પાતુર્મહસિ કૌન્તેય પૃથ્વીં પૃથુરિવાપરઃ

કોશમૂલં બલં રાજ્ઞાં તસ્મિન્ક્ષીણે યથા તથા ।
અબ્રાહ્મણધનૈઃ કાર્યાત્તદ્વૃદ્ધિર્ધર્મસંપદે

***** રાજધર્માઃ ॥ 30 ॥ *****
વક્તારં સર્વધર્માણાં સિદ્ધસિન્ધુસુતં નૃપઃ ।
ક્ષીણકોશસહાયાનાં વૃત્તિં પપ્રચ્છ ભૂભુજામ્

બલિભિર્વિજિતો રાજા ભિન્નમન્ત્રો નિરાશ્રયઃ ।
નિરુત્સાહતયા ભ્રષ્ટઃ કિં શ્રેયઃ સંશ્રયેદિતિ

ભીષ્મો ઽવદન્નરપતિઃ ક્ષીણઃ સંધાય વૈરિભિઃ ।
શનૈઃ કોશબલાદીનાં યત્નાત્કુર્યાદ્વિવર્ધનમ્

તૂર્ણં વર્તેત સામ્ના વા ત્યક્તાત્મા વારણં વ્રજેત્ ।
ઉભયોરન્તરે તિષ્ઠન્દીર્ઘસૂત્રો વિનશ્યતિ

વિપદાનાં મૂલઘાતી યો ઽયં કોશાપરિક્ષયઃ ।
ઉત્થાનોપહતાસ્તેન પ્રભવન્તિ ન તાઃ કિલ

ગૃધ્રાઃ પ્રયાન્ત્યેવ શવં દગ્ધમઙ્ગારકાષ્ઠકમ્ ।
ન તુ દારિદ્ર્યસંસ્પષ્ટં કશ્ચિત્સ્પૃશતિ પૂરુષમ્

અપિ ક્લિન્નસિરાજાલં પૂતિર્યુષિતં શવમ્ ।
ન તથા વર્જયન્ત્યારાદ્ધનહીનં યથા જનમ્

વિલુપ્તવિભવોદ્ભ્રાન્તચેતસાં વિષમે પદે ।
અનશ્વરમનાક્રમ્યં મર્યાદા માનિનાં ધનમ્

અપ્યનુત્સૃષ્ટમર્યાદો દસ્યુઃ સ્યાન્ન વિશૃઙ્ખલઃ ।
મર્યાદા સંપદાં ધામ મૂઢતા વિપદામિવ

પુરા દસ્યુપતિર્વીરઃ કોપવ્યો ગુરુપૂજકઃ ।
અપરિત્યક્તમર્યાદઃ પ્રાપ સિદ્ધિમનુત્તમામ્

રક્ષિતા ન્યસ્તશસ્ત્રાણાં દ્વિજાનાં યોષિતાં તથા ।
નિઃશેષદાનવસખઃ સ લેભે વિપુલં યશઃ

***** કોપવ્યચરિતમ્ ॥ 31 ॥ *****
ન તજ્જગતિ નામાસ્તિ યદનાક્રમ્યમાપદામ્ ।
શરીરરક્ષા પ્રથમં તાસાં બુદ્ધિશ્ચ ભેષજમ્

પ્રાપ્તજ્ઞો દીર્ઘદર્શી ચ દીર્ઘસૂક્ષત્રશ્ચ સાનુગાઃ ।
બહુપુત્રાઃ પુરા મત્સ્યા ન્યવસન્સલિલાશયે

સ્રાવ્યમાણો જલે તત્ર ધીર્વરૈસ્તજ્જિઘૃક્ષયા ।
દીર્ઘદર્શી પરાનૂચે ગચ્છામો માનસાન્તરમ્

ઇત્યર્થિતૌ તેન યદા તૌ વિમોહાન્ન જગ્મતુઃ ।
દીર્ઘદર્શી તદા પૂર્વં સ્વયં પ્રાયાત્સરઃ પરમ્

તતઃ સ્રુતજલે દાશૈઃ કૃષ્ટે મત્સ્યકદમ્બકે ।
લલમ્બે કૃતકં ધામ્નિ પ્રાપ્તજ્ઞો મૃતવત્સ્વયમ્

સો ઽફાલાનખિલાન્મત્સ્યાન્હત્વા પ્રોતાનથાપરાન્ ।
જલાન્તરે ક્ષાલંનાય વિક્ષિપુર્જાલજીવિનઃ

ન્યસ્તેષુ તેષુ નિઃશઙ્ખૈર્નદીષ્વમ્ભસિ ધીવરૈઃ ।
અલક્ષિતો યયૌ તૂર્ણં પ્રાપ્તજ્ઞો ધીમતાં વરઃ

અર્ધજીવસ્તુ વિચલન્દીર્ઘસૂત્રો મહાકૃતિઃ ।
વ્યપાદ્યત નિષાદેન લગુડૈર્જર્જરીકૃતઃ

***** દીર્ઘદર્શીયમ્ ॥ 32 ॥ *****
બહુનાં ગોચરં યાતો વૈરિણાં વિષમે સ્થિતઃ ।
કુર્યાદ્બલાધિકં તેભ્યો મિત્રં કિંત્વતિશઙ્કિતઃ

ન્યગ્રોધમૂલનિલયઃ પ્રલયો મૂષિકઃ પુરાઃ ।
લોમશં નામ માર્જારં જાલબદ્ધં વ્યલોકયત્

બદ્ધે તસ્મિન્ગતાશઙ્કઃ સ જિઘ્રંશ્ચપલાનનઃ ।
ભક્ષ્યં નિશિ ચચારાખુર્વિલિખન્નખરૈર્મહીમ્

હરિતં નામ સો ઽપશ્યન્નકુલં લોહિતાનનમ્ ।
ચન્દ્રકાખ્યમુલૂકં ચ કૂજન્તં ઘોરલોચનમ્

તૌ દૃષ્ટ્વા બલિનૌ ભીતઃ સંપ્રાપ્તે પ્રાણસંશયે ।
મૂષિકઃ કલયન્સર્વા દિશઃ ક્ષણમચિન્તયત્

નકુલોલૂકભીતો ઽહં માર્જારં બલિનાં વરમ્ ।
સંશયે વિષમસ્થાનાં સંધિસ્ત્રાણં હિ શત્રુણા

સ નિશ્ચિત્યેતિ તત્પાશચ્છેદાયોદ્યતમાનસઃ ।
માર્જારમવદન્નીલકાચકાચરલોચનમ્

અમિત્રો મિત્ત્રતાં યાતિ મિત્ત્રમાયાત્યમિત્રતામ્ ।
કાલેન તસ્માચ્છેત્સ્યામિ પાશં તે મિત્ત્રતાં ગતઃ

શ્રુત્વૈતન્મધુરં હૃષ્ટો માર્જારઃ સુહૃદં વ્યધાત્ ।
ગાઢમઙ્કે પરિષ્વજ્ય મૂષિકં વિપદિ સ્થિતઃ

તદ્દૃષ્ટ્વા નકુલોલૂકૌ નિરાશાવાશ્વભક્ષણે ।
બભૂવતુર્ભુગ્નમુખૌ બલવત્પ્રીતિશઙ્કિતૌ

શનૈઃ શનૈર્મુષિકો ઽથ ચિચ્છેદ સ્નાયુબન્ધનમ્ ।
તં તૂર્ણં તૂર્ણમિત્યૂચે માર્જારશ્ચિરકારિણમ્

સ્વાર્થમુદ્દિશ્ય લમ્બન્તે યે ક્ષણં પ્રીતિતન્તુભિઃ ।
ધૂર્તાંસ્તાન્કાર્યશેષેણ યાપયેત્કાર્યયાચકાન્

એતદ્ધ્યાત્વા ધિયૈવાખુર્લુબ્ધકાગમનાવનધિ ।
એકપાશાંશશેષં તં ચકાર નયકોવિદઃ

પ્રાતર્ઘોરતરે પ્રાપ્તે ચણ્ડાલે પરિઘાભિધે ।
જાલનિક્ષિપ્તનયને સશસ્ત્રે પાશજીવિનિ

પાશશેષં ચકર્તાખુશ્છિત્વા ચ બિલમાવિશત્ ।
યાતો વ્યાધો નિરાશશ્ચ માર્જારે વિદ્રુતે દ્રુતમ્

તસ્માન્મ્હાભયાન્મુક્તઃ કાલેનાભ્યેત્ય મૂષિકમ્ ।
અન્તઃસ્થિતં બિલદ્વારાન્માર્જારઃ પ્રણતો ઽવદત્

અહં સ તે પરં મિત્ત્રમુપકારવશીકૃતઃ ।
ભૃશમુત્કણ્ઠિતાં પ્રાપ્તઃ સખે નિર્ગમ્યતામિતઃ

ઇતિ બ્રુવાણં માર્જારં દૃષ્ટ્વા ભક્ષણદીક્ષિતમ્ ।
શુક્લતીક્ષ્ણાદ્રદશનં શ્મશ્રુસૂચીચિતાનનમ્

જિઘ્રાન્તં મુષિકામોદમર્ધોન્મીલિતલોચનમ્ ।
ઉચ્ચૈકપાદનિભૃતં તમભાષત મૂષિકઃ

સૌહાર્દેનોપયુક્તઃ પ્રાક્તવ ચાહં ભાવંશ્ચ મે ।
ગમ્યતાં સ ગતઃ કાલો ન ભૂમિર્વઞ્ચનેષ્વહમ્

યદ્ભવાન્મધુરં વક્તિ તન્મહ્યં નાદ્ય રોચતે ।
યાચકઃ કાર્યકાલો ઽસાવધુના નાસ્તિ સંગતમ્

નિજપ્રયોજનાપેક્ષાપેશલપ્રિયભાષણણ્ ।
દુર્બલઃ ક્રૂરમનસં ધીરઃ દૂરાદેવાર્યચેતસમ્ ।
ન શ્રેયો ઽસ્તિ વિરુદ્ધો હિ ભોજ્યભોક્તૃસમાગમઃ

કૃતજ્ઞ ભવસે મિત્ત્રં દૂરાદેવાર્યચેતસમ્ ।
ન શ્રેયો ઽસ્તિ વિરુદ્ધો હિ ભોજ્યભોક્તૃસમાગમઃ

નિરસ્ય બહુભિર્વાક્યૈર્માર્જારમિતિ મૂષિકઃ ।
બિલં તત્યાજા કાલેન દૃષ્ટં ધૂર્તેન શત્રુણા

***** માર્જારમૂષિકસંવાદઃ ॥ 33 ॥ *****
એવમેષ નયઃ પ્રાજ્ઞૈર્જ્ઞાતવ્યઃ શત્રુસંધિષુ ।
ન વિશ્વસેત્પ્રિયગિરાં વિશેષેણ કૃતાગસામ્

કામ્પિલ્યે નગરે પૂર્વં બ્રહ્મદત્તસ્ય ભૂપતેઃ ।
ઉવાસ પૂતના નામ વિહગી જીવજીવિકા

સા રાજભવને જાતવિસ્રમ્ભાજીજનત્સુતમ્ ।
તત્પુત્રતુલ્યજન્મા ચ પુત્રો ઽભૂત્તસ્ય ભૂભુજઃ

વિતીર્ય સાગરદ્વીપસંજાતં સા ફલદ્વયમ્ ।
સ્વપુત્રં રાજુપત્રં ચ બાલ્યે ઽપિ બલિનૌ વ્યધાત્

તતઃ કદાચિદ્વિહગં શિશું રાજસુતો બલી ।
આદાય કેલિસંસક્તં ચકાર ગતજીવિતમ્

વિલોક્ય નિહતં પુત્રં સમભ્યેત્યાથ પૂતના ।
તુણ્ડેન રાજપુત્રસ્ય ક્રુદ્ધા નેત્રે વ્યદારયત્ ।
પ્રતિકૃત્ય નિકારેણ દુઃખિતા ગન્તુમુદ્યયૌ

વ્રજન્તીં બ્રહ્મદત્તસ્તાં હર્મ્યાદાલોક્ય સંભ્રમાત્ ।
વિદારિતાક્ષં પુત્રં ચ જગાદાચ્છાદ્ય વિક્રિયામ્

અપકારે પ્રતિકૃતે વૈરં વૈરેણ પાતિતમ્ ।
કોપઃ સામ્યાદપક્રાન્તો મા ગમઃ પુત્રિ પૂતને

તચ્છ્રુત્વોવાચ વિહગી નેદાનીમસ્તિ સંગતમ્ ।
કૃતપ્રતિકૃતં વૈરમભ્યાસાદ્દ્વિગુણં ભવેત્

શ્રુત્વા ચ ગુરુવૃદ્ધેભ્યઃ પુરાણમપિ વિસ્મૃતમ્ ।
સહસા નવતાં યાતિ વૈરં કોટરવહ્નિવત્

કૃતાપકારે વિશ્વાસં મોહાદ્યો યાતિ બાલિશઃ ।
સ વિસ્મૃતાત્મા સહસા યાતિ કાલવિધેયતામ્

ગીતેનેવ કુરઙ્ગાણમામિષેણેવ પક્ષિણામ્ ।
બડિશેનેવ મત્સ્યાનાં વિશ્વાસનવ્યથા નૃણામ્

પ્રિયવાદ્યૈર્વિભિન્નાનાં સંશ્લેષઃ કિલ દુર્લભઃ ।
મુક્તાફલાનાં ભગ્નાનાં જતુલેશૈર્ન સંધયઃ

ધિક્તં કુદેશઃ યત્રાત્મા ન શેતે ઽશાઙ્કિતઃ સુખમ્ ।
પ્રવાદઃ કિલ સત્યો ઽયં યદાત્માર્થે મહીં ત્યજેત્

ઇતિ બ્રુવાણા સા રાજ્ઞા પ્રાર્થિતાપિ પુનઃ પુનઃ ।
અવિશ્વાસભયાત્પ્રાયાત્ત્યક્ત્વા પ્રણયગૌરવમ્

***** બ્રહ્મદત્તપૂતનાસંવાદઃ ॥ 34 ॥ *****
આપત્કાલે ઘૃણાં ત્યક્ત્વા કૃતસ્નેહેષુ ગૌરવૈઃ ।
પ્રતિકૂલેષુ વર્તેત પ્રતિકૂલતરં ધિયા

રાજ્ઞા શત્રુન્તપાખ્યેન વૃત્તિં નીતિં ચ ભૂભુજામ્ ।
કણિઙ્કનામા નીતિજ્ઞઃ પુરા પૃષ્ટો ઽબ્રવીન્મુનિઃ

મૂલચ્છેદં રિપોઃ કુર્યાદથવા ન પ્રકોપયેત્ ।
અન્યથાસૌ વિનાશાય પાદસ્પૃષ્ટ ઇવોરગઃ

જનં વિશ્વસયેદ્વાચા શૌચં દમ્ભેન દર્શયેત્ ।
પ્રગાણૈઃ શપથૈઃ શાસ્ત્રૈઃ શત્રું સેવેત શમ્બરૈઃ

અતીતશાન્તયે સ્નેહૈ સમં જડમનાગતૈઃ ।
પ્રત્યક્ષૈરુપપત્રૈશ્ચ પિણ્ડિતૈઃ ફલવર્જિતૈઃ

તૂલવત્સહસા ક્ષિપ્રં જ્વલેદવસરે ક્વચિત્ ।
મન્દપ્રતાપો ધૂમાઙ્કો ન ભવેદ્દ્રુમવહ્નિવત્

પ્રયોજનાર્થિનઃ કુર્યાદાશાબન્ધાન્સદા મદા ।
ન હિ કશ્ચિત્કૃતે કાર્યે કર્તારમનુમન્યતે

લોકાપવાદાદુદ્વેગો માર્દવં ચિરકારિતમ્ ।
અસંવૃત્તિઃ સ્વમન્ત્રે વા મૂલચ્છેદોર્ઽથસંપદામ્

પ્રસુપ્તો બધિરો ઽન્ધો વા કાલે સ્યાત્સ્વાર્થસિદ્ધયે ।
પ્રપાતમધુવત્તિષ્ટેદ્દુર્લભઃ સર્વદેહિનામ્

દારુણઃ સ્યાન્મુખે સ્વાદુર્ગુડલિપ્ત ઇવોપલઃ ।
વિશેદન્તશ્ચ શત્રૂણાં મધુદિગ્ધ ઇવ ક્ષુરઃ

દીર્ઘમાશામિષં દાતું ચિન્તયેજ્જ્ઞાનસંગ્રહમ્ ।
આશાં નિઘ્નૈર્નમિત્તૈશ્ચ હેતુભિશ્ચ તથા વદેત્

ન યથા રતિમાયાતિ સંવત્સરશતૈરપિ ।
અતૃપ્તિજનકા પ્રીતિર્દદ્યાત્સ્વસ્યાન્તરં નૃણામ્

કાકવત્પરિશઙ્કેન નાશયેન્મૃગમુગ્ધતામ્ ।
ચારૈર્ભવેચ્ચ સર્વજ્ઞઃ પ્રહરેદ્વ્યસને રિપૌ

પૂર્વં માયાભિઘાતી સ્યાદ્ધતં શોચેત્સ્વબન્ધુવત્ ।
ન કુર્યાન્નિષ્ફલં વૈરં ન હરેદપ્યપુષ્કલમ્

દન્તાનાં શાતનં મિથ્યા શુષ્કાસ્થિપરિચર્વણમ્ ।
શૃણવદ્વ્યાધિવચ્છેષં ન શત્રોઃ પરિવર્જયેત્

અપિ પુત્રં સ્વયં હન્યાદર્થવિઘ્નવિધાયિનમ્ ।
ગૃધ્રવદ્દીર્ઘદર્શી સ્યાદ્બકવત્કપટવ્રતઃ

શાર્દૂલવન્મહોત્સાહઃ કુટિલશ્ચ ભુજઙ્ગવત્ ।
ભેદનાય સદા કુર્યાત્પરેષાં પૌરસાન્ત્વનમ્

ગણાંશ્ચોપજપેત્પૂર્વં ધનૈરાકૃષ્ય વલ્લભાન્ ।
પણ્ડિતૈર્વૈરમુત્પાદ્ય ન નિઃશઙ્કઃ સુખં ચરેત્

એતદ્બુદ્ધ્વૈવ નિખિલ નનુ સેવેત સજ્જનમ્ ।
સુવેરરાજઃ શ્રુત્વૈતદ્ભારદ્વાજેન ભાષિતમ્ ।
કણિઙ્કખ્યેન મુનિના બભૂવ નયકોવિદઃ

***** કણિઙ્કોપાખ્યાનમ્ ॥ 35 ॥ *****
આપદં કાલદૌરાત્મ્યાદ્દેવદોષેણ વા બુધઃ ।
સંપ્રાપ્તો દૈવદિષ્ટાદ્વા ધિયા વર્તેત સંકટે

અયમેવ સદોપાયો ભાવિ કલ્યાણસંપદામ્ ।
ત્રિવર્ગસાધનં દેહં રક્ષેદાપત્સુ યદ્બુધઃ

અનાવૃષ્ટિહતે કાલે પુરા દ્વાદશવાર્ષિકે ।
કથાશેષેષુ તોયેષુ દુર્ભિક્ષક્ષપિતે જને

ઉત્સન્ને ધર્મસંતાને શવાકીર્ણે મહીતલે ।
ત્યક્ત્વાગ્નિદૈવતાઃ સર્વે મુનયો લુપ્તસંયમાઃ

બભ્રમુર્નષ્ટસંકેતા નિર્દગ્ધાશ્રમકાનનાઃ ।
વિશ્વામિત્રો ઽથ વિચરન્નવાપ શ્વપચાલયમ્

કૃત્તપ્રાણિવસાવિસ્રં શુષ્કમાંસાસ્થિભાલિકમ્ ।
આયાસનિયમાવાસં શ્વચર્માસ્તીર્ણપક્કણમ્

શોણિતાપૂર્ણપિઠરં સરમાસઙ્ગસંકુલમ્ ।
સ્નાયુપ્રલમ્બસંબાધં કઙ્કાલશકલાકુલમ્

ક્ષુત્ક્ષામકુક્ષિસ્તત્રાપિ મુનિર્ભિક્ષામયાચત ।
અર્થમાનો ઽપિ સ યદા તતો લોભેન કિંચન

તદા કૃચ્છ્રાં દશાં યાતઃ પપાત ભુવિ મૂર્છિતઃ ।
સો ઽચિન્તયદહો કષ્ટમિયમાપદુપસ્થિતા

શ્વમાંસલેશમથવા હરામિ નિશિ ચૌરવત્ ।
પ્રાણાર્થી સર્વમાદદ્યાત્સર્વતઃ સ્થિતિવિપ્લવે

આપદિ પ્રાણરક્ષા હિ ધર્મસ્ય પ્રથમાઙ્કુરઃ ।
એતચ્ચિન્તયતસ્તસ્ય કૃષ્ણરાત્રિઃ પ્રવર્તિતા

શ્વપાકવઞ્ચિતાનેકકાકપક્ષૈરિવાવૃતા ।
સ સક્તિકાં સ્નાયુતત્ત્રીં લમ્બમાનાં વિચિન્ત્ય સઃ

કુટીદ્વારં શનૈઃ પ્રાપ્ય સકમ્પો હર્તુમુદ્યયૌ ।
અન્તઃ પ્રસુપ્તો નિર્નિદ્રઃ શ્લેષ્મવ્યાલગ્નલોચનઃ

વૃદ્ધઃ શ્વજીવી પ્રોવાચ તં કાસોદ્ધર્ઘરસ્વરઃ ।
સ્નાયુરાકૃષ્યતે કેન નાસ્મિ નિદ્રાવશં ગતઃ

એષ શસ્ત્રેણ સહસા હન્યતે યો ઽત્ર લમ્બતે ।
વિશ્વામિત્રો નિશમ્યૈતત્તમૂચે દુર્બલસ્વરઃ

કૌશિકો ઽહં મુનિઃ પ્રાણરક્ષાયૈ ચૌરતાં ગતઃ ।
અલબ્ધભૈક્ષઃ ક્ષુત્ક્ષામો હરામ્યેનાં શ્વજાઘનીમ્

અધર્મો નાતુરસ્યાસ્તિ ઘોરં કૃચ્છ્રં ગતસ્ય ચ ।
મૂલં ચ જીવો ધર્મસ્ય તસ્મિન્નાપત્સુ રક્ષ્યતે

પ્રવર્તન્તે પુનઃ સર્વાઃ સદાચારોચિતાઃ ક્રિયાઃ ।
ઇત્યુક્તો મુનિના વૃદ્ધઃ સમુત્થાય જગાદ સઃ

અહો નુ ભગવન્પ્રાણલોભાત્પાપં પ્રશંસસિ ।
યુષ્માભિરેવ વિહિતો ભક્ષ્યાભક્ષ્યેષુ નિર્ણયઃ

સ કથં જીવિતભ્રંશભયાત્પાપે પ્રવર્તસે ।
ન વારયામિ તે માંસં વિતરામિ ન તે સ્વયમ્

વક્તાસિ સર્વધર્માણાં મોહાન્મા નિરયં ગમઃ ।
એતત્સ મુનિનાકર્ણ્ય જગાદ પ્રસ્ખલન્મુહુઃ

યસ્મિંસ્તપશ્ચ સત્યં ચ સ્વજ્ઞાન ચ પ્રતિષ્ઠિતમ્ ।
શરીરે રક્ષિતે તસ્મિન્સર્વં ભવતિ રક્ષિતમ્

અભક્ષ્યં ભક્ષયિત્વાપિ વિમુક્તઃ પ્રાણસંશયાત્ ।
વ્રતતીર્થેષુ પુણ્યેન ક્ષપયિષ્યામિ પાતકમ્

ઇત્યુક્ત્વા તાં સમાદાય યયૌ તૂર્ણં શ્વજાઘનીમ્ ।
અસ્મિન્નવસરે મેઘા વવર્ષુઃ સસ્યસંપદઃ

ઇત્યેવં પ્રાણરક્ષાયૈ મુનિનાપ્યતિગર્હિતે ।
શ્વમાંસે વિહિતા બુદ્ધિસ્તસ્માત્ત્રાયેત જીવિતમ્

***** વિશ્વામિત્રશ્વપચસંવાદઃ ॥ 36 ॥ *****
ધર્મસૂનુર્નિશમ્યૈતદ્ભીષ્મં પપ્રચ્છ વિસ્મિતઃ ।
પિતામહ ગતિં બ્રૂહિ શરણાગતરક્ષિણામ્

એતત્પૃષ્ટો નૃપતિના પ્રાહ શન્તનુનન્દનઃ ।
પૃષ્ટઃ પૂર્વં જગાદેદં મુચુકુન્દેન ભાર્ગવઃ

વિપુલે દુર્દિનાયાસે લુબ્ધકઃ કાનને પુરા ।
શીતસંપિણ્ડિતો રાત્રૌ મૂલે સુષ્વાપ શાખિનઃ

સ્કન્દે વિટપિનસ્તસ્ય કપોતઃ કૃતસંશ્રયઃ ।
વાસરાન્તે ઽપિ નાયાતાં સ્મૃત્વા ભાર્યામતપ્યત

વિલલાપ સ સંતપ્તઃ પ્રિયાવિરહકાતરઃ ।
કપોતી તચ્ચ શુશ્રાવ બદ્ધા વ્યાધેન પઞ્જરે

સા તમૂચે સુકૃતિનો ન પ્રયાન્તિ વિષણ્ણતામ્ ।
પ્રથમં સુકૃતમેતચ્છરણાગતરક્ષણમ્

લુબ્ધકો વૃક્ષમૂલે ઽસ્મિન્સુપ્તો હ્યસ્મૈ યથોચિતમ્ ।
પૂજાં વિધત્સ્વ શીતાર્તઃ શરણં હ્યેષ વાઞ્છતિ

પ્રયસ્યા વચનં શ્રુત્વા લુબ્ધકં વિહગો ઽબ્રવીત્ ।
ભદ્ર મદ્ગૃહમાપ્તો ઽસિ વિતરામિ તવેપ્સિતમ્

શીતાર્દિતસ્તદાકર્ણ્ય લુબ્ધકસ્તમયાચત ।
વહ્નિં સો ઽપિ ખગસ્તૂર્ણં માનિનાય દિવો ઽન્તિકમ્

તૃણપર્ણસુસિદ્ધે ઽગ્નૌ જ્વલિતે લુબ્ધકસ્તતઃ ।
વિનષ્ટશીતઃ ક્ષુત્ક્ષામસ્તમયાચત ભોજનમ્

માં ભક્ષયેતિ કારુણ્યાન્નિગદ્ય વિહગઃ સ્વયમ્ ।
વિવેશ વહ્નિં તદદ્દૃષ્ટ્વા વ્યાધો ઽપ્યનુશયં યયૌ

સ ત્યક્ત્વા કૂટયન્ત્રાણિ સમુત્પાટ્ય ચ પઞ્જરમ્ ।
વિરક્તઃ કાનનં પ્રાયાદ્વિહિતાનશનવ્રતઃ

કપોતે ત્રિદિવં યાતે વિમાનેનાર્કવર્ચસા ।
ભર્તારમનુશોચન્તી કપોતી વહ્નિમાવિશત્

તસ્યાં નિવસમાનાયાં ભર્ત્રા સહ સુરાલયે ।
દાવાનલે તનું ત્યક્ત્વા લુબ્ધકો ઽપિ દિવં યયૌ

***** લુબ્ધકકપોતીયમ્ ॥ 37 ॥ *****
પાપમર્જિતમજ્ઞાનાત્કથં નશ્યતિ દેહિનામ્ ।
પૃષ્ટો યુધિષ્ઠિરેણેતિ પુનઃ શાન્તનવો ઽબ્રવીત્

ઇન્દોતાખ્યં મુનિવરં રાજા પારિક્ષિતિઃ પુરા ।
બ્રહ્મહત્યાકુલઃ પ્રાયાદ્વિશ્વસ્તઃ શરણં વને

મુહુસ્તેન નિરસ્તો ઽપિ પાપસંસર્ગભીરુણા ।
નિનાય કરુણૈર્વાક્યૈસ્તં રાજા કરુણાર્દ્રતામ્

તસ્ય કીર્તયતઃ પાપં તપ્તસ્યાનુશયાગ્નિના ।
તીર્થાપ્લુતસ્ય શનકૈઃ સ મુનિર્યાજકો ઽભવત્

અશ્વમેધેન વિધિવત્પૂતાત્મા સો ઽથ ભૂપતિઃ ।
તારિતઃ કિલ્બિષાદ્ધોરાદિન્દોતેન કૃપાલુના

***** ઇન્દોતપારિક્ષિતીયમ્ ॥ 38 ॥ *****
વ્યયસાયેન બુદ્ધ્યા ચ નિશ્ચયેન ચ દેહિનઃ ।
તરન્તિ નરકં બાલં શુશુચુર્બાન્ધવાઃ પુરા

તાન્સમેત્યાબ્રવીદ્ગૃધ્રો ગમ્યતાં ત્યજ્યતાં શિશુઃ ।
ઇમામવસ્થાં પર્યન્તે કો નામ ન ગમિષ્યતિ

મા તિષ્ઠત ચિરં ઘોરે શ્મશાને પ્રેતબાન્ધવાઃ ।
ઇહ મર્ત્યસહસ્રાણિ યયુર્યાસ્યન્તિ ચ ક્ષયમ્

શ્રુત્વૈતદ્બાલકં ત્યક્ત્વા શનૈસ્તાન્ગન્તુમુદ્યતામ્ ।
ઉવાચ જમ્બુકો ઽભ્યેત્ય ધિગ્યુષ્માન્નિર્ઘૃણાશયાન્

અહો નુ દારુણા યૂયં ત્યક્ત્વા ગચ્છન્તિ યે સુતમ્ ।
ગતાસવો ઽપિ જીવન્તિ કદાચિત્સુપ્તભૌતિકાઃ

કિંત વો ભયં શ્મશાને ઽસ્મિન્યાતો ઽસ્તં ન દિવાકરઃ ।
તિરશ્ચામપિ બાલે ઽસ્મિઞ્જાયતે કરુણાકણઃ

શૃગાલેનેતિ ગદિતે પુનઃ શવભૃતશ્ચ તાન્ ।
ગૃધ્રો જગાદ ચિત્રં વો જમ્બુકસ્ય ગિરા ભ્રમઃ

જીવરત્નભૃતો યૂયં કાષ્ઠલોષ્ઠોપમાકૃતેઃ ।
સ્નેહેન પાતજીવસ્ય શિશોઃ કિં યાત મૂઢતામ્

વનં વ્રજત વૈરાગ્યાત્તપઃ કુરુત વા મહત્ ।
વિયોગસારે સંસારે સત્યાન્નાન્યત્પરાયણમ્

અન્યેન વર્ત્મના પુત્રઃ પિતા ચાન્યેન ગચ્છતિ ।
સ્વકર્મભિઃ પરે લોકે ત્યજત સ્નેહવિક્રિયામ્

યાન્ત્યેવ વૃદ્ધાસ્તરુણા બાલા ગર્ભગતાસ્તથા ।
ક્રિયતે કિં વિચારો ઽસ્તિ ન કાલસ્ય પ્રમાથિનઃ

બન્ધૂનામિદમાનૃણ્યં સ્થિતિજ્ઞાનં પ્રચક્ષતે ।
મૃતઃ પ્રલાપં બાષ્પં ચ ન શૃણોતિ ન પશ્યતિ

વત્સરાણાં સહસ્રં મે સાગ્રં જાતસ્ય વર્તતે ।
નિર્ગતાસુર્મયા દૃષ્ટઃ પ્રલાપૈર્નોત્થિતઃ ક્વચિત્

ઇત્યુક્ત્વા વિરતે ગૃધ્રે ગોમાયુઃ પુનરબ્રવીત્ ।
દયાં કુરુત કાન્તે ઽસ્મિન્બાલે કમલલોચને

શમ્બુકસ્ય વધાત્પૂર્વં મૃતો ઽપિ બ્રાહ્મણાત્મજઃ ।
દશકણ્ઠદ્વિષો રાજ્યે જીવિતં પ્રાપ દુર્લભમ્

કરાભ્યાં શિશુનાનેન વિતીર્ણં સલિલાઞ્જલિમ્ ।
કદાચિત્પાસ્યતિ પિતા સુકૃતી પરલોકગઃ

ભાષિતે જમ્બુકેનેતિ ગૃધ્રઃ પુનરુવાચ તાન્ ।
સન્તઃ શોકામયે નૄણાં ન પ્રશંસન્તિ ભેષજમ્

દિનાન્તે દારુણતરા ભવત્યેષા શ્મશાનભૂઃ ।
કઙ્કાલમાલાકલિતૈર્ભૂતવેતાલમણ્ડલૈઃ

ક્ષણેન હિ ન ગીર્યન્તે સહસ્રાણિ ભવાદૃશામ્ ।
મા કુરુધ્વં પ્રયાસે ઽસ્મિન્વ્યસને કલહે મતિમ્ ।
વપુષાં જીવિતાનાં ચ ગતાનામગમઃ કુતઃ

ઇતિ ગૃધ્રસ્ય વચસા નિવૃત્તાન્વીક્ષ્ય બાન્ધવાન્ ।
ઉવાચાભ્યેત્ય ગોમાયુઃ પુનઃ સ્વાર્થૈકપણ્ડિતઃ

અબાન્ધવે ઽસ્મિન્નધુના ન સંસારે મતિર્મમ ।
ગચ્છન્તિ કાષ્ઠવત્ત્યક્ત્વા પુત્રકં યત્ર માનુષાઃ

વૃદ્ધઃ પ્રયાત્યાત્મભયાદ્વિજને ત્યજ્યતે શિશુઃ ।
કો ઽસ્મિન્પ્રત્યયમાધત્તાં જનઃ સ્વાર્થપરે જને

ઇત્યૂચતુસ્તૌ ભક્ષ્યાર્થં ક્ષુત્ક્ષામૌ ગૃધ્રજમ્બુકૌ ।
દિવા ગૃધ્રસ્ય ભોજ્યં યદ્રાત્રૌ ગોમાયુકસ્ય તત્

અત્રાન્તરે સમભ્યેત્ય ભગવાનમ્બિકાસુતઃ ।
સ્વેચ્છાવિહારી વરદસ્તં બાલકમજીવયત્

શતાયુષં સ્કન્દવરાત્તે યયુઃ પ્રાપ્ય તં સુતમ્ ।
પ્રાપતુશ્ચેશ્વરદૃશા કુશલં ગૃધ્રજમ્બુકૌ

ઇત્યનિર્વેદશીલાનાં ધીમતાં વ્યવસાયિનામ્ ।
અભીપ્સિતાનિ સહસા સિધ્યન્તીશ્વરશાસનાત્

***** ગૃધ્રગોમાયુસંવાદઃ ॥ 39 ॥ *****
ન કુર્યાદ્બલિના વૈરં દુર્બલો દર્પમાશ્રિતઃ ।
વિનષ્ટઃ સ્પર્ધયા વાયોર્મહાઞ્શલ્મલિપાદપઃ

વિસ્તીર્ણશાખાવિપુલઃ સંતપ્તાધ્વન્યસંશ્રયઃ ।
બભૂવ હિમવત્પ્રસ્થે શલ્મલિશ્ચુમ્બિતામ્બરઃ

પપ્રચ્છ નારદઃ પ્રીત્યા તં યદૃચ્છાગતો મુનિઃ ।
અહો નુ તવ નીરન્ધ્રાઃ પત્ત્રપુષ્પફલશ્રિયઃ

મન્યે તવ પરં મિત્ત્રં વાયુર્યેનાસિ રક્ષ્યસે ।
તરવસ્તદ્બલાક્રાન્તા વિશીર્યન્તે પતન્તિ ચ

શ્રુત્વૈતદૂચે દર્પાન્ધઃ શલ્મલિઃ સ્કન્દબન્ધુરઃ ।
ચિત્ત્રં મુને ન જાનીષે બલે તુલ્યો ન મે ઽનિલઃ

કત્થનેનેત્યભિહિતે બહુશસ્તેન શાખિના ।
તદેવ નારદો ગત્વા પવનાય ન્યવેદયત્

તદ્ગિરા ક્રોધવિધુરઃ સ્ફારઃ પ્રલયમારુતઃ ।
શ્વો દ્રષ્ટાસીતિ તં વૃક્ષં સમભ્યેત્ય તદાબ્રવીત્

રજન્યામથ સંત્રાસાત્સ સંચિન્ત્યૈવ શલ્મલિઃ ।
પ્રભઞ્જનં મહાવેગં ધીમાન્ખયમશીર્યત

તતઃ પ્રાતઃ શકલિતાશેષશાખાસમાકુલમ્ ।
અપશ્યદ્વાયુરભ્યેત્ય વિશીર્ણં શલ્મલિં સ્વયમ્

અહો નુ ધન્યમન્ત્રો ઽસિ બુદ્ધ્યા ત્વં રક્ષિતસ્તરો ।
ઇત્યુક્ત્વા વિગતક્રોધો વાયુઃ પ્રાયાદ્યથાગતમ્

***** નારદશલ્મલિસંવાદઃ ॥ 40 ॥ *****
લોભે એવ મહત્પાપં જ્ઞાનમેવ પરં મહઃ ।
દમ એવ પરા શાન્તિસ્તપ એવ પરં પદમ્

સત્યમેવ પરં પુણ્યં શ્રેયઃ ક્રોધાભિનિગ્રહઃ ।
આનૃશંસ્યં પરો ધર્મઃ સારો ઽયં ધર્મવાદિનામ્

***** અધ્યાયઃ ॥ 41 ॥ *****
શ્રુતિસ્મૃતિકૃતૈસ્તૈસ્તૈઃ પ્રાયશ્ચિત્તૈઃ શરીરિણામ્ ।
કીર્તનાત્તીર્થસેવાભિઃ પાપં દાનૈશ્ચ નશ્યતિ

બ્રહ્મહા દ્વાદશ સમાઃ કપાલાઙ્કો વ્રતં ચરેત્ ।
સંમુખઃ ખડ્ગલિતો ભ્રૂણહા મુચ્યતે યુધિ

બ્રાહ્મણાર્થે હતાઃ પાપં તરન્તિ ગુરુતલ્પગાઃ ।
મુચ્યન્તે સર્વપાપેભ્યો હયમેધેન ભૂમિપાઃ

***** પ્રાયાશ્ચિત્તવિધિઃ ॥ 42 ॥ *****
ધર્માત્મજોપદેશેષુ નકુલેન કથાન્તરે ।
અથ પૃષ્ટો ઽબ્રવીદ્ભીષ્મઃ કરવાલસ્ય સંભવમ્

અસુરાભિહતે કાલે હિમવચ્છિખરે પુરા ।
સ્વયંભૂર્ભગવાન્ખઙ્ગો ધાત્રા ધ્યાતઃ સમાયયૌ

પ્રાંશુર્નીલોત્પલશ્યામો ભુવનાનિ વિલોકયન્ ।
સ બભૂવ ત્રિનેત્રસ્ય બ્રહ્મવાક્યાત્કરાગ્રગઃ

તેન નિષ્કણ્ટકં કૃત્વા રુદ્રો રૌદ્રેણ કતેજસા ।
જગચ્છિવાકૃતિઃ પશ્ચાદ્બભૂવ શશિભૂષણઃ

તં ખડ્ગં લેભિરે ભૂપા મનુપ્રભૃતયઃ ક્રમાત્ ।
યસ્ય ધારાનિપાતેન પુનર્જન્મ ન દેહિનામ્

***** ખડ્ગોત્પત્તિઃ ॥ 43 ॥ *****
શ્રુત્વેતિ મન્દિરં પાર્થો ગત્વા ભીષ્મગિરઃ સ્મરન્ ।
વિદુરેણ કથાશ્ચક્રે ધર્મસર્વસ્વવાદિના

તેષાં વિદુરષષ્ઠાનાં બભૂવુર્વિવિધાઃ કથાઃ ।
શુદ્ધપ્રવૃત્તધર્માણાં ધર્મકામાર્થસંશ્રયાઃ

***** ષડ્ગીતાઃ ॥ 44 ॥ *****
સમભ્યેત્યાથ પપ્રચ્છ પુનર્ભીષ્મં યુધિષ્ઠિરઃ ।
સૌહાર્દં કેન ન ચલેદિતિ પૃષ્ટો ઽબ્રવીચ્ચ સઃ

કૃતજ્ઞૈઃ સાધુભિઃ સભ્યૈઃ કુલીનૈરનપાયિભિઃ ।
સતાં ન નશ્યતિ પ્રીતિર્ગુણાદાનૈકતત્પરૈઃ

મિત્રદ્રુહઃ કૃતઘ્નાંશ્ચ વર્જયેત્કુટિલાશયાન્ ।
કૃતઘ્નતાસમં રાજન્ન હિ પશ્યામિ પાતકમ્

દર્પવાન્મલિનાચારો વેદાધ્યાપનવર્જિતઃ ।
મધ્યદેશ્યો ઽસિતતનુઃ શીલાચારપરાઙ્મુખઃ

ગૌતમો નામ કલુષો બ્રહ્મબન્ધુરભૂત્પુરા ।
સ વસઞ્શબરીસક્તઃ પર્યન્તેષુ ધનાર્થિતામ્ ।
બિભ્રદ્ભ્રાન્ત્વા વસુમતીં સાર્થભ્રષ્ટો ઽવિશદ્વનમ્

તસ્મિન્સ્નિગ્ધતરુચ્છાયે પ્રસન્નહરિકુઞ્જરે ।
ન્યગ્રોધપાદપસ્યાગ્રે છાયાર્થી સમુપાવિશત્

નાડીજઙ્ઘાભિધસ્તૂર્ણં બકઃ સુગતસદ્વ્રતઃ ।
વિલોક્ય તં કૃપાવિષ્ટો દુર્ગતં વિનતો ઽબ્રવીત્

બ્રહ્મન્દારિદ્ર્યમુન્નિદ્રં તવૈતત્પ્રદહામ્યહમ્ ।
સુહૃદં મે વિરૂપાક્ષં રાક્ષસેન્દ્રમિતો વ્રજ

કાર્તિક્યાં સ હિ દાતૄણાં ધુર્યો દાસ્યતિ તે ધનમ્ ।
મદીયમિતિ તચ્છ્રુત્વા સ ગત્વા કરુણાકુલાત્

તસ્માત્કનકમાસાદ્ય બહુલં તૂર્ણમાગતઃ ।
બકં વિલોક્ય તત્રૈવ ધનતુષ્ટો વ્યચિન્તયત્

ન હ્યેતદ્ભક્ષ્યતે હેમ વને વિગતવિક્રિયે ।
સાંપ્રતં બકમેવાદ્ય પાતયામિ સુપીવરમ્

ઇતિ સંચિન્ત્ય સુચિરં પાથેયાર્થી દ્વિજાધમઃ ।
હેમભારનતઃ સુપ્તં જઘાન સરલાશયમ્

અદર્શનેન તસ્યાથ ખિન્નો રાક્ષસભૂપતિઃ ।
શઙ્કાકુલશ્ચારચક્રં વિસૃજ્ય પ્રાપ તં દ્વિજમ્

હતં તેન બકં જ્ઞાત્વા નિજગ્રાહ તમુત્કટમ્ ।
આકાશધુનિફેનૈશ્ચ જીવિતં પ્રાપ ખેચરઃ

અપરાધહતં દૃષ્ટ્વા નાડીજઙ્ઘો ઽપિ ગૌતમમ્ ।
અજીવયદ્દુરાચારં ન મન્યુરધમે સતામ્

એવં કૃઘ્નચરિતો ગૌતમઃ સુગતવ્રતમ્ ।
જઘાન પાપે પાપાનાં નિઃશઙ્કં રમતે મનઃ

ન્યાસાપહારિણો ધેનુસ્ત્રીગુરુબ્રાહ્મણાન્તકાઃ ।
ધર્મિષ્ઠા ઇવ યસ્યાગ્રે સ કૃતઘ્નો વિચાર્યતામ્

***** આપદ્ધર્માઃ ॥ 45 ॥ *****
અથ પપ્રાચ્છ ધર્મજ્ઞં ધર્મરાજઃ પિતામહમ્ ।
કથં સમાશ્રયેદ્ધર્મં વિનષ્ટધનબાન્ધવઃ

સ તેન પૃષ્ટઃ પ્રોવાચ શૃણુ સેનજિતં નૃપમ્ ।
પુત્રશોકાકુલં કશ્ચિજ્જ્ઞાત્વાભ્યેત્યાવદદ્દ્વિજઃ

અભાવાયૈવ જાયન્તે ભવે ઽસ્મિન્સર્વજન્તવઃ ।
શોચ્યસ્ત્વમપિ કાલેન કથં શોચસિ પાર્થિવ

યદૃચ્છયા સંગતશ્ચેત્પ્રતિયાતો યદૃચ્છયા ।
સંસારાધ્વનિ તત્કો ઽયં વિયોગે મોહવિભ્રમઃ

જાયતે ક્ષણદૃષ્ટેષુ સ્નેહો દુઃખાય દેહિનામ્ ।
મમાયમિતિ મુગ્ધાનાં ન સ તેષાં ન તસ્ય તે

શોચન્ત્યલુબ્ધં વાઞ્છન્તઃ પ્રાપ્તં શોચન્તિ દુર્ભગમ્ ।
નષ્ટં શોચન્તિ દુઃખાર્તા જન્તવઃ સુખિનઃ કદા

ધનપુત્રકલત્રેષુ ન સ્નિહ્યન્તિ વિપશ્ચિતઃ ।
અવશ્યં વિપ્રયોગો હિ તૈઃ પરૈશ્ચ નૃણાં સદા

કો નામ પ્રિયસંયોગાન્ન મન્યેતામૃતોપમાન્ ।
મર્મચ્છિદો વિયોગેષુ યદિ ન સ્યુર્વિષોત્કટાઃ

પિઙ્ગલા દત્તસંકેતં કાન્તં વારાઙ્ગના પુરા ।
અનાગતં ચિરં ધ્યાત્વા સ્વયમેકાબ્રવીન્નિશિ

આગતેનાપિ કિં તેન વિયોગે દુઃખદાયિના ।
ભજે કાન્તમિહાન્તસ્થામનશ્વરમશોચકમ્

ઇતિ સંતોષપીયૂષશાન્તા શાપાપવેદના ।
પ્રતિબુદ્ધ્વૈવ સુષ્વાપ પરમે ધામ્નિ પિઙ્ગલા

***** સેનજિદ્ગીતાઃ ॥ 46 ॥ *****
અસ્મિન્પ્રવાહવદ્યાતિ નૃણામાયુષિ કિં સુખમ્ ।
પૃષ્ટો યુધિષ્ઠિરેણેતિ પુનરૂચે પિતામહઃ

મેધાવિના પુરા પૃષ્ટઃ પુત્રેણૈતદ્દ્વિજઃ પિતા ।
ઉવાચાધ્યયનં કૃત્વા બ્રહ્મચારી તતો ગૃહી

પુત્રૈઃ પિતૄણામનુણો ભૂત્વા પીત્વાનિલાન્વને ।
મુનિસ્તુલ્યસુહૃદ્દ્વેષ્યઃ પ્રયાતિ પરમં પદમ્

તચ્છ્રુત્વોવાચ તનયઃ સર્વમેતદનિન્દિતમ્ ।
શ્લાઘ્યાય શ્રેયસે કર્મ યદિ કાલઃ પ્રતીક્ષતે

અસમાપ્તસ્વકાર્યાણામાયુઃ સ્વલ્પમમુદ્રિતમ્ ।
અહોરાત્રગણૈરેવ સ્રવયેતદલક્ષિતમ્

મુહૂર્તમપિ જન્તૂનાં કાલો ઽયં કલિતાખિલઃ ।
સાર્થઃ સુદૂરગામીવ નાર્થિતો ઽપિ વિલમ્બતે

ક્ષણાર્ધમપિ કાર્યેષુ ન વિલમ્બેત પણ્ડિતઃ ।
ન જાનીમઃ કદા કસ્મિન્કૃતાન્તો નિપતિષ્યતિ

ન વાત્સલ્યાન્ન કારુણ્યાન્નોપયોગાન્ન ગૌરવાત્ ।
પ્રતીક્ષાં ક્ષમતે કાલઃ કાર્યશેષેષુ દેહિનામ્

મૃત્યુના યસ્ય સૌહાર્દં યો ન વેત્ત્યાયુષો ઽવધિમ્ ।
શ્વઃ કર્તાસ્મીદમિત્યેષા વાણી તસ્યૈવ શોભતે

અહો નુ મોહમુગ્ધસ્ય લોકસ્યેયં પ્રમાદિતા ।
યદ્બાલં મૃતમાલોક્ય વૃદ્ધસ્તિષ્ઠતિ નિર્ભયઃ

નવે વયસિ ભોગાર્હે નવેષુ વિભવેષુ ચ ।
નવોઢેષુ ચ દારેષુ હ્રિયતે મૃત્યુના જનઃ

તસ્માત્કુશલમેવાદૌ કાર્યં સંસારશાન્તયે ।
તરત્તરઙ્ગલોલો હિ દેહિદેહસમાગમઃ

***** પિતાપુત્રસંવાદઃ ॥ 47 ॥ *****
ધનિનાં નિર્ધનાનાં ચ વિભાગં સુખદુઃખયોઃ ।
પૃષ્ટો ઽથ ધર્મરાજેન પુનઃ શાન્તનવો ઽબ્રવીત્

શમ્પાકો નામવાન્વિપ્રઃ પુરા ધીમાનભાષત ।
વિતૃષ્ણયાતિપીડ્યન્તે સંતોષો ઽમૃતનિર્ઝરઃ

ભયાનભિજ્ઞો નિશ્ચિન્તો નિદ્રાવાન્રોગવર્જિતઃ ।
નિર્ધનઃ સુખિતો નિત્યં યથાવાપ્તકૃતક્રિયઃ

સુખમાસ્તે સુખં શેતે સુખં ચ પ્રતિબુધ્યતે ।
સંતોષવાન્નિરાયાસો નિરપાયો નિરામયઃ

ધનિનો દર્પપૂર્ણસ્ય ભ્રૂભઙ્ગાદ્વક્રદર્શિનઃ ।
કુમ્ભીન્યસ્તધનત્રાણચિન્તાપાણ્ડુકૃશત્વિષઃ

ચૌરો ભૂપાલભીતસ્ય વૃદ્ધ્યાર્થં પાપકારિણઃ ।
અજીર્ણરોગગ્રસ્તસ્ય ષ્ઠીવિનો ભોજ્યકાઙ્ક્ષિણઃ

લોભશુષ્કકલત્રસ્ય દુઃખૈકફલભાગિનઃ ।
સ્પર્ધાકથૈવ કા નિત્યમાકિંચન્યામૃતાશિભિઃ

મન્યતે તાવદાત્માનં શક્રવૈશ્રવણોપમમ્ ।
ગૃહ્યતે ધનવાન્યાવન્ન દસ્યુનૃપમન્યુભિઃ

ધનં ગમયતાં ભૂરિ ગૃહાંશ્ચ સુપરિચ્છદાન્ ।
નિર્ધનાદ્ધનિનામેવ કૃચ્છ્રાદ્દુઃખવિષૂચિકા

***** શમ્પાકગીતાઃ ॥ 48 ॥ *****
યાતે વૈફલ્યમારમ્ભે કિં કુર્યાદ્દ્રવિણોત્સુકઃ ।
એતત્પૃષ્ટઃ ક્ષિતિભુજા ધ્યાત્વા શાન્તનવો ઽવદત્ ।
શ્રૂયતાં યદ્વિનષ્ટાર્થસમયે દુઃખભેષજમ્

મઙ્કિર્નામ દ્વિજઃ પૂર્વમીહમાનો ઽસકૃદ્ધનમ્ ।
પ્રયત્નૈરપિ ન પ્રાપ વિધિવૈમુખ્યહેલાય

ક્ષીણાર્થઃ સોર્ઽથશેષેણ ક્રીત્વા ચાથ વૃષદ્વયમ્ ।
સ્વયમુત્કર્ષણં ચક્રે ક્ષેત્રે વિપુલવાહકઃ

અત્રાન્તરે પૃથુગ્રીવો નિદ્રાભઙ્ગાત્સમુત્થિતઃ ।
જહારોષ્ટ્રો મહાકાયસ્તૌ વૃષૌ સ્કન્ધલમ્બિનૌ

યુગોત્ક્ષેપાલ્લમ્બ્યમાનૌ તૌ તેન બલશાલિના ।
વૃષૌ વિલોક્ય શોકાર્તો વિલલાપ દ્વિજાત્મજઃ

અહો નુ ચિત્રવર્ણાઙ્કૌ મમ વત્સતરૌ પ્રિયૌ ।
કર્ષન્વિભાતિ કરભો રત્નાઢ્યાવિવ ભૂષણૌ

ઇત્યુક્ત્વા જાતનિર્વેદગાઢવૈરાગ્યવાસનઃ ।
તૃષ્ણાં નિનિન્દ સહસા પ્રશાન્તાનુશયજ્વરઃ

દુઃખાય બત જન્તૂનાં તૃષ્ણા પરિભવાસ્પદમ્ ।
વિપ્રલબ્ધો જનઃ સર્વો યયા શોચત્યહર્નિશમ્

અલબ્ધં વાઞ્છતાં વિત્તં લબ્ધં ચ પરિરક્ષતામ્ ।
નષ્ટં ચ શોચતાં પુંસાં કદા દુઃખં નિવર્તતે

કામોર્ઽથેષુ વિપન્મૂલં સંતોષઃ પરમં સુખમ્ ।
નિષ્કામશ્ચ સકામશ્ચ મતૌ મે સ્વસ્થરોગિણૌ

સધનશ્ચિન્ત્યતે રાજ્ઞા દસ્યુના સ્વજનેન ચ ।
વિકલશ્ચેતિ લોકેન નિર્ધનશ્ચ ન ગણ્યતે

તસ્માત્સંત્યક્તકામાનાં સંતોષધનશાલિનામ્ ।
ક્ષયોદયવ્યયાયાસૈર્ન ચેતઃ પરિભૂયતે

ઇદં લબ્ધમિદં નષ્ટમિદં લપ્સ્યે પુનર્ધિયા ।
ઇદં ચિન્તયતામેવ જીર્ણમાયુઃ શરીરિણામ્

અધુના લોભમુન્મૂલ્ય સ્પૃહાં દૂરે નિરસ્ય ચ ।
વીતમોહો ભવામ્યેષ મુનિસ્તુલ્યપ્રિયાપ્રિયઃ

ત્યાગો હિ હન્તિ વ્યસનં તથા હિ જનકઃ પુરા ।
દહ્યમાને ઽપિ નગરે નાભજદ્દુઃખવિક્રિયામ્

ઇતિ ધ્યાત્વા ચિરં મઙ્કિર્નિર્વેદાચ્છાન્તમાનસઃ ।
આશાપાશં પરિત્યજ્ય પરં પદમવાપ્તવાન્

***** મઙ્કિગીતાઃ ॥ 49 ॥ *****
એતદ્ધર્મસુતઃ શ્રુત્વા પુનઃ શન્તનુનન્દનમ્ ।
સમભ્યધાત્કથં જન્તુર્વીતશોકશ્ચરેદિતિ

સો ઽબ્રવીચ્છૃણુ ભૂપાલ પ્રહ્લાદો દાનવાધિપઃ ।
નિત્યાનન્દં પુરા વિપ્રમૂચે સ્વચ્છન્દચારિણામ્

સુખદુઃખશતાવર્તે વિપુલે ઽસ્મિન્ધનાર્ણવે ।
અવિલુપ્તઃ કથં બ્રહ્મન્નિત્યતુષ્ટો ઽભિલક્ષ્યસે

કેયં શ્લાધ્યતરા વૃત્તિઃ કો વાયં વિભવો ધિયઃ ।
ક્રીડાવિહારી લોકે ઽસ્મિન્યદસક્તો ન લિપ્યસે

ઇતિ પૃષ્ટો દ્વિજસ્તેન બભાષે વિપુલાશયઃ ।
તટસ્થઃ સર્વભાવેષુ નિત્યતૃપ્તશ્ચરામ્યહમ્

માયાવિલસિતં સર્વં જાનન્સંસારવિભ્રમમ્ ।
ક્ષયોદયેષુ ભૂતાનાં ન દુઃખં ન સુખં ભજે

આયુષાં વિભવાનાં ચ ભાવાનાં ચ સ્વભાવતઃ ।
પશ્યન્નસારતામેતાન્નાનુશોચામિ નિર્વ્યથઃ

ભુઞ્જાનો વિવિધાન્ભોગાન્નિરાહારો ઽથવા ક્વચિત્ ।
નગ્નશ્ચીરામ્બરો વાપિ મહાર્હવસનો ઽપિ વા

ભુજોપધાનઃ ક્ષ્માશાયી પર્યઙ્કશયનો ઽપિ વા ।
સમઃ શમદમાભ્યાં ચ ધરામ્યાજગરં વ્રતમ્

પરાવરજ્ઞો ભાવાનાં કૂટસ્થો વિગતસ્પૃહઃ ।
ત્યક્તમોહભયદ્વેષશ્ચરામ્યાજગરં વ્રતમ્

પાપ્તં ગિરત્યજગરઃ કુરઙ્ગં મહિષં ગજમ્ ।
અસંપ્રાપ્તેષ્વનુદ્વેગં વિધત્તે નિશ્ચલસ્થિતિઃ

એતામાજગરીં વૃત્તિમાશ્રિત્ય વિમલાશયઃ ।
ન ચિન્તયામિ સત્ત્વસ્થો લાભાલાભૌ સુખાસુખે

બ્રાહ્મણેનેતિ કથિતં શ્રુત્વા વિસ્મિતમાનસઃ ।
જીવન્મુક્તદશાં તસ્ય પ્રહ્લાદઃ પ્રશશંસ તામ્

***** પ્રહ્લાદબ્રાહ્મણસંવાદઃ ॥ 50 ॥ *****
એતત્પાણ્ડુસુતઃ શ્રુત્વા પુનર્ભીષ્મમભાષત ।
કુલકર્માર્થબુદ્ધીનાં પિતામહ કિમુત્તમમ્

ઇતિ પૃષ્ટો નૃપતિના બભાષે જાહ્નવીસુતઃ ।
અતિક્રમ્ય ગુણાન્સર્વાન્પ્રજ્ઞૈવોપરિ વર્તતે

વૈશ્યૌ ધનમદાધ્માતઃ સ્યન્દનેન પુરા વ્રજન્ ।
અપાતયત્કૃશતરં મુનિં વર્ત્મનિ કશ્યપમ્

લલત્કુણ્ડલગણ્ડેન સ તેન ભુવિ પાતિતઃ ।
શોચન્દરિદ્રમાત્માનં નિશ્ચયં નિધને વ્યધાત્

તં પાંસુશાયિનં દીનં પ્રાણત્યાગકૃતવ્રતમ્ ।
શક્રઃ શૃગાલરૂપેણ કૃપયા વક્તુમાયયૌ

સો ઽવદદ્બત સંતોષઃ સંસારે નાસ્તિ કસ્યચિત્ ।
મુને યદુજ્જ્વલાચારો નાત્માનં બહુ મન્યસે

ધન્યા મનુષ્યાઃ સંસારે યૈઃ સ્વહસ્તેન ભુજ્યતે ।
કણ્ડૂર્નિવાર્યતે કીટકણ્ટકાદિર્વિકૃષ્યતે

અહો સુકૃતિનાં રાજા ત્વં યન્માનુષયોનિજઃ ।
બ્રાહ્મણશ્ચ તપસ્વી ચ સ્પૃહણીયો ઽસિ કશ્યપ

અહો ધન્યો ઽસિ યન્નાસ્વુર્ન મણ્ડૂકો ન કુક્કુટઃ ।
ન પુક્કસો ન ચાણ્ડાલો ન કુષ્ટી ન જડો ઽસિ વા

દૃશ્યન્તે દીર્ઘરોગાર્તા દુઃખાદ્દુઃખતરં શ્રિતાઃ ।
શોચન્તસ્તામસીં યોનીં પ્રપન્નાસ્તાન્વિલોકય

મનુષ્યઃ પરિપૂર્ણાઙ્ગો વ્યાધિવ્યસનવર્જિતઃ ।
બ્રાહ્મણશ્ચ ત્વમુદિતસ્ત્વત્તો ધન્યતરો ઽસ્તિ કઃ

અસંતોષે મતિં મોહાન્મા કૃથા વિભવાશયા ।
પ્રાપ્યેન્દ્રતામપિ જનસ્તતો ઽપ્યાધિક્યમીહતે

તૃષ્ણેયં સતતાભ્યાસાદ્વર્ધમાના શરીરિણામ્ ।
અન્ત્રસ્નાયુમયી તન્ત્રી કૃષ્ટેવાયાતિ દીર્ઘતામ્

તસ્માત્સ્વધર્મનિરતઃ સ્પૃહણીયઃ કુલોદ્ગતઃ ।
પરસ્ય વિભવં દૃષ્ટ્વા ન કામાન્મર્તુમર્હસિ

અહં કુતાર્કિકો ભૂત્વા ધૂમાગ્નિપ્રાયવાદભૃત્ ।
વેદદ્વેષી નાસ્તિકશ્ચ પાપયોનિમિમાં શ્રિતઃ

અસ્મિઞ્શરીરે બહુશો નિર્વિણ્ણો ઽપિ ભયાદહમ્ ।
ન ત્યજામિ તનું પાપ યોનયઃ સન્ત્યતો ઽધિકાઃ

ઇતિ બુદ્ધ્યા સુરપતિર્વીતશોકં વિધાય તમ્ ।
રૂપં ચ દર્શયિત્વાસ્મૈ પ્રયયૌ ત્રિદશાલયમ્

***** ઇન્દ્રકશ્યપસંવાદઃ ॥ 51 ॥ *****
શ્રુત્વૈતદૂચે કૌન્તેયઃ કેન સૃષ્ટમિદં જગત્ ।
જીવશ્ચ કીદૃશો દેહે સ ચ યાતઃ ક્વ તિષ્ઠતિ

ભીષ્મો ઽબ્રવીદેતદેવ પુરા કૈલાસશેખરે ।
ભારદ્વાજેન મુનિના પૃષ્ટો ભૃગુરભાષત

પૃથિવીપદ્મસંસ્થસ્ય માનસસ્ય પ્રજાપતેઃ ।
આકાશઃ પૂર્વસર્ગો ઽયં વિષ્ણોર્વ્યક્તાકૃતિસ્પૃશઃ ।
વૃક્ષાણાં માનુષાણાં ચ સમાનં પાઞ્ચભૌતિકમ્

તેનૈવાસ્મિન્મહાસર્ગે ચિત્રાશ્ચ વ્યક્તયઃ કૃતાઃ ।
પ્રાણાપાનાદિરૂપેણ વાયુના સહિતો ઽનલઃ

ઉત્તરે હિમવત્પાર્શ્વે ફલભૂમિર્નિરામયા ।
તાં પુણ્યકારિણો યાન્તિ વિપરીતા વિપર્યયમ્

ઇહાપિ લોકે દૃશ્યેતે સુખહર્ષધનાદિભિઃ ।
દારિદ્ર્યક્લેશદુઃખૈશ્ચ જન્તૂનાં શુભદુષ્કૃતે

***** ભૃગુભરદ્વાજસંવાદઃ ॥ 52 ॥ *****
અથાબ્રવીત્સદાચારો રાજ્ઞા પૃષ્ટઃ પિતામહઃ ।
પ્રાતઃ પ્રબુદ્ધો વિજને મલં ત્યક્ત્વા શુચિઃ સદા

દેવપૂજારતો હોતા દાતા મોની ચ ભોજને ।
ઋતુકાલાભિગામી ચ જ્યેષ્ઠાનાં પ્રણતઃ ક્ષમી ।
યો નરઃ સ સદાચારઃ પ્રાપ્નોતિ પદમુત્તમમ્

***** આચારવિધિઃ ॥ 53 ॥ *****
પુનઃ ક્ષિતિભુજા પૃષ્ટઃ કિમધ્યાત્મેતિ સર્વવિત્ ।
ઊચે શાન્તનવસ્તત્ત્વં ધ્યાત્વા હૃદિ સનાતનમ્

ક્ષેત્રજ્ઞસ્ત્રિગુણઃ ક્ષેત્રે રશ્મિવત્પ્રસૃતેન્દ્રિયઃ ।
અસક્તઃ સક્તવદ્ભાતિ ચ્છન્નો વ્યવહિતૈરપિ

નિવાતદીપનિષ્કમ્પમાનસઃ શાન્તધીઃ સમઃ ।
અયત્નાત્તેન્દ્રિયો મૌની સ્થાણુભૂતસ્તમીક્ષતે

બ્રાહ્યવૃત્તિનિરોધેન મનસો નિયમેન ચ ।
રાગશોકભયદ્વેષત્યાગાત્સદ્ભિઃ સ દૃશ્યતે

તડિત્તરઙ્ગતરલં ચરત્યારતચઞ્ચલમ્ ।
ચિત્તં વાતવદુદ્ભ્રાન્તં ભવત્યેવાસમર્થિનામ્

અભ્યાસેન સમીભૂતે નિસ્તરઙ્ગ ઇવોદધૌ ।
ચેતસ્યચલતાં યાતે પ્રશાન્તાશેષવિપ્લવે

પ્રકાશતમસોઃ પારે પુરુષં શાશ્વતં શિવમ્ ।
ધ્યાનેનાત્યન્તસુખદં પરં પશ્યન્તિ યોગિનઃ

***** અધ્યાત્મસંકીર્તનમ્ ॥ 54 ॥ *****
એતદાકર્ણ્ય કૌન્તેયઃ પિતામહમભાષત ।
પાતકાનાં ફલાવાપ્તિઃ કીદૃશી ગતયશ્ચ કાઃ

ઇતિ પૃષ્ટઃ ક્ષિતિભુજા ગાઙ્ગેયઃ પુનરબ્રવીત્ ।
અભિધ્યાસદૃશી પુંસાં ફલાવાપ્તિરપાયિની

અહંકારપ્રવૃત્તાનાં ભૌગૈશ્વર્યસુખાર્થિનામ્ ।
નિરયેષ્વેવ નિલયઃ કામિનાં કામસંનિભઃ

પારિજાતલતાલોલા મન્દારોદારસૌરભાઃ ।
હેમાબ્જસરસી રમ્યા નાકનાયકસેવિતાઃ

વેલ્લદ્વિમાનસુલભાસ્તાસ્તાસ્ત્રિદશભૂમયઃ ।
નિયતાવધયઃ સર્વા નિરયઃ સંપ્રચક્ષતે

અનાદિનિધનં ધામ ગુણત્રયવિવર્જિતમ્ ।
અસ્પૃષ્ટં કાલકલયા નિષ્કામેનૈવ લભ્યતે

પ્રયતઃ સંહિતાજાપી કામરાગોઞ્ઝિતઃ પુરા ।
ઉવાસ બ્રાહ્મણઃ કશ્ચિત્પાદે તુહિનભૂભૃતઃ

તસ્ય પર્ષસહસ્રાન્તે દિવ્યજ્ઞાનસ્ય જાપિનઃ ।
જપવૃદ્ધિં દદૌ તુષ્ટા સાવિત્રી સ્વયમાગતા

અથ કાલેન ભગવાન્ધર્મો ઽભ્યેત્ય તમબ્રવીત્ ।
ત્યક્ત્વા શરીરમાગચ્છ દિવ્યં દિવ્યવપુઃ પદમ્

તચ્છ્રુત્વા સો ઽવદન્નૈતાં ત્યજે ઽહં સહજાં તનુમ્ ।
સ્વર્ગસ્પૃહા ન મે કાચિદ્દ્યૌર્મહી ચ સમે મમ

ન વાઞ્છા ન ચ મે દ્વેષઃ સ્વર્ગે ઽપ્યસ્ત્યવશં મયા ।
સર્વથા યદિ ગન્તવ્યં તત્સદેહેન નાન્યથા

ઇત્યુક્તે તેન ભગવાન્યમો મૃત્યુશ્ચ તાં ભુવમ્ ।
કાલશ્ચાભ્યેત્ય જગદુર્વિપ્રં ધર્મો યદુક્તવાન્

અસ્મિન્નવસરે શ્રીમાનિક્ષ્વાકુઃ પૃથિવીપતિઃ ।
તીર્થયાત્રાપ્રસઙ્ગેન તમાશ્રમમુપાયયૌ

સ તં જાપકમભ્યેત્ય બભાષે તેજસાં નિધિમ્ ।
ગૃહણ મે ધનં વિપ્ર પાત્રં ત્વત્સદૃશો ઽસ્તિ કઃ

તચ્છ્રુત્વા જાપકો ઽવાદીન્નિવૃત્તો ઽહં મહીપતે ।
પ્રવૃત્તધર્મનિરતા વિપ્રાઃ પાત્રં પ્રતિગ્રહે

સમીહિતમહં તુભ્યં દદાન્યેવાવિલમ્બિતમ્ ।
બ્રાહ્મણેનેતિ કથિતે જગાદ પૃથિવીપતિઃ

જપસ્યાસ્ય ફલં દેહિ યત્ત્વયા સમુપાર્જિતમ્ ।
ઇત્યુક્તો ભૂભુજા વિપ્રો ગૃહાણેતિ તમભ્યધાત્

રાજાવદદ્વચોયુદ્ધૈરજેયઃ સત્ત્વવાન્ભવાન્ ।
ન મમૈતજ્જપફલં ત્વદ્દત્તમુપયુજ્યતે

ઇતિ બ્રુવાણો વિપ્રોણાભ્યર્થિતો ઽપિ સકૃન્નૃપઃ ।
ન તજ્જગ્રાહ દાતાહં ભૂભૃદિત્યભિમાનવાન્

અત્રાન્તરે તમભ્યેત્ય કામક્રોધૌ વિવાદિનૌ ।
વિરૂપૌ વિકૃતાકારૌ ન્યાયં પપ્રચ્છતુર્મુદા

એકો ઽવદદ્ધેનુફલં દેયમસ્મૈ દદામ્યહમ્ ।
દત્તં મયા પુનર્ગ્રાહ્યં નેત્યુવાચ તથા પરઃ

રાજા વિચાર્ય સુચિરં તયોર્વિવદમાનયોઃ ।
ઉવાચ દીયમાનં યો ન ગૃહ્ણાસિ જિતો ઽથ સઃ

અથાબ્રવીન્નૃપં વિપ્રસ્ત્વં ન ગૃહ્ણાસિ કિં મમ ।
પરોપદેશેષ્વથવા સર્વો ભવતિ પણ્ડિતઃ

જાપકેનેતિ ગદિતે કામક્રોધૌ વિલોક્ય તૌ ।
સહ ભોક્તવ્યમિત્યુક્ત્વા જગ્રાહ નૃપતિઃ ફલમ્

તતઃ સ્વર્ગે સ વિબુધે પ્રાપ્તે સ બ્રહ્મણિ સ્વયમ્ ।
વિવેશ જાપકસ્ત્યાગસમાધિં ભૂભુજા સહ

પ્રાણે મનઃ સમાવેશ્ય પશ્યન્નાસાપુટદ્વયમ્ ।
આપૂર્ય વ્યોમ ષટ્કોશં પ્રકાશેનાન્તરં નભઃ

ભ્રૂમધ્યનિહિતજ્યોતિરુદ્ધાટ્ય બ્રહ્મસંપુટચમ્ ।
ક્ષિપ્રમુત્ક્રાન્તસૂર્યો ઽભૂદતિસૂર્યાનલદ્યુતિઃ

તાલુરન્ધ્રસમુત્થં તત્તેજો દ્વિજમહીભુજોઃ ।
બ્રહ્માણમવિશત્સાક્ષાત્પ્રાદેશપુરુષાકૃતિ

***** જાપકોપાખ્યાનમ્ ॥ 55 ॥ *****
જ્ઞાનયોગ્યસ્ય વેદાનાં નિયમસ્ય ચ ભૂભુજા ।
ફલં સ્વર્ગં ચ ભૂતાનાં ભીષ્મઃ પૃષ્ટો ઽબ્રવીત્પુનઃ

પ્રજાપતિર્મનુઃ પૂર્વમેતદૂચે બૃહસ્પતિમ્ ।
સુખદુઃખાદિકં કર્મ હેયોપાદેયલક્ષણમ્

સુખમસ્ત્યસુખં યસ્માત્પ્રવૃત્તિરિતિ કર્મણઃ ।
સુખદુઃખોજ્ઝિતં જ્ઞાતં કામરાગવિવર્જિતમ્

શ્રૌતં કર્મ સુખાયૈવ વિરુદ્ધમસુખાય ચ ।
શુદ્ધાઃ સમાધિનિયમૈર્ભાન્તિ દાનાદિકાઃ ક્રિયાઃ

નરાઃ કર્મફલૈસ્તૈસ્તૈસ્તત્તદાકારભેદતઃ ।
સુખદુઃખેષુ સીદન્તિ રાગમોહવશીકૃતાઃ

માયેયં જગદુત્પત્તિસ્થિતિસંહારકારિણી ।
કૃતા મહાભૂતમયી છાયેવાકાશદર્શિની

દૃષ્ટ્વા શરીરાન્તરગો મોહાદ્યૈર્ન વિલોક્યતે ।
સ્રધૂમ ઇવ કાષ્ઠાન્તઃ સદા સંનિહિતો ઽનલઃ

હેમ્નીવ કટકાદિત્વં કાષ્ઠે વા સાલભઞ્જિકા ।
આત્મન્યેવાખિલં ભાતિ સદપ્યસદિવ સ્થિતમ્

જ્ઞાનેન ગૃહ્યતે જ્ઞાનં ગજેનેવ વને ગજઃ ।
તદેવાસ્ય ગતિં વેત્તિ સર્પપાદાનિવોરગઃ

***** મનુબૃહસ્પતિસંવાદઃ ॥ 56 ॥ *****
સ્વરૂપં વૈષ્ણવં પૃષ્ટઃ પાર્થેનાથ પિતામહઃ ।
ઉવાચ જ્ઞાનનયનૈઃ કથિતં નારદાદિભિઃ

ભગવાન્પુણ્ડરીકાક્ષઃ કેશવો નાભિપઙ્કજાત્ ।
સૃષ્ટ્વા ચતુર્મુખં ચક્રે જગન્નિખિલમીશ્વરઃ

હત્વા મધુમુખાન્દૈત્યાન્વિદધે શાશ્વતીં સ્થિતિમ્ ।
સંકર્ષણઃ સર્વહરઃ પ્રલયે યાતિ રુદ્રતામ્

સર્ગસ્થિતિવિનાશાનામિત્યેષ કિલ કારણમ્ ।
મૃણાલીલીલયા યેન વરાહેણોદ્ધૃતા મહી

વાસુદેવઃ પરં ધામ શાશ્વતં ધ્રુવમવ્યયમ્ ।
નિવૃત્તધર્માય ગુરુઃ શિષ્યાયેતિ ન્યવેદયત્

વિચિત્રમાયયા વિષ્ણોર્મોહિતાઃ કિલ જન્તવઃ ।
રાગદ્વેષમદગ્રસ્તાઃ પુનરાયાન્તિ યાન્તિ ચ

શુક્રશોણિતસંભૂતા યાન્તિ સંસારિણસ્તતઃ ।
તાન્મોહયન્તિ લલના વિપાકવિષમભ્રમાઃ

સ્ત્રિયો હિ નામ સંસારકારામન્દિરશૃઙ્ખલાઃ ।
રાદદ્વેષવિષાદાનાં સંગતિગ્રન્થિરજ્જવઃ

સ્નેહાદ્વા ક્ષયમાયાન્તિ સ્વાઙ્ગજૈઃ કૃમિભિઃ સુતૈઃ ।
જન્તવઃ સંતતિમયાઃ ક્લિન્નચર્મલવા ઇવ

યતેન્દ્રિયેચ્છા મુચ્યન્તે સંસારાદ્બ્રહ્મચારિણઃ ।
મૂલબીજપરિપ્લોષા યેષુ કામો ન જાયતે

સંકલ્પજં વહન્ત્યેતાઃ સિરાઃ શ્વભ્રં મનોવહાઃ ।
તચ્છ્રુષ્યતિ વિરાગેણ યેષાં તે પરમં ગતાઃ

તૃષ્ણાતન્તુરનાદ્યન્તો બિસાનામિવ દેહિનામ્ ।
સહજો ઽન્તઃસ્થિતો હન્તું નિઃશેષં ચ ન શક્યતે

સમૈર્યુક્તસમાચારૈર્વિશુદ્ધગગનપ્રભમ્ ।
હૃદિ નારાયણં દૃષ્ટ્વા શાન્તિઃ શાન્તૈરવાપ્યતે

***** વૈષ્ણવાધ્યાત્મ ॥ 57 ॥ *****
મોક્ષં પ્રયાતો જનકઃ કથમિત્યથ ભૂભુજા ।
દેવવ્રતો ઽવદત્પુષ્ટો મિથિલાધિપતેઃ કથામ્

જનકસ્યાભવત્પૂર્વમાચાર્યશતસેવિનઃ ।
ગુરુઃ પઞ્ચશિખો નામ કપિલો બ્રહ્મનૈષ્ઠિકઃ

સ રાજાનમુવાચેદમાચાર્યશતસંનિધૌ ।
સ્ફુરન્નિઃસારસંસારવિકારપરિહારધીઃ

સ ગલજ્જાતિનિર્બન્ધઃ કર્મબદ્ધો ઽપ્યવાસનઃ ।
વિશરારુસમાહારસર્વગ્રહપરિગ્રહઃ

અહંકારવિકારેષુ મૂલચ્છેદવિધાયિનામ્ ।
અવધાનલવાદેવ ભિદ્યતે ભવવિભ્રમઃ

મયિ સર્વમિદં ભાતિ સર્વત્રાહમવસ્થિતઃ ।
ઇત્યસંસારિણામેવ સતાં વૃત્તિર્મહીયસી

સત્યં સંક્ષયનિષ્ઠાનાં જરામરણધર્મિણામ્ ।
ક્રમેણેન્દ્રિયવૈકલ્યાચ્છરીરં યાતિ પઞ્ચધા

એતે શબ્દાદયઃ પઞ્ચ યેષુ તત્ત્વાર્થનિશ્ચયઃ ।
અવ્યયં પરમં ચક્રં બુદ્ધિશ્ચેતિ પરં મહત્

અસમ્યગ્દર્શિનામેષાં દુઃખતત્પરમન્યથા ।
ત્યાગા એવં પરં તત્ત્વં મુક્તાનાં ન્યસ્તકર્મણામ્ ।
મિથ્યાપ્રયાતચિત્તાનાં ફલન્તિ હૃદયભ્રમાઃ

દ્રવ્યત્યાગઃ કર્મ હન્તિ ભોગત્યાગો વ્રતક્રિયામ્ ।
સુખત્યાગસ્તપોયોગં સર્વત્યાગપ્તુ શાન્તયે

ગુણત્રયવિમુક્તો ઽસૌ ક્ષેત્રજ્ઞઃ શાશ્વતો ઽવ્યયઃ ।
યૈર્દૃષ્ટસ્તે ન લિપ્યન્તે પઙ્કે શશિકરા ઇવ

નષ્ટે ફલે તોષજુષિ ક્ષીણયોઃ પુણ્યપાપયોઃ ।
અવ્યઙ્ગા ગગનાકારા મહત્પશ્યન્તિ સૂરયઃ

ચરન્મૃગઃ શૃઙ્ગમિવ ત્વચં વૃદ્ધં ઇવોરગઃ ।
પક્ષીવોન્મથિતં સાલં બન્ધં મુઞ્ચતિ સાત્ત્વિકઃ

ઇત્યાકર્ણ્ય વચો રાજા જનકો મિથિલાં પુરા ।
દગ્ધામદગ્ધાં નાજ્ઞાસીત્તૃષ્ણારાગવિવર્જિતઃ

***** જનકરાજાનં પ્રતિ પઞ્ચશિખાચાર્યોપદેશઃ ॥ 58 ॥ *****
સુખં કિમિતિ પારથેન ભીષ્મઃ પૃષ્ટો ઽબ્રવીત્પુનઃ ।
ઇહામુત્ર ચ દાન્તાનાં સુખં સંતોષશાલિનામ્

દમો ધૃતિર્દમસ્તેજો જમઃ કીર્તિર્દમો રતિઃ ।
પુંસાં દમપ્રસક્તાનાં શત્રુર્નામ ન વિદ્યતે

***** દાન્તાધ્યાયઃ ॥ 59 ॥ *****
કિં તપો વા ન વેત્યેતદુપવાસાદિકં વ્રતમ્ ।
પૃષ્ટઃ પ્રોવાચ કૌન્તેયં પુનઃ શન્તનુનન્દનઃ

ભુઞ્જાનો ઽપ્યુપવાસી સ્યાદ્યુક્તાહારો નરઃ સદા ।
ઉપવાસો હિ મૂર્ખાણાં કેવલં પ્રાણશષણમ્

સદા રતઃ સ્વદારેષુ બ્રહ્મચારી ભવેન્નરઃ ।
યજ્ઞોપયુક્તમાંસાશી ભવેન્માંસવિવર્જકઃ

અતિથિદ્વિજભૃત્યાનાં શેષમશ્નાતિ યઃ સદા ।
અમૃતાશી સ વિજ્ઞેયઃ સુરા નામ્નામૃતાશિનઃ

***** અમૃતપ્રાશિકા ॥ 60 ॥ *****
નરઃ કર્મફલે કર્તા કિં ન વેત્તિ ક્ષમાભુજા ।
ભીષ્મઃ પૃષ્ટો ઽબ્રવીચ્છક્રઃ પુરા પ્રહ્લાદમબ્રવીત્

સ્થાનાચ્ચ્યુતસ્ત્વં દૈત્યેન્દ્ર હતાસ્તે બાન્ધવા મયા ।
શોકસ્થાનં કથં સ્વસ્થો નિરાકુલ ઇવેક્ષ્યસે

શ્રુત્વેતિ દૈત્યસ્તં પ્રાહ શક્ર કિં કત્થસે વૃથા ।
ભાવાઃ સ્વભાવચપલાઃ પુરુષાર્થો નિરર્થકઃ

મૂર્ખો બુદ્ધિમતાં ધુર્યઃ સુરૂપો રૂપવર્જિતઃ ।
પ્રમત્તા નયસંપન્ના યાન્ત્યેતે હેતુરત્ર કઃ

ન હિ શોકઃ સુખભ્રંશે કર્તવ્યો વૃદ્ધસેવિભિઃ ।
ભવેદભાવઃ સદ્ભાવે ભાવા ભ્રૂભઙ્ગભઙ્ગુરાઃ

ઇતિ શ્રુત્વા યયૌ શક્રસ્તત્પ્રજ્ઞાનોપદેશતઃ ।
પ્રહૃષ્ટા બુદ્ધિસારાણામદ્વેષ્ટારો હિ સાધવઃ

***** શક્રપ્રહ્લાદસંવાદઃ ॥ 61 ॥ *****
અકાલવહ્નિના દગ્ધે રાજ્ઞામૈશ્વર્યકાનને ।
કિં ધૈર્યમિતિ પૃષ્ટો ઽથ પાર્થેનાહ પિતામહઃ

ભ્રષ્ટરાજ્યેષુ દૈત્યેષુ પ્રાપ્તૈશ્વર્યઃ શતક્રતુઃ ।
પપ્રચ્છ ગત્વા બ્રહ્માણં નષ્ટે વૈરોચનં પુરા

વિભવં લોકપાલાનામભિભૂય નિજશ્રિયા ।
યો બભૂવ જગન્નાથઃ સ બડિઃ(લિઃ) ક્વાદ્ય વર્તતે

ઇતિ પૃષ્ટઃ સુરેન્દ્રેણ જગાદ કમલોદ્ભવઃ ।
શૂન્યાગારે ખરો ભૂત્વા ભ્રષ્ટૈશ્વર્યો બડિઃ(લિઃ) સ્થિતઃ

શ્રુત્વૈતન્મુદિતઃ શક્રસ્તૂર્ણ તં દ્રષ્ટુમાયયૌ ।
ઐરાવણં સમારુહ્ય કૈલાસમિવ જઙ્ગમમ્

સ ગત્વા શૂન્યનિલયે દદર્શ ખરરૂપિણમ્ ।
તુષાશિનં બલિં કો વા વિપદ્ભિર્નૈવ પીડ્યતે

દૃષ્ટ્વા તમૂચે ત્રૈલોક્યનાથો ભૂત્વૈશાસનઃ ।
ત્વમિમાં ગતિમાપન્નઃ કથં શોચ્યાં ન શોચસિ

લક્ષ્મીવિલાસહાસાચ્છં ક્વ તચ્છત્રં ક્વ ચામરમ્ ।
તાલવ્યાલોલવલયં ગીતમપ્સરાસં ક્વ તત્

બ્રહ્મદત્તા ક્વ સા હેમમાલા મૌલિમતસ્તવ ।
ક્ષપાસ્વપિ યયા દિક્ષુ બભુર્બાલાતપશ્રિયઃ ।
અથવા યાન્તિ ચેતાંસિ મહતાં સહ ભૂતિભિઃ

અપિ સ્મરસિ કિં દૈત્ય ભાસ્વતસ્તવ શાસનાત્ ।
અકૃષ્ટપચ્યા પૃથિવી યદભૂદ્ભૂરિયાજિનઃ

યશ્ચાતપત્રે યાત્રાયાં શીતાંશુધવલે તવ ।
ગન્ધર્વાણાં સહસ્રાણિ નનૃતુર્હેમમાલિનામ્

ઐરાવણગતસ્યેતિ શ્રુત્વા શક્રસ્ય ભાષિતમ્ ।
અવુલુપ્તમનાઃ પ્રાહ બડિ(લિર્)વામનવઞ્ચિતઃ

તરઙ્ગતરલા લક્ષ્મીર્યદ્યાયાતિ ચ યાતિ ચ ।
કૃતમસ્માભિરિતિ કિ તત્પ્રનૃત્યન્તિ શત્રવઃ

ન શોચામિ સ્વસત્વસ્થો નિસ્તરઙ્ગ ઇવોદધિઃ ।
દૃષ્ટ્વા કાલેન મહતા કથાશેષીકૃતાઃ શ્રિયઃ

અવશ્યં વિધિદૌરાત્મ્યાદ્વિપદન્તા હિ સંપદઃ ।
લક્ષ્મીં વિનશ્વરઃ શોચેત્કઃ કાલકવલીકૃતામ્

અનતિક્રમણીયો ઽયં કાલઃ સર્વત્ર જૃમ્ભતે ।
તુષૈઃ કલ્પિતવૃત્તિર્યત્પ્રયાતઃ સ્વરતામહમ્

વિકોશાશાપલાશે ઽસ્મિન્સંસારોરુસરોરુહે ।
કાલભૃઙ્ગઃ પિબત્યેવ જનકિઞ્જલ્કમઞ્જસા

જગદ્ગ્રાસગરિષ્ઠસ્ય તસ્ય કાલસ્ય શાસનાત્ ।
સ્મૃતિશેષદશાં શક્ર સમેષ્યતિ ભવાનપિ

કિં ન વિપ્લવાયન્ત્યેતા હરિણ્યઃ શીઘ્રગાઃ ક્ષણમ્ ।
સ્ફીતફેનસિતચ્છત્ત્રાસ્તરઙ્ગિણ્યો વિભૂતયઃ

પ્રયાતિ તરલા લક્ષ્મીઃ સ્રવત્યાયુરલક્ષિતમ્ ।
ઇતિ વસ્તુસ્વભાવે ઽસ્મિન્કો નુ શોચતિ મદ્વિધઃ

આયુઃ કેનાક્ષયં લબ્ધં વિયોગઃ કસ્ય વા પ્રિયઃ ।
કસ્મિન્વા ચપલા લક્ષ્મીર્નિષણ્ણા ચરવીક્ષિતા

અલીકલીલાચટુલૈઃ સંગમૈર્દૃષ્ટનષ્ટયા ।
અનયા સર્વગામિન્યા કિયન્તો ન વિડમ્બિતાઃ

ઐશ્વર્યસૌરભભરાન્ગુણભૃઙ્ગસઙ્ગાન્કાન્તાલતાવલયિતાનભિમાનવૃક્ષાન્ ।
ઉત્ફુલ્લકીર્તિકુસુમાન્ફલપૂરિતાશાન્સર્વકષો હરતિ કાલમહાપ્રવાહઃ

તસ્યૈતદ્વદતઃ કાર્યાલ્લલનં લલિતાકૃતિમ્ ।
દદર્શનિર્ગતાં શક્રો દૃષ્ટ્વાપૃચ્છચ્ચ વિસ્મિતઃ

લીલાશિખણ્ડાભરણા કા ત્વં હરિણલોચને ।
કિમર્થમસિ નિષ્ક્રાન્તા દૈત્યાધિપતિવિગ્રહાત્

સા તચ્છ્રુત્વાવદચ્છક્રં ત્વામહં સમુપસ્થિતા ।
ત્યક્ત્વૈનં વિસ્મૃતાચારમુચ્છિષ્ટસ્પૃષ્ટસર્પિષમ્

અહં સુભટખડ્ગાગ્રધારાજલનિવાસિની ।
કમલાપૂતમહ્ગલ્યા કમલાકરવાસિની

એતદુક્ત્વા ચુર્ભિઃ શ્રીર્ભૂમ્યમ્ભોવહ્નિવાયુષુ ।
પાદૈઃ સંનિધિમાદાય સહસ્રાક્ષમુપાયયૌ

***** શ્રીસંનિધાનમ્ ॥ 62 ॥ *****
શ્રીવિહીનં પુરા શક્રો નમુચિં નામ દાનવમ્ ।
પપ્રચ્છ શોકકાલે ઽસ્મિન્કિં ન શોચસિ દાનવ

ઇતિ પૃષ્ટો ઽવદ્દૈત્યો નિઃસ્યન્દોદધિધૈર્યભૂઃ ।
નષ્ટાઃ શોકેન નશ્યન્તિ દ્વિષદાનન્દદાયિનઃ

શોકદગ્ધશરીરાણાં પ્રરોહઃ ક્વ પુનઃ શ્રિયઃ ।
શોકેન નશ્યતિ પ્રજ્ઞા પ્રજ્ઞાનાશો વિપત્તયે

શોકેન સ્પૃષ્ટચિત્તાનાં નષ્ટાનામુદ્ભવઃ કુતઃ ।
સ્વકૃતં ભુજ્યતે કર્મ પરિપાકે શુભાશુભમ્ ।
સતામમ્લાનવક્ત્રાણાં નાન્તરજ્ઞાસ્તુ શત્રવઃ

***** શક્રનમુચિસંવાદઃ ॥ 63 ॥ *****
ભૂતિમાસાદ્ય શક્રેણ બડિઃ(લિઃ) સ્વપદવિચ્યુતઃ ।
પુનરેવાવદત્પૃષ્ટો વ્યસને ઽપ્યવિલુપ્તધીઃ

અવશ્યમેવ શૂરાણાં સ્થિતૌ જયપરાજયૌ ।
કર્માયત્તૌ ન કર્તા ત્વં કાલપ્રાપ્તમિદં ભજ

કાલો ન યાતિ યાસ્યન્તિ સહસ્રાણિ ભવાદૃશામ્ ।
ગન્તા ત્વમપિ કાલેન કિં ધૈર્યેણ વિકત્થસે

ન તલ્લોકેષુ પશ્યામિ વિચિન્વાનો ઽપિ સૂક્ષ્મધીઃ ।
દુષ્પ્રાપં યદયત્નેન ન લીઢં કાલજિહ્વયા

કથાવશેષવિભવાઃ કાલેન ભુવનાધિપાઃ ।
શ્રૂયન્તે વિહિતાસ્તે તે કિં વૃથા શક્ર માદ્યસિ

શક્તો ઽસ્મિ જેતું ત્વામેકઃ સાનુગં દર્પમોહિતમ્ ।
કિંતુ ન ક્ષમતે કાલો વેલેવાબ્ધેર્બલં મમ

કાલેનાયાન્તિ વિપદઃ કાલેનાયાન્તિ સંપદઃ ।
પુંસાં સ્વકર્મમુદ્રાણાં શોકસ્યાવસરો ઽત્ર કઃ

નિશમ્યૈતત્સહસ્રાક્ષો વિરતો ઽમર્ષસાહસાત્ ।
સ તમૂચે કાલવશં ત્વં યથાત્થ તથૈવ તત્

યદા લોકા ભવિષઅયન્તિ નિર્મર્યાદાઃ કલિસ્પૃશઃ ।
તદા ત્વં દારુણૈઃ પાશૈર્મુક્તઃ સ્વાસ્થ્યાં ગમિષ્યસિ

***** બડિ(લિ)વાસવસંવાદઃ ॥ 64 ॥ *****
શુભાશુભસ્ય પૃષ્ટો ઽથ પૂર્વં રૂપં મહીભુજા ।
જગાદ ભીષ્મો જન્તૂનાં વિનાશોદયલક્ષણમ્

આકાશતટિનીતીરે પુરા શક્રઃ સનારદઃ ।
વિલોક્ય લક્ષ્મીં પપ્રચ્છ વિકાસિકમલાનનામ્

દેવિ શંસ યથા તત્ત્વમિહાગમનકારણમ્ ।
ઇતિ પૃષ્ટા મહેન્દ્રેણ સાવદત્કમલેક્ષણા

ત્યક્ત્વા દૈત્યાનહં શક્ર નષ્ટાચારાન્વિશૃઙ્ખલાન્ ।
સુરાણાં સદ્મ સાધૂનાં સંપ્રાપ્તા તવ ચાન્તિકમ્

અસુરાઃ પૂર્વમભવન્સદાચારવિભૂષણાઃ ।
સ્નાતા હુતાગ્નયશ્ચાસન્નિજિતાઃ સ્ત્રીભિરર્ચિતાઃ

દાતારો નિઃસ્પૃહાઃ ક્ષાન્તાઃ પ્રભાતે ઘૃતદર્શિનઃ ।
ન નિશીથે ન ચોત્સઙ્ગે દધિસક્તુભુજો ઽભવન્

અવન્ધ્યરતિસર્ગાશ્ચ તેનાહં તાનભૂષયમ્ ।
અદ્ય તૂત્સન્નમર્યાદાસ્ત્યક્તાસ્તે દુર્મદા મયા

આયત્તાઃ પતયઃ સ્ત્રીણાં શણ્ટીનામદ્ય તત્પરે ।
પ્રત્યુત્થાનાદિકં તાંશ્ચ કુર્વન્ત્યુચ્ચૈર્વદન્તિ ચ

તરુણા ધૂર્તસચિવા વૃદ્ધાનાં વચનં વયઃ ।
વિડમ્બયન્તિ દર્પાન્ધા હેલોલ્લોલિતકુન્તલાઃ

અશૌચોચ્છિષ્ટસૂદૈશ્ચ વિહિતં ભક્ષયન્તિ તે ।
ગુપ્તોદ્યાનેષુ દેવાર્થિભૃત્યસ્વજનવર્જિતાઃ

ધાન્યં પયોન્નં વિવૃતં સ્વોચ્છિષ્ટસ્પૃષ્ટસર્પિષમ્ ।
ગૃહે તેષાં ન વીક્ષન્તે હાસકેલિરતાઃ સ્ત્રિયઃ

સ્ત્રીયોગ્યં પુરુષો ધત્તે કેશાંશુકવિભૂષણમ્ ।
આચારગતિસંલાપં પૌરુષં સ્ત્રી બિભર્તિ ચ

ઇત્થં તેષાં મદાન્ધાનાં વસતિં પાપિનામહમ્ ।
ત્યક્ત્વાન્તિકમવાપ્તા ત્વાં સત્યશીલે મમ્ સ્થિતિઃ

આશા શ્રદ્ધા ધૃતિઃ ક્ષાન્તિઃ કાન્તિર્વૃત્તિર્જિતિર્મતિઃ ।
યુષ્માનેવ સમાયાતા દેવ્યો ઽષ્ટૌ મત્પુરઃસરાઃ

ઇતિ બ્રુવાણાં તાં શક્રઃ પ્રાપ્ય પ્રાયાત્ત્રિવિષ્ટપમ્ ।
નિમિત્તમેતત્પ્રથમં સુભાશુભફલં નૃણામ્

***** શ્રીવાસવસંવાદઃ ॥ 65 ॥ *****
રાજ્ઞા બ્રહ્મપદં પૃષ્ટઃ પુનરૂચે પિતામહઃ ।
અસિતો દેવલઃ પૂર્વં જૈગીષવ્યમભાષત

વન્દિતો નિન્દિતશ્ચાસિ સમસ્તુલ્યપ્રિયાપ્રિયઃ ।
ત્યક્તરાગભયદ્વેષો લક્ષ્યસે કેન હેતુના

ઇતિ પૃષ્ટો મુનીન્દ્રેણ જૈગીષવ્યઃ સ્વતન્ત્રવિત્ ।
ઉવાચ શાન્તમનસઃ સત્યં જાતમિદં મમ

વિદ્યાનલસમુદ્ભૂતવિવેકવ્યસ્તવિપ્લવાઃ ।
ન હૃષ્યન્તિ ન શોચન્તિ સન્તઃ સંતોષનિર્ભરાઃ

માનાવમાનયોસ્તુલ્યા ન સ્નિગ્ધા ન ચ વૈરિણઃ ।
મમાયમિતિ નો યેષામહમસ્યેતિ વા ક્વચિત્

માત્સર્યમનુરાગો વા નિરપાયસુખસ્પૃશામ્ ।
સર્વબન્ધવિનિર્મુક્તા નિર્ભયાઃ સંચરન્તિ યે ।
પ્રબુદ્ધાઃ સ્વપ્નમાયાસુ લભન્તે બ્રહ્મણઃ પદમ્

***** જૈગીષવ્યસંવાદઃ ॥ 66 ॥ *****
પ્રિયઃ સર્વત્ર પૂજ્યશ્ચ કો ઽસ્તીતિ જગતીભુજા ।
ભીષ્મઃ પૃષ્ટો ઽવદત્કૃષ્ણો યદાહાન્ધકભૂપતિમ્

એક એવાસ્તિ નિખિલપ્રિયઃ પૂજ્યશ્ચ નારદઃ ।
સ્વચ્છન્દચારી સુખિતઃ સોદ્યોગો વિજિતેન્દ્રિયઃ

અસંનિરુદ્ધપ્રસરો નિઃસઙ્ગો બહુસંગતઃ ।
ક્રીડારતિર્જગદ્દ્રષ્ટા કામક્રોધવિવર્જિતઃ

શ્રુત્વેતિ પૃષ્ટઃ પાર્થેન ભૂતાનાં પ્રભવો ઽપ્યયમ્ ।
કાલસ્ય ચ ગતિં ભીષ્મો બભાષે વિશ્વતત્ત્વવિત્

પુરા શુકેન ભગવાન્વ્યાસઃ પૃષ્ટો ઽબ્રવીદિદમ્ ।
સર્ગાસ્થિતિં ચ કાલં ચ યચ્ચ કૃત્યં દ્વિજન્મનામ્

સહસ્રયુગપર્યન્તેષ્વવ્યક્તો વ્યક્તતાં ગતઃ ।
બ્રહ્મ સૃજતિ શબ્દાત્તુ વ્યોમાદિક્ષ્માન્તપઞ્ચકમ્

તદુદ્ભુતે પુનઃ સર્ગે કાલેનાકાશશેષતામ્ ।
ગતે વ્યોમાદિ વિલયં પ્રયાત્યવ્યક્તસંજ્ઞકે

ઇત્યયં સર્ગસંક્ષેપઃ શૃણુ કૃત્યં દ્વિજન્મનામ્ ।
સંસ્કૃતો જાતકર્માદ્યૈર્બ્રહ્મચારી ભવેદ્ગૃહી

આત્માનમાત્મના પશ્યન્વાનપ્રસ્થસ્તતો યતિઃ ।
બ્રાહ્મં કર્મેતિ કથિતં જ્ઞાનિનાં વૃત્તિરુચ્યતે

અનાદરવિરક્તેચ્છો વિદ્યુત્તરલમાત્મના ।
પશ્યન્નન્તઃ પરં જ્યોતિઃ સર્વવ્યાપી સમીરવત્

શૂન્યસ્થાનૈકનિલયઃ સમો બ્રહ્મણિ લીયતે ।
કર્મણા યાતિ સંસારં નિઃસંસારસ્તુ વિદ્યયા

નિજોદ્ભવવિલીનેચ્છઃ સંવિદ્વિકચમાનસઃ ।
સતતં સ્વાન્તવિશ્રાન્તઃ પરમામૃતમશ્નુતે

***** વ્યાસશુકસંવાદઃ ॥ 67 ॥ *****
શ્રુત્વેતિ ભીષ્મં પપ્રચ્છ ય એતે પૃથિવીશ્વરાઃ ।
યાતા મૃત્યુવશં તેષાં કો મૃત્યુરિતિ પાણ્ડવઃ

ભીષ્મો ઽબ્રવીત્પુરા પ્રાહ રાજાનમનુકમ્પકમ્ ।
નારદઃ પુત્રશોકાર્તં શત્રૂણાં વશમાગતમ્

સર્વમેતદ્વિધિઃ સૃષ્ટ્વા પ્રજા વિપુલતાં ગતાઃ ।
આવર્તમાને ભુવને દૃષ્ટ્વા ક્રોધં સમાયયૌ

તત્ક્રોધાદ્દીપ્તશિખિના દહ્યમાનેષુ જન્તુષુ ।
કૃપાવાંરુયમ્બકો દેવશ્ચતુર્મુખમયાચત ।
શંભુનાભ્યર્થિતો ધાતા કોપાગ્નિં સંજહાર તમ્

સંહૃતાત્ક્રોધદહનાત્કન્યા કમલલોચના ।
ઉદતિષ્ઠન્નભઃશ્યામા રક્તામ્બરવિભૂષણા

ઉવાચ તાં તતો બ્રહ્મા ત્વં શનૈઃ સંહર પ્રજાઃ ।
અપ્સુ પ્રતિષ્ઠિતા હ્યેષા ભૂમિર્ભારેણ મજ્જતિ

તચ્છ્રુત્વા દારુણં ધાતુઃ કૃપયા નેત્રજં જલમ્ ।
નિજં જગ્રાહ પાણિભ્યાં નિન્દન્તી જન્મ દુઃખિતા

કથં તવ સુતા દેવ ઘોરે કર્મણિ મદ્વિધા ।
યોગ્યા બન્ધુવિયુક્તાનાં ન સહે દુઃખિનાં ગિરઃ

ઇત્યુક્ત્વા વિપુલં ચક્રે દુષ્કરં વિવિધં તપઃ ।
સા મૃત્યુઃ સર્વસંહારભીતા કારુણ્યશાલિની

તસ્યૈ વરં દદૌ ધાતા વ્યાધયસ્તે ઽશ્રુબિન્દવઃ ।
ભવિષ્યન્તિ જનાન્તાય ત્વાં ન જ્ઞાસ્યન્તિ મોહિતાઃ

ઇતિ મૃત્યુઃ પુરા સૃષ્ટ્વા બ્રહ્મણા સર્વસંહૃતિઃ ।
મા શુચઃ પૃથિવીપાલ સા હિ કં નોપસર્પતિ

***** મૃત્યુપ્રજાપતિસંવાદઃ ॥ 68 ॥ *****
ધર્મતત્ત્વં પુનઃ પૃષ્ટો ધર્મજેન પિતામહઃ ।
શશંસ સારં ધર્મસ્ય સત્યં પરહિતં તથા

ગતિર્ધર્મસ્ય વિવિધા સૂક્ષ્મા જ્ઞાતું ન શક્યતે ।
વિપરીતવિચારાણામધર્મો યાતિ ધર્મતામ્

અન્તર્જલતપાઃ પૂર્વમભવજ્જાજલિર્મુનિઃ ।
જટાસુ યસ્ય વિશ્વાસાત્કુલાયાઃ પક્ષિભિઃ કૃતાઃ

સ દૃષ્ટ્વા પક્ષિણાં મૂર્ધ્નિ નિર્વૃત્તાઞ્શાવકાઞ્શનૈઃ ।
બભૂવ ધર્મસંમત્તસ્તમૂચુરથ રાક્ષસાઃ

તુલાધરસ્ય સમાતામનાસાદ્યૈવ કિં મુને ।
માદ્યસિ સ્ફારતપસાં વ્યયં કર્તુમિહોદ્યતઃ

ઇતિ શ્રુત્વા સમન્વિષ્ય ગત્વા વારાણસીં મુનિઃ ।
તુલાધરં દદર્શાથ માંસવિક્રયજીવિતમ્

જ્ઞાનદૃષ્ટ્યા સ્વયં જ્ઞાત્વા તસ્યાગમનકારણણ્ ।
તુલાધરો ઽબ્રવીદ્બ્રહ્મન્ધર્મો હિ ગગનાત્મકઃ

અભીતૈઃ સર્વભૂતેભ્યો ભૂતાનામભયપ્રદૈઃ ।
અસક્તૈઃ કર્મનિપુણૈર્ધર્મસ્યાસાદ્યતે ગતિઃ

અહિંસા પરમો યજ્ઞઃ પુણ્યૈર્યષ્ટું સ શક્યતે ।
પશ્ય પાપં કૃશાપ્રાપ્યં ગોપશુપ્રાણપીડનાત્

આત્મયજ્ઞાપ્તપુણ્યાનામાત્મતીર્થૈકસેવિનામ્ ।
ત્યક્તાભિમાનસ્પર્ધાનાં નૈવ શોચન્તિ બાન્ધવાઃ

ઇતિ માનમહામોહં જાજલેઃ સ તુલાધરઃ ।
નિવાર્યાસક્તકર્મસ્થઃ પ્રયયૌ પરમાં ગતિમ્

***** તુલાધરજાજલિસંવાદઃ ॥ 69 ॥ *****
ગીતં વિચરવ્નુના પૂર્વં ધર્મઽસ્મિન્નેવ ભૂભુજા ।
અહિંસા પરમો ધર્મઃ ક્રતુશ્ચાદ્રવ્યડમ્બરઃ

પશુપ્રાણૈર્યજન્ત્યેતે કામાત્માનઃ ફલેપ્સવઃ ।
માંસમત્સ્યમધુપ્રઆયં ધૂર્તૈર્ભોગાય કલ્પિતમ્

લોલુપૈર્દમ્ભગુરુભિઃ પશુયાગો ઽધિગમ્યતે ।
પૂજ્યો હિ ભગવાન્વિષ્ણુઃ સો ઽદ્ભિઃ પુષ્પૈશ્ચ તુષ્યતિ

રલાનિં શરીરં નાયાતિ યથા ન મરણં ભવેત્ ।
તથા કર્મ પ્રવર્તેન શરીરં ધર્મસાધનમ્

***** વિચરવ્નુગીતાઃ ॥ 70 ॥ *****
કાર્યાકાર્યવિમર્શાય રાજ્ઞા પૃષ્ટઃ પિતામહઃ ।
ઉવાચ ચિરકારીતિ બભૂવાઙ્ગિરસો મુનિઃ

ચિરં વિચાર્ય કર્મામિ સ કરોતિ યદા તદા ।
અલસો દીર્ઘદર્શી ચ મૂર્ખૈરિતિ વિડમ્બ્યતે

સ કદાચિત્સ્વયં પિત્રા પ્રેરિતો જનનીવધે ।
ચિરં નિદધ્યૌ સંદેહદોલાવિશ્લથમાનસઃ

અવિલઙ્ઘ્યં ગુરુવચો દુઃસહો જનનીવધઃ ।
ઇત્યભૂદ્દુઃખકલુષઃ પતિતો ધર્મસંશયે

તાવચ્ચિન્તાપરઃ સો ઽભૂદ્યાવત્તસ્ય પિતા સ્વયમ્ ।
પશ્ચાત્તાપમનુપ્રાપ્તો નિજામાજ્ઞામવારયત્

ચિરકારી વિમર્શેન રરક્ષેતિ સ્વયં મુનિઃ ।
માતરં ગુરુવાક્યં ચ વિમર્શો હિ શુભાસ્પદમ્

***** ચિરકારિચરિતમ્ ॥ 71 ॥ *****
રાજા રક્ષેત્સદાચારં કથં લોકાનપીડયન્ ।
ઇતિ પૃષ્ટો નરેન્દ્રેણ પુનઃ શાન્તનવો ઽબ્રવીત્

દ્યુમત્સેન પુરા પુત્રં સાલ્વરાજો મહામતિઃ ।
બભાષે સત્યવાન્નામ વધ્યાન્વીક્ષ્યાતિપીડિતાન્

રાજન્ધર્મગતિઃ સૂક્ષ્મા કિમેતે દસ્યવસ્ત્વયા ।
અસામર્થ્યેન વિપ્રાણાં નિગૃહ્યન્તે યથા તથા

એકસ્ય હિ વધેનૈવ તે ભાર્યાપુત્રબાન્ધવાઃ ।
હતા ભવન્તિ બહવસ્તસ્માદ્દણ્ડો વિવેચ્યતે

દ્યુમત્સેનો નિશમ્યેતિ પ્રાહ દણ્ડ્યાનદણ્ડયન્ ।
રાજા ક્ષિપત્યગાધે ઽસ્મિન્પ્રજા ભયમહાવટે

લઘુદણ્ડાઃ પુરાભૂવન્મૃદવો ઽલ્પદ્રુહો જનાઃ ।
અદ્ય કાલવિપર્યાસાદ્વધ્યદણ્ડે ઽપ્યસંયતાઃ

ઇત્યાસીદ્રાજપુત્રસ્ય રાજ્ઞશ્ચ પરિભાષણમ્ ।
નિવૃત્તે ચ પ્રવૃત્તે ચ ધર્મે ધર્મવિદાં વર

***** દ્યુમત્સેનોપાખ્યાનમ્ ॥ 72 ॥ *****
નિવૃત્તં ચ પ્રવૃત્તં ચ ધર્મં પૃષ્ટો ઽથ ભૂભુજા ।
વ્યાજહારોભયોસ્તત્ત્વં દ્રષ્ટા શન્તનુનન્દનઃ

નહુષસ્ય પુરા સૌરે સત્ત્રે ગાં યૂપસંગતામ્ ।
સ્વેચ્છાચારો દ્વિજો યોગી વિલોક્ય કપિલો ઽબ્રવીત્

અહો નુ હિંસા દુર્વૃત્તૈર્ધર્માય પરિકલ્પિતા ।
પરોપઘાતે નન્દન્તિ લુબ્ધાઃ કામફલેપ્સવઃ

ઇત્યાકર્ણ્ય દ્વિજસ્તત્ર સ્યૂમરશ્મિઃ પ્રવિશ્ય ગામ્ ।
અવદદ્વેદવચનપ્રામાણ્યં નેષ્યતે ત્વયા

યજેત દદ્યાદિત્યેષા ન શ્રુતા કિં શ્રુતિઃ સ્મૃતિઃ ।
ગાર્હસ્થ્યલક્ષણો ધર્મો યજ્ઞાઙ્ગો હ્યખિલાશ્રયઃ

શ્રુત્વેતિ કપિલઃ પ્રાહ શુદ્ધજ્ઞાનમયઃ ક્રતુઃ ।
તારયત્યેવ તમસો દ્રવ્યયાગો હિ બન્ધનમ્

સ્યૂમરશ્મિર્નિશમ્યૈતત્પ્રોવાચ ક્રિયયા પુનઃ ।
વિશુદ્ધે ઽચિર્મણૌ જ્ઞાનં પ્રતિમામાશ્રયેદિતિ

***** ગૌકાપિલીયમ્ ॥ 73 ॥ *****
વરં ધર્માર્થેકામાનાં કિમિતિ ક્ષ્માભુજા પુનઃ ।
પૃષ્ટો ઽબ્રવીચ્છાન્તનવસ્ત્રિવર્ગગતિકોવિદઃ

ધનાર્થી બ્રાહ્મણઃ કશ્ચિદ્દેવાનારાધ્ય નિષ્ફલઃ ।
સિષેવે કુણ્ડધારાખ્યં ભક્ત્યા જ્ઞાનધરં ચિરમ્

તુષ્ટે તસ્મિન્દદર્શાથ સ્વપ્ને વૈશ્રવણાલયે ।
મણિભદ્રં ધનચયાન્વિતરન્તં યથોચિતમ્

કુણ્ડધારસ્તમભ્યેત્ય બ્રાહ્મણાર્થમયાચત ।
કુણ્ડધારસ્ય યોગેન બ્રાહ્મણો હિતકારિણા

વરાન્નિર્વેદમાપન્નો ધર્મવાંસ્તપસે યયૌ ।
નભશ્ચરો દિવ્યદૃષ્ટિઃ સો ઽભવત્તપસા કૃતી

એવં સારસ્ત્રિવર્ગસ્ય ધર્મઃ શુભફલપ્રદઃ ।
અર્થકામપ્રસક્તાનાં નૃપાણાં નરકે સ્થિતિમ્ ।
નિશમ્ય કુર્યાત્કો નામ ન ધર્મોપાર્જને મતિમ્

***** કુણ્ડધારોપાખ્યાનમ્ ॥ 74 ॥ *****
અહિંસા પરમો ધર્મો નિર્વેદો જ્ઞાનદેશકઃ ।
સર્વત્યાગઃ પરા શાન્તિઃ કામિનાં ત્વન્યથાખિલમ્

અસિતો દેવલઃ પૃષ્ટો નારદેનાબ્રવીત્પુરા ।
અષ્ટાદશાત્મકઃ સોષ્મા સંગતઃ પાઞ્ચભૌતિકઃ

ક્ષેત્રજ્ઞેન પુનર્યાતિ સંગમં વૃક્ષપક્ષિવત્ ।
અક્ષીણવાસનાતન્તુર્ભિન્નો ઽપિ ન વિમુચ્યતે

વિચ્છિન્નકર્મા નિર્દ્વન્દ્વઃ પુણ્યપાપવિવર્જિતઃ ।
દેહી દેહવિયોગે સ્વં બ્રહ્મ ગચ્છતિ નિર્ગુણઃ

***** નારદાસિતસંવાદઃ ॥ 75 ॥ *****
પ્રક્ષીણવાસનાજાલો માણ્ડવ્યં જનકો ઽબ્રવીત્ ।
ધુર્યો ઽહમસ્મિ સુખિનામેક એવાર્થવર્જિતઃ ।
દહ્યમાને ઽપિ નગરે યસ્ય કિંચિન્ન દહ્યતે

સંસારમરુતપ્તાનાં તૃષ્ણામૂર્ચ્છિતચેતસામ્ ।
ભેષજં પરમં નામ સંતોષામૃતવારિદઃ

ધનેન વર્ધને તૃષ્ણા લાવણેનેવ વારિણા ।
શોકો વિવૃદ્ધતૃષ્ણાયા ગોઃ શૃઙ્ગમિવ વર્ધતે

તાં ત્યક્ત્વા ગતસંસર્ગો નિર્દુઃખપદમાશ્રિતઃ ।
કૂર્માઙ્ગવત્સંહૃતેચ્છઃ સ્વેચ્છાચારી વિમુચ્યતે

જનકસ્યેતિ વચસા મામ્ડવ્યઃ સ્રસ્તસંસૃતિઃ ।
બ્રહ્મપ્રકાશમવિશદ્ધ્રુવં શાન્તમનામયમ્

***** માણ્ડવ્યજનકસંવાદઃ ॥ 76 ॥ *****
યતેન્દ્રિયેચ્છઃ સંન્યાસી નિર્ભયો જનિતાભયઃ ।
અવજ્ઞાતો ઽવધૂતશ્ચ શૂન્યાચારો ઽપ્યનાશ્રયઃ

અનિર્વિણ્ણઃ પ્રહૃષ્ટશ્ચ જ્ઞાતા મૌની ચ મુચ્યતે ।
બુધ ઇત્યાહ હારીતો વિશુદ્ધજ્ઞાનસંશ્રયઃ

***** હારીતગીતાઃ ॥ 77 ॥ *****
ભ્રષ્ટૈશ્વર્યઃ પુરા વૃત્રઃ શુક્રં ગુરુમભાષત ।
જીવાનાં કર્મબન્ધાનાં તિષ્ઠતાં પાઞ્ચભૌતિકે ।
પર્યાયેણ ભવન્ત્યેવ સંપદો વિપદસ્તથા

નિઃસ્પૃહો ઽસ્મિ ન શોચામિ ભજે સામ્યમનશ્વરમ્ ।
ન યાસ્યામ્યધુના રાગમવર્ણો વર્ણસંગમાત્

ઇત્યુક્ત્વા દાનવપતિર્યદૃચ્છોપગતાન્મુનેઃ ।
સનત્કુમારાદજ્ઞાસીદ્વિષ્ણું કારણમવ્યયમ્

સ વિજ્ઞાયાચ્યુતં દેવં પ્રયયૌ પરમાં ગતિમ્ ।
સો ઽયં નારાયણઃ કૃષ્ણઃ સંબન્ધી તવ પાણ્ડવ

***** વૃત્રગીતાઃ ॥ 78 ॥ *****
રાજ્ઞા વૃત્રકથાં પૃષ્ટઃ પુનઃ પ્રાહ પિતામહઃ ।
પુરા વૃત્રેણ વિજિતો રણે જમ્ભનિસૂદનઃ

સ બોધિતો વસિષ્ઠેન ગર્વજ્વરવિમોહિતમ્ ।
વિષ્ણુતેજો દધદ્વજ્રં તં જઘાન મહાકૃતિમ્

હતસ્ય કાયાદ્વૃત્રસ્ય બ્રહ્મહત્યા વિનિર્ગતા ।
મુક્તકેશી કૃશા ઘોરા મલદિગ્ધા કપાલિની

સા વિદ્રુતં સહસ્રાક્ષાં ચિરમન્વિષ્ય સર્વતઃ ।
વિલોક્ય કણ્ઠે જગ્રાહ નિશ્ચલાભયકમ્પિતમ્

તં તયા ગૂઢમાક્રાન્તં ચિરાય ચતુરાનનઃ ।
વિલોક્ય કૃપયા હત્યાં યયાચે શક્રમુક્તયે

વિરતા બ્રહ્મણો વાક્યાદ્બ્રહ્મહત્યા સુરેશ્વરમ્ ।
તત્યાજ સ્થિતિમાસાદ્ય ચતુર્ધા ઘોરદર્શના

યો ઽગ્નૌ પ્રજ્વલિતે યત્નાન્ન બીજાદિકમર્પયેત્ ।
યઃ પર્વકાલે વિટપિચ્છેત્તા યશ્ચ રજસ્વલામ્

કામયેચ્ચ જલે યશ્ચ ક્ષિપેચ્છ્લેષ્મમલાદિકમ્ ।
સ પદં બ્રહ્મહત્યાયાઃ સ્વયંભૂરિત્યભાષત

***** વૃત્રવધઃ ॥ 79 ॥ *****
જ્વરોત્પત્તિં પુનઃ પૃષ્ટો ભીષ્મઃ પાર્થમભાષત ।
સુમેરુશૃઙ્ગે ભગવાન્સ્થિતો ગૌરીવપતિઃ પુરા ।
શુશ્રાવ યજ્ઞં દક્ષસ્ય દેવાકીર્ણં પ્રજાપતેઃ

અભાગાર્હે ઽસિ કિં યજ્ઞેષ્વિતિ ગૌરીગિરા હરઃ ।
અનાહૂતશ્ચકારાથ દક્ષયજ્ઞક્ષયે મતિમ્

ક્રુદ્ધસ્ય તસ્ય લાલાટસ્વેદવારિકણાત્ક્ષણાત્ ।
સમુદ્યયૌ જ્વરો દીપ્તસ્ત્રિશિરાસ્તામ્રલોચનઃ

બ્રહ્મણા દુઃસહ સો ઽથ વિન્યસ્તઃ કિલ ભાગશઃ ।
તેષુ તેષૂત્કટો યત્નાદેકઃ કો નુ સહેત તમ્

સંતાપં ગજકુમ્ભેષુ પર્વતેષુ શિલાજતુ ।
નિર્મોકપટ્ટં સર્પેષુ નીલિકાં સલિલેષુ ચ

ગોષુ ખોરકનિઃશ્વાસમૂષિરં ક્ષેત્રભૂમિષુ ।
પાદરોગં તથાશ્વેષુ નેત્રરોગં પિકેષુ ચ

મેષેષુ પિત્તભેદં ચ હિક્કાશ્વાસં શુકેષુ ચ ।
શિખાભેદં મયૂરેષુ શ્રમં પઞ્ચાનનેષુ ચ

જન્મન્યન્તે વિવાહે ચ મનુષ્યેષુ જ્વરં તથા ।
બહુધાવસ્થિતં ઘોરં સતતં ચ પ્રચક્ષતે

રુદ્રો ઽથ વીરભદ્રાખ્યં સસર્જ ગણમુત્કટમ્ ।
ભદ્રકાલીં તથા દેવીં કાલાનલશિખોપમામ્

તૌ ગત્વા ચક્રતુર્યજ્ઞં બહુદ્રવ્યં પ્રજાપતેઃ ।
ભિન્નભિન્નાપવિદ્ધાઙ્ગં નિહત્ય મૃગરૂપિણમ્

તતઃ પ્રજાપતિઃ પૂર્વં દેવાહિતવિનાશકમ્ ।
વિરૂપાક્ષમનેકાક્ષં ત્ર્યક્ષં યક્ષપતિપ્રિયમ્

સર્વાત્મના સર્વગતં સર્વાકારમનામયમ્ ।
તુષ્ટાવ શંકરં દક્ષો ગૂઢાર્થૈર્દિવ્યનામભિઃ

નમો યજ્ઞાય વિજ્ઞેયતત્ત્વાનુભવશાલિને ।
સર્વવેદમયોઙ્કારવાચ્યાય વૃષકેતવે

અનવચ્ચિન્નરૂપાય વ્યાપિને વિશ્વમૂર્તયે ।
સર્વતઃ પાણિશિરસે નમઃ સર્વાન્તરાત્મને

ઉગ્રાયોદગ્રમહસે શર્વાયાગર્વશાલિને ।
રુદ્રાયોદગ્રયશસે વન્દ્યાયેન્દુભૃતે નમઃ

તતસ્તુષ્ટે ભગવતિ ત્ર્યમ્બકે ત્રિપુરાન્તકે ।
ફલં યજ્ઞસહસ્રસ્ય દક્ષો ઽલભત તદ્વરાત્

***** દક્ષયજ્ઞધ્વંસઃ ॥ 80 ॥ *****
કથં વિજિતલોકાનાં ભયં મૃત્યોર્નિવર્તતે ।
ઇતિ પ્રૃષ્ટો નરેન્દ્રેણ વ્યાજહાર પિતામહઃ

નારદેન પુરા પૃષ્ટઃ સમઙ્ગઃ સર્વતત્ત્વવિત્ ।
પ્રાણેન્દ્રિયજયાન્નૂનં શોકો મૃત્યુશ્ચ નશ્યતિ

પઞ્ચેન્દ્રિયહિતં તુષ્ટ્યૈ તુષ્ટિરુત્સેકકારિણી ।
ઉત્સેકો વિનિપાતાય સંસારસરણૌ સદા

અરાગમોહો હૃષ્ટાત્મા ચરામ્યનુપલક્ષિતઃ ।
અશોકશ્ચામૃતશ્ચાહં તેન નારદ પશ્ય મામ્

***** સમઙ્ગનારદસંવાદઃ ॥ 81 ॥ *****
શાસ્ત્રનિઃસંશયં શ્રેયો રાજ્ઞા પૃષ્ટો ઽબ્રવીત્પુનઃ ।
ભીષ્મો યદ્ગાલવં પ્રાહ નારદઃ સર્વદર્શિનમ્

હિતે વર્તેત ભૂતાનામહંકારં પરિત્યજેત્ ।
પ્રખ્યાપયેન્ન સંસત્સુ સ્વોત્કર્ષં પરનિન્દયા

પૈશુન્યં લૌલ્યમાલસ્યં રાત્રિચર્યાં ચ વર્જયેત્ ।
ન દર્પાદ્બહુભાષી સ્યાન્નેન્દ્રિયાણાં હિતં ચરેત્

નાનુશોચેત્સુખભ્રંશે કામયેત ન દુર્લભમ્ ।
જાનન્નપિ ન કુર્વીત કૌટિલ્યં ન ચ વિશ્વસેત્

સતાં સઙ્ગે મતિં કુર્યાત્સદાચારપુરે વસેત્ ।
સહસા સંત્યજેત્પાપં ન કુર્યાદનુતાપદમ્

***** નારદગાલવસંવાદઃ ॥ 82 ॥ *****
મુક્તિઃ શનૈઃ કથમિતિ ભીષ્મઃ પૃષ્ટો ઽબ્રવીત્પુનઃ ।
અરિષ્ટનેમિઃ સગરં યદ્બભાષે વિમુક્તયે

આશાલતાવલયિતં બદ્ધમૂલમવિદ્યયા ।
ન હિ પાતયિતું શક્તઃ સુખેન ભવપાદપમ્

કો હિ જન્મસહસ્રોક્તાં વાસનાભ્યાસજાં નિજામ્ ।
પ્રીતિતં વારયિતું શક્તો લલનાધનબન્ધુષુ

સમારૂઢઃ શ્રિયં કાન્તાં લલનામ્ભોજષટૂપદઃ ।
ત્યજેતિ વિષસંકાશં કો નામ વચનં પિબેત્

ધનપુત્રકલત્રેષુ સ્વયમેવાર્જિતેષ્વહો ।
અવસન્ના વિનશ્યન્તિ ક્ષુદ્રાઃ ક્ષૌદ્રરસેષ્વિવ

શિશૂનં વૃત્તિમાલોક્ય વ્યસ્તાં દેવેન કલ્પિતામ્ ।
કો હિ તદ્વર્તનાદાનૈરાત્માનમવસાદયેત્

પરિચ્છિન્નાશિનઃ કિં તે કોટિભિર્ભૂમિસંચયૈઃ ।
ન પશ્યસિ મૃતઃ કિંચિત્કો ઽયં સર્વગ્રહસ્તવ

કાઞ્ચને લોષ્ટશકલે પર્યઙ્કે પાંસુસંસ્તરે ।
ચીનાંશુકે વલ્કલે ચ સમાનઃ કિલ મુચ્યતે

અન્તવત્કલયન્સર્વં નિર્વેદં પરમં ગતઃ ।
તટસ્થઃ સર્વભાવેષુ ભવત્યેવાભવો નરઃ

ગણયન્દુર્દશામન્તે સમાનઃ કાઞ્ચનાશ્મનોઃ ।
અવિદ્યાગ્રન્થિભેદેન મુચ્યતે નિર્મમઃ સુખમ્

***** સગરારિષ્ટનેમિસંવાદઃ ॥ 83 ॥ *****
અથ શુક્રકથાં પૃષ્ટો રાજ્ઞા પ્રાહ સુરવ્રતઃ ।
પુરા યોગીશ્વરઃ શુક્રો ભૃગુસૂનુર્ધનપ્રભોઃ ।
ગુહ્યકાધિપતેર્દેહં પ્રવિશ્યાક્રમ્ય સર્વતઃ

ધનં ભૂરિ જહારાશુ તચ્ચ દુઃખાદ્ધનાધિપઃ ।
પિનાકિને દસ્યુવૃત્તં વયસ્યાય ન્યવેદયત્

કુપિતસ્ત્રિપુરારાતિરાદાય ભૃગુનન્દનમ્ ।
પપૌ સ ચોદરે શંભોર્બભ્રામ વિપુલે ચિરમ્

સ રુદ્રધારણાવહ્નિદહ્યમાનો ઽન્તરસ્થિતઃ ।
રુદ્ધેષુ સર્વસ્રોતઃસુ તસ્ય તુષ્ટાવ વલ્લભામ્

તતઃ સ શુક્રદ્વારેણ નિર્ગતઃ શુક્રતાં યયૌ ।
સતીસંરક્ષિતો લેભે ન ચ વૈ પૂર્વવત્સ્થિતિમ્

***** શુક્રોત્પત્તિઃ ॥ 84 ॥ *****
શ્રેયઃ કિમિતિ પૃષ્ટો ઽથ પુનરાહ પિતામહઃ ।
પુરા વિદેહાધિપતિં યદુવાચ પરાશરઃ

મનોરથો રથો યસ્ય સંયતઃ શાન્તિરશ્મિભિઃ ।
ન ચરત્યવટે તસ્ય કર્મણો ઽપિ સુખં સદા

રત્યૈ ભોગા વિમૂઢાનાં સા દુઃખાય વિયોગિનામ્ ।
તમસે દુઃખમેવૈષાં બન્ધાય મહતે તમઃ

સતાં ભોગવિયોગેષુ નિર્વેદો નામ જાયતે ।
નિર્વેદસ્તપસે તેષાં તપઃ સંસારશાન્તયે

સદાચારપ્રવૃત્તાનાં યથાશાસ્ત્રાનુસારિણામ્ ।
સ્વકર્મસક્તમનસાં સ્વયમાયાન્તિ સંપદઃ

***** પરાશરગીતાઃ ॥ 85 ॥ *****
પ્રજાપતિર્હંસરૂપી રાજ્ઞા પૃષ્ટો ઽબ્રવીત્પુરા ।
ક્રોધો મૃત્યુઃ કુજન્તૂનાં સ્વસુખાદ્યદિ નિર્ગતઃ

દગ્ધાઃ ક્રોધેન શોચન્તિ ક્રોધાનધા નિપતનતિ ચ ।
જિતક્રોધઃ શસુખં શેતે ગ્રસ્તરાગાદિબન્ધનઃ

***** હંસગીતાઃ ॥ 86 ॥ *****
પૃષ્ટઃ કિમક્ષરમિતિ પ્રાહ ભીષ્મો નરેશ્વરમ્ ।
ભગવાઞ્જનકં પૂર્વં વસિષ્ઠો યદભાષત

ચતુર્દશવિધઃ સર્ગો ગુણાઃ કર્માણિ ચોદનાઃ ।
સર્વમેતત્ક્ષરં વિદ્યાદક્ષરં પરમં પદમ્

અક્ષરક્ષરસઙ્ગો ઽયં દેહિદેહસમાગમઃ ।
દેહતામ્રકલાદાહે હેમવદ્દૃશ્યતે ઽભરમ્

***** વસિષ્ઠજનકસંવાદઃ ॥ 87 ॥ *****
પુનઃ પૃષ્ટો ઽવદદ્ભીષ્મો યાજ્ઞવલ્ક્યો ગુરુઃ પુરા ।
પ્રોવાચ શિષ્યં જનકં પરમાક્ષરનિર્ણયમ્

અધ્યાત્મચિન્તાગન્તવ્યમધિભૂતે ચ કારણમ્ ।
ગુણત્રયવિનિર્મુક્તમક્ષરં વેદ્યવર્જિતમ્

સાંખ્યયોગોદિતં શાન્તં શાશ્વતં ધ્રુવમવ્યયમ્ ।
નિસ્તરઙ્ગોદધિનિભિ યુક્તાઃ પશ્યન્તિ નિર્ભયાઃ

સૂર્યપ્રસાદાદ્વદનં પ્રવિષ્ટા મે સરસ્વતી ।
તયાસ્મિ વેદકૃદ્ભૂત્વા સારમેવ પદં શ્રિતઃ

ષઙ્વિશો મુચ્યતે વ્યક્તં પ્રલીનં પઞ્ચવિંશકે ।
ઇતિ ગન્ધર્વભૂપાલો વિશ્વાવસુમબોધયત્

***** યાજ્ઞવલ્ક્યજનકસંવાદઃ ॥ 88 ॥ *****
તિષ્ઠન્ગૃહે કો નુ મુક્તઃ પાર્થેનેતિ સુરવ્રતઃ ।
પૃષ્ટો બભાષે સુલભા યદૂચે જનકં પુરા

ત્રિદણ્ડધારિણી મુક્તા સુલભા નામ ભિક્ષુકી ।
મિથિલાં જનકં દ્રષ્ટું પુરા પ્રાયાદ્વિહાયસા

યૌવનાભરણં રૂપં દધતી સા સુમધ્યમા ।
દદર્શ જનકં કાન્તા લાવણ્યલલિતાકૃતિઃ

તાં વિલોક્ય સુધાસારસિક્તાઙ્ગ ઇવ મૈથિલઃ ।
ચક્રે સમુચિતાં પૂજાં તસ્મૈ પાપાસનાદિભિઃ

તતઃ સુખોષિતા તત્ર મુક્તાત્તરમુપેત્ય સા ।
સભાયાં જનકં ચક્રે રશ્મિભિઃ સ્વીકૃતાન્તરમ્

નેત્રાભ્યાં ચારુનયના વિશન્તી તમલક્ષિતા ।
અન્તરઙ્ગા ક્ષણમભૂત્સા સુપ્તેવ સુધાનદી

તદ્ભાવસ્પૃષ્ટભાવો ઽથ બભાષે દન્તકાન્તિભિઃ ।
જનકો નિર્ગુણાં કુર્વન્વિમુક્તાં હારવલ્લરીમ્

અયિ ચિત્તસુધાસિન્ધુચન્દ્રિકા કાસિ કસ્ય વા ।
કુતસ્ત્વમનવદ્યાઙ્ગિ નયનામૃતવર્ષિણી

શિષ્યઃ પઞ્ચશિખસ્યાહં સાંખ્યવેદવિદો મુનિઃ ।
વિવેકાસ્ત્રવિદાં શ્રેષ્ઠો મોક્ષં પ્રાપ્તો જનાધિપઃ

કિરીટી કઙ્કણધરશ્છત્ત્રવ્યજનવાહનઃ ।
મુણ્ડિતેચ્છઃ શમારણ્યો મનઃ કર્મપ્રસાદનઃ

સ્વાન્તબોધકપાલે ઽસ્મિન્પ્લુષ્ટં પઞ્ચશિખેન મે ।
જ્ઞાનબીજસ્ય સામર્થ્યાદ્વિષયેષુ ન જાયતે

નૈકાન્તવાસિતા શાન્ત્યૈ ન ગેહં બન્ધનાય ચ ।
સર્વત્ર વિહિતા નામ મુક્તિર્નિર્લેપચેતસામ્

અન્તઃપ્રવેશઃ કિમયં ત્વયા મે યોગતઃ કૃતઃ ।
વર્ણગોત્રાશ્રમાદીનાં વિભેદાદેષ સંકરઃ

જેતુમિચ્છસિ ચેદસ્માન્સિદ્ધો માનસ્તદેષ તે ।
અયં સ્વશાસ્ત્રદોષશ્ચ તવ સ્પૃશસિ યત્પરાન્

સર્વાઙ્ગસઙ્ગં કુરુષે સતી ભૂત્વા ન લજ્જસે ।
કારણં બ્રૂહિ સુભગે ન મિથ્યા વક્તુમર્હસિ

ઇતિ પૃષ્ટાતિપરુષં ન ધૈર્યાત્સંચચાલ સા ।
ઈષદુન્નમિતૈકભ્રૂર્હાસપલ્લવિતાધરા

સા બભાષે પ્રવિષ્ટાપિ ચ્છાયેવ પુરતઃ સ્થિતા ।
પૂર્વાપરહિતં વાક્યં નદન્સજ્જનસંસદિ ।
મુક્તશ્ચ ભેદવક્તા ચેત્યહો રાજન્ન રાજસે

કાસિ કસ્ય કુતો વા ત્વં યદેવમભિધીયતે ।
તત્ર કિં ન શ્રુતં કાષ્ઠજન્તુવદ્ગુણભૌતિકમ્

ત્રિંશદ્ગુણકલાકારો વ્યક્તો વ્યક્તત્વમાગતઃ ।
સંઘાતસ્તત્ત્વચક્રસ્ય સો ઽયં કસ્ય ન કસ્ય વા

શુક્રસેકાદ્યવસ્થાસ્તા ન લક્ષ્યન્તે જરાવધિ ।
દીપસ્યેવાર્ચિષો યાતા યસ્ય સો ઽયં કુતઃ કથમ્

સ્વાઙ્ગૈરપિ ન સંબન્ધઃ સંબન્ધો જગતામિવ ।
કિમુતાત્મનિ નાત્માનં મુક્તઃ પશ્યસિ બિમ્બવત્

વિકલ્પં પૃચ્છતો નૈષા મુક્તતા તવ શોભતે ।
સમરારાવભગ્નસ્ય જયમાલેવ દન્તિનઃ

ઇદં રાજ્યમપર્યન્તં તિષ્ઠતસ્તે વિમુક્તતા ।
ન મન્યે ઽહં મરુતટે તપ્તસ્યેવ વિતૃષ્ણતા

ચામરૈર્લોલયન્ત્યેવ ચ્છત્ત્રૈરાચ્છાદયન્તિ ચ ।
વિવેકં મદકલ્લોલૈર્હરન્તિ ચ નૃણાં શ્રિયઃ

હતાઃ સેનાઃ પુનર્યુદ્ધે રાજપુત્રો નિપાતિતઃ ।
ઇતિ સાધારણૈર્દેષૈર્ભૂભુજામેવ દુઃખિતા

ધનં કોશે ગજાઃ શાલે સ્વગૃહેષુ ચ મન્ત્રિણઃ ।
શય્યાવિભાગે મહિષી ત્રિયામાયાં ત્વમેકકઃ

અકઙ્કણમહારં ચ શય્યાયાં વર્તતે વપુઃ ।
ઉચ્છ્વાસશેષો વિમુખઃ સ્વપ્ને ધાવસિ ચાન્યતઃ

ભિક્ષુકી શૂન્યનિલયા શૂન્યે ઽસ્મિંસ્તવ વિગ્રહે ।
નિવસામિ ક્ષપામેકાં કા નુ તે નૃપતે ક્ષતિઃ

અસ્પૃશન્તી વપુસ્તે ઽહં પ્રવિષ્ટા યદિ યોગતઃ ।
તત્કથં નૃપતે મુક્તઃ સ્પર્શં વેત્સિ સરાગવત્

વર્ણસંકરભીરોસ્તે કથં પઞ્ચશિખો ગુરુઃ ।
વૃથા તદધુના જાતં યત્ત્વયોક્તં નરેશ્વર

નૈવાઙ્કુરસમર્થં મે જ્ઞાનબીજં પ્રરોહતિ ।
વિષયેષ્વિતિ તદ્રાજન્સ્વયમુક્તં ન પશ્યસિ

અવિભિન્ના વયં સર્વે સમાશ્રયિસમાશ્રયાત્ ।
તરૌ લતા તત્ર પુષ્પં તસ્મિન્ષટ્ચરણા ઇવ

સર્વાત્મના પૃથક્ત્વં ચેદિતિ ભાગં વિપશ્યસિ ।
તદેકાન્તવિભિન્નસ્ય કસ્ય કેનાત્ર સંકરઃ

સ ત્વં પ્રવૃત્તિવિમુખો ન ચ પ્રાપ્તો નિવૃત્તતામ્ ।
ત્રિશઙ્કુરિવ મધ્યસ્થો ન દિવં ન ભુવં શ્રિતઃ

સર્વમેતન્મમ ન વા યત્સર્વમહમેવ વા ।
નિષ્ઠામેતામનાસાદ્ય કથં મુક્તો ઽસિ પાર્થિવ

ઇત્યવાપ્તોપદેશાર્થઃ સુલભાવચસા નૃપઃ ।
ન હૃષ્ટો નાપહૃષ્ટશ્ચ તૂષ્ણીં નભ ઇવાભવત્

***** સુલભાજનકસંવાદઃ ॥ 89 ॥ *****
રાજ્ઞા શુકસ્ય વૈરાગ્યં ભીષ્મઃ પૃષ્ટો ઽબ્રવીત્પુનઃ ।
યદુવાચ શુકં પુત્રં પરાશરસુતો મુનિઃ

પુત્ર સંસારમરણૌ સરતામવિવેકિનામ્ ।
પશ્ય શીતાતપવ્યાધિમરણાવધિદુઃસ્થિતિમ્

અસ્મિન્શરીરકુસુમે ભૃઙ્ગવજ્જીવિતે સ્થિતે ।
ચપલેષુ ચ બાવેષુ તાટસ્થ્યં પુત્ર નોચિતમ્

યથા લિખિતમેવાયુઃ ક્ષણરાત્રિં દિવં તતઃ ।
કોટિભિઃ પ્રાપ્તકાલાનાં મુહૂર્તમપિ દુર્લભમ્

વાસનાક્ષૌદ્રપટલે નાનાભાવરસાહૃતે ।
સ્વયમુત્પાદિતે મગ્નઃ ક્ષુદ્રઃ કો નામ મુચ્યતે

અપર્યાપ્તમનઃસ્વેચ્છાસ્ત્યક્ત્વા દારાન્ધનં સુતાન્ ।
કાલવ્યાલસમાકૃષ્ટા હન્ત ગચ્છન્તિ જન્તવઃ

અસિપત્ત્રવનં ઘોરં તપ્તા વૈતરણી નદી ।
પરત્રોષ્ણકટાહાશ્ચ સન્તિ ગેહં ન બાન્ધવાઃ

ન યાવદેતત્તારુણ્યં ગલત્યનુપલક્ષિતમ્ ।
ન યાસિ યાવત્સંકોચં જરયા તપ્તચર્મવત્

હિક્કાશ્વાસવિપર્યસ્તો યાવત્સ્વપ્નવિલોચનઃ ।
કુલાલચક્રવદ્ભ્રાન્તો ન પશ્યસિ દિશો દશ

હિરણ્યવર્ણાં વસુધાં યાવદ્વીક્ષ્ય વિશૃઙ્ખલમ્ ।
ન ગચ્છસિ તમો દીર્ઘં સૂચ્યભેદ્યમબાન્ધવઃ

યાવચ્છુભાશુભાક્રાન્તો ન હૃષ્યસિ વિરૌષિ વા ।
તાવત્સમાધિવિબુધો વિનિવૃત્તભવો ભવ

શ્રુત્વેત્યવાપ્તનિર્વેદઃ શુકસ્ત્યક્ત્વા સ્વમાશ્રયમ્ ।
આમન્ત્ર્ય પિતરૌ યોગી યયૌ શ્રેયઃસમાધયે

***** યાવત્કમ્ ॥ 90 ॥ *****
કર્મમૂલં નિશમ્યાથ નૃણાં સુકૃતદુષ્કૃતમ્ ।
રાજ્ઞા શુકકથાં પષ્ટઃ પુનરાહ પિતામહઃ

કર્ણિકારવને મેરોઃ પુરા શીતાંશુશેખરઃ ।
વિજહાર હરો હારફણિરત્નાંશુપિઞ્જરઃ

તત્રોગ્રતપસા યુક્તો વ્યાસઃ સત્યવતીસુતઃ ।
પુત્રકામો વરં પ્રાપ દાસ્યમીતિ મહેશ્વરાત્

તતઃ કાલેન સ મુનિર્વહ્ન્યર્થમરણીં સ્વયમ્ ।
મમન્થાપ્સરસં પશ્યન્ધૃતાચીમગ્રચારિણીમ્

તસ્ય શુક્રં પપાતાશુ શુકીભૂતાં વિલોક્ય તામ્ ।
અરણ્યામરતસ્યાપિ તત્રાસ્ય તનયો ઽભવત્

અરણ્યા ગર્ભસંભૂતઃ સો ઽભૂદ્વ્યાસસુતઃ શુકઃ ।
શુક્રઃ કમણ્ડલું યસ્મૈ દ્યૌશ્ચ દણ્ડાજિનં દદૌ

વેદાનધીત્ય સાકારાનવાપ્ય ચ બૃહસ્પતેઃ ।
તપસા બ્રહ્મચર્યેણ માન્યો ઽભૂત્સ દિવૌકસામ્

ઉપદેશં પિતુઃ પ્રાપ્ય તદ્ગિરા જનકં યયૌ ।
મોક્ષધર્માર્થનિપુણં દ્રષ્ટું પદ્ભ્યાં નભશ્ચરઃ

મેરુવર્ષાનતિક્રમ્ય મિથિલાં પ્રવિવેશ સઃ ।
નિવાર્યમાણો ઽપ્યક્રોધો દ્વાઃસ્થૈઃ પરુષવાદિભિઃ

પરં જનકરાજસ્ય કક્ષ્યાદ્વયમતીત્ય સઃ ।
મન્ત્રિપ્રવેશિતસ્તસ્થૌ પૂજિતો ઽન્તઃપુરે મુનિઃ

તતઃ પર્યચરન્કાન્તાસ્તમુત્પલવિલોચનાઃ ।
યાસાં સ્મિતામૃતૈઃ કામઃ શિવદગ્ધો ઽપિ જીવતિ

વરાહર્(હ)શયને તત્ર યોગી ધ્યાનપરાયણઃ ।
નિનાય રાત્રિં પ્રાતશ્ચ નૃપો દ્રષ્ટું તમાયયૌ

ગુરોર્વ્યાસસ્ય તનયો જનકેન સ પૂજિતઃ ।
રત્નાસનોપવિષ્ટો ઽથ પપ્રાચ્છ મિથિલેશ્વરમ્

વિસૃષ્ટો ઽહં ભગવતા પિત્રા વ્યાસેન તે ઽન્તિકમ્ ।
ગુરૂપદેશસંબન્ધં વદ જ્ઞાનમનામયમ્

જનકઃ પ્રાહ શનકૈઃ ક્રિયાસોપાનપઙ્ક્તિભિઃ ।
આરુહ્યોચ્ચૈઃ પરં ધામ વિસુદ્ધં શુદ્ધચેતસા

જ્ઞાનાનિલહૃતાશેષવિકલ્પઘનડમ્બરઃ ।
દ્વન્દ્વત્રિયામાવિરતૌ દૃશ્યતે બોધભાસ્કરઃ

સર્વમાત્મનિ સર્વત્ર તમાત્માનં વિલોકયન્ ।
ગુણત્રયવિનિર્મુક્તો મુનિશ્ચરતિ નિર્મમઃ

તસ્યોત્સૃષ્ટકલઙ્કસ્ય પ્રસન્નાસક્તચેતસઃ ।
સર્વત્ર વિજિતો મોક્ષઃ સર્વકર્તૃપદસ્પૃશઃ

સ્પૃહાગ્રન્થિં પુરો મુક્ત્વા તતો રાગં તતઃ શુચમ્ ।
અહંકારપરિત્યાગાદ્યોગી બ્રહ્મમયો ભવેત્

સર્વાન્તરાત્મતાં યાતઃ સર્વજ્ઞપદમાસ્થિતઃ ।
યુક્તો વિમિશ્રતાં યાતિ શૈલેષુ સલિલેષુ ચ

અહમિત્યેવ સંસારો નાહમિત્યેવ તત્ક્ષયઃ ।
દેહમાનવિરામે ચ પ્રાણમાનં સમાશ્રયેત્

ભાવસ્નેહં પરિત્યજ્ય દેહમાનં સમાશ્રયેત્ ।
દેહમાનવિરામે ચ પ્રાણમાનં સમાશ્રયેત્

નિરસ્ય પ્રાણમાનં ચ વિશ્વાહંકારમાશ્રયેત્ ।
શૂન્યતાં ચિન્તયેત્પશ્ચાદ્યયા બ્રહ્મણિ લીયતે

ઇત્યાદિ મિથિલેન્દ્રસ્ય નિશમ્ય વિશદં વચઃ ।
તમામન્ત્ર્ય કૃતી પ્રાયાચ્છુકસ્તુહિનભૂધરમ્

અત્રાન્તરે સુરમુનિર્નારદો દ્રષ્ટુમાયયૌ ।
હિમાચલં લતાલાસ્યવિલાસમણિમન્દિરમ્

વિદ્યાધરઘટાજુષ્ટનિર્ઝરોદારકન્દરમ્ ।
હેમપઙ્કજિનીકુઞ્જકૂજન્મઞ્જુવિહઙ્ગમમ્

શુકો ઽથ તત્ર પિતરં શિષ્યાન્વિનયશાલિનઃ ।
અધ્યાપયન્તમભ્યેત્ય સ્વવૃત્તાન્ત ન્યવેદયત્

સુમન્તુઃ પૈલસહિતો વૈશમ્પાયનજૈમિની ।
તે વ્યાસશિષ્યાઃ પ્રમદાત્પરિષસ્વજિરે શુકમ્

કદાચિદથ યાતેષુ કૃષ્ણદ્વૈપાયનં ગુરુમ્ ।
વૈશંપાયનમુખ્યેષુ સમામન્ત્ર્ય મહીતલમ્

એક એવ શુકસ્તસ્થૌ તત્ર ધ્યાનપરાયણઃ ।
અધીયાનઃ પરં બ્રહ્મ વ્યસ્તં વ્યાસેન ધીમતા

અથ પ્રવાતિ પવને કૃતે ચાધ્યયને શુકઃ ।
સમીરણગતીસ્તાસ્તાઃ શુશ્રાવ ગુરુણોદિતાઃ

દિવ્યો વાયુઃ સમાનાખ્યસ્તસ્યોદાનઃ સુતો બલી ।
વ્યાનશ્ચ તસ્ય તનયઃ ખ્યાતો ઽપાનશ્ચ તત્સુતઃ

તત્સંભવઃ પ્રાણનામા તેષાં સપ્ત ગતિક્રમાઃ ।
કર્મ ચૈષાં બહુવિધં નામ્ના સદૃશમુચ્યતે

પ્રવહો નામ તદ્રૂપો ધૂમાભ્રપ્રેરકો ઽનિલઃ ।
આવહો નામ પવનસ્તડિદ્વિભ્રમકૃન્મુનેઃ

જલં વહતિ મેઘેષુ યશ્ચોદીરયતિ ગ્રહાન્ ।
ઉદ્વહો નામ સ જ્ઞેયઃ સર્વસાગરઘસ્મરઃ

વિમાનવાહી દેવાનાં સંગર્જઃ સંવહાભિધઃ ।
વ્યોમગઙ્ગામ્બુધર્તા ચ નિવહઃ પઞ્ચમો ઽનિલઃ

પૂરયત્યમૃતેનેન્દું ષષ્ઠઃ પરિવહઃ સ્મૃતઃ ।
અન્ત્યો ઽન્તકૃચ્ચ ભૂતાનાં ઘોરો વાયુઃ પરાવહઃ

સ એવ વાયુર્નિઃશ્વાસો વહત્સ્વેતેષુ નો પતે(ઠે)ત્ ।
એતદુક્ત્વા નભોગઙ્ગાં કૃષ્ણદ્વૈપાયને ગતે

શુક્રમેકાકિનં પ્રીત્યા નારદઃ સમુપાયયૌ ।
આદરાદ્વ્યાસતનયસ્તં પ્રણમ્ય સુખસ્થિતમ્

અપૃચ્છદૈહિકં શ્રેયઃ પૃષ્ટસ્તેન સ ચાબ્રવીત્ ।
વિદ્યાચક્ષુસ્તપઃ સત્યં ત્યાગરાગૌ સુખાસુખે

ક્રોધશ્ચ મૃત્યુરિત્યેતદ્યો વેત્તિ ન સ શોચતિ ।
અહિંસા ધામ ધર્મસ્ય દુઃખસ્યાયતનં સ્પૃહા

સઙ્ગત્યાગઃ પદં મુક્તેર્ભોગાભ્યાસો ગૃહં શુચઃ ।
વિપ્રયોગે મહાઞ્શોષસ્તાપકૃદ્યૈઃ પ્રજાયતે

આપાતરમણીયાંસ્તાન્ભાવાન્સાધુર્ન ચિન્તયેત્ ।
બહુ મન્યેન ન ધનં સંતોષં શમમાસ્થિતઃ

સંસારસારવૈચિત્ર્યં ગણયન્બહુબાધકમ્ ।
ન વિસ્મયં ન સંતાપં વાનુરાગં ભજેત ચ

અલસા દીર્ઘસૂત્રાશ્ચ દૃશ્યન્તે વિભવૈર્યુતાઃ ।
ઈહમાનાશ્ચ દક્ષાશ્ચ ન ક્વચિદ્ધનભાગિનઃ

અનિચ્છતાં સંતતિં ચ જાયન્તે બહવઃ સુતાઃ ।
લભન્તે પુત્રકામાશ્ચ પાતં વા નૈવ વા સુતમ્

દુર્જરાઃ સહસા યસ્મિઞ્જીર્યન્તે ક્ષિપ્રમાસ્થિતાઃ ।
તસ્મિન્નેવોદરે ગર્ભો માસાન્દશ વિવર્ધતે

વ્યાધિદગ્ધા વિપદ્યન્તે નરા વૈદ્યશતૈર્વૃતાઃ ।
રોગાનતિતરન્ત્યન્યે રથ્યાકર્દમશાયિનઃ

રૂપબુદ્ધિવિહીનાનાં દાસાઃ સ્વાકૃતયો બુધાઃ ।
શોચન્ત્યન્યત્ર વિધવા ગતભાર્યાસ્તથા ક્વચિત્

ઇત્યેવં વિવિધાં માયાં કલયન્નખિલાં ધિયા ।
ભવસ્વભાવવૈરી સ્યાન્ન તુ સજ્જેત પણ્ડિતઃ

નારદેનેતિ કથિતં નિશમ્ય વ્યાસનન્દનઃ ।
ધ્યાયન્સંસારસરણિં નિર્વેદાન્ન ધૃતિં યયૌ

સર્વત્યાગધૃતોદ્યોગઃ સ સમામન્ત્ર્ય નારદમ્ ।
વ્યાસમેત્ય સરિત્તીરે વવન્દે હર્ષનિર્ભઃ

તસ્મૈ નિવેદ્ય વિનયાન્નિર્વેદં ગતવાસનઃ ।
પ્રદક્ષિણીકૃત્ય ગુરું ગન્તુમભ્યુદ્યયૌ શુકઃ

ક્ષણં પુત્ર પ્રતીક્ષખ યાવત્ત્વદ્દર્શનામૃતૈઃ ।
પ્રીણામિ નિર્ભરં ચેતસ્તમિત્યૂચે પિતા તતઃ

નિરક્ષેપઃ સ ગત્વાથ સમારુહ્ય ગિરેઃ શિરઃ ।
નિઃશબ્દઃ સ સમે દેશે સર્વજ્ઞઃ સમુપાવિશત્

ઉલ્લઙ્ઘનાક્રમેણૈવ ગ્રન્થિબન્ધાન્વિમુચ્ય સઃ ।
તેજસ્યેકરસે તેજો ધૃત્વા હેમ્નીવ કાઞ્ચનમ્

રવિં વાયું જલં ભૂમિં પ્રવિશ્ય ગગનં તથા ।
વિશ્વાવિષ્કારકલયા શૂન્યાશૂન્યસમાશ્રયઃ

વિહસ્યોત્પત્ય સહસા સશરીરો ઽપ્યદેહવત્ ।
સમીરવદસક્તાઙ્ગઃ ખે યયૌ વૈનતેયવત્

તં પ્રાપ્તં પરમાં સિદ્ધિં દેવગન્ધર્વયોષિતઃ ।
અવાકિરન્પુષ્પવર્ષૈઃ સર્વે ચ વ્યોમચારિણઃ

સો ઽબ્રવીદ્દેવતાઃ સર્વા વિચિન્વાનસ્ય માં પિતુઃ ।
પ્રલાપિનઃ પ્રતિવચો દેયં સર્વાભિરાશ્રમે

ઇત્યુક્ત્વા સ સમુલ્લઙ્ઘ્ય ક્ષિપ્રમષ્ટવિધં તમઃ ।
ત્યક્ત્વા રજઃ સપ્તવિધં સત્ત્વં ચોત્સૃજ્ય કેવલમ્

ઉલ્કાપાતૈઃ સ દિગ્દાહૈઃ કમ્પિતે ભુવનત્રયે ।
નિર્વ્યઞ્જનં નિર્ગુણં ચ બ્રાહ્મં તેજઃ સમાવિશત્

સ વ્રજન્વિપુલાયામં દ્વિશૃઙ્ગં દિવ્યભૂધરમ્ ।
દ્વિધા વ્યધાદલગ્નાઙ્ગસ્તતો દેવાઃ સ્વયં યયુઃ

અથ મન્દાકિનીતીરે કચત્કાઞ્ચનપઙ્કજે ।
ઉત્ફુલ્લોદારમન્દારપારિજાતમનોહરે

સ્નાનકેલીરતા લોલદૃશસ્ત્રિદશયોષિતઃ ।
હેમકુમ્ભોપમકુચાઃ પીનોરુશ્રોણિમણ્ડલાઃ

શ્યામરોમલતાકાન્તતનુમધ્યા વિવાસસઃ ।
વીતરાગં શુકં દૃષ્ટ્વા તસ્થુર્વિસ્મયનિશ્ચલાઃ

તં કામકઞ્ચુકોત્તીર્ણં તાઃ સમુન્મુક્તકઞ્ચુકાઃ ।
કાન્તં દદૃશુરેકાગ્રમસંકોચકુઞ્ચિતાઃ

વાતસ્કન્ધાનતિક્રમ્ય યાતે તસ્મિન્સુતપ્રિયઃ ।
તમન્વેષ્ટું સમભ્યાયાદ્વ્યાસસ્તૂર્ણં વિહાયસા

હા પુત્રેતિ પિતુર્વાચં શ્રુત્વા સર્વાન્તરાત્મતામ્ ।
અવાપ્તઃ શુદ્ધચિન્માત્રો ભોઃશબ્દમકરોચ્છુકઃ

શૂન્યાકારસ્ય શબ્દેન તસ્ય પ્રતિરવં નગાઃ ।
ચક્રુઃ સૈવ સ્થિતિરભૂત્પ્રતિશ્રુત્વા સ ભૂભૃતામ્

લીને તતઃ પરે ધામ્નિ શુકે તનયવત્સલઃ ।
વ્યાસો ન્યષીદદ્દ્યુસરિત્તીરે હેમશિલાતલે

તં દૃષ્ટ્વાપ્સરસો વારિક્રીડાસક્તાઃ પરસ્પરમ્ ।
ગાત્રે નિધાય વાસાંસિ હ્રિયા સંકોચમાયયુઃ

તતઃ શોકસમાક્રાન્તં તમપિ જ્ઞાનભાસ્કરમ્ ।
સમેત્યાશ્વાસ્ય વિદધે વીતશોકં શિવઃ સ્વયમ્

***** શુકાતિપાતનમ્ ॥ 91 ॥ *****
એક એવ પરો દેવઃ કો વેદ્ય ઇતિ ભૂભુજા ।
પૃષ્ટો ઽબ્રવીચ્છાન્તનવો ધ્યાત્વા નારાયણં હૃદિ

નારદેન પુરાભ્યેત્ય બદર્યાશ્રમમીશ્વરઃ ।
નારાયણો દર્શનાય પ્રાર્થિતસ્તમભાષત

વિષ્ણોરવ્યક્તરૂપસ્ય ચતુર્ધા વ્યક્તરૂપિણઃ ।
ઇચ્છામાત્રસમુન્મેષો નરશ્ચાહં ચ નારદ

એકાયનૈરેકદેવૈરકવ્રતધરૈઃ સદા ।
સ વિભુર્દૃશ્યતે યુક્તૈર્જ્ઞાનનિર્ધૂતકલ્મષૈઃ

શ્વેતદ્વીપમિતો ગત્વા વિષ્ણુરૂપાનનામયાન્ ।
વિષ્ણુધ્યાનપરાઞ્શુભ્રાન્પશ્ય શ્રીવત્સલક્ષણાન્

ઇતિ શ્રુત્વા મુનિરભૂત્તચ્ચિત્તસ્તત્પરાયણઃ ।
પ્રયયૌ ચ પરં દ્રષ્ટું કારણં વિષ્ણુમવ્યયમ્

એકતેન દ્વિતેનાપિ ત્રિતેન ચ તપસ્વિના ।
વસ્ત્રયજ્ઞસદસ્યૈર્યઃ શ્વેતદ્વીપે પુરા સ્તુતઃ

શ્વેતદ્વીપં સમાસાદ્ય નારદો રુચિરાન્નરાન્ ।
દદર્શ શશિકર્પૂરતુષારરજતાપ્રભાન્

તાન્પ્રાણમ્ય સ સત્ત્વસ્થૈર્મનસા તૈશ્ચ વન્દિતઃ ।
દિવ્યૈર્મન્ત્રપદૈર્વિષ્ણું તુષ્ટાવ રચિતાઞ્જલિઃ

ઓં જય અજિત અવ્યય અપ્રમેય અનન્ત અચ્યુત અપરિમિત અચલ અચિન્ત્ય અપ્રતિહત અભવ મહાવિભવ નિરતિશય નિરઞ્જન નિર્લેપ નિષ્પ્રપઞ્ચ નિરુપમ નિર્વિકાર નિર્ગુણ નિત્યોદિત વિશ્વ વિશ્વરૂપ વિશ્વેશ્વર વિશ્વસમુદ્ધરણ શુદ્ધસૂક્ષ્મ ધ્રુનવ શાશ્વત શાન્ત સંવિત્સ્વરૂપ પરમાનન્દમન્દિર ભક્તિમન્દાકિનીમરાલ સ્વેચ્છાશક્તિવ્યક્તીકૃતનિજપ્રસાર લક્ષ્મીલતાવસન્ત મધુવધૂગણ્ડપાણ્ડિતાખણ્ડલ કૌસ્તુભપ્રભારચિતકમલાકુચકુઙ્કુમભઙ્ગ અપરિષ્વઙ્ગસઙ્ગમાકુલીકૃતસ્વર્ભાનુભામિનીલોક દંષ્ટ્રેન્દુકલાલેખાયિતવસુધાભિરામમહાવરાહ હિરણ્યકશિપુકાનનદવાનલ વામનલીલાસંપદવામનીકૃતસુરૈશ્વર્ય ચરણનખમયૂખાયિતસ્વર્વાહિનીપ્રવાહ ક્ષત્રક્ષયાધ્વરોદ્દીપિતકુઠારાનલ દશવદનવદનકન્દુકવિનોદાનન્દિત કાલિયકુલકમલિનીકુઞ્જર રુક્મિણીકપોલદન્તપત્ત્રીકૃતપાઞ્ચજન્યપ્રભાપુર વિદ્રુમદ્રુમાયિતકૈટભરુધિરારુણોરુસ્તમ્ભ બ્રહ્મપદ્મપદ્માકરતુરગમુખખલીનખનખનાયમાનસામવેદોચ્ચાર ।
ઇત્યાદિભિઃ સ્તુતિશતૈર્દિવ્યૈર્ગુહ્યૈશ્ચ નામભિઃ ।
નાનાવર્ણં તતો ઽપશ્યજ્જયોતીરૂપં સનાતનમ્

જિતન્તાદ્યેન મન્ત્રેણ સ્તૂયમાનં સિતૈર્નરૈઃ ।
તં વિશ્વવ્યાપિનં દૃષ્ટ્વા કૃતકૃત્યો યયૌ મુનિઃ

ઇત્યેવં નારદાદન્યો ન દદર્શ તમીશ્વરમ્ ।
સો ઽવ્યક્તઃ પરમો વિષ્ણુર્ભૂતાનાં પ્રભવો ઽવ્યયઃ ।
અનાદિનિધનઃ શુદ્ધો વેદ્યઃ સૂક્ષ્મો નિરઞ્જનઃ

***** નારાયણીયમ્ ॥ 92 ॥ *****
નિવૃત્તધર્મમાકર્ણ્ય શાન્તયે ધર્મજન્મના ।
પુનરાશ્રમિણાં ધર્મં પૃષ્ટઃ પ્રાહ સુરવ્રતઃ

ગઙ્ગાતીરે દ્વિજઃ કશ્ચિદતિથિં ગૃહમાગતમ્ ।
કિમગ્ર્યં સર્વધર્માણામિત્યપૃચ્છદુદારધીઃ

પદ્મો નામ મહાન્નાગો નૈમિષે ગોમતીતટે ।
સ જાનાતીતિ વિપ્રેણ સ પૃષ્ટો ઽતિથિરબ્રવીત્

તતસ્તદ્વચસા ગત્વા ગોમતીતીરમગ્ર્યજઃ ।
વારેણ સૂર્યરથગં ન દદર્શ ભુજઙ્ગમમ્

સ્થિત્વા તત્ર નિરાહારો દિનાનિ કતિચિદ્દ્વિજઃ ।
નાગં દદર્શ તં પ્રાપ્તં દૃષ્ટ્વા પપ્રચ્છ કૌતુકમ્

બ્રૂહિ તાવદિદં નાગ ત્વયા રવિરથસ્થિતૌ ।
દિવિ દૃષ્ટં કિમાશ્ચર્યં પશ્ચાદ્ધર્મ પ્રવક્ષ્યસિ

ઇત્યાકર્ણ્યાબ્રવીન્નાગો દૃષ્ટં માર્તણ્ડવર્ત્મનિ ।
રથસ્ય ચક્રં વારેણ બલેન વહતા મયા

અંશુશાખાસહસ્રેષુ રવેઃ શકુનયો યથા ।
તિષ્ઠન્તિ દેવાઃ સિદ્ધાશ્ચ મુનયશ્ચેતિ કૌતુકમ્

કરૈર્ગૃહીત્વા ત્યજતિ પયો ભૂમૌ પ્રવિશ્ય ચ ।
પશ્યત્યલક્ષિતઃ સર્વં ભગવાનિતિ કૌતુકમ્

સ ભિત્ત્વા મણ્ડલં ભાનોસ્તેજસ્યેવ સમાવિશત્ ।
તેજસ્તેજસિ સંલીનં દૃષ્ટ્વાસ્માભિર્દિવાકરઃ ।
પૃષ્ટઃ કો ઽયમિતિ શ્રીમાન્હર્ષપૂર્ણો ઽબ્રવીદ્રવિઃ

સ ભિત્ત્વા મણ્ડલં ભાનોસ્તેજસ્યેવ સમાવિશત્ ।
તેજસ્તેજસિ સંલીનં દૃષ્ટ્વાસ્માભિર્દિવાકરઃ ।
પૃષ્ટઃ કો ઽયમિતિ શ્રીમાન્હર્,પૂર્ણો ઽબ્રવીદ્રવિઃ

ઉઞ્છવૃત્તિરયં સિદ્ધઃ કાપોતીં વૃત્તિમાશ્રિતઃ ।
મદીયં ધામ યાતો ઽસાવિત્યેતદપિ કૌતુકમ્

શ્રુત્વેતિ નાગાદ્વિપ્રો ઽભૂત્પ્રહર્ષવિકચાનનઃ ।
અવાન્તરકથાવાપ્તસ્વાભિધેયોપદેશવાક્

આમન્ત્ર્ય પન્નગં વિપ્રો વિધાય ચ્યવનં ગુરુમ્ ।
ઉઞ્છવ્રતો યયૌ સિદ્ધિં ગીયમાનઃ સુરૈર્દિવિ

ચ્યવનાન્નારદેનૈતત્તસ્માજ્જમ્ભલદ્વિષા ।
શક્રાચ્ચ વસુભિસ્તેભ્યો મયા મત્તસ્ત્વયા શ્રુતમ્

***** મોક્ષધર્માઃ ॥ 93 ॥ *****
શમં વિવિધમાકર્ણ્ય ધર્મરાજઃ પિતામહમ્ ।
બભાષે શોકવિવશશ્ચિન્તયન્બાન્ધવક્ષયમ્

અહો બતાહં સંસારે ધુર્યઃ કિલ્બિષકારિણામ્ ।
સર્વસ્વજનસંહારે નીતો દૈવેન હેતુતામ્

જાયેત માદૃશઃ કો ઽન્યઃ સદૃશો મમ દુષ્કૃતી ।
પિતામહ શરૈર્યસ્ત્વાં ઘાતયિત્વા નિરીક્ષતે

ધન્યઃ સુયોધનસ્તાત ધિઙ્ માં પુણ્યૈર્નિરાકૃતમ્ ।
બનધૂનાં ત્વત્પ્રધાનાનાં યઃ ક્ષયે સાક્ષિતાં ગતઃ

શૈશવે ક્ષૌમવસનં યસ્યાઙ્કે લડતા મયા ।
મ્લાપિતં રાજ્યલુબ્ધેન સ એવ નિહતો ભવાન્

શ્રુત્વા યુધિષ્ઠિરેણૈતદ્વક્તું શન્તનુનન્દનઃ ।
તમૂચે મા કૃથાઃ પુત્ર મિથ્યૈવાનુશયવ્યથામ્

પરતન્ત્રમિદં સર્વં જગત્સ્વયમનીશ્વરમ્ ।
સ્વકર્મમુદ્રિતો લોકઃ પ્રાપ્નોત્યેવ ભવાભવમ્

બ્રાહ્મણી ગૌતમી નામ પુત્રકં પુત્રવત્સલા ।
દષ્ટં દદર્શ સર્પેણ ગતાસું કાનને પુરા

તાં દૃષ્ટ્વા પુત્રશોકાર્તાં લુબ્ધકોર્ઽજુનકાભિધઃ ।
બદ્ધ્વા તં સર્પમાદાય જગાદાભ્યેત્ય ગૌતમીમ્

અયં પુત્રસ્ય તે હન્તા મયા બદ્ધો ભુજઙ્ગમઃ ।
બ્રૂહિ યાવત્ક્ષિપામ્યેનં વહ્નૌ શસ્ત્રેણ હન્મિ વા

શ્રુત્વૈતલ્લુબ્ધકવચો વિવિગ્ના પ્રાહ ગૌતમી ।
વરાકઃ પન્નગો નાયમજ્ઞાનાદ્વધર્મહતિ

અન્તવન્ત્યેવ ભૂતાનિ નિયતાવધિ મુદ્રયા ।
ઉપયાન્તિ સ્વયં મૃત્યું હન્તા કશ્ચિન્ન કસ્યચિત્

તસ્માદસ્મિન્ન કોપો મે કુતઃ કોપે ઽપિ નિગ્રહઃ ।
જડ વ્યાધ વિમુઞ્ચૈનં હતઃ કાલેન મે સુતઃ

ઇત્યુક્તો ઽપ્યસકૃદ્વ્યાધસ્તયા સર્પવધે મતિમ્ ।
ન તત્યાજ યદા કોપાત્તદા દીનો ઽવદત્ફણી

હતો ઽયં મૃત્યુના બાલો યો માં પ્રેરિતવાન્સ્વયમ્ ।
અસ્વતન્ત્રસ્ય કા શક્તિસ્તદા જ્ઞાતિક્રમાન્મમ

પન્નગેનેત્યભિહિતે લુબ્ધકઃ પુનરબ્રવીત્ ।
કારણેન ત્વયા સર્પ નીતો ઽયં મૃત્યુના શિશુઃ

ન હિ નામ સ્વયં કશ્ચિત્કરેણાકૃષ્ય મૃત્યુના ।
નીતો ભવદ્વિધા યાવદ્યાતાઃ સર્પ ન હેતુતામ્ ।
વધ્યો ઽસિ સર્વથા તસ્માદ્વિનાશે કારણં શિશોઃ

ઇતિ બ્રુવાણે બહુશઃ કોપાદ્વ્યાધે ભુજઙ્ગમમ્ ।
સ્વયમનિગ્રહાન્મૃત્યુરભ્યેત્ય તમભાષત

નાહમસ્ય શિશોર્હન્તા ન ચાયં ભુજગો જડ ।
પ્રેરકો ભગવાન્કાલઃ સર્વં ક્ષયતિ સંક્ષયે

કાલેન કલિતાસ્તે તે ભાવાસ્ત્રૈલોક્યવર્તિનઃ ।
સ્પૃશન્ત્યભાવપદવીં ભવન્તિ ચ પુનઃ પુનઃ

ઇત્યુક્તે મૃત્યુના કાલઃ સ્વયમેત્ય તમભ્યધાત્ ।
નાહં ન મૃત્યુર્નો સર્પઃ પ્રભુર્બાલનિપાતને

સ્વકર્મભિરયં લોકો લભતે નિધનોદયૌ ।
કર્મસૂત્રૈર્વિચેષ્ટન્તે નરા યન્ત્રમયા ઇવ

જાયતે વર્ધતે ભુઙ્ક્તે પ્રસૂતે મોદતે પુનઃ ।
જીર્યતે ક્ષીયતે વાપિ ન જન્તુઃ કર્મણા વિના

ઇતિ કાલેન કથિતે સર્પં તત્યાજ લુબ્ધકઃ ।
પૃથગ્યયુશ્ચ તે સર્વે નષ્ટશોકા ચ ગૈંતમી

ઇત્યેવં સ્વકૃતૈરેવ ક્ષીયન્તે કર્મભિર્જનાઃ ।
કર્મણા નિધનં યાતાન્મા શુચઃ પૃથિવીધરાન્

***** ગૌતમીસર્પમૃત્યુલુબ્ધકસંવાદઃ ॥ 94 ॥ *****
ગૃહાશ્રમે કેન મૃત્યુર્વર્તમાનેન ધર્મતઃ ।
જિતઃ પાણ્ડુસુતેનેતિ પૃષ્ટઃ શાન્તનવો ઽબ્રવીત્

ઇક્ષ્વાકુવંશજો રાજા માહિષ્મત્યામભૂત્પુરા ।
શ્રીમાન્સુયોધનો નામ સ્મરેન્દ્રધનદોપમઃ

તં નર્મદા નદી દૃષ્ટ્વા સ્નાતં કમલલોચનમ્ ।
અકામયત કામાર્તા વિલાસલલિતાકૃતિમ્

તસ્યામજીજનત્કન્યાં રાજા રાજીવલોચનામ્ ।
કાન્તાં સુદર્શનાં નામ નયનાનન્દિદર્શનામ્

તાં યૌવનવતીં કાલે ભગવાન્વીક્ષ્ય પાવકઃ ।
સ્મરાકુલો નરપતિ યયાચે બ્રાહ્મણાકૃતિઃ

નિર્ધનાવજ્ઞયા તસ્મૈ તાં યદા ન દદૌ નૃપઃ ।
તદા તસ્ય સ યજ્ઞે ઽગ્નિઃ પ્રાયાત્કોપાદદર્શનમ્

ઋત્વિગ્ભિરથ સપ્તાર્ચિર્નિયમેન પ્રસાદિતઃ ।
સ્વપ્ને જગાદ તં મહ્યં કન્યૈષા દીયતામિતિ

તતઃ પ્રત્યક્ષવપુષે તસ્મૈ રાજા સુદર્શનાત્ ।
પ્રહૃષ્ટસ્તનયાં પ્રાદાત્પ્રાપ્ય તત્સંનિધિં મખે

રાજ્ઞા તેનાર્થિતો ઽદ્યાપિ માહિષ્મત્યાં હુતાશનઃ ।
આસ્તે સદા સંનિહિતઃ ક્ષપયન્સર્વવિપ્લવાન્

સુદર્શનાયાં નયો બભૂવાથ વિભાવસોઃ ।
કાન્તઃ સુદર્શનો નામ ગુણરત્નમહોદધિઃ

સુતા મોઘવતો રાજ્ઞઃ કાન્તાં મોઘવતીં યુવા ।
સ લેભે ક્ષીણાવાણસ્ય નવા શક્તિં મનોભુવઃ

તયા સહ કુરુક્ષેત્રે ગૃહી ધર્મપદે સ્થિતઃ ।
ચક્રે મૃત્યુજયે યત્નં સો ઽર્થિકલ્પદ્રુમસ્તદા

અભગ્નપ્રણયાઃ કાર્યાઃ સર્વથાર્થિમનોરથાઃ ।
ઇત્યૂચે સ સદા જાયાં ધર્મસબ્રહ્મચારિણીમ્

ધર્માદચ્યવતસ્તસ્ય ચ્છિદ્રપેક્ષી સદાભવત્ ।
પ્રચ્છન્નઃ સર્વતો મૃત્યુર્ન ચાન્તરમવાપ્તવાન્

તતઃ કદાચિદિધ્માર્થં સ્વયં યાતે સુદર્શને ।
અતિથિઃ કશ્ચિદભ્યેત્ય તદ્ભાર્યાં બ્રાહ્મણો ઽબ્રવીત્

આતિથ્યં ક્રિયતાં સુભ્રુ રાજપુત્રિ મમ ત્વયા ।
યદિ ધર્મઃ પ્રમાણં તે તન્માં ભજ સુલોચને

ઇતિ બ્રુવાણઃ સ તયા વારિતો ઽપ્યપૈરર્વરૈઃ ।
ત્વાં નિના નાર્થયે કિંચિદિત્યુવાચાસકૃદ્દ્વિજઃ

ધર્મ્યં તતઃ સા વચનં સ્મૃત્વા ભર્તુઃ પતિવ્રતા ।
તથેત્યુક્ત્વાકરોત્સર્વં બ્રાહ્મણસ્ય સમીહિતમ્

અસ્મિન્નવસરે ગેહદ્વારમેત્ય સુદર્શનઃ ।
એહીત્યાહૂય દયિતાં સોત્કણ્ઠો ઽપિ વ્યલમ્બત

સા ભર્ત્રા સહસાહૂતા ન ચ પ્રાપ્તા દ્વિજાન્તિકમ્ ।
દોલાવિલોલહૃદયા તસ્થૌ લજ્જાકુલા ક્ષણમ્

તતો ગૃહાન્તરાદ્વિપ્રઃ સુદર્શનમભાષત ।
ઇયં મયા તવ વધૂરર્થિતાતિથિના રતમ્

પ્રાપ્તા નાદ્યાપિ શયનં પ્રાપ્તશ્ચ ત્વં ગૃહાધિપઃ ।
કિમત્ર મન્યસે યુક્તમિત્યુક્ત્વા વિરરામ સઃ

અત્રાન્તરે છન્નવપુર્મૃત્યુરાદાય મુદ્ગરમ્ ।
લબ્ધો ઽવકાશ ઇત્યુક્ત્વા બભૂવાનન્દનિર્ભરઃ

તતઃ સુદર્શનો વિપ્રમુવાચાવિકૃતાશયઃ ।
નિઃશઙ્કો મદ્ગિરા બ્રહ્મન્રમસ્વ મમ ભાર્યયા

ઇત્યુક્તે વહ્નિપુત્રેણ ગગનાત્સાધુ સાધ્વિતિ ।
શબ્દો બભૂવ વિપુલઃ સહસા ત્રિદિવૌકસામ્

અતિથિર્વિપ્રરૂપં સ પરિત્યજ્ય મહાકૃતિઃ ।
ઉવાચ મહસાં રાશિઃ પ્રીત્યાભ્યેત્ય સુદર્શનમ્

ધર્મો ઽહં દમ્પતી પ્રાપ્તો યુવાં જિજ્ઞાસુરાશ્રમે ।
અંખણ્ડિતં ચ યુવયોર્દૃષ્ટં સત્ત્વમિદં મયા

અધૃષ્ટ તેજસા ચેયં ત્વદ્ભાર્યા કેન લઙ્ઘ્યતે ।
દ્વિધાત્માનં વિભજ્યૈષા યોગેનૌઘવતી નદી ।
ભવિષ્યતિ ક્ષિતૌ પુણ્યા નિત્યં ત્વાં ચાનુયાસ્યતિ

ઇત્યુક્ત્વાન્તર્દધે ધર્મો મૃત્યુશ્ચ વિમુખો યયૌ ।
સ ચ વીરો દિવં પ્રાપ સભાર્યશ્ચ સુદર્શનઃ

***** સુદર્શનોપાખ્યાનમ્ ॥ 95 ॥ *****
વિશ્વામિત્રેણ સંપ્રાપ્તં બ્રાહ્મણ્યં દુર્લભં કથમ્ ।
પૃષ્ટો યુધિષ્ઠિરેણેતિ ગાઙ્ગેયઃ પુનરબ્રવીત્

કુશિકસ્ય પુરા રાજ્ઞઃ શ્રીમાન્ગાધિઃ સુતો ઽભવત્ ।
પુત્રી સત્યવતી નામ તસ્યાભૂન્મૃગલોચના

ઋચીકસ્તાં મુનિવરઃ શુલ્કલભ્યામવાપ્તવાન્ ।
હયાનાં શ્યામકર્ણાનાં સહસ્રેણેન્દુવર્ચસામ્

સ તયા શીલશાલિન્યા યત્નદારાધિતો મુનિઃ ।
યાચિતસ્તુ વરં તુષ્ટઃ પુત્રં માતુસ્તથાત્મનઃ

ત્વમશ્વત્થં સમાલિઙ્ગ્ય તવ માતાપ્યુદુમ્બરમ્ ।
ચરું ચ પ્રાપ્ય મદ્દત્તં પુત્રિણીત્યવદન્મુનિઃ

વરમેવં સમાસાદ્ય હૃષ્ટા માત્રે ન્યવેદયત્ ।
તદ્ગિરા વ્યત્યયં ચક્રે વૃક્ષયોઃ પાયસે તથા

તચ્ચ જ્ઞાત્વા મુનિર્જાયામુવાચ જ્ઞાનલોચનઃ ।
ત્વન્માતુર્બ્રાહ્મણઃ પુત્રઃ ક્ષત્રાત્મા તે ભવિષ્યતિ

તચ્છ્રુત્વા દુઃખસંતપ્તા યયાચે સા મુનિં પુનઃ ।
ક્ષત્રાચારસ્તુ મે પૌત્રો મા પુત્ર ઇતિ મૂર્છિતા

એવમસ્ત્વિતિ તેનોક્તે લેભે સત્યવતી સુતમ્ ।
જમદગ્નિં સુતશ્ચાસ્ય રામો ઽભૂત્ક્ષત્રિયોચિતઃ

ગાધિપત્ની ચ કાલેન વિશ્વામિત્રમજીજનત્ ।
વૃક્ષપાયસયોર્યો ઽભૂદ્વ્યત્યયાદ્બ્રાહ્મણાગ્રણીઃ

***** વિશ્વામિત્રોત્પત્તિઃ ॥ 96 ॥ *****
આનૃશંસ્યગુણં રાજ્ઞા પુનઃ પૃષ્ટઃ સુરવ્રતઃ ।
ઉવાચ કાનને પૂર્વં ઘનચ્છાયો ઽભવદ્દ્રુમઃ

સ વિદ્ધો વિષદગ્ધેન શરેમ મૃગગામિના ।
લુબ્ધકેન યયૌ શોષં સ્પૃષ્ટો દાવાનલૈરિવ

તં પરિત્યજ્ય યાતેષુ નિષ્ફલં સર્વપત્રિષુ ।
એક એવ શુકસ્તશ્થૌ સાતં પ્રીતિરચઞ્ચલા

નિદાઘપ્લોષપરુષે ફલપુમ્પવિવર્જિતે ।
સ્થિતં તત્ર શુકં વીક્ષ્ય શક્રો ઽભ્યેત્ય તમબ્રવીત્

સ્વચ્છચ્છાયાફલાદ્યેષુ વૃક્ષેષુ વિગતદ્યુતિઃ ।
કિં ત્વયાયં શ્રિતઃ શાખી ત્યક્ત્વૈનઃ ચર નિર્વૃતઃ

અથોવાચ શુકઃ શક્રં નેદં સદૃશમુચ્યતે ।
સમાના સુખદુઃખેષુ સજ્જનૈઃ સહ સંગતિઃ

યત્રોષિતં ચ ભુક્તં ચ વિહૃતં ચ યથાસુખમ્ ।
તસ્મિન્કાલહતૈશ્વર્યે પલાયન્તે ન સાધવઃ

મઘવાનેતદાકર્ણ્ય તોષાદ્વૃક્ષં સુધાકણૈઃ ।
ચકાર સહસોદ્દીર્ણપત્રપુષ્પફલાકુલમ્

આનૃશંસ્યાત્સ ચ શુકઃ પ્રયયૌ પરમાં ગતિમ્ ।
એવં દાક્ષિણ્યસદૃશો નાપરો વિદ્યતે ગુણઃ

***** શુકશક્રસંવાદઃ ॥ 97 ॥ *****
દૈવં સપૌરુષં રાજ્ઞા ભીષ્મઃ પૃષ્ટો ઽબ્રવીત્પુનઃ ।
ઉભયોઃ સંગમઃ સિદ્ધ્યૈ વિયોગો નિષ્ફલો ઽનયોઃ

અનુપ્તબીજે કૃષ્ટે ઽપિ દૈવં ક્ષેત્રે કરોતિ કિમ્ ।
પૌરુષં કર્મ પુરુષૈર્યથા યત્ર યદા કૃતમ્ ।
તથા તત્ર તદાભ્યેત્ય વિસંવાદો ન દૃશ્યતે

દાતૄણાં પુણ્યશીલાનાં વ્રતિનાં સત્યવાદિનામ્ ।
દૃશ્યન્તે ધન્યતાસ્તાસ્તા રાજ્યસ્વર્ગતિભૂતિભિઃ

***** દૈવપુરુકારીયમ્ ॥ 98 ॥ *****
કે પૂજ્યા ઇતિ પાર્થેન પૃષ્ટો ઽવાદીત્સુરવ્રતઃ ।
સદા દ્વિજાતયઃ પૂજ્યાસ્તે સર્વત્ર પરાયણમ્

નરૌ જન્માન્તરે પૂર્વં કપિજમ્બુકતાં ગતૌ ।
જાતિસ્મરૌ દદૃશતુઃ શ્મશાનં સુહૃદૌ મિથઃ

તત્રોચે વાનરઃ પ્રેમ્ણા શૃગાલં સ્વિન્નમાનસઃ ।
કર્મણા કેન યાતો ઽસિ શવમાંસાશિતામિતિ

પ્રતિશ્રુત્ય મયા પૂર્વં ન વિતીર્ણં દ્વિજન્મને ।
સાર્ગાલીં યોનિમાપન્નસ્તેનાહમિતિ સો ઽબ્રવીત્

એતદેવ શૃગાલેન પૃષ્ટ પ્રોવાચ વાનરઃ ।
બ્રાહ્મણાનવમન્યાહં પ્રયાન્તઃ કપિતામિતિ

બ્રાહ્મણાતિક્રમેણૈવ ભજન્તે તામસીં દશામ્ ।
તસ્માત્સર્વાત્મના વિપ્રાઃ પૂજ્યાઃ કુશલમિચ્છતા

***** બ્રાહ્મણમાહાત્મ્યમ્ ॥ 99 ॥ *****
અસવર્ણોપદેષ્ટારઃ કિં ન સ્યુઃ શ્રેયસાં પદમ્ ।
વિપ્રા ઇતિ પુનઃ પૃષ્ટો રાજ્ઞા શાન્તનવો ઽબ્રવીત્

પુરા વને શૂદ્રમુનેર્બ્રહ્મર્ષિરભવત્સખા ।
કદાચિત્સો ઽર્થિતઃ શ્રાદ્ધે શૂદ્રેણાગાત્તદાશ્રમમ્

પિતૃકર્મણિ તસ્યાસૌ હવ્યકવ્યોપદેશકૃત્ ।
પૂર્વં શેષાં વૃસીમેતાં કુરુષ્વેત્યવદન્મુનિઃ

તતઃ કાલેન મહતા ક્ષપયિત્વા કલેવરમ્ ।
કર્મશેષોપભોગાય તૌ જન્માન્તરમાપતુઃ

સ સૂદ્રો ઽભૂત્ક્ષિતિપતિઃ સ બ્રહ્મર્ષિઃ પુરોહિતઃ ।
તસ્ય રાજ્ઞો ઽભવલ્લપ્તજ્ઞાનો નષ્ટાખિલસ્મૃતિઃ

સ્વસ્તિપુણ્યાહવાદેષુ નૃપો જાતિસ્મરઃ સતામ્ ।
સદા જહાસ તચ્ચાસૌ નૃપં પપ્રચ્છ લજ્જિતઃ

પૃષ્ટઃ શપથદાનેન ભૂપતિર્હાસકારણમ્ ।
પુરોહિતં રહઃ પ્રાહ શૂદ્રો ઽહમભવં પુરા

બ્રહ્મર્ષિશ્ચ ભવાન્મહ્યમુપદેશં વ્યધાત્સકૃત્ ।
તેનાદ્ય સુરવન્દ્યો ઽપિ પ્રાપ્તો ઽસ્યનુચિતાં દશામ્

શ્રુત્વૈતત્સહસા સ્મૃત્વા તપસે સ યયૌ મુનિઃ ।
એવં નૈવોપદેષ્ટા સ્યાદવરાણાં દ્વિજોત્તમઃ

***** ગુરૂપદિષ્ટમ્ ॥ 100 ॥ *****
કઃ શ્રિયો ભાજનમિતિ ક્ષ્માભુજા જાહ્નવીસુતઃ ।
પૃષ્ટઃ પ્રાહ હરેરગ્રે રુક્મિણીં શ્રીઃ પુરાભ્યધાત્

સુભગેષુ પ્રગલ્ભેષુ દક્ષેષૂજ્જ્વલકર્મસુ ।
જિતેન્દ્રિયેષુ વીરેષુ પ્રીત્યા મે શાશ્વતી સ્થિતિઃ

ઉત્સેકલોભસંત્રાસદૈન્યક્રોધવિનાકૃતાઃ ।
કૃતજ્ઞાઃ કેલિસદનં સદાચારાઃ સદા મમ

પતિવ્રતામકલહામલૌલ્યામકુતૂહલામ્ ।
અવિપ્રકીર્ણભાણ્ડાં ચ ગતનિદ્રાં ભજે સ્ત્રિયમ્

મત્તેષુ કુઞ્જરેન્દ્રેષુ હયેષુ વૃષભેષુ ચ ।
ફુલ્લારવિન્દવૃન્દેષુ શરચ્ચન્દ્રકરેષુ ચ

નદીષુ હંસહાસાસુ રાજદ્રાજરણેષુ ચ ।
વનેષુ મુનિપુણ્યેષુ યજ્ઞેષુ ચ વસામ્યહમ્

એતચ્છ્રુત્વા પુનર્ભીષ્મમપૃચ્છત્પાણ્ડુનન્દનઃ ।
સ્પર્શાધિક્યં કિમુ સ્ત્રીણાં નૃણાં વા સંગમેષ્વિતિ

સો ઽબ્રવીદભવદ્યજ્વા ભૃઙ્ગાશ્વો નામ ભૂપતિઃ ।
યશઃ કુસુમવલ્લીષુ યો ઽભૂત્સંતતમાધવઃ

પ્રતિકૂલં સ શક્તસ્ય યજ્ઞમગ્નિષ્ટુતં પુનઃ ।
આજહાર જગામાસ્ય શત્રુતાં યેન વાસવઃ

સ કદાચિન્મૃગપ્રેપ્સુર્વાજિના વિપિને વ્રજન્ ।
ઇન્દ્રેણ મોહિતો વત્સ નાજ્ઞાસીત્તૃષ્ણયાર્દિતઃ

સો ઽપશ્યદગ્રે વિપુલં સરઃ સ્ફટિકનિર્મલમ્ ।
લોલકલ્લોલદોલાઙ્કં કેલિવેશ્મ હિમત્વિષઃ

તસ્મિન્સ સહસા સ્નાતઃ પાયયિત્વા તુરઙ્ગમમ્ ।
અભવલ્લલનારૂપઃ પીનશ્રોણિપયોધરઃ

સ લજ્જાદુઃખવિવશો ગત્વાશ્વેન નિજાં પુરીમ્ ।
નિવેદ્ય નિજવૃત્તાન્તં રાજ્યે પુત્રશતં વ્યધાત્

સ્ત્રીરૂપઃ સો ઽથ વિજનં ત્યક્તરાજ્યસ્તપોવનમ્ ।
પ્રયયૌ કલયન્નન્તર્વિધેરુત્સાહવામતામ્

તત્ર તં કામિનીરૂપમકામયત તાપસઃ ।
પતન્તિ ષટ્પદાસ્તત્ર યત્ર યત્ર સરોજિની

તસ્માદસૂત પુત્રાણાં સ શતં બલશાલિનામ્ ।
કાન્તાવપુરભૂન્નિત્યં તેષુ ચાત્યન્તવત્સલઃ

પૂર્વપુત્રાનથાભ્યેત્ય પુંસ્ત્વજાતાનુવાચ સઃ ।
સ્ત્રીત્વજાતૈઃ સુતૈસ્તૈસ્તૈર્વસુધા સહ ભુજ્યતામ્

તદ્ગિરા મિશ્રતાં યાતં તતઃ પુત્રશતદ્વયમ્ ।
બુભુજે ભુવમમ્લાનયશોવિક્રમશાસનામ્

અત્રાન્તરે સમભ્યેત્ય વિપ્રરૂપી શતક્રતુઃ ।
ભેદેન રાજપુત્રાણાં વિદધે કલહોદયમ્

તતસ્તે યુધિ સંનદ્ધા રાજ્યહેતોઃ પરસ્પરમ્ ।
કૃત્વા સૈન્યક્ષયં ઘોરં નિઃશેષાઃ પ્રલયં યયુઃ

ભેદાત્પ્રયાતે નિધનં યુધિ પુત્રશતદ્વયે ।
ભૃઙ્ગાશ્વો લલનારૂપઃ શુશોચ કરુમસ્વનમ્

તમિન્દ્રો બ્રાહ્મણવપુર્દૃષ્ટ્વા શ્રુત્વા ચ તત્કથામ્ ।
પ્રલીનમન્યુઃ કારુણ્યાદુવાચ વિહસન્મુહુઃ

શક્રો ઽહં તવ પુત્રાસ્તે મયા વિપ્રિયકારિણઃ ।
ભેદિતા નાધુના વૈરમાપન્ને ત્વયિ મે નૃપ

પુત્રાણાં શતમેકં તે મદ્વરાદદ્ય જીવતુ ।
યત્ત્વમિચ્છસિ જાતં પ્રાક્ પુંસઃ સ્ત્રીવપુષો ઽથવા

ઇત્યુક્તે દેવરાજેન ભૃઙ્ગાશ્વસ્તમયાચત ।
જીવિતં સ્ત્રીત્વજાતાનાં પુત્રાણાં પ્રણતાનનઃ

તમબ્રવીત્સુરપતિઃ પુંસ્ત્વજાતાન્કથં સુતાન્ ।
ત્યક્ત્વા સ્ત્રીત્વપ્રજાતેષુ પુત્રેષુ સ્નિહ્યતિ ભવાન્

ઇતિ પૃષ્ટો મઘવતા બભાષે સ્ત્રીવપુર્નૃપઃ ।
સ્નેહવાત્સલ્યરાગાણાં લલના એવ મન્દિરમ્

શ્રુત્વૈતદવદચ્છક્રઃ સર્વે જીવન્તુ તે સુતાઃ ।
સ્ત્રીરૂપં તુ પરિત્યજ્ય પુરુષો ભવ મદ્વરાત્

ઇત્યુક્તો પાર્થિવો ઽવાદીત્સ્ત્રીત્વં નૈવ ત્યજામ્યહમ્ ।
સ્ત્રીણાં સ્પર્શેષુ યા પ્રીતિઃ સા પુંભિર્લભ્યતે કુતઃ

દૈવાત્સમનુભૂયેદં સુચિરં પ્રકૃતિદ્વયમ્ ।
એતાવદેવ જાને ઽહં યત્પ્રીતેર્ભાજનં સ્ત્રિયઃ

કામસ્ય સારં સુરતં રતસ્ય સ્પર્શામૃતં તચ્ચ સુલોચનાનામ્ ।
સર્વાત્મના નિર્વૃતિજીવશૂન્યં ભવે ભવે જીવિતમેવ કાન્તાઃ

યથાર્થમિતિ તેનોક્તં નિશમ્ય વિબુધાધિપઃ ।
જગામ જીવયિત્વાસ્ય પ્રીતઃ પુત્રશતદ્વયમ્

***** ભૃઙ્ગાશ્વોપાખ્યાનમ્ ॥ 101 ॥ *****
શ્રુત્વૈતદ્ધર્મતનયઃ પુનર્ગાઙ્ગેયમબ્રવીત્ ।
માહાત્મ્યં શ્રોતુમિચ્છામિ દેવસ્ય ત્રિપુરદ્વિષઃ

ઇતિ પૃષ્ટો નરેન્દ્રેણ વ્યાજહાર પિતામહઃ ।
માહાત્મ્યં દેવદેવસ્ય વક્તુમર્હતિ કેશવઃ

હરિરેવ હરં વેત્તિ હરો વેત્તિ તથા હરિમ્ ।
એકૈવ મૂર્તિરનયોઃ કારણાદ્દ્વૈતમાશ્રિતા

ઇતિ દેવવ્રતેનોક્તે મુરારિર્ધ્રમજન્મના ।
પૃષ્ટઃ શશાઙ્કચૂડસ્ય પ્રભાવં પ્રયતો ઽવદત્

પુત્રાર્થિની જામ્બવતી પ્રિયા પ્રોવાચ માં પુરા ।
પ્રદ્યુમ્નસદૃશં દેવ ત્વત્તઃ પુત્રગુણોચિતમ્ ।
પ્રાપ્તુમિચ્છામિ સંકલ્પઃ પૂર્યતામેષ મે ત્વયા

ઇત્યુક્તો ઽહં દયિતયા તયા બાલમૃગીદૃશા ।
ધ્યાત્વા મુહૂર્તં પુત્રાર્થી પ્રયાતમુપસેવનમ્

અથારુહ્ય ગિરેઃ શઙ્કે પુરા મુનિતપોવનમ્ ।
અપશ્યં તેજસાં રાશિમુપમન્યું નિજાશ્રમે

પ્રહૃષ્ટં જ્યેષ્ઠવયસં પિનાકિવરભૂષિતમ્ ।
દીપ્તં તપોભિર્વિવિધૈઃ પૂર્ણલાવણ્યવિગ્રહમ્

પ્રશાન્તરમણીયેન સત્વેનાનન્દદાયિના ।
કિરન્તં મધુરોદારનિર્વાણામૃતવાહિનીમ્

તં વિલોક્ય પ્રણમ્યાહં પૂજામાદાય તત્કૃતામ્ ।
તત્સંભાષણસંજાતપરાનન્દમયો ઽભવમ્

સ મામુવાચ પ્રણતં પ્રીત્યા જ્ઞાનવિલોચનઃ ।
દેવં ગિરિશમારાધ્ય તુલ્યં પુત્રમવાપ્સ્યસિ

તે તે ત્રૈલોક્યજયિનઃ સુકેશિપ્રમુકાઃ પુરા ।
શ્રૂયન્તે શંકરવરાત્પ્રાપ્તાઃ શક્રાધિકં પદમ્

પુરાસ્મિન્વ્યાઘ્રપાદસ્ય મહર્ષેઃ પિતુરાશ્રમે ।
સકૃદાસ્વાદ્ય ગોક્ષીરં યાચિતા જનની મયા

પયસો ઽસંભવાન્માત્રા દત્તં પિષ્ટરસં તતઃ ।
પીત્વાહં વિરસં દુઃખાદભવં સાશ્રુલોચનઃ

અથાબ્રવીન્માં જનની વને પુત્ર પયઃ કુતઃ ।
શ્રીકણ્ઠં ન હ્યનારાધ્ય લભ્યતે ઽભિમતં ક્વચિત્

ઇતિ માતુર્વચઃ શ્રુત્વા પ્રયાતો ઽસ્મિ તપોવને ।
યત્નાદકરવં તીવ્રં તપો વાર્ષસહસ્રિકમ્

નાન્યતઃ પ્રાર્થયે શક્રવરં પ્રાપ્તમપિ સ્વયમ્ ।
પીયૂષકિરણોત્તંસાદ્દેવાદન્યત્ર ધૂર્જટેઃ

તેનાલં સુરરાજ્યેન કિં મોક્ષેણાપિ તેન મે ।
નિર્વ્યાજભક્તિદયિતો દાતા યસ્મિન્ન શંકરઃ

ઇત્યુક્તો બહુશઃ શક્રો મયા ભર્ગાનુરાગિણા ।
રૂપમૈન્દ્રં પરિત્યજ્ય બભૂવ વૃષભધ્વજઃ

શૂલિનં જટિનં દેવં વીક્ષ્ય ચન્દ્રકલાધરમ્ ।
અભવં નિર્ભરાનન્દપ્રસરદ્બાષ્પનિર્ઝરઃ

તતઃ સ્તુતો મયા શંભુર્મહ્યં ક્ષીરોદધિં દદૌ ।
આદધે ચાશ્રમે તસ્મિન્સંકલ્પાન્મમ સંનિધિમ્

તં ત્વમારાધ્ય વરદં તપસા પાર્વતીપતિમ્ ।
લભખ તનયં કૃષ્ણ તસ્યાત્મા ત્વં સ વા તવ

ઉક્ત્વૈવમુપમન્યુર્માં દીક્ષિતં શિવશાસને ।
આદિદેશ તપોયોગે રહસ્યં ગૃહ્યતામિતિ

મન્ત્રેણ તદ્વિતીર્ણેન તપસા ચ સમાહિતઃ ।
તતો ઽપશ્યમહં કાલે દેવં ચન્દ્રાર્ધશેખરમ્

મેઘજાલસમારૂઢં વ્યોમ્નિ સોમશતોજ્જ્વલમ્ ।
તં વિલોક્યાભિનન્દ્યાહં સ્તુત્વા હર્ષપરો ઽભવમ્

તતો યથેપ્સિતાન્દત્ત્વા વરાન્મહ્યં મહેશ્વરઃ ।
અન્તર્દધે સુધાપૂરૈરાપૂર્યેવ દિશો દશા

અથોપમન્યુર્મામેત્ય પ્રકૃષ્ટં હૃષ્ટમબ્રવીત્ ।
તણ્ડિપ્રોક્તાનિ નામાનિ શૃણુ માધવ ધૂર્જટેઃ

તણ્ડિર્નામ મુનિઃ પૂર્વં ગુહ્યૈર્ગીતૈઃ સ્વયંભુવા ।
ત્રિનેત્રં પ્રયતં નામ્નાં તુષ્ટાવ દશભિઃ શતૈઃ

સ્થાણો સ્થિરસ્થિતે શંભો શર્વ ભાનો વરપ્રદ ।
હર રુદ્ર સ્મરારાતે વિશ્વ વિશ્વેશ્વરેશ્વર

ભવ ભર્ગ શિવાશ્વાસ ભવાનીવલ્લભ પ્રભો ।
શશાઙ્કશકલોત્તંસ શિવ શાન્ત મહેશ્વર

નમસ્તુભ્યં જગત્સર્ગાસ્થિતિસંહારકારિણે ।
બ્રહ્મોપેન્દ્રેન્દ્રવપુષે ત્રિગુણાય ત્રિમૂર્તયે

ઇતિ સ્તુતિપદૈર્દિવ્યૈર્વેદપ્રોક્તૈશ્ચ નામભિઃ ।
સહસ્રસંખ્યૈઃ સ મુનિસ્તુષ્ટાવ શશિશેખરમ્

એવમીશ્વરસંબદ્ધાઃ કૃત્વાહં મુનિના કથા ।
અગમં ગરુડારૂઢો દ્વારકં હર્ષનિર્ભરઃ

જામ્બવત્યાસ્તતઃ શ્રીમાન્વંશમુક્તામણિઃ સુતઃ ।
સામ્બો ઽભવદ્ગુણાન્યસ્ય જાનીષે ધર્મનન્દન

ઇતિ કૃષ્ણેન કથિતં શ્રુત્વા ભીષ્મસભાસદઃ ।
મુનયો મનસા દેવં નીલકણ્ઠં વવન્દિરે

***** મેઘવાહનપર્વ ॥ 102 ॥ *****
ચપલાઃ સહચારિણ્યઃ કથં જાયા નૃણામિતિ ।
પુનઃ પૃષ્ટઃ ક્ષિતિભુજા બભાષે જાહ્નિવીસુતઃ

અષ્ટાવક્રો મુનિઃ પૂર્વં વિવાહાર્થી સુલોચનામ્ ।
અપશ્યત્સુપ્રભાં નામ વદન્યસ્ય મુનેઃ સુતામ્

ઇન્દુકુન્દાઙ્કુરાકારસુકુમારતરાકૃતિમ્ ।
સ તામાલોક્ય સુમુખીં યયાચે સોત્સુકો મુનિમ્

તં વદન્યો ઽવદદ્ગચ્છ વિશાલાં દિશમુત્તરામ્ ।
અતિક્રમ્ય કુબેરસ્ય ભવનં ભવસેવિતમ્

તતઃ પ્રતિનિવૃત્તાય તુભ્યં દાસ્યામિ સુપ્રભામ્ ।
ઇત્યુક્તઃ સ વદન્યેન પ્રતશ્તે તાં દિશં શનૈઃ

તતો હિમાદ્રિમુલ્લઙ્ખ્ય બાહુદાં ચ મહાનદીમ્ ।
અશોકે વિમલે સ્નાત્વા રુદ્રાણી કૂપમાપ્તવાન્

સ કૈલાસતટં પ્રાપ્ય દદર્શ ધનદાલયમ્ ।
હેમપઙ્કજિનીતીરલસત્કલ્પલતાવનમ્

સાદરં પૂજિતસ્તેન રાજ્ઞા વૈશ્રવણેન સઃ ।
ઉવાસ વત્સરં સાગ્રં વિલાસમણિવેશ્મસુ

ચિરમપ્સરસાં નૃત્તૈર્ગીતૈર્ગન્ધર્વયોષિતામ્ ।
પ્રીતિમાસાદ્ય વિપુલામામન્ત્ર્ય ધનદં યયૌ

તો ગિરીન્દ્રાનુલ્લઙ્ઘ્ય સમાં મણિમયીં ભુવમ્ ।
અવતીર્ય ઘનચ્છાયં પાપ રત્નલતાવનમ્

હેમપુષ્કરિણીશીતે સ તસ્મિન્દિવ્યકાનને ।
મણિમૌક્તિકજાલાઙ્ગં દદર્શોદારમન્દિરમ્

સો ઽથ દ્વારાગ્રમભ્યેત્ય તસ્ય વૈડૂર્યવેશ્મનઃ ।
પ્રાપ્તો ઽહમતિથિર્દૂરાદિત્યૂચે સંશ્રયાશયા

તતઃ સપ્ત વિનિર્ગત્ય કન્યાઃ કમલલોચનાઃ ।
દિવ્યભૂષણસંપન્નાસ્તસ્યાતિથ્યં પ્રચક્રિરે

ગૃહં પ્રવેશિતસ્તાભિર્હેમરત્નાસનોજ્જ્વલમ્ ।
દદર્શ મણિપર્યઙ્કે વૃદ્ધાં ભાસ્વરભૂષણામ્

તયા મધુરવાદિન્યા પ્રાપ્ય નિર્દિષ્ટમાસનમ્ ।
ગતક્લમઃ ક્ષણં તસ્થૌ મુનિર્વિસ્મયનિશ્ચલઃ

દિનાન્તે સો ઽથ તાઃ પ્રાહ યાન્તુ સર્વાઃ સ્વમાલયમ્ ।
એકૈવ શાન્તહૃદયા પરિચર્યાં કરોતુ મે

ઇત્યુક્તે મુનિના સર્વાઃ પ્રયયુસ્તાઃ સુલોચનાઃ ।
એકૈવ જરતી તત્ર સ્થૌ શશિસિતાંશુકા

અષ્ટાવક્રો ઽથ સુષ્વાપ શયને સ્પર્શશાલિનિ ।
વિતાનાલમ્બિમન્દારદામ્નિ સ્વચ્છોત્તરચ્છદે

દ્વિતીયશયનાદ્વૃદ્ધા સમુત્થાય તતઃ શનૈઃ ।
મુનેઃ શય્યાન્તિકં પાયાન્નિભૃતા બ્રહ્મચારિણઃ

કમ્પમાનતનુઃ સાથ શય્યામારુહ્ય વિક્લવા ।
મુનિં શીતાપદેશેન નિબિડં પરિષસ્વજે

આલિઙ્ગ્યમાનઃ સ તયા તસ્થૌ કાષ્ઠમિવાચલઃ ।
પરદારપરિષ્વઙ્ગશઙ્કાસક્તચિતાશયઃ

સાથ તં સ્પર્શવિમુખં પ્રણયાન્મઞ્જુવાદિની ।
ઉવાચ ભોગસંકલ્પભઙ્ગં મા મે કૃથાઃ પ્રભો

ઇદં મે રત્નભવનં ચારુરત્નલતાવનમ્ ।
ત્વદધીનમકસ્માન્મે ચેતો હિ રમતે ત્વયિ

ન તે દોષો ઽસ્તિ મત્સઙ્ગે ત્યાજ્યા નૈવ તુ યોષિતઃ ।
દુર્ગમં નાભિજાનન્તિ ગણયન્તિ ન ચ શ્રમમ્

પ્રયાન્તિ પુરુષાનેવ રાગવાગુરયા સ્ત્રિયઃ ।
નૈતાઃ કુલાનુરોધેન નિવર્તન્તે ન ચેર્ષ્યયા

રામાસ્વરુદ્ધપ્રસરઃ સર્વથા મકરધ્વજઃ ।
સ્ત્રી સતીતિ પ્રવાદો ઽયમેકસક્તેતિ કા કથા

નરાન્તરં પ્રયાન્ત્યેતા નિમ્નામ્નમિવાપગાઃ ।
મન્મથપ્રેરિતા નારી વિમર્ષં ભજતે કથમ્

યાસાં પ્રાણપણેનાપિ વલ્લભં સુરતામૃતમ્ ।
ઇત્યર્થમાનો ઽપિ તયા નાબ્યનન્દત્સ તાં મુનિઃ

અન્યેદ્યુરપિ સા રાત્રૌ તથૈવ તમભાષત ।
ભજસ્વ સ્વયમાયાતાં દુઃસહો મે સ્મરજ્વરઃ

નિષેધો રતિવાઞ્છાસુ નિધનં કિલ યોષિતામ્ ।
ઇત્યુક્ત્વા નિર્વિકારં તં સા દૃષ્ટ્વા પુનરબ્રરવીત્

મામુત્તરાં દિશં વિદ્ધિ સ્ત્રીવૃત્તાન્તં પ્રદર્શિતમ્ ।
અધુના તાં વદન્યસ્ય ગત્વા પ્રાપ્નુહિ કન્યકામ્

એતદાકર્ણ્ય સ મુનિસ્તામામન્ત્ર્ય સવિસ્મયઃ ।
શનૈઃ પ્રતિયયૌ જ્ઞાનસ્ત્રીવૃત્તો નિજમાશ્રમમ્

તતો વદન્યમભ્યેત્ય સ્ત્રીવૃત્તાન્તં નિવેદ્ય તમ્ ।
અવાપોદ્વાહવિધિના વિતીર્ણાં તેન સુપ્રભામ્

***** અષ્ટાવક્રદિક્સંવાદઃ ॥ 103 ॥ *****
અથ વિધ્યનુગં શ્રાદ્ધં પાત્રાપાત્રક્રમં તથા ।
રાજ્ઞા ગતિં ચ તીર્થં ચ પૃષ્ટઃ શાન્તનવો ઽબ્રવીત્

યજેત દેવાન્પૂર્વાહ્ણે શુચિઃ શુક્લો જિતેન્દ્રિયઃ ।
મઙ્ગલાલંકૃતં સ્રગ્વી ભોગૌઃ સુદ્ધૈર્મનોરમૈઃ

વિત્ર્યં કર્માપરાહ્ણે તુ કુર્યાત્પ્રયતમાનસઃ ।
તેષુ તેષુ ચ કાલેષુ દેશેષુ ચ યતાવિધિ

દેશકાલાદિરહિતં શ્વાવલીઢં રસચ્યુતમ્ ।
કીટકોશાસ્થિસંસ્પૃષ્ટં શ્રાદ્ધમશ્નન્તિ રાક્ષસાઃ

ઉન્મત્તાઃ કૃપણાઃ કાણાઃ કુષ્ઠિનો વૃષલીવરાઃ ।
ચિકિત્સકા વાર્ધુષિકા ગીતનૃત્યાદિજીવિનઃ

હીનાધિકાઙ્ગા ગુરવો બ્રહ્મવિક્રયિણો ઽનૃતાઃ ।
અનગ્નયઃ સત્ત્રભુજઃ ક્ષત્ત્રિયાઃ ક્ષેત્રજીવિનઃ

પિશુના વ્રતહીનાશ્ચ વેદવિદ્યાવિવર્જિતાઃ ।
પરિહાર્યાઃ સદા વિપાઃ શ્રાદ્ધાઘ્ના હૈતુકાસ્તથા

પરસ્વહારિણાં પુંસાં પરદારાભિગામિનામ્ ।
ભગ્નવ્રતાનાં લુબ્ધાનાં નિષિદ્ધક્રય્યજીવિનામ્

વૃત્તિચ્છેદં સુહૃચ્છેદં ભર્તૃચ્છેદં ચ કુર્વતામ્ ।
વિહિતાચારહીનાનાં નિરયો નિલયો ઽક્ષયઃ

કરુણાપૂર્ણમનસાં ત્યાગિનાં પાત્રવર્ષિણામ્ ।
ક્ષમાવતામાશ્રમિણાં પ્રપાકૂપસભાકૃતામ્

યાજિનાં તીર્થપૂતાનાં વિદુષાં સત્યવાદિનામ્ ।
મદ્યમાંસવિરક્તાનાં સ્વર્ગમાર્ગો નિરર્ગલઃ

ગૌતમેન પુરા પૃષ્ટઃ સર્વવિન્મુનિરઙ્ગિરાઃ ।
ઉવાચ પુણ્યં તીર્થાનાં તપોયોગેન સસ્મિતમ્

ચન્દ્રભાગા વિતસ્તા ચ કશ્મીરસરિતસ્તથા ।
મુનિતુલ્યાં ગતિં પુંસાં પ્રયચ્છન્ત્યેવ સેવિતાઃ

ભાગીરથીં કૌશિકીં ચ રામણીં નર્મદાં તથા ।
પ્રયાગં નન્દિકુણ્ડં ચ વિપાશં માનસં સરઃ

પુણ્યતીર્થાનિ ચાન્યાનિ નરઃ પ્રાપ્ય જિતેન્દ્રિયઃ ।
સર્વતીર્થફલં દાતા લભતે પ્રાગુપોષિતઃ

ગઙ્ગા તુ સર્વતીર્થાનાં પ્રવરં તીર્થમુચ્યતે ।
અસ્થિમાત્રે યયા સ્પૃષ્ટે નૃણાં સ્વર્ગતિરક્ષયા

ન તે દેશા ન તે શૈલા ન તે જનપદાઃ ક્ષિતૌ ।
પતાકા યસ્ય પુણ્યસ્ય જાહ્નવી ન વિભાવ્યતે

કિમપાયમયૈર્યજ્ઞૈઃ કિં તપોભિઃ શ્રમપ્રદૈઃ ।
જહ્નુકન્યાપયઃપૂતં યદિ પુણ્યવતાં વપુઃ

વ્યોમશ્રીમૌક્તિકલતા શ્રીકણ્ઠોત્તંસમાલિકા ।
યાતા સ્મૃતિપદં યેષાં ભઙ્ગાયૈવાખિલૈનસામ્

ગઙ્ગાજલેન સ્પૃષ્ટાનાં ફલમલ્પં સુરાલયઃ ।
શિલોઞ્છવૃત્તિના પૂર્વં સિદ્ધઃ પૃષ્ટો ઽબ્રવીદિતિ

એતદઙ્ગિરસા પ્રોક્તં નિશમ્ય કિલ ગૌતમઃ ।
સ્મૃત્વા વવન્દે સાનન્દઃ પુણ્યાં મન્દાકિનીં મુનિઃ

***** આઙ્ગિરસીયમ્ ॥ 104 ॥ *****
કથં પ્રાપ્યં મનુષ્યેણ બ્રાહ્મણ્યમિતિ ભૂભુજા ।
પૃષ્ટો દેવવ્રતઃ પ્રાહ બ્રાહ્મણ્યં દુર્લભં નૃપ

પિતુર્નિયોગાદ્યજ્ઞાર્થં મતઙ્ગખ્યો દ્વિજન્મનઃ ।
વ્રજન્વાહં પ્રતોદેન ખરં ગાઢમતાડયત્

ગર્દભી વ્યથિતં દૃષ્ટ્વા પુત્રં દુઃખાદુવાચ તમ્ ।
બ્રાહ્મણ્યં નાસ્ય તેનૈષ જાતશ્ચણ્ડાલચેષ્ટિતઃ ।
વહૈનમિતિ તચ્છ્રુત્વા પ્રિયઃ પપ્રચ્છ તાં પુનઃ

તયા નિવેદિતાં જાતિં નિજાં જ્ઞાત્વા સ દુઃખિતઃ ।
મેરોઃ શૃઙ્ગાદિવ શ્વભ્રે પતિતો વિલલાપ સઃ

પિત્રે નિવેદ્ય તત્પાપં માતુઃ સ તપસે વનમ્ ।
ગત્વા બ્રાહ્મણ્યકામો ઽભૂત્સ્થાણુભૂતઃ શતં સમાઃ

શક્રાદપિ સ્વયં પ્રાપ્તાન્નૈવ બ્રાહ્મણ્યમાપ્તવાન્ ।
તતો ગત્વા ગયાં ચક્રે સહસ્રાબ્દં પરંતપઃ

પુનઃ પુનઃ સ તપસા ધૂમાયિતજગત્ત્રયઃ ।
ઇન્દ્રાદવાપ દેવત્વં ન તુ બ્રાહ્મણ્યમુત્તમમ્

છન્દોદેવ ઇતિ ખ્યાતઃ સ મતઙ્ગાભિધઃ પુરા ।
ખેચરો ઽભૂન્મૃગાક્ષીણાં પૂજ્યઃ પરમવલ્લભઃ

***** ઇન્દ્રમાતઙ્ગમ્ ॥ 105 ॥ *****
વીતહવ્યસ્ય નૃપતેર્બ્રાહ્મણ્યં શ્રૂયતે કિલ ।
તદ્વદેતિ પુનઃ પૃષ્ટો રાજ્ઞા પ્રાહ પિતામહઃ

વીતહવ્યસુતૈઃ પૂર્વં હેહયૈર્બલવત્તરૈઃ ।
હર્યશ્વો નામ સમરે કાશિરાજો નિપાતિતઃ

કાલેન તસ્ય પુત્રો ઽપિ પુનસ્તૈરેવ સંગરે ।
સ દેવઃ કાશિનગરે લબ્ધલક્ષ્યૈર્નિપાતિતઃ

તત્સુતો ઽપિ દિવોદાસસ્તૈરેવ યુધિ નિર્જિતઃ ।
ભરદ્વાજપ્રસાદાત્સ લેભે પુત્રં પ્રતર્દનમ્

સ વીતહવ્યતનયાન્સર્વાનભ્યેત્ય સંગરે ।
જઘાન પરમાસ્ત્રજ્ઞો ભરદ્વાજવરો ઽર્જિતઃ

વીતહવ્યો હતસુતઃ પ્રનષ્ટબલવાહનઃ ।
પ્રતર્દનેનાનુસૃતઃ પ્રયયૌ શરણં ભૃગુમ્

ભૃગોરાશ્રમમાસાદ્ય વીતહવ્યવધોદ્યતઃ ।
પ્રતર્દનો મુનિં પ્રાહ મુઞ્ચૈનમિતિ દુર્મદઃ

તચ્છ્રુત્વા ક્ષત્રિયો નેહ કશ્ચિત્સર્વે દ્વિજા વયમ્ ।
ઇત્યુવાચ ભૃગુર્ભીતસ્તતો ઽસત્યાદકમ્પત

ક્ષત્ત્રાભિધાનાત્પ્રભ્રષ્ટં શત્રું જ્ઞાત્વા પ્રતર્દને ।
યાતે ભૃગુર્વીતહવ્યં સત્યવાગ્બ્રાહ્મણં વ્યધાત્

***** વીતહવ્યોપાખ્યાનમ્ ॥ 106 ॥ *****
કે પ્રણમ્યા ઇતિ પનઃ પૃષ્ટઃ શાન્તનવો ઽબ્રવીત્ ।
સ્વકર્મધર્મનિરતા હંસારાગવિવર્જિતાઃ

પ્રણમ્યા બ્રાહ્મણા એવ પવિત્રચરિતવ્રતાઃ ।
યૈષાં કોપપ્રસાદાભ્યાં શોષઃ પોષશ્ચ ભૂભુજામ્

ભૂમિદેવાઃ સદા પૂજ્યા યત્પ્રસાદાદ્ધુતાશનઃ ।
હવ્યં કવ્યં ચ વહતિ કૃષ્ણમિત્યાહ નારદઃ

જેય બલં ભયે રક્ષા ભેષજં વ્યસનામયે ।
પરલોકે ઽસ્તુ વો વિપ્રાઃ શક્રમિત્યાહ શમ્બરઃ

***** બ્રાહ્મણપ્રશંસા ॥ 107 ॥ *****
સ્ત્રીણાં નિસર્ગલોલાનાં સ્વભાવં પાણ્ડુસૂનુના ।
પૃષ્ટો દુર્લક્ષ્યચિત્તાનાં વ્યાજહાર પિતામહઃ

સ્ત્રીસ્વભાવં પુરા પૃષ્ટા નારદેન સુરાઙ્ગના ।
જગાદ પઞ્ચચૂલાખ્યા યથાર્થં શાપકમ્પિતા

સ્ત્રી સતી સ્ત્રીસ્વભાવં ચ માદૃશી વક્તુમર્હતિ ।
શાસનાત્તવ ભીતાહં કિંતુ વક્ષ્યામિ તત્ત્વતઃ

સંઘર્ષક્ષોભકારિણ્યઃ સોદ્વેગાઃ કલુષાશયાઃ ।
મત્તા હરન્ત્યેવ વપુર્નિમ્નગા ઇવ નિમ્નગાઃ

અપ્યન્વિષ્ટા ન લભ્યન્તે સંત્યક્તા ન ત્યજન્તિ ચ ।
વાસના ઇવ સંસારે મોહનૈકરતાઃ સ્ત્રિયઃ

પ્રહસન્તિ વિષાદિન્યો હૃષ્ટાઃ શોચન્તિ હેલયા ।
રાગિણ્યો ઽપિ પ્રિયં ઘ્નન્તિ કો હિ તાં વેત્તિ યોષિતમ્

ન કુલેન ન માનેન ન ધનેન ન સેવયા ।
મર્યાદામનુવર્તન્તે લલનાશ્ચપલાશયાઃ

સુવેશં સુભગં કાન્તં ત્યક્ત્વા પરિચિતં ચિરમ્ ।
નિન્દ્યેનાદૃષ્ટપૂર્વેણ રમન્તે સ્વેચ્છયા સ્ત્રિયઃ

સંભાષિતાશ્ચેન્મધુરં સસ્મિતં ચેદ્વિલોકિતાઃ ।
યન્ત્રિતાઃ સ્વજનેનાપિ તદા સાધ્યા ન યોષિતઃ

અર્થિનામપ્યલાભેન દુઃખદૈન્યશ્રમેણ વા ।
અકસ્માદેવ નારીણાં સતીત્વં જાયતે ક્વચિત્

નાનાપુરુષસંવાસહાસોલ્લાસવિલાસિનીમ્ ।
વેશ્યાયોષાં નિરીક્ષન્તે સસ્પૃહં કુલયોષિતઃ

નિષેધાદેવ નારીણમભિલાષો વિવર્ધતે ।
પરસઙ્ગેષ્વપથ્યેષુ બાલાનામિવ રોગિણામ્

અચ્છિન્નપ્રસરઃ કામો નૈવાસાં ક્ષમતે ધૃતિમ્ ।
મિથો યાવત્પ્રવર્તન્તે પુરુષાસંભવે સ્ત્રિયઃ

ક્રૂંરાણાં ક્ષણરાગાણાં સંધ્યાનામિવ યોષિતામ્ ।
સતતાસન્નદોષાણાં ધીમાન્કો નામ વિશ્વસેત્

સર્વથા ન ભવત્યેવ કારુણ્યમિવ પાપિનામ્ ।
અનુત્સેક ઇવાઢ્યાનામાર્જવં હરિણીદૃશામ્

ઉપરોધૈર્બહુવિધૈરપિ સાધ્વ્યો નિયન્ત્રિતાઃ ।
કાન્તં પુરુષમાલોક્ય યાન્ત્યેવ સહસાર્દ્રતામ્

સુરશઙ્કાસ્પદમભૂત્પુરા વન્દ્યો વધૂજનઃ ।
તતઃ સુરાર્થિતો ધાતા કૃત્યાસર્ગાદ્વ્યધાત્સ્ત્રિયઃ

લજ્જાં લભન્તે લલનાઃ પુંસાં કૌતુકવૃદ્ધયે ।
પત્યુર્વિશ્વાસનોપાયં કૃતકં ચ સતીવ્રતમ્

નૃત્યન્તિ શોચન્તિ પતન્તિ યાન્તિ હસન્તિ ગાયન્તિ વદન્તિ યચ્ચ ।
તદ્યોષિતઃ સ્વપ્નસમાનચેષ્ટં માયામયં સર્વમસત્યમેવ

***** નારદપઞ્ચચૂડાસંવાદઃ ॥ 108 ॥ *****
તાઃ સ્ત્રિયો લોલમતયઃ કથં રક્ષ્યા નરૈરિતિ ।
પૃષ્ટો યુધિષ્ઠિરેણાહ પુનસ્ત્રિપથગાસુતઃ

દેવશર્માં મુનિઃ પૂર્વં યજ્ઞાર્થં ગન્તુમુદ્યતઃ ।
શશાસ શિષ્યં વિપુલં બહુમાયં શતક્રતુમ્

જ્ઞાત્વા રુચિં શરીરાન્તઃ પ્રવિશ ત્વં સમીરવત્ ।
ગાત્રૈર્ગાત્રાણ્યવષ્ટભ્ય તસ્યાસ્તસ્થૌ સ યત્નવાન્

અત્રાન્તરં સમાસાદ્ય સહસ્રાક્ષઃ સમાયયૌ ।
સ દદર્શ રુચિં ચારુલોચનામચલાં પુનઃ

હેમસ્તનોરુજઘનાં કાઞ્ચનીમિવ પુત્રિકામ્ ।
આખણ્ડલમથાસાદ્ય સા સંજાતમનોભવા

વક્તું વિપુલસંરુદ્ધા ન શશાક સુલોચના ।
આકીર્ણહાસકુસુમા વિલોલાલકષટૂપદમ્ ।
લતામિવ નિવાતસ્થાં સકમ્પકરપલ્લવામ્

દૃષ્ટ્વા તાં વિસ્મિતઃ શક્રઃ પ્રાયાદ્વિપુલતર્જિતઃ ।
અભ્યેત્ય દેવશર્માથ સર્વં તદ્બુબુધે મુનિઃ

તસ્માદવાપ્ય વિપુલસ્તતસ્તુષ્ટાદ્ગુરોર્વરાન્ ।
ચચાર કૃતકૃત્યઃ ક્ષ્માં પૂજ્યમાનો નૃપૈર્દ્વિજૈઃ

અત્રાન્તરે સ્વસુર્ભર્ત્રા રુચિરઙ્ગમહીભુજા ।
નિમન્ત્રિતા ગૃહે ઽપશ્યદ્ભગિનીં પુષ્પભૂષિતામ્

વિસૃષ્ટસ્તદ્ગિરા શિષ્યઃ પુષ્પાર્થં દેવશર્મણા ।
દદર્શ મિથુનં ષટ્ ચ દેવિનઃ કિતવાન્પથિ

તેષાં વિવાદે શુશ્રાવ શપથં વિપુલાર્જિતાન્ ।
સ લોકાનાપ્નુયાદ્યશ્ચ પ્રચલેત્સંવિદમિતિ

તચ્છ્રુત્વા દુઃખિતો ઽભ્યેત્ય ગુરવે સ ન્યવેદયત્ ।
શઙ્કમાનો ગુરુવધૂગાત્રસંસ્પર્શપાતકમ્

ગુરુસ્તમૂચે મિથુનમહોરાત્રં તદુચ્યતે ।
ઋતવઃ ષટ્ ચ કિતવાસ્તે નૃણાં કર્મસાક્ષિણઃ

ન શક્યા રક્ષિતું નાર્યો રક્ષિતા ચ ત્વયા રુચિઃ ।
અસત્યેન તવોદીર્ણં તસ્માન્નશ્યતુ પાતકમ્

ઇત્યેવં રક્ષૈતા પૂર્વં વિપુલેન ગુરોઃ પ્રિયા ।
ન ત્વેતા રક્ષિતું શક્તઃ કશ્ચિલ્લોલવિલોચનાઃ

***** વિપુલોપાખ્યાનમ્ ॥ 109 ॥ *****
વિવાહધર્મં પૃષ્ટો ઽથ રાજ્ઞા ભીષ્ણો ઽબ્રવીત્પુનઃ ।
કન્યા ગુણવતે દેયા કુલીનાયાતિરૂપિણે

શૂદ્રાયેવ શ્રુતિઃ કન્યા હીનાય પ્રતિપાદિતા ।
કુલદ્વયં દહત્યેવ તસ્માત્પાત્રં વિચારયેત્

અશાસ્ત્રોક્તૈઃ પરિણયૈર્જાયતે વર્ણસંકરઃ ।
સંયોગૈર્વિષમૈઃ પુંસાં પતતિ વ્યસને કુલમ્

***** વિવાહધર્માઃ ॥ 110 ॥ *****
દર્શને સહવાસે ચ સતાં પૃષ્ટો મહીભુજા ।
માહાત્મ્યં ચ ગવાં બીષ્મઃ સર્વજ્ઞઃ પુનરબ્રવીત્

ગઙ્ગાયમુનયોર્મધ્યે ચ્યવનો ઽન્તર્જલવ્રતઃ ।
તસ્થૌ મુનીન્દ્રઃ સુચિરં સ્થાણુભૂતો મહાતપાઃ

આઘ્રાય પુણ્યમામોદં તસ્ય કારુણ્યશાલિનઃ ।
આલીય તસ્થુર્ગાત્રેષુ મત્સ્યા વલયલીલયા

તતઃ કાલેન મહતા જાલેનાકૃષ્ય ધીવરાઃ ।
વિપુલં મત્સ્યસંઘાતં તન્મધ્યે દદૃશુર્મુનિમ્

શૈવાલનાલવલિતં શઙ્ખિકઙ્કણમાલિતમ્ ।
હરિશ્મશ્રુજટાપિઙ્ગં તેજસામિવ સંચયમ્

તં વીક્ષ્ય કમ્પિતાઃ સર્વે સહસા જાલજીવિનઃ ।
નિમીલિતાક્ષં જગદુઃ પ્રસીદ ભગવન્નિતિ

તતઃ સ કરુમાવિષ્ટો મત્સ્યેષુ સહવાસિષુ ।
નિષાદાનવદત્પશ્યન્દૃશાનુગ્રહવાઞ્છયા

વિક્રીય માં વિમુચ્યન્તાં યુષ્માભિઃ સલિલૌકસઃ ।
દયિતાઃ સહવાસાન્મે મત્સ્યા યૂયં ચ દર્શનાત્

ઇત્યુક્તે મુનિના દાશાસ્તૂર્ણં ગત્વા મહીભુજે ।
વેપમાનાઃ સ્વવૃત્તાન્તં નહુષાય ન્યવેદયન્

તતઃ સ્વયં સ નૃપતિઃ પૂજામાદાય સત્વરઃ ।
પુરોહિતં પુરસ્કૃત્ય ચ્યવનં દ્રષ્ટુમાયયૌ

કૃતપ્રણામં નહુષં મુનિર્વીક્ષ્ય કૃતાઞ્જલિમ્ ।
યથોચિતેન મૂલ્યેન માં ગૃહાણેત્યચોદયત્

ધીવરેભ્યઃ સહસ્રાણિ કોટિકોટિશતાનિ ચ ।
રાજ્યાર્ધમથવા રાજ્યં દદાનીત્યબ્રવીન્નૃપઃ

નૈતન્મમોચિતં મૂલ્યં ચિન્ત્યતાં મુનિભિઃ સહ ।
નૃપં દાશેષુ કારુણ્યાદિત્યુવાચાસકૃન્મુનિઃ

તતો વિષણ્ણં નહુષં શાપભીતમધોમુખમ્ ।
ગવિ જાતો દ્વિજવરો બભાષે ધીમતાં વરઃ

મૂલ્યં મુનીશ્વરસ્યાસ્ય તુલ્યં ગૌરેવ યત્પરમ્ ।
તસ્માદેનં ગવા રાજન્ગૃહાણ ભવ નિર્વૃતઃ

બ્રાહ્મણેનેત્યભિહિતે પ્રહૃષ્ટઃ પૃથિવીપતિઃ ।
મુક્તયે મત્સ્યસંઘાનાં ગવા જગ્રાહ ભાર્ગવમ્

તતો દર્શનવાત્સલ્યાચ્ચ્યવનઃ કરુણાનિધિઃ ।
દાશેભ્યઃ પ્રતિજગ્રાહ ધેનું તત્કુશલે સ્થિતઃ

મુનીન્દ્રેણ ગૃહીતાયાં વિધિવદ્ગવિ ધીવરાઃ ।
તદ્દૃષ્ટિપાતાન્મત્સ્યાશ્ચ સશરીરા દિવં ગતાઃ

અમૃતાયતનં ગાવઃ પવિત્રા રુદ્રમાતરઃ ।
સ્મૃતિમાત્રેણ મુષ્ણન્તિ કિલ્બિષં કિલ દેહિનામ્

***** ચ્યવનોપાખ્યાનમ્ ॥ 111 ॥ *****
કુશિકસ્ય ક્ષિતિપતેર્જાતો વિપ્રઃ કથં કુલે ।
ભૃગોર્નૃપશ્ચેતિ રાજ્ઞા પૃષ્ટો ઽવાદીત્સુરવ્રતઃ

પુરા
ભાવિકથાભિજ્ઞશ્ચ્યવનસ્તેજસાં નિધિઃ ।
મન્દિરે પૂજિતસ્તસ્થૌ કુશિકસ્ય મહીપતેઃ

સ ભૂભુજા સભાર્યેણ પરિચર્યાવ્રતે ધૃતે ।
ભુક્ત્વા સુષ્વાપ નિશ્ચેષ્ટઃ સપ્તરાત્રત્રયં મુનિઃ

પાદસંવાહનં તસ્ય નિરાહારો વધૂસખઃ ।
રાજા ચકાર નિભૃતો નિદ્રાભઙ્ગભયાકુલઃ

તતો મુનિઃ સમુત્થાય મૌની ગત્વા મનોજવઃ ।
અન્તર્દધે સભાર્યેણ નૃપેણાનુસૃતઃ પથિ

તસ્મિન્નન્તર્હિતે રાજા નિરાહારો ઽતિમૂર્ચ્છિતઃ ।
પતિતઃ ક્ષણમાશ્વાસ્ય વિવેશ સ્વગૃહં પુનઃ

તૌ દમ્પતી દદૃશતુર્મૂકં કાષ્ઠમિવાચલમ્ ।
એકપાર્શ્વેન સુપ્તસ્ય ક્ષપાસ્તસ્યૈકવિંશતિમ્ ।
તસ્થતુસ્તૌ નિરાહારૌ પાદસંવાહને પુનઃ

પ્રતિબુદ્ધો ઽથ તૈલેન શતપાતેન ભુભુજા ।
ભક્ત્યા નિર્વર્તિતસ્નાનો ભેજે સિંહાસનં મુનિઃ

તતો નાનાવિધં ભોજ્યં રાજયોગ્યં સ્વયં કૃતમ્ ।
દત્તં રાજ્ઞા સભાર્યેણ દદાહ ભૃગુનન્દનઃ

પુનરન્તર્હિતો ભૂત્વા પુનઃ કૃત્વાસ્ય સંનિધિમ્ ।
નિર્વિકારં સભાર્યં તં દૃષ્ટ્વાભૂદ્વિસ્મિતો મુનિઃ

અવિક્રિયં નિરાહારં સ રાજાનં વધૂસખમ્ ।
રથેન સાંયુગીનેન વહ મામિત્યચોદયત્

ઇત્યુક્ત્વા દમ્પતી ધૃત્વા તૌ રથે વિચચાર સઃ ।
ત્રિકણ્ઠકકષાઘાતસંજાતકૃતજોક્ષિતૌ

અદર્શયત્તતશ્ચિત્રહેમવલ્લીમનોહરમ્ ।
સ્વર્ગં સનન્દનોદ્યાનં મુનિસ્તૌ મોહયન્મુહુઃ

દૃષ્ટનષ્ટૈર્બહુવિધૈર્માયાચટુલવિભ્રમૈઃ ।
મુનિના વિહિતૈર્મોહં દમ્પતી તૌ ન જગ્મતુઃ

વેપમાનૌ નિરાહારૌ દૂરાધ્વશ્રમકર્ષિતૌ ।
તુષ્ટશ્ચિરાનમુનિવરો રથાન્મુક્ત્વા જગાદ તૌ

પ્રીતો ઽહં યુવયોર્ભક્ત્યા ગૃહ્ણીતમધુના વરમ્ ।
પૌત્રસ્તે બ્રાહ્મણો રાજન્ભવિષ્યતિ મહાતપાઃ

તદ્વંશજૈર્વિરોધો ઽયં ભાર્ગવાનામુપસ્થિતઃ ।
તસ્માત્ક્ષત્રિયવિચ્છેદધિયા ત્વં પીડિતો મયા

ગતક્લમો નિવૃત્તશ્ચ પીયૂષૈરિવ પૂરિતઃ ।
ભવ મદ્વચસા ધન્યઃ સભાર્યઃ પૃથિવીપતે

ઇત્યુક્ત્વાન્તર્હિતે તસ્મિંસ્તસ્ય કાલેન ભૂપતેઃ ।
અજાયત કુલે શ્રીમાન્વિનશ્વામિત્રસ્તપોનિધિઃ

ભાર્ગવશ્ચ યથા જાતો રામઃ ક્ષત્રક્ષયો ઽર્જિતઃ ।
ઋચીકસ્ય પ્રભાવેણ તન્મયા કથિતં પુરા

***** ચ્યવનકુશિકસંવાદઃ ॥ 112 ॥ *****
શ્રુત્વૈતદ્ભૂભુજા પૃથ્વીક્ષયપાતકશઙ્કિના ।
પુનઃ પૃષ્ટો ઽવદદ્ભીષ્ણો દાનાનાં ફલમુત્તમમ્

તપસા લભ્યતે સર્વમાચારેણ દમેન ચ ।
આનૃશંસ્યેન સત્યેન દાનેન ચ સમીહિતમ્

દત્ત્વા વિભૂષિતાં ધેનું કપિલાં કાંસ્યદોહનીમ્ ।
પૃથિવીદાનસદૃશં ફલં પ્રાપ્નોતિ માનવઃ

પ્રયાતિ વસુલોકં ચ તિલધેનુપ્રદો નરઃ ।
કન્યાભૂમિપ્રદઃ શક્રલોકમાસાદ્ય મોદતે

ભૂતાભયપ્રદાનં તુ દાનાનાં પ્રવરં સ્મૃતમ્ ।
નિજાભિમતદાનં ચ સર્વકામફલપ્રદમ્ ।
સુવર્ણદાનેન નૃણાં ક્ષીયતે કિલ પાતકમ્

સર્વં સૂતે વસુમતી ધત્તે ચ નિખિલં જગત્ ।
જ્ઞેયઃ સર્વપ્રદસ્તસ્માદ્દાતૄણાં ભૂમિદો વરઃ

અન્નં શરીરિણાં પ્રાણાસ્તસ્માત્પ્રાણપ્રદો ઽન્નદઃ ।
અન્નદાનસમં લોકે નાસ્તીતિ પ્રાહ નારદઃ

પાનીયદાનમમૃતં પ્રાણિનાં સંપ્રચક્ષતે ।
વિચ્છાયતાપજ્વલિતાઃ પરલોકે હિ ભૂમયઃ

તિલપ્રદાનં શંસન્તિ ક્ષયાય નિખિલૈનસામ્ ।
તુષ્ટો યમઃ પુરા વિપ્રં તિલાન્દેહીત્યચોદયત્

બ્રહ્મસ્વવર્જં સર્વસ્વં દત્ત્વા દુર્ગાણિ સંતરેત્ ।
બ્રહ્મસ્વશલ્યં હિ નૃણાં તીવ્રપાતં પ્રચક્ષતે

દ્વારવત્યાં મહાકૂપે પુરા ગુલ્મતૃણાવૃતે ।
કૃકલાસં મહાકાયં દદૃશુઃ સર્વવૃષ્ણયઃ

સ તૈઃ પૃષ્ટઃ સમુદ્ધર્તુમશક્તૈરવદચ્છનૈઃ ।
નૃગો ઽહં નૃપતિર્બ્રહ્મશાપાદ્યાતો દશામિમામ્

વિપ્રેભ્યો ગૃહમેધિભ્યો નિખર્વાણિ પુરા ગવામ્ ।
હેમકોટિપ્રદો દત્ત્વા યાતો ઽહં નિર્વૃતિં પરામ્

તતઃ કદાચિન્મદ્દત્તધેનું વિપ્રસ્ય મન્દિરે ।
નિજાં ચૌરહૃતાં દૃષ્ટ્વા જગ્રાહ બ્રાહ્મણો ઽપરઃ

રાજ્ઞા મમેયં પ્રાગ્દત્તા હૃતેયં દસ્યુના પરઃ ।
એવં વિવદમાનૌ તૌ મત્સભામભિજગ્મતુઃ

તદ્વૃત્તાન્તમહં શ્રુત્વા પ્રાર્થના બહુશસ્તયોઃ ।
ધનૈર્ગોભિર્નરૈરશ્વૈર્યત્નાદકરવં પૃથક્

તથાપ્યેકો ન તત્યાજ ગાં પ્રતિગ્રહપાલનાત્ ।
દ્વિતીયશ્ચ ગૃહે જાતાં તાં સ્નેહભયકાતરઃ

અથ કાલેન યાતો ઽહં ધર્મરાજનિકેતનમ્ ।
બહુદાનાર્જિતાંલ્લોકાન્દિવ્યાનશ્રૌષમાત્મનઃ

કિંતુ બ્રહ્મસ્વવિભ્રંશાન્મમેમાં કૃકલાસતામ્ ।
શૌરિદર્શનપર્યન્તામાદિદેશ સ્વયં યમઃ

ઇતિ બ્રુવાણઃ કૃષ્ણસ્ય દશા વિધ્વસ્તપાતકઃ ।
નૃગો જગામ ત્રિદિવં ત્યક્ત્વા તાં કૃકલાસતામ્

***** નૃગોપાખ્યાનમ્ ॥ 113 ॥ *****
ઉદ્દાલકસ્ય બ્રહ્મર્ષેઃ પિતુઃ કોપાન્મહામુનિઃ ।
નાસિકેતાભિધઃ પ્રાણાંસ્તત્યાજાભિહતો દૃશા

પુત્રં નિપતિતં દૃષ્ટ્વા શાન્તક્રોધો મુનિઃ શનૈઃ ।
અજીવયન્મન્ત્રનિધિઃ કારુણ્યાત્સાશ્રુલોચનઃ

તતઃ સ્વપ્નોત્થિત ઇવ પ્રાપ્તજીવો મુનેઃ સુતઃ ।
પિત્રા પૃષ્ટો ઽવદત્સર્વં દૃષ્ટં યદ્યમમન્દિરે

રત્નસ્તમ્ભશતોદારે પિતૃરાજસભાતલે ।
અવાપં વિપુલાં પૂજાં પાદ્યમર્ધ્યં તથાસનમ્

તત્રાપશ્યં વિમાનેષુ સૂર્યેન્દુદ્યુતિકાન્તિષુ ।
ભાસ્વરાભરણસ્મેરાન્નરાન્સુકૃતશાલિનઃ

ઘૃતક્ષીરામૃતજલા દૃષ્ટાસ્તત્ર મયાપગાઃ ।
હેમાબ્જપુઞ્જકુઞ્જાગ્રકૂજન્મણિવિહઙ્ગમાઃ

દિવ્યાન્ભોગાન્મયા દૃષ્ટ્વા પૃષ્ટો વૈવસ્વતઃ સ્મયાત્ ।
એતાઃ પીયૂષવાહિન્યઃ કેષાં સ્વેચ્છાપરિગ્રહાઃ

યમો ઽબ્રવીદ્ગોપ્રદાનામેતાઃ ક્ષીરઘૃતાપગાઃ ।
નાદત્ત્વા પુરુષો ધેનું પરમામૃતમશ્નુતે

અસંભવે ગવાં યાવત્સલિલેન તિલેન ચ ।
ઘૃતેન વા કલ્પયિત્વા ધેનું દદ્યાત્સુધાશયા

ગોદાનસદૃશં લોકે દાનમન્યન્ન વિદ્યતે ।
સાદરં માં પુતૃપતિર્જગાદેતિ પુનઃ પુનઃ

ઇત્યુક્તે નાસિકેતેન મુનિર્મુનિશતૈર્વૃતઃ ।
ગોપ્રદાનં મહત્પુણ્યં પ્રશશંસ મુહુર્મુહુઃ

***** નાસિકેતોપાખ્યાનમ્ ॥ 114 ॥ *****
સર્વલોકાનતિક્રમ્ય ગવાં લોકઃ પ્રકશતે ।
યત્સત્યં નિરયાયન્તે તત્ર સ્વર્ગસુખશ્રિયઃ

ગોપ્રદા એવ ગોલોકં પ્રાયન્તિ સુકૃતોજ્જ્વલાઃ ।
ઇત્યુવાચ પુરા પૃષ્ટઃ શક્રેણ કમલાસનઃ

વસિષ્ઠાદ્ય મુનિવરા નૃપા દશરથાદયઃ ।
સુરાશ્ચ શક્રપ્રમુખા ગોતુલ્યં ન પ્રચક્ષતે

નિવાસાર્થં પુરા ગાવઃ પ્રાર્થિતા બહુશઃ શ્રિયા ।
નિગદ્ય ચપલાસીતિ પ્રદદુર્ન પ્રતિશ્રયમ્

અભાષત તતો લક્ષ્મીર્ભવતીભિરનાદરાત્ ।
ત્યક્તા નિન્દ્યા ભવિષ્યામિ તસ્માદ્યાચે પુનઃ પુનઃ

અથાદિષ્ટા શ્રિયો ગોભિર્હેલયા ગોમયે સ્થિતિઃ ।
તસ્માદેતાઃ પરં પુણ્યં પવિત્રં નાસ્ત્યતઃ પરમ્

***** ગોપ્રદાનમ્ ॥ 115 ॥ *****
હેમદાનં દહત્યેવં સર્વપાપાનિ દેહિનામ્ ।
તેજો હિ પરમં પુત્ર કાઞ્ચનં જાતવેદસઃ

પુરાહં જાહ્નવીકૂલે શ્રાદ્ધે પિણ્ડપ્રદ પિતુઃ ।
અપશ્યં શન્તનોઃ પાણિમુત્થિતં રત્નકઙ્કણમ્

પિણ્ડો મયા કુશેષ્વેવ તં વિલોક્ય સમર્પિતઃ ।
તુષ્ટસ્તદા મે જનકં સ્વપ્ને પ્રોવાચ મામિદમ્

શાસ્ત્રાનુવર્તિના પુત્ર ત્વયા ધન્યો ઽસ્મિ સૂનુના ।
કનકં દેહિ વિપ્રેભ્યો દાનાનામુત્તમં હિ તત્

જામદગ્ન્યઃ પુરા રામઃ કૃત્વા નિઃક્ષત્રિયં જગત્ ।
મુનિભિર્દાપિતો હેમ તસ્માત્પાપાદમુચ્યત

તારકોષપ્લુતા દેવાઃ પુરા શીતાંશુશેખરમ્ ।
સ્કન્દોત્પત્તિમયાચન્ત કથાં વિજ્ઞાય ભાવિનીમ્

તતો ગૌરીપતિવીર્યં વદને જાતવેદસઃ ।
રતિવિઘ્નકૃતો દેવસ્તત્યાજ પરમં મહઃ

વહ્નિનાથ ધૃતો ગર્ભઃ શ્રીમાન્સંવત્સરાયુતમ્ ।
ગઙ્ગાયાં નિહિતઃ સાપિ નિદધે તં ગિરેસ્તટે

સ કાર્તિકેયો ભગવાઞ્જાતઃ શરવને શિશુઃ ।
સુરાણાં શક્તિમાનાસીત્સેનાનીસ્તારકાન્તકઃ

તસ્ય જન્મનિ યત્પૂર્વં સંજાતં જાતવેદસઃ ।
મહી વસુમતી યેન તત્સુવર્ણં પ્રચક્ષતે

***** સુવર્ણોત્પત્તિઃ ॥ 116 ॥ *****
અથ શ્રાદ્ધવિધિં પૃષ્ટો રાજ્ઞા શાન્તનવો ઽબ્રવીત્ ।
તિલપ્રદાનં વિજ્ઞેયં શ્રાદ્ધં મધુઘૃતાપ્લુતમ્

માષમત્સ્યૈડશશકચ્છાગવારાહશાકુનૈઃ ।
પાર્ષતન્યઙ્ગુગવયમાહિષૈર્વૈ નવૈરપિ

માંસૈર્વિવૃદ્ધ્યા માસાનાં ક્રમાત્સંવત્સરં સદા ।
તૃપ્તિં પિતૄણાં શ્રાદ્ધેષુ વદન્તિ શ્રુતિકોવિદાઃ

વાઘ્રીણસસ્ય માંસેન દ્વાદશાબ્દમુશન્તિ ચ ।
ખઙ્ગમાંસૈર્લોહપૃષ્ઠૈઃ કાલશાકૈસ્તથા ક્ષયમ્

ન તેષાં પિતરઃ શોચ્યાસ્ત્રયોદશ્યાં મધાસુ ચ ।
વર્ષાસુ વિહિતં શ્રાદ્ધં પાયસે ન સસર્પિષા

ગાયકૂપે વટતલે છાયાયાં કુઞ્જરસ્ય વા ।
અનન્તં કલયન્ત્યેવ શ્રાદ્ધં પુણ્યદિનેષુ ચ

વિધિનક્ષત્રયોગેષુ કામ્યં શ્રાદ્ધં વિનિર્દિશેત્ ।
સદાચારોર્ઽહતિ શ્રાદ્ધં વિપ્રો નિર્દેષવિગ્રહઃ

વૈશ્વદેવેન વિધિના સંસ્કૃતેનન ચ વહ્નિના ।
રક્ષ્યતે બ્રાહ્મણૈઃ શ્રાદ્ધં વિષ્ણુપૂજાપુરઃસરૈઃ

શ્રાદ્ધે નિષિદ્ધં સતતં સગુડં લવણત્રયમ્ ।
અજાજીહિઙ્ગુસૌવીરપલાણ્ડુલશુનાનિ ચ

***** શ્રાદ્ધવિધિઃ ॥ 117 ॥ *****
દાતૃપ્રતિગ્રહીતૄણાં વિશેષં જગતીભુજા ।
પૃષ્ટઃ સુરસરિત્સૂનુર્ધ્યાત્વા પુનરભાષત

અનાવૃષ્ટિહતે કાલે પુરા નિર્દગ્ધપાદપે ।
અરુન્ધતીસખાશ્ચેરુઃ શાન્તાઃ સપ્તર્ષયઃ ક્ષિતૌ

દાસઃ પશુસખો નામ દાસી ચણ્ડા ચ તદ્વધૂઃ ।
તાનેવાનુપ્રયયતુઃ ક્ષુત્તૃષ્ણાપરિપીડિતૌ

રાજ્યે સુરાજ્ઞઃ શૈબ્યસ્ય ગતાસું તનયં તતઃ ।
મુનયસ્તે ક્ષુધાક્રાન્તાઃ સ્થાલ્યાં પક્તું સમુદ્યયુઃ

અથ રાજા વૃષાદર્ભિર્દૃષ્ટ્વા વૈશ્રવણોપમઃ ।
વ્યગ્રાન્મુનીન્વિષણ્ણાત્મા તાનુવાચ કૃતાઞ્જલિઃ

યથેચ્છં ગૃહ્યતાં મત્તઃ સર્વં વા વિવિધં વસુ ।
જુગુપ્સા જનની વૃત્તિર્ભવદ્ભિસ્ત્યજ્યતામિયમ્

ઇત્યુક્તે ભૂમિપાલેન પ્રત્યૂચુર્મુનિપુંગવાઃ ।
તપઃક્ષયકરો રાજન્ઘોરો રાજપ્રતિગ્રહઃ

પ્રતિગ્રહાગ્નિગ્ધાનાં સકૃદ્બ્રાહ્મણશાખિનામ્ ।
કિલ્બિષાજ્ઞાનશેષાણાં પુનઃ પુણ્યફલં કુતઃ

એતદુક્ત્વા પરિત્યજ્ય સ્તાલીં તે કાનનં યયુઃ ।
પ્રાણપીડાપણેનાપિ પ્રતિગ્રહપરાઙ્ભુખાઃ

વને તેષાં વૃષાદર્ભિઃ ફલાન્યૌદુમ્બરાણ્યથ ।
મન્ત્રિભિર્હેમગર્ભાણિ કારયિત્વાક્ષિપત્પુરઃ

તાન્યપિ જ્વલિતાન્યેવ ભીતાસ્ત્યક્ત્વા મુનીશ્વરાઃ ।
યયુર્મિથઃ પ્રશંસન્તઃ પુણ્યસંતોષશીલતામ્

તત્પ્રકોપાદ્વૃષાદર્ભિર્હુત્વા સપદિ પાવકમ્ ।
કૃત્યામુત્પાદ્ય ભયદામાદિદેશ મુનિક્ષયે

અત્રાન્તરે તે મુનયશ્ચરન્તઃ કાનને સુખમ ।
દદૃશુઃ પીવરાકારં પરિવ્રાજં શુનઃસખમ્

વિલોક્ય તમરુન્ધત્યા પૃષ્ટાસ્તત્પુષ્ટિકારણમ્ ।
ઊચુર્મુનિવરા નાયં ક્રિયાવ્યગ્રો યથા વયમ્

અગ્નિહોત્રં ન વેદાશ્ચ શાસ્ત્રકન્થા ન દુઃસહા ।
નાનેન્ધનપ્રયત્નશ્ચ ન કલત્રં ન યાચકાઃ

શુનઃસખસ્ય સ્વચ્છન્દચારિણઃ સુખશાલિનઃ ।
શરીરં પીવરમિદં ચિન્તાશૂન્યસ્ય વર્ધતે

ઇત્યુક્ત્વા તેન સંજાતસૌહાર્દા મુનયો વને ।
દદૃશુર્નલિનીં ફુલ્લકમલોત્પલશાલિનીમ્

વૃષાદર્ભિપ્રયુક્તા સા યાતુધાનીભિ(વિ)સાર્થિનઃ ।
તત્ર તાનવદદ્ધોરા રક્ષામિ નલિનીમિમામ્

નિવેદ્ય નિજનામાનિ ગૃહ્યન્તાં તુ મૃણાલિકાઃ ।
અજ્ઞાતનામધેયાનાં નેહ મત્સંનિધૌ ગતિઃ

એતદત્રિપ્રભૃતયઃ શ્રુત્વા તે મુનયઃ ક્રમાત્ ।
ગૂઢનિર્વચનૈસ્તૈસ્તૈર્નામાન્યસ્યૈ ન્યવેદયન્

તુલ્યાક્ષરપદક્ષોભં નામ તેષાં નિરુક્તતઃ ।
શ્રુત્વા નિષ્પ્રતિભા કૃત્યાભિ(વિ)સરક્ષ્યામવારયત્

શુનઃસખોદિતં નામ પુનઃ પપ્રચ્છ સા યદા ।
તદા ક્રુદ્ધાસ્તુ દણ્ડેન વિદધુસ્તાં ચ ભસ્મસાત્

તતઃ શશિકરાકારાઃ સમુદ્ધૃત્ય મૃણાલિકાઃ ।
તીરે નિક્ષિપ્ય મુનયઃ સ્નાત્વા ચક્રુર્જલક્રિયામ્

અથોત્થાય વિસાહારસાદરાસ્તે શ્રમાકુલાઃ ।
વિસાનિ તાનિ નાપશ્યન્ન્યસ્તાનિ નલિનીતટે

પરસ્પરં શઙ્કિતાશ્ચ ચક્રિરે શપથં ક્રમાત્ ।
સહસાભિમતોચ્છેદો મહતામપિ દુઃસહઃ

વૃથાપાકો વૃથાચારઃ કૂટસાક્ષી નિષિદ્ધકૃત્ ।
દૃશંસઃ કામચરિતશ્ચૌરો વેદવિવર્જિતઃ

પદા સ્પૃશતુ ગાં વહ્નિમપ્સુ શ્લેષ્માભિયચ્છતુ ।
પરદારાભિગામી ચ ગરદઃ સોમવિક્રયી ।
પિશુનશ્ચાસ્ત્વસૌ યેન હૃતં નો વિસભોજનમ્

ઇત્યુક્તે મુનિભિઃ પશ્ચાત્તાનુવાચ શુનઃસખઃ ।
યાજિને છન્દસાં ધામ્ને શુદ્ધાય બ્રહ્મચારિણે

દેયાત્સ કન્યકાં યેન હતાન્યત્ર ભિ(વિ)સાનિ નઃ ।
શ્રુત્વૈતદૂચુર્મુનયસ્ત્વયા ભાષિતમીપ્સિતમ્

ત્વયૈવ હૃતમસ્માકં સર્વથાભિ(વિ)સભોજનમ્ ।
ઇતિ તેષુ બ્રુવાણેષુ હસન્પ્રાહ શુનઃસખઃ

મયૈવેહ વિસસ્તૈન્યં કૃતં વો હિતકારિણા ।
સા ચ કૃત્યા હતા ઘોરો દેવો ઽહં ત્રિદશેશ્વરઃ

ઇત્યુક્ત્વા નિજમાસ્થાય રૂપં સપ્તર્ષિભિઃ સહ ।
વેલ્લદ્વિમાનમાલાઙ્કં નાકં નાકપતિર્યયૌ

પ્રતિગ્રહનિવૃત્તાનામેવમુજ્જ્વલચેતસામ્ ।
વિભાત્યલૌલ્યાભરણા વૃત્તિઃ સંતોષશાલિનામ્

***** વિસસ્તૈન્યમ્ ॥ 118 ॥ *****
મુનયઃ કશ્યપમુખા નૃપાશ્ચ નહુષાદયઃ ।
શતક્રતું પુરસ્કૃત્ય તીર્થાનિ પ્રયયુઃ પુરા

તે સ્નાત્વા પુણ્યતીર્થેષુ પુષ્કરાહરિણીં યયુઃ ।
તત્રાગસ્ત્યમુનિર્ન્યસ્તં નાપશ્યન્નિજપુષ્કરમ્

તતસ્તે શપથં ચક્રુઃ ક્રમેણ ગુરુપાતકમ્ ।
ઇન્દ્રસ્તુ પ્રાહ ધન્યો ઽસ્તુ સ હૃતં યેન પુષ્કરમ્

***** પુષ્કરસ્તૈન્યમ્ ॥ 119 ॥ *****
છત્ત્રોપાનત્પ્રધા(દા)નં ચ ભીષ્મઃ પૃષ્ટો મહીભુજા ।
ઉવાચેહ પરં પુણ્યં પરત્ર ત્રાણમિષ્યતે

જમદગ્નિઃ પુરા ધન્વી લક્ષ્યાભ્યાસરતો વને ।
સસર્જ સાયકશ્રેણીં રશ્મિમાલામિવાંશુમાન્

વિસૃષ્ટાન્વિશિખાન્ભર્ત્રા રેણુકા તત્ર તદ્ગિરા ।
આનિનાયેન્દુવદના સુકુમારા પુનઃ પુનઃ

તાં ચણ્ડકિરણસ્ફારસંતાપાયાસમૂર્ચ્છિતામ્ ।
સ જાયાં વીક્ષ્ય મધ્યાહ્ને ક્રુદ્ધઃ સૂર્યમુદૈક્ષત

તતો દિવ્યાસ્ત્રવિકટં ખે પ્રહર્તું સમુદ્યતમ્ ।
રવિઃ પ્રસાદયામાસ ભયાદેત્ય કૃતાઞ્જલિઃ

ગતક્રોધસ્ય તસ્યાથ છત્ત્રમાતપવારણમ્ ।
ઉપાનહૌ ચ પ્રદદૌ પ્રીતયે વાસરેશ્વરઃ

છત્ત્રોપાનત્પ્રધા(દા)નં તદ્દાનાનામુત્તમં સ્મૃતમ્ ।
સંતાપશમનં નૄણામસ્મિંલ્લોકે પરત્ર ચ

***** છત્ત્રોત્પત્તિઃ ॥ 120 ॥ *****
તડાકકૂપદાનં ચ પુણ્યં શર્મ શરીરિણામ્ ।
પરત્ર મરુસંતપ્તે પાનીયં કિલ દુર્લભમ્

અપારતિમિરે ઘોરે પરલોકે નિરાશ્રયે ।
આલોકદુર્લભસ્તસ્માદ્દીપં દદ્યાન્નરઃ સદા

પ્રીણાતિ સકલાંલ્લોકાન્સુમનોવલિધૂપદઃ ।
અસુરેન્દ્રમિતિ પ્રાહ પુરા શુક્રઃ કથાન્તરે

પુષ્પધૂપપ્રદઃ સ્વર્ગે દુર્ધર્ષો નહુષો ઽભવત્ ।
આખણ્ડલસ્યાસનં ચ પ્રાપાખણ્ડિતશાસનઃ

યદા પસ્પર્શ પાદેન સર્પેતિ મુનિપુંગવમ્ ।
દૃપ્તો ઽગસ્ત્યં સમાવિશ્ય ભૃગુણા પાતિતસ્તદા

ભીમબાહુગ્રહકૃતો ઘોરાજગરરૂપિણઃ ।
અરણ્યે ભવતા યસ્ય શાપમોક્ષઃ પુરા કૃતઃ

***** પુષ્પાદિદાનમ્ ॥ 121 ॥ *****
પુનઃ પૃષ્ટો નૃપતિના ગતિં બ્રહ્મસ્વહારિણામ્ ।
ઊચે શાન્તનવો રાજન્બ્રહ્મસ્વં વિષમં વિષમ્

જાતિસ્મરઃ પુરા કશ્ચિદ્રાજપુત્રઃ સકૌતુકઃ ।
કુજાતિહેતું પપ્રાચ્છ ચણ્ડાલં સો ઽપ્યભાષત

શ્રૂયતાં કારણં યેન પ્રાપ્તશ્ચણ્ડાલતામહમ્ ।
બ્રાહ્મણસ્ય પુરા ગાવો હૃતાઃ પ્રબલદસ્યુભિઃ

તાસાં રજો યજ્ઞભૂમૌ સોમમધ્યે ઽપતત્ક્વચિત્ ।
તત્પીત્વા નરકં વિપ્રા દીક્ષિતેન સહાયયુઃ

ભિક્ષાપાત્રે નિપતિતં તદ્રેણુ બ્રહ્મચારિણઃ ।
તદ્રેણુ તત્સ્થિતં ચાન્નં મોહાન્મે ભક્ષ્યતાં યયૌ

બ્રાહ્મણઃ શ્રોત્રિયશ્ચાહં બ્રહ્મચારી જિતેન્દ્રિયઃ ।
તેનાવસ્તામિમાં પ્રાપ્તઃ પશ્ય બ્રહ્મસ્વગૌરવમ્

ઇત્યુક્ત્વા ક્ષત્રિયગિરા બ્રાહ્મણાર્થે રણાનલે ।
હુત્વા શરીરં ચણ્ડાલઃ પ્રાપ પુણ્યં પુનર્ગતિમ્

***** રાજન્યચણ્ડાલસંવાદઃ ॥ 122 ॥ *****
નાના ગતીઃ પુણ્યકૃતાં ભીષ્મઃ પૃષ્ટો મહીભુજા ।
ઉવાચ કર્મવૈચિત્ર્યાત્તે તે લોકાઃ શરીરિણામ્

ગૌતમેનાશ્રમે પૂર્વં શિશુર્હસ્તી વિવર્ધિતઃ ।
હોમાવશેષપયસા નીવારપ્રસવેન ચ

તતો મદજલશ્યામકપોલાલીનષટ્પદઃ ।
લીલાલસઃ સ કાલેન બભૂવાચલસંનિભઃ

ઇધ્મદર્ભફલાહારી નિર્જરાશ્રમપાલકઃ ।
મુનેઃ પુત્ર ઇવ પ્રીત્યા સ બભૂવ મહાગજઃ

તં પ્રવૃદ્ધં તથા નાગં સ્વયમેત્ય શતક્રતુઃ ।
જહાર રૂપમાસ્થાય ધૃતરાષ્ટ્રસ્ય ભૂપતેઃ

પુનઃ પુનર્યાચ્યમાનો મુનિના સ યદા નૃપઃ ।
ન તત્યાજ ગજં દર્પાત્તદા તં ગૌતમો ઽવદત્

ગત્વા યત્ર શરીરાન્તે નરાઃ કાલવશીકૃતાઃ ।
નન્દન્તિ શોચન્ત્યથવા તત્ર દાસ્યસિ મે ગજમ્

પાપાત્માનો વિશસ્યન્તે યત્ર તૈર્ભ્રકુટીમુખૈઃ ।
વૈવસ્વતસમાદિષ્ટૈસ્તત્ર દાસ્યસિ મે ગજમ્

સમાના ભીરવઃ શૂરા દુર્બલા બલિનસ્તથા ।
યત્ર મુગ્ધા વિદગ્ધાશ્ચ તત્ર દાસ્યતિ મે ગજમ્

ધનદસ્ય પુરે રમ્યે મેરૌ વા નન્દને વને ।
ધામ્નિ શીતમયૂખસ્ય સહસ્રકિરણસ્ય વા

વરુણાસ્ય સુરેન્દ્રસ્ય સુરભીણાં સ્વયંભુવઃ ।
લોકે વા દાસ્યસિ ગજં ન તત્ર બલવાનસિ

એતચ્છ્રુત્વાવદદ્રાજા નરકં યાન્તિ નાસ્તિકાઃ ।
નરા વ્યામિશ્રકર્માણઃ પ્રયાન્તિ યમમન્દિરમ્

ધનદસ્ય પુરં યાન્તિ વ્રતિનો ઽતિથિપૂજકાઃ ।
યષ્ટારો નન્દનં યાન્તિ દાતારઃ સોમમણ્ડલમ્

ખાધ્યાયિનઃ સૂર્યલોકં નિયતાસ્તીર્થસેવિનઃ ।
યાન્તિ પ્રશાન્તાઃ સંસારાત્પરં ધામ સ્વયંભુવઃ ।
નાહં ક્વચિદ્ગમિષ્યામિ ક્વ નુ દાસ્યામિ તે ગજમ્

ઇત્યુક્ત્વા કુઞ્જરં તસ્મૈ દત્ત્વા દિવ્યાં તથા ગતિમ્ ।
સ્વં વપુર્દર્શયિત્વા ચ હસન્નિન્દ્રો યયૌ દિવમ્

***** હસ્તિકૂટીયમ્ ॥ 123 ॥ *****
સશરીરઃ પુરા રાજા બ્રહ્મલોકં ભગીરથઃ ।
યયૌ મહીગોવૃષદઃ કન્યાગ્રામપુરપ્રદઃ

સદાચારાઃ સત્યવન્તો જ્યેષ્ઠશુશ્રૂષવો નરાઃ ।
ગુરુપૂજારતાઃ ક્ષાન્તા ભવન્તીહ શતાયુષઃ

ઉપવાસવ્રતજુષાં તિથિનક્ષત્રયોગતઃ ।
નિયમા દિવ્યફલદા જગાદેત્યઙ્ગિરાઃ પુરા

શ્રુત્વેતિ ધર્મતનયે દેહિ દેહગતિં પુનઃ ।
પ્રષ્ટું સમુદ્યતે સાક્ષાદ્બૃહસ્પતિરથાયયૌ

સ પૂજિતો મુનિવરૈર્ભીષ્મેણ વિદુરેણ ચ ।
ધૃતારાષ્ટ્રેણ કૃષ્ણેન ભેજે રત્નોજ્જ્વલાસનમ્

યુધિષ્ઠિરોર્ઽચયિત્વા તં પ્રયાતો ભીષ્મશાસનાત્ ।
પપ્રચ્છાચારસંસારમરણં દેહદેહિનોઃ

તતો ઽબ્રવીત્સુરગુરુઃ શરીરં પાઞ્ચભૌતિકમ્ ।
પઞ્ચધા યાતમુત્સૃજ્ય સ્વપ્નવચ્ચેષ્ટતે નરઃ

દેહભઙ્ગે નિરાલોકં ગત્વા દેશમબાન્દવમ્ ।
દેહી વાસનયા વિદ્ધસ્તત્તદ્વેત્તિ શુભાશુભમ્

ત્યક્ત્વા કલેવરં જન્તુર્નિર્મોકમિવ પન્નગઃ ।
ધર્માધર્મયુતો યાતિ સામોદ ઇવ મારુતઃ

તત્તદ્ભુક્ત્વા નિરાકારઃ કર્મપુર્યષ્ટકાશશ્રયઃ ।
ભૂતૈઃ સમાગમં યાતિ પુનઃ શુક્રમુખાચ્ચ્યુતઃ

કર્મભિઃ શવલૈસ્તત્ર મધુવલ્લિપ્યતે પુનઃ ।
ચક્રવત્પશુકોટીનાં લિપ્તો ભ્રામ્યતિ યોનિષુ

દત્ત્વા ચ વિપુલં દાનં મોદતે પુણ્યવાન્સુખી ।
અહિંસયા યાતિ દિવં તૃષ્ણયા કષ્ટમશ્નુતે

ગૃહીત્વા પતિતો વિપ્રશ્ચિરં ભવતિ ગર્દભઃ ।
સૂકરઃ કૃકવાકુશ્ચ જમ્બુકઃ શ્વ સ જાયતે

ગુરોર્નિકારં કૃત્વા ચ ભવતિ શ્વા તતો વૃકઃ ।
તતશ્ચ રાસભો ઘોરો નરકાવર્તનિર્ગતઃ

પિત્રોઃ કૃતાપકારશ્ચ શ્વા કૂર્મઃ શલ્યકસ્તથા ।
વ્યાડો દાસશ્ચ ભવતિ ક્રમાત્કર્મક્ષયાવધિ

ભર્તૃદ્વેષી કપિર્ભૂત્વા મૂષિકઃ શ્વાપિ જાયતે ।
નિક્ષેપહર્તા દુઃખાય ભ્રાન્ત્વા યોનિશતં શનૈઃ

અમેધ્યાવર્તકલિલે જાયતે કુત્સિતઃ ક્રિમી ।
પરનિન્દારતઃ શાર્ઙ્ગો મત્સ્યો વિશ્વસ્તગાતકઃ

મૃગશ્છાગો ઽથ કીટશ્ચ ક્રમાદ્ભવતિ દુષ્કૃતી ।
સસ્યહર્તા ભવત્યાખુઃ ક્રોડઃ કૌલેયકસ્તથા

ક્રવ્યાદજાતિં વિવિધાં ભજતે પારજાયિકઃ ।
શૂદ્રો વિપ્રવધૂં ગત્વા ક્રિમિરાખુશ્ચ જાયતે

કૃતઘ્નઃ કાલપુરુષૈર્નરકેષ્વાહતો ભૃશમ્ ।
કૃમિર્ભૂત્વા તતો ગર્ભશતેષ્વન્તર્વિપદ્યતે

કૃમિસ્ત્રિઃસપ્તકૃત્વશ્ચ ભવતિ ભ્રૂણહા નરઃ ।
મક્ષિકા ભોજનહરો મૂષિકશ્ચ યવાન્નહૃત્

ચીરી ચ લલનસ્તેનો દધિહર્તા તથા બકઃ ।
વર્હી વર્ણહરો રક્તવસ્ત્રહૃજ્જીવજીવકઃ

પિપ્લસ્તૈલહરણાત્ફલસ્તૈન્યાત્પિપીલકઃ ।
મિષ્ટાન્નચૌર્યાદ્ધૂકશ્ચ વસ્ત્રચૌર્યાત્કપોતકઃ ।
છચ્છુન્દરિર્ગન્ધહરી મત્સ્યો ભવતિ નિહ્નવી

એવં બહુવિધૈસ્તૈસ્તૈશ્ચિત્રપાકૈઃ કુકર્મભિઃ ।
તાં તાં તમોમયીં યોનિં સંસરન્તિ શરીરિણઃ

***** સંસારચક્રમ્ ॥ 124 ॥ *****
એવંવિધાનિ પાપાનિ પ્રાયાશ્ચિત્તૈર્વિના નૃણામ્ ।
દાનેન કિલ શામ્યન્તિ દાનં હિ પરમા ગતિઃ

અન્નમેવ પરં પ્રાણા ભૂતાનામમૃતોદ્ગતિઃ ।
અન્નદાનં મહત્તસ્માત્પાત્રં યત્ર ન ગણ્યતે

અન્નપ્રદઃ સુધાવર્ષી જાયતે ધનવાન્સદા ।
શ્રીમાન્પુનર્દદાન્યન્નં પ્રાક્સંસ્કારધિયૈવ સઃ

લભતે પુનરૈશ્વર્યમિત્યેવ ચક્રલીલયા ।
પરિવર્તિનિ કાલે ઽસ્મિન્પુણ્યવાન્નાપચીયતે

***** કાલચક્રમ્ ॥ 125 ॥ *****
ઇત્યુક્ત્વા ભગવાન્સાક્ષાત્પૂજ્યમાનો મહર્ષિભિઃ ।
તેજોરઞ્જિતદિક્ચક્રો દિવમાચક્રમે ગુરુઃ

અહિંસાલક્ષણં ધર્મં સર્વભૂતાભયપ્રદમ્ ।
અજાતશત્રુણ પૃષ્ટઃ પુનઃ શાન્તનવો ઽબ્રવીત્

અમાંસભક્ષણં નૄણામશ્વમેધશતૈઃ સમમ્ ।
માંસં હિ જાયતે ઘોરાન્નાન્યત્ર વધપાતકાત્

માંસાદેવ સમુત્પન્નં માંસં માંસમયો નરઃ ।
તુલ્યવ્યથે ઽસ્મિન્સંસારે ભુઞ્જાનઃ કિં ન લજ્જતે

કણ્ટકેનાપિ સંસ્પૃષ્ટા યાન્તિ કામપિ વિક્રિયામ્ ।
તે ઽપિ શસ્ત્રનિકૃત્તસ્ય પશોરશ્નન્તિ વિગ્રહમ્

ભયમાકમ્પનં તીવ્રં દેહિનાં દેહસંક્ષયે ।
દૃષ્ટ્વા કો નામ માંસેભ્યઃ સ્પૃહાં કુર્યાદરાક્ષસઃ

અમાંસાશી જગદ્બન્ધુઃ પ્રાણિનામભયપ્રદઃ ।
પ્રયાતિ નિર્ભયં ધામ પુણ્યકારુણ્યસાગરઃ

ક્રતુર્નિર્વિઘ્નસંભારસ્તીર્થમધ્વશ્રમોઞ્ઝિતમ્ ।
અહિંસા નામ પરમં વ્રતમત્યક્તભોજનમ્

***** અમાંસભક્ષણમ્ ॥ 126 ॥ *****
પ્રાણાઃ પ્રિયતરાઃ પુંસાં યૈર્હુતાસ્તે રણાનલે ।
તદ્ગતિં કથયેત્યુક્તો રાજ્ઞા ભીષ્મો ઽવદત્પુનઃ

એવમેતત્પ્રિયાઃ પ્રાણા દુઃખિનામપિ દેહિનામ્ ।
શક્નોતિ કસ્તાન્સહસા ત્યુક્તં સત્ત્વવતો વિના

સર્વથા જીવિતાભ્રંશે ભીરવો ભયવિક્લવાઃ ।
તૃણાઞ્ચિતે ઽપિ નયને મીલયન્ત્યેવ કાતરાઃ

પુરા શકટસંત્રાસાદ્વિદ્રુતં પથિ કીટકમ્ ।
વ્યાસો વિલોક્ય પપ્રચ્છ સસ્મિતં જ્ઞાનલોચનઃ

અસ્મિન્નપિ શરીરે તે રક્ષાર્થં કો ઽયમાગ્રહઃ ।
તત્સર્વં મરણં મન્યે તવ કુત્સિતજીવિનઃ

એતચ્છ્રુત્વા મુનિવચસ્તં કીટઃ પ્રત્યભાષત ।
નાસ્તિ કાયસમં કિંચિદ્દેહિનાં વલ્લભં વિભો

કીટિકાપ્રેમબદ્ધસ્ય સૂક્ષ્મકીટકપુત્રિણઃ ।
વિવરાન્તરગેહે મે શક્રસ્યેવ સુખં દિવિ

સ્નેહસ્યાયતનં પ્રાણાઃ કઃ સ્વયં ત્યક્તુમીશ્વરઃ ।
મુહૂર્તમપિ લભ્યન્તે નૈતે મેરુશતૈરપિ

શૂદ્રો ઽહં બહુભિઃ પાપૈઃ કીટયોનિમિમાં શ્રિતઃ ।
પિત્રોઃ શુશ્રૂષયા કિંતુ મુને જાતિં સ્મરામ્યહમ્

તચ્છ્રુત્વા કરુણામ્ભોધિર્ભગવાન્ભૂતભાવનઃ ।
તસ્મૈ નૃપપદં વ્યાસો દદૌ જન્માન્તરે ક્રમાત્

વિપ્રો ઽથ તદ્ગિરા ભૂત્વા સ યયૌ પરમાં ગતિમ્ ।
આપત્સુ મહતામેવ દર્શનં કલ્પપાદપઃ

તસ્માદતિપ્રિયાઃ પ્રાણા યૈસ્ત્યક્તાઃ સંમુખૈર્યુધિ ।
ધૈર્યાબ્ધયસ્તે ત્રિદિવે સ્પર્ધન્તે વિબુધાધિપમ્

***** કીટકોપાખ્યાનમ્ ॥ 127 ॥ *****
વિદ્યાયાસ્તપસો વાપિ દાનાદ્વા કિં વિશિષ્યતે ।
ઇતિ પૃષ્ટઃ ક્ષિતિભુજા બભાષે જાહનવીસુતઃ

વારાણસ્યાં પુરા વ્યાસો મૈત્રેયેણ નિમન્ત્રિતઃ ।
ભુક્ત્વા પ્રહૃષ્ટઃ પ્રોવાચ કથાન્તે તપસાં નિધિઃ

તેજઃ પરં તપો નામ દિવ્યમેવ બલં તપઃ ।
પશ્યન્તિ સન્તસ્તપસા જ્ઞાનં હિ તપસઃ ફલમ્

અસ્મિન્ભવમહામોહતપ્તો વ્યાપ્તે જગત્ત્રયે ।
વિદ્યૈવ પરમં ચક્ષુરક્ષુણ્ણા લોકકારણમ્

કિંતુ સર્વમતીત્યૈતદ્દાનમેવ વિશિષ્યતે ।
દાનાત્પરં ન સંસારે દેહિનાં શર્મ વિદ્યતે

અન્નદાનૈઃ સુકૃતિનઃ પ્રયાતાઃ પરમં પદમ્ ।
મુનિપ્રાપ્યમનાયાસલીલયા સત્ત્વશાલિનઃ

અન્નં હવિઃ સુધા પાણાસ્તદ્દાતા જીવિતપ્રદઃ ।
ઇત્યુક્ત્વા મુનિમામન્ત્ર્ય જગામ મુનિપુંગવઃ

***** મૈત્રેયભિક્ષા ॥ 128 ॥ *****
પૃષ્ટો ઽથ યોષિતાં રાજ્ઞા સદાચારઃ પિતામહઃ ।
ઉવાચ સતતં સ્ત્રીણાં સદાચારઃ સતીવ્રતમ્

કૈકેયી સુમના નામ સુરલોકસ્થિતાં પુરા ।
પપ્રચ્છ શાણ્ડિલીં દીપ્તતેજઃપુઞ્જજિતામરામ્

સુભગે કેન તપસા દાનેન ચરિતેન વા ।
ભાસિ દિવ્યવિમાને ઽસ્મિન્મમૂર્તેવાંશુમતઃ પ્રભા

કુતૂહલેનેતિ તયા પૃષ્ટા પ્રોવાચ શાણ્ડિલી ।
નાહં વ્રતૈર્ન સંન્યાસૈર્ન દાનેન દિવં શ્રિતા

પૂજિતઃ સતતં ભક્ત્યા મયા દૈવતવત્પતિઃ ।
ન હિ સન્તઃ પ્રશંસન્તિ તપઃ સ્ત્રીણામતઃ પરમ્

નિષ્કુટે દ્વારિ હર્મ્યે વા રાજમાર્ગાવલોકિની ।
નાભવં પ્રોષિતે વાપિ પત્યૌ વ્રતવિવર્જિતા

છાયેવાનપગા(નુગતા) ભર્તુઃ કોપે ભીતા હિતૈષિણી ।
ભૂત્વાહં ત્રિદિવં પ્રાપ્તા મનોવાક્કર્મભિઃ સતી

ઇત્યુક્ત્વા શાણ્ડિલી પ્રાયાત્તતો નિષધમુન્નતમ્ ।
તસ્માત્સતીવ્રતાદન્યન્નારીણાં ન પરાયણમ્

***** શાણ્ડિલીસુમનાસંવાદઃ ॥ 129 ॥ *****
અધિકં પ્રીયતે કિંસ્વિત્સામ્ના દાનેન વા જનઃ ।
પૃષ્ટો યુધિષ્ઠિરેણેતિ પુનર્દેવવ્રતો ઽબ્રવીત્

પુરા વને દ્વિજઃ કશ્ચિદ્ગૃહીતો રક્ષસા બલાત્ ।
સર્વોપાયવિહીનત્વાત્સામ્ના મુક્તિમચિન્તયત્

નિશાચરસ્તમવદ્વઞ્ચનાય વધોદ્યતઃ ।
પાણ્ડુરો દુર્બલશ્ચાહં કેનૈત્કથ્યતામિતિ

વિપ્રસ્તમૂચે નૂનં તે દૂરીભૂતઃ સુહૃજ્જનઃ ।
નિઃસહાયેન ચાપ્તા શ્રીસ્ત્વયા તેનાસિ પાણ્ડુરઃ

આરાધ્યમાનો યત્નેન તે વ્યક્તમનિમિત્તતઃ ।
વિરક્તઃ સ્વજનો યાસિ તેન વા પરિશુષ્યસિ

ત્વત્તો હીનગુણાનન્યાન્વ્યક્તે પશ્યસિ પૂજિતાન્ ।
ઐશ્વર્યમાનસુભગાંસ્તેન વા દુર્બલો ભવાન્

વ્યક્તં ત્યાગી દરિદ્રો ઽસિ ગુણૈર્નૂનં ન પૂજ્યસે ।
પ્રાજ્ઞસ્ય તે ન શૃણ્વન્તિ સાધુર્વા વઞ્ચ્યસે ખલૈઃ

મૂર્ખો વા શાસ્ત્રરસિકો માની હીનકુલો ઽસિ વા ।
દુઃખં સ્વપિષિ મન્યે ઽહં ચિન્તયા હરિણઃ કૃશઃ

શ્રુત્વૈતદાશયગ્રાહી બ્રાહ્મણોક્તં નિશાચરઃ ।
પ્રીતસ્તત્યાજ તં સામ્ના કો હિ સાન્ત્વૈર્ન તુષ્યતિ

***** હરિમકૃશીયમ્ ॥ 130 ॥ *****
કૃષ્ણપ્રભાવં પૃષ્ટો ઽત રાજ્ઞા શાન્તનવો ઽબ્રવીત્ ।
પુરા તપઃસ્થિતં શૌરિં મુનયો દ્રષ્ટુમાયયુઃ

દદૃશુસ્તે તતસ્તત્ર વિષ્ણુવક્ત્રોત્થિતાગ્નિના ।
દગ્ધં વનં મહત્પશ્ચાત્તેનૈવાપ્યાયિતં દૃશા

તદ્દૃષ્ટ્વા નારદમુખાદ્દિવ્યં બુબુધિરે પરમ્ ।
તદ્ગિરા વૈષ્ણવં ધામ વિપ્લુષ્ટાચલશેખરમ્

તતો નાનાકથાખ્યાનકોવિદઃ કૈટભત્વિષા ।
કથાન્તે નારદઃ પૃષ્ટઃ પ્રસ્તાવોચિતમભ્યધાત્

પુરા હિમગિરૌ ગૌરી ધૂર્જટેઃ કિલ લીલયા ।
નેત્રે કરાભ્યાં પિદધે સ તેનાભૂત્ત્રિલોચનઃ

તૃતીયનયનોદ્ભૂતવહ્નિના સો ઽભવદ્ગિરિઃ ।
પ્લુષ્યત્સાલલતાજાલજ્વાલાવલયિતામ્બરઃ

તતો ગૌરીગિરા ચક્રે પુનર્ગૌરીગુરું ગિરિમ્ ।
સ્મેરપુષ્પલતાવૃક્ષં દૃશા શીતાંશુશેખરઃ

તત્ર પૃષ્ટો બહુવિધાઃ કથાઃ પ્રણયલાલસઃ ।
દેવ્યા કથાન્તે ભગવાનૂચે ધર્માર્થનિર્ણયમ્

પ્રવૃત્તાનાં સદાચારં વર્ણાશ્રમવિભાગજમ્ ।
નિવૃત્તાનાં ચ નિઃસઙ્ગક્રિયાનિર્વાણજં ફલમ્

તતઃ શશાઙ્કચૂડેન પૃષ્ટા દેવી મૃગીદૃશામ્ ।
શશંસ પુણ્યં ચરિતં વરારાધનદૈવતમ્

અથાબ્રવીન્નીલકણ્ઠઃ પૃષ્ટઃ સર્વૈર્મુનીશ્વરૈઃ ।
કારણં પરમં વિષ્ણું ભૂતાનાં પ્રભવાપ્યયે

વસુદેવસ્ય તનયો ભવિષ્યતિ હરિઃ ક્ષિતૌ ।
અંશાવતીર્ણો વિબુધારાતિસંહારતત્પરઃ

સ સૂર્યઃ સ ચ શીતાંશુ સો ઽહં સ ચ ચતુર્મુખઃ ।
સર્વદેવમયઃ શૌરિઃ કંસકેશિનિષૂદનઃ ।
ઉમાપતેરપિ પુરઃ શ્રુતમસ્માભિરીશ્વરાત્

એતચ્છ્રુત્વા મુનિવચો દ્વારકામેત્ય કેશવઃ ।
અવાપ પુત્રં રુક્મિણ્યાં સ્વેચ્છાસૃષ્ટજગત્ત્રયઃ

ધન્યો ઽસિ યસ્ય તે રાજન્કમલાવલ્લભો વિભુઃ ।
વિશ્વરક્ષામણિઃ સો ઽયં ગોપ્તા ગરુડલાઞ્છનઃ

***** ઉમામહેશ્વરસંવાદઃ ॥ 131 ॥ *****
કથયિત્વેતિ ગાઙ્ગેયે મુહૂર્તં મૌનમાસ્થિતે ।
ઊચે મુનિસભામધ્યે શનકૈર્ધર્મનન્દનઃ

દૈવતં પરમં શર્મ કિમેકં સર્વદેહિનામ્ ।
કસ્મિન્પ્રતિષ્ઠિતં વિશ્વં સ્તુત્યા મુક્તિપ્રદશ્ચ કઃ

ઇત્યુક્તે ધર્મપુત્રેણ બભાષે જાહ્નવીસુતઃ ।
મનસા પુણ્ડરીકાક્ષં નત્વા વિષ્ણુમનામયમ્

અનન્તો ભગવાન્વિષ્ણુર્દેવદેવો જગત્પ્રભુઃ ।
સ્તુતો નામસહસ્રેણ મોક્ષદો ગરુડધ્વજઃ

જગત્પ્રતિષ્ઠિતં તસ્મિન્દૈવતં પરમં ચ સઃ ।
નામ્નાં સહસ્રં મુનયો યસ્ય ગાયન્તિ મુક્તયે

વિશ્વં વિષ્ણુર્વષટ્કારો ભૂતભવ્યભવાત્મનઃ ।
પ્રભોર્ભૂતભૃતો ભૂતભાવનસ્ય ભવચ્છિદઃ

પત્યુઃ પુંસઃ પુરાણસ્ય ક્ષેત્રત્રેત્રજ્ઞસાક્ષિણઃ ।
ભુવઃ સ્વયંભુવઃ શંભોર્વિધાતુર્વેધસો વિધેઃ

હરેર્હિરણ્યગર્ભસ્ય શ્રીપતોર્વિશ્વકર્મણઃ ।
વૃષાકપેરમોઘસ્ય સહસ્રાક્ષસ્ય ગોપતેઃ

સહસ્રશિરસો વિષ્ણોર્વ્યાપિનઃ પ્રણવાત્મનઃ ।
સ્તોત્રં નામસહસ્રાઙ્કં મન્ત્રરાજં પ્રચક્ષતે

ઇત્યુક્ત્વા વૈદિકૈર્દિવ્યૈર્ગૌણમુખ્યૈશ્ચ નામભિઃ ।
સહસ્રસંખ્યૈસ્તુષ્ટાવ દેવ ભીષ્મઃ સનાતનમ્

શ્રુત્વૈતત્પ્રયતઃ કૃષ્ણં વન્દિત્વા ધર્મનન્દનઃ ।
પ્રભાવં ભૂમિદેવાનાં પપ્રચ્છ દ્યુનદીસુતમ્

સો ઽવદદ્બ્રહ્મનિષ્ઠાનાં બ્રાહ્મણાનાં ભયાત્કિલ ।
ઉદેતિ સોમઃ સૂર્યશ્ચ પ્રયાતિ ચ સમીરણઃ

દત્તાત્રેયવરાવાપ્તસહસ્રભુજમુન્મદમ્ ।
કાર્તવીર્યં પુરા પ્રાહ વાયુર્જિતગત્ત્રયમ્

બ્રાહ્મણેભ્યઃ પરો નાસ્તિ રાજેન્દ્ર બલવત્તરઃ ।
ભવાદૃશા દૃશા યેષાં ભવન્તિ ન ભવન્તિ ચ

સોમપુત્ર્યા વૃતઃ પૂર્વમુત્તસ્થે યાદસાં પ્રભુમ્ ।
તત્કામમપિબત્કોપાદ્દયિતામાજહાર ચ

નિર્જિતાખિલગીર્વાણગન્ધર્વા દાનવાઃ પુરા ।
સૃષ્ટો ઽત્રિણા શીતકરઃ શક્રં ચ ચ્યવનો ઽજયત્

સુરાણાં દૈત્યસમરે રક્ષિતા તિમિરે પુરા ।
સૃષ્ટો ઽત્રિણા શીતકરઃ શક્રં ચ ચ્યવનો ઽજયત્

ઇતિ બ્રાહ્મણમાહાત્મ્યં શ્રુત્વા હૈહયભૂપતિઃ ।
અર્જુનો ઽપુજયન્નિત્યં ભૂમિદેવાનાનન્યધીઃ

***** પવનાર્જુનસંવાદઃ ॥ 132 ॥ *****
અતઃ પરં બ્રાહ્મણાનાં પ્રભાવં કેશવો વિભુઃ ।
જાનાતિ નાભિનલિનસ્વેચ્છાસૃષ્ટચતુર્મુખઃ

ઇતિ ભીષ્મેણ કથિતે હૃષીકેશં યુધિષ્ઠિરઃ ।
પપ્રચ્છ વિપ્રમાહાત્મ્યં સ ચ પૃષ્ટસ્તમભ્યધાત્

પુરાહં રૌક્મિણેયેન પૃષ્ટઃ શક્તિં દ્વિજન્મનામ્ ।
અવદં તપસા યેષાં કમ્પન્તે દૈવતાન્યપિ

પુત્ર સર્વપ્રયત્નેન પૂજય બ્રાહ્મણાન્સદા ।
એતે ક્રોધપ્રસાદાભ્યાં જીવયન્તિ દહન્તિ ચ

પ્રતિશ્રાયર્થી દુર્વાસાઃ પુરા દીપ્તાક્ષિમૂર્ધજઃ ।
ઉવાસ મદ્ગૃહે તૈસ્તૈઃ સેવ્યમાનઃ પ્રિયૈર્મયા

સ ભુક્ત્વા પાયસં તપ્તમુચ્છિષ્ટેન રુષા જ્વલન્ ।
લિમ્પાઙ્ગાનીતિ મામાહ તચ્ચાસ્મ્યકરવં ભયાત્

રુક્મિણીં સ રથે કૃત્વા બભ્રામ બહુયોજનમ્ ।
નિર્વિકારં ચ માં દૃષ્ટાવ તુતોષ પરુષાશ્રયઃ

સ મામૂચે તવોચ્છિષ્ટલિપ્તં વજ્રમયં વપુઃ ।
ભવિષ્યતિ વિના પાદૌ તૌ નિલિપ્તૌ યતસ્ત્વયા

***** દુર્વાસસો ભિક્ષા ॥ 133 ॥ *****
એતત્કૃષ્ણવચઃ શ્રુત્વા પાર્થઃ શાન્તનવાત્પુનઃ ।
શુશ્રાવ દેવરાજર્ષિવંશાન્કલ્મષનાશનાન્

કણ્વૈરભ્યવક્રીતવસિષ્ઠભૃગુકશ્યપાન્ ।
દુઃષ્યન્તરામનહુષાલર્કશ્વેતભગીરથાન્

કથયિત્વા ક્ષણં સ્થિત્વા તૂષ્ણીં નિઃશબ્દસ ।
પુરં વ્યાસાજ્ઞયા પાર્થં વિસસર્જ સુરવ્રતઃ

કૃષ્ણેન સહ કૌન્તેયો ભ્રાતૃભિશ્ચ સહાનુગૈઃ ।
ધૃતરાષ્ટ્રં પુરસ્કૃત્ય પ્રયયૌ હસ્તિનાપુરમ્

પૂજ્યમાનઃ સુરૈર્દાતા સ્થિત્વા તત્ર યુધિષ્ઠિરઃ ।
દૃષ્ટ્વોત્તરં સ સંપ્રાપ્તં પુનરાયાત્પિતામહમ્

સાનુગઃ સ સમભ્યેત્ય ગાઙ્ગેયં શરશાયિનમ્ ।
પ્રણમ્ય પાણ્ડવો ઽસ્મીતિ નિગદ્ય સમુપાવિશત્

મુનીન્દ્રજુષ્ટે સદસિ બ્રહ્મલોક ઇવાપરે ।
જાતે નિઃશબ્દસંચારે ભીષ્મવક્ત્રાવલોકિનિ

શનૈરુન્મીલ્ય નયને પાણ્ડવાન્વીક્ષ્ય સાનુગાન્ ।
વાગ્ગમી ગમ્ભીરમવદદ્ગાઙ્ગેયઃ પાણ્ડવાગ્રજમ્

કાલે દિષ્ટ્યા ભવાન્પ્રાપ્તઃ પરિવૃત્તે દિવાકરઃ ।
માસદ્વયમતીતં મે નિશાતશરશાયિનઃ ।
ત્વામામન્ત્ર્ય વ્રજામ્યેષ પુત્ર લોકાન્સનાતનાન્

ઇત્યુક્ત્વા સત્યદુગ્ધાબ્ધિઃ કિંચિદાવૃત્તકંધરઃ ।
ઉવાચ વિદુરસ્યાગ્રે ધૃતરાષ્ટ્રં પિતામહઃ

રાજન્વિદ્યામયં ચક્ષુરક્ષુણ્ણાં તવ લક્ષ્યતે ।
મા ગમઃ પુત્રશોકાર્ત્યા મોહં કાલો હિ દુર્જયઃ

પુત્રવત્પશ્ય ભૂપાલમનૃશંસં યુધિષ્ઠિરમ્ ।
પ્રયાતુ શેષઃ કાલે ઽયં તવ સંતોષશાલિનઃ

એતદુક્ત્વા હૃષીકેશં સ્તુત્વા મૂર્ધ્ના પ્રણમ્ય ચ ।
બભાષે ભગવન્ગન્તુમનુજાનીહિ મામિતિ

અથ કૃષ્ણાભ્યનુજ્ઞાતો નિસ્તરઙ્ગ ઇવોદધિઃ ।
મુહૂર્તમભવદ્ભીષ્મો દધાનઃ પ્રાણધારણામ્

અન્તઃ સ્પર્શરસાત્તસ્ય ગાત્રાણિ ત્યજતો બહિઃ ।
વિશલ્યાનિ શનૈઃ સર્વે દદૃશુર્વિસ્મયાકુલાઃ

સ ગલિતસકલાન્તઃસ્વાન્તવિશ્રાન્તિમૂલોદ્ગતનિજબલશક્તિસ્ફોટિતાશેષચક્રમ્ ।
વિતતતરલતારસ્ફારતેજઃપ્રકારપ્રસૃતમરુદુદઞ્ચન્મધ્યનાડિક્રમેણ

લલિતદલસરોજપ્રોચ્ચટજ્જીવહંસો દૃશમતિશશિસૂર્યાં ભ્રૂવિભાગે નિવેશ્ય ।
ગલિતકરણવૃત્તિગ્રામનિઃસ્યનાદલક્ષ્યઃ સપદિ કિમપિ ભીષ્મશ્ચિન્તયન્સંબભૂવ

***** ભીષ્મોત્ક્રાન્તિઃ ॥ 134 ॥ *****
અથ જ્યોતિસ્તડિત્પુઞ્જરાંશુશતાચિતમ્ ।
ભિત્ત્વા ભીષ્મસ્ય મૂર્ધાનં વિવેશ વિમલં નભઃ

તતો ઽસ્ય રત્નાભરણૈર્વાસોભિઃ કુસુમૈસ્તથા ।
ધર્મરાજઃ સવિદુરશ્ચક્રે વૈમાનિકં સ્વયમ્

છેત્ત્રં તસ્ય યશઃ શુભ્રં યુયુત્સુસ્તૂર્ણમગ્રહીત્ ।
ચામરે સત્ત્વધવલે ભીમસેનાર્જુનાવપિ

સબાષ્પં ભરતસ્ત્રીભિસ્તાલવૃન્તાનિલેન સઃ ।
વીજ્યમાનશ્ચિતાં પ્રાપ શ્રીખણ્ડાગુરુકલ્પિતામ્

સજીવ ઇવ સંલીને ગાઙ્ગેયે સ્ફારતેજસિ ।
યુધિષ્ઠિરમુખાશ્ચક્રુઃ સાશ્રુનેત્રા જલક્રિયામ્

તત્ર મન્દાકિનીતીરે વિષણ્ણો રાજ્ઞિ સાનુગે ।
જલમધ્યાત્સમુત્તસ્થૌ જાહ્નવી સાશ્રુલોચના

સા વિહ્વલા શોકવતી વિષણ્ણૈઃ પરમર્ષિભિઃ ।
વ્યાસનારદકણ્વાદ્યૈર્મુહુરાલોકિતાવદત્

હા પુત્ર ત્રિપુરારાતિશિષ્યસ્ય ક્ષત્રિયદ્વિષઃ ।
જેતા તસ્યાપિ રામસ્ય નિહતો ઽસિ કથં પરૈઃ

અહો નુ ત્વયિ કાલેન યાતે ઽસ્તં યશસાં નિધૌ ।
શોચ્યેયં પૃથિવી શૂન્યા વીરરત્નવિના કૃતા

કા નામ જનની પાપા મદ્વિધાન્યા ભવિષ્યતિ ।
નિહતં ત્વાદૃશં પુત્રં યા શ્રુત્વાપિ ન દીર્યતે

અહો બત વરાકેણ હતો ભીષ્મઃ શિખણ્ડિના ।
કુપિતઃ કુઞ્જરારાતિર્જમ્બુકેન નિપાતિતઃ

ઇતિ પ્રલાપમુખરાં જહ્નુકન્યાં જનાર્દનઃ ।
શનૈરાશ્વાસયન્નૂચે મેઘગમ્ભીરનિઃસ્વનઃ

વિજ્ઞાતપરમાર્થાપિ વસુશાપે ઽપિ સાક્ષિણી ।
સામાન્યજનનીવ ત્વં કથં દેવિ વિમુહ્યસે

ન હિ શાન્તનવં ભીષ્મં ત્રિપુરારિપરાક્રમમ્ ।
હન્તું શિખણ્ડિનઃ શક્તિર્વિના કાલાદ્બલીયસઃ

સ યાતઃ પરમં ધામ સ્વચ્છન્દનિધનઃ સ્વયમ્ ।
અશોચ્યં મા શુચઃ પુત્રં કો ઽન્યો જાયેત તદ્વિધઃ

ઇતિ વ્યાસાદિભિઃ સાર્ધં કૃષ્ણેનાશ્વાસિતા શનૈઃ ।
નિઃસ્યન્દમીનમકરા ક્ષણં મન્દાકિની બભૌ

તતો યુધિષ્ઠિરમુખાસ્તાં સમામન્ત્ર્ય સાનુગાઃ ।
દુઃખાકુલા ન્યવર્તન્ત યાતે ઽસ્તં વાસરેશ્વરે