Bhāratamañjarī 6-19 · Chapter 12

iti kṣemendraviracitāyāṃ bhāratamañjaryāṃ sauptikaparva
Strīparvan
nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam /
devīṃ sarasvatīṃ vyāsaṃ tato jayamudīrayet

gāndhārī dhṛtarāṣṭraśca rājā vyākulamānasau /
hatāvatha sutāndraṣṭuṃ sotkaṇṭhāviva jagmatuḥ

tatra tau vilapantau ca kṣipantau ca tanuṃ bhuvi /
bhagavānatha cābhyetya pārāśaryo vyalokayat

sa dīnaṃ patitaṃ bhūmau hataputraṃ nareśvaram /
vidureṇa sahovāca kṛṣṇena ca kṛpākulaḥ

abhāvaḥ prākca paścācca dehināṃ satataṃ sthitaḥ /
teṣu madhyavikāreṣu kaḥ śnehaṃ kartumarhasi

apāre 'sminbhavāmbhodhau bhavanti na bhavanti ca /
jalabudbudavatsarve karmayogena jantavaḥ

satyaṃ bhūbhāraśāntyarthamajāyata suyodhanaḥ /
sa ca yātastathā kṛtvā kastvaṃ tasya sa kastava

narendra mā kṛthāḥ śokaṃ pravṛtte 'sminmahālaye /
pratīpameti yātānāṃ kaṇikāpi na pārṣadām

āyāsāya prayāso 'yaṃ śokavyasanasaṃbhavaḥ /
adhunā duḥkhavṛkṣāṇāṃ sneho mūlaṃ nivāryatām

namaḥ kālāya yaḥ ko 'pi vidyate mṛtyunā vṛtaḥ /
kāyo vārdhakamāyāti svayaṃ yena śarīriṇām

ātmāparādhātputrāste kālena kavalīkṛtāḥ /
tasmānna pāṇḍaputrebhyaḥ kilbiṣātkroddhamarhasi

dharmanityāḥ kṛtadhiyaste dharmeṇa kṣatāstava /
pāṇḍavā bhrātaraṃ smṛtvā kāluṣyaṃ teṣu mā kṛthāḥ

gāndhārīṃ brūhi sahasā mohe majjati no yathā /
eṣaivoktavatī pūrvaṃ jaye dharmo nibandhanam

iti teṣāṃ girā kṣipraṃ samohaṃ kauraveśvaram /
draṣṭumabhyāyayuḥ pārthā lajjānamraśirodharāḥ

āliliṅga tato rājā prajñācakṣuryudhiṣṭhiram /
bhīmaṃ māyāmayaṃ paścātkṛṣṇabuddhyā vivardhitam

āyayau mārutirdveṣādbhujābhyāṃ tena pīḍitaḥ /
prayayau kaṇaśastena sarve vismayamāyayuḥ

dharmasūnustato vṛddhāṃ praṇanāma pativratām /
gāndhārīṃ bhartṛsādṛśyātsadā vastrāvṛtekṣaṇām

adho nipatitastasyāḥ pādayordharmanandanaḥ /
dadāhāṅguṣṭhayugalaṃ dṛṣṭikopānalākulaḥ

tato hatānāṃ duḥkhārtā vallabhā jagatībhujām /
raṇamadhyaṃ pratiyayurgāndhārī ca snuṣākulā

vilapya karuṇaṃ tatra vihvalā subalātmajā /
babhāṣe keśavaṃ sāsrā divyadṛṣṭiḥ pativratā

paśyaitānkṛṣṇa matputrānsīmantinyo raṇe hatān /
śocanti yāḥ purā dṛṣṭā na sūryeṇa na cendunā

paśyāntaḥpuracārībhirapsarobhirivāvṛtaḥ /
saṃmukhaṃ nihataḥ śūro bhagnorustanayo mama

hatanāgāṃ hatāśvāṃ ca suyodhanavadhūriyam /
kṣmāṃ sapatnīmivālokya paśya mūrcchāmupāgatā

labdhasaṃjñā śanaireṣā parimṛjya rajaściram /
rājarājasya mahiṣī paripṛcchati vallabham

utsaṅge māmivādāya ratnāṃśukavatīṃ gadām /
dorbhyāṃ ca bhuvamāliṅgya kathaṃ supto 'si bhūpate

na te kanakaparyaṅke vilāsaśayane vṛtā /
asminnarapate suptā raktakṣībā kathaṃ śivā

eṣaḥ duḥśāsanaḥ śete priyo ramyastavānujaḥ /
nipītaṃ rākṣaseneva yasya bhīmena śoṇitam

ayaṃ te dayitaḥ putro lakṣmaṇaḥ śatruṇā hataḥ /
sajīva iva vaktuṃ tvaṃ nātha kiṃcitsamīhate

dantastambhāviva bhraṣṭāvanaṅgaṅganatoraṇau /
saralau pātitāvatya(?) manyete kāladantinā

ayaṃ te maulirucitaściraṃ mūrdhni sukhoṣitaḥ /
rociṣṇuriha vibhraṣṭaḥ spṛṣṭaḥ kāntiparikṣayāt

pādābhyāṃ rudhirārdrābhyāṃ raṇasaṃcāriṇastava /
vānteva satatā pītā rājacūḍāmaṇicchaviḥ

lokapāle tvayi divaṃ yāte nandanakautukāt /
dhanyābhimānitevaikā kīrtistvadanuyāyinī

bhrājiṣṇuratnavalaye doṣṇi karpūrapāṇḍure /
kasyānyasya mahī yātu śeṣaviśrāntinirvṛtim

yaḥ sa kaṅkaṇjhāṅkārairvyajanairvijito nṛpaḥ /
kravyādapakṣivātene so 'yamadyāpi vījyate

iti duryodhanavadhūṃ krośantīṃ kauravastriyaḥ /
samākṛṣya viveṣṭante patitāḥ paśya bhūtale

itaḥ subhadrā saubhadraṃ putrakaṃ putravatsalā /
parimārṣṭi rajodigdhaṃ stanau dātumivodyatā

aṅke śaśāṅkasadṛśaṃ kṛtveyaṃ patyuruttarā /
vadanaṃ bāṣpadhārābhiḥ prakṣālya paripṛcchati

ayi nātha tathā tattaduktvā praṇayapeśalam /
bhūmimāliṅgya kiṃ śeṣe priyāmadya vihāya mām

gāṇḍīvadhanvanaḥ putraścakrapāṇeḥ svasuḥ sutaḥ /
tvaṃ śakrasadṛśaḥ śaurye kathameko hataḥ paraiḥ

idaṃ te vadanaṃ kāntaṃ kamalākamalopamam /
nūnamāpāsyati smeraṃ dhanyaḥ svargavadhūjanaḥ

nanvanaṅgatayānaṅgastvayyabhūnnopamāspadam /
so 'yamaṅgavadhātkānta tvayādya saphalīkṛtaḥ

śaśāṅkaśaṅkayā śaṅke tvayi tridivagāmini /
karoti tārakāpaṅktiḥ kaṇṭhe muktāvalībhramam

yāhaṃ tvayā navavadhūḥ pratyālāpaṃ purārthitā /
tvāṃ svayaṃ bhāṣyamāṇāṃ māṃ kathaṃ na pratibhāṣase

kva nu sarvaguṇagrāmagaṇanīyasya te gatam /
dākṣiṇyaṃ svargalalanāsakto yanmāmupekṣase

punaḥ kartumaśakye 'smindhātuḥ saubhāgyavarṇane /
prahṛtaṃ tvaccharīre yaurdhiktāndagdhavilocanān

kusumāyudhatulyasya kusumāyudhataiva te /
nūnaṃ raṇe 'bhūttvāṃ vīrāḥ sehire kathamanyathā

evaṃ vilāpinīṃ bālāṃ balādākṛṣya putrikām /
virāṭapatnyo yāntyetā rudantyaḥ patyurantikam

sānujaḥ sa sutāmātyo virāṭanṛpatirhataḥ /
vadhūbhirāvṛto bhūmau divīvāpsarasāṃ gaṇaiḥ

eṣā droṇaśacchinnaṃ sudoṣṇā bharturānanam /
vilokya tāraṃ krośantī ruddhā sakhyeva mūrcchayā

kravyādaluptāvayavaṃ paśya karṇaṃ vadhūjanaḥ /
parāyaṇaṃ kauravāṇāmāliṅgyāliṅgya śocati

nāmni saṃkīrtite yasya prāpurnidrāṃ na śatravaḥ /
sa tvamadya hataḥ śeṣe dhikkālasya durantatām

jambhārirabhavadyasya varmakuṇḍalayācakaḥ /
satyasaṃdhaḥ kathaṃ kaṇaḥ karṇaśeṣīkṛtaḥ khagaiḥ

nisargavisaraḥ sargaḥ sarvathā hatavedhasaḥ /
kṛtvā yaḥ śakratulyatvaṃ na cakre kalpasākṣiṇam

iti prakīrṇābharaṇāḥ krandantyaḥ karṇayoṣitaḥ /
dārayanti kucābhogaṃ vṛṣasenasya mātaraḥ

paśya jāmātaraṃ kṛṣṇa hataṃ mama jayadratham /
bālā śociti matputrī na ca jānāti śocitum

eṣa śalyo hataḥ saṃkhye ripuśalyaparākramaḥ /
śalyatāmadhunā yātaḥ paśyāntaḥpurayoṣitām

paśyāsya kṛṣyate jihvā madrarājasya vāyasaiḥ /
rādheyasyaiṣa vidadhe yudhi tejovadhaṃ yayā

paśya droṇasya samare vahneḥ śāntārciṣo yathā /
saṃskāraḥ kriyate vipraiḥ krimīnutsārya mūrcchitān

eṣa bhūriśravā vīraḥ somadattasuto hataḥ /
mahiṣyā śocyate vīraśchinnabāhuḥ kirīṭinā

raṇayajñamahīyūpe yūpadhvajabhuje tava /
nikṛte jiṣṇunā manye yaśo nirlūnamātmanaḥ

lakṣmīkareṇukālāne bhūbhārabhujageśvare /
śivākṛṣṭe virautīva doṣṇi te kaṅkaṇāvalī

candrikābharaṇe harmye tvatpremābharaṇāḥ striyaḥ /
āliliṅga purā so 'yaṃ vilāsābharaṇo bhujaḥ

arthikalpadrume doṣṇi cchinne 'smiñśatruyoṣitām /
vaidhavyadīkṣāgurutāṃ vīra yāsyati ko 'paraḥ

haṭhakaṇṭhagrahaḥ prauḍhaḥ ko nāma hariṇīdṛśām /
keyūrakāntikalikāṃ karṇapūrīkariṣyati

iti pralāpinī vakti vihvalā kamaleśvaram /
pravaraṃ bhūriyaśasaṃ bhūriśravasamātmanā

hitopadeśavidveṣī śukuniḥ paśya bhakṣyate /
śivābhiraśivācāro veśyābhiriva vittavān

pṛthivī kṣapitā kṣipraṃ kṣudraiḥ karṇāntagāmibhiḥ /
itaḥ pūrvamanenākṣairito bāṇaiḥ kirīṭinā

itaḥ sudakṣiṇasyaitāḥ priyāḥ kāmbojabhūpateḥ /
hṛdayāni pralāpena dārayantyaśmanāmapi

saubhadraśaranirbhinnaṃ rājaputraṃ bṛhadbalam /
etāḥ komalakāminyaḥ śotanti śaśirociṣam

dhṛṣṭadyumnasutā dīptahemamālāvibhūṣitāḥ /
bhāntyete droṇanihatā bhraṣṭā vidyādharā iva

kekayo dhṛṣṭaketuśca jayatsenaśca māgadhaḥ /
vṛddhaśca rājā drupadaḥ sāmātyasutabāndhavaḥ

alāyudho 'lambusaśca bhagadattaḥ śrutāyudhaḥ /
vindānuvindāvāvantyau jalasaṃdhaḥ sulocanaḥ

pravarāḥ pārthivāścānye hatā vīrāḥ sahasraśaḥ /
labdhajīvā ivābhānti kāntābhiḥ parivāritāḥ

śaktenāpi tvayā kṛṣṇa yasmātkāmādupekṣitāḥ /
sarvakṣayādvā dveṣādvā sarvajñena ca līlayā

ṣaṅviṃśe vatsare prāpte vṛṣṇīnāṃ samare mithaḥ /
tasmāttāvāpi bhavitā vipulo bāndhavakṣayaḥ

tavāpyanucitaḥ ko 'pi vadhaheturbhaviṣyati /
ityuktvā tārakaruṇaṃ ruroda subalātmajā

tāmuvāca hasankṛṣṇaḥ svecchāsṛṣṭalayodayaḥ /
vidhinaitatpurādiṣṭaṃ punaruktaṃ tvayoditam

avaśyabhāvini śucaṃ kṣaye 'sminmā vṛthā kṛthāḥ /
avaśyaṃ kṣatriyasute hantāhaṃ kila vidviṣām

ityuktavati dāśārhe dhṛtarāṣṭro yudhiṣṭhiram /
gatiṃ papraccha vīrāṇāṃ parimāṇaṃ ca saṃkṣaye

tamabravīddharmarājo lakṣaṇāmadhuraṃ raṇe /
viṃśatiśca sahasrāṇi koṭyaḥ ṣaḍadhikāśca ṣaṭ

vīrāṇāṃ gaṇanārhāṇāmasminnāyodhane hatāḥ /
aprahṛṣṭā hatā ye ca te gandharvapuraṃ gatāḥ

bhayātparāṅmukhā ye ca te yakṣatvamupāgatāḥ /
ye tvakhaṇḍitasattvasthāste brahmabhuvanaṃ śritāḥ

merupārśvaṃ prayātāste ye padbhyāṃ vāhanairhatāḥ /
prasādāllomaśasyaitanmuneḥ paśyāmi divyadṛk

ityuktvā dharmatanayo hatānāṃ jagatībhujām /
bandhūnāṃ cādideśāśu saṃskāraṃ vibhavocitam

indrasenamukhāḥ sūtāḥ saṃjayo vidurastathā /
yuyutsuśca girā tasya teṣāmantyavidhau yayuḥ

mālyairvastrairaṃlakārairbhūṣitāste mahārathāḥ /
citānaleṣu nihitāḥ svapratāpamivāviśan

athodatiṣṭhannārīṇāṃ saṃhatānāmitastataḥ /
mithaḥ kaṇṭhavilagnānāṃ karuṇo rodanadhvaniḥ

dhṛtarāṣṭreṇa sahitaḥ sānugo 'tha yudhiṣṭhiraḥ /
anuyāto nṛpastrībhiryayau snātumathāpagām

śrāvitaḥ karṇavṛttāntaṃ sa mātrā gūḍhasaṃbhavam /
bhrātre duḥkhāddadau tasmai bāṣpamiśrāṃ jalāñjalim

sa yathāvidhi bandhūnāṃ vidhāya svocitāṃ kriyām /
ādideśa nṛpastrīṇāṃ kriyāyau paṭamaṇḍapān

tā bhūmipālalalanā saralāyatākṣyo netrāmbunirjharavinirjitatārahārāḥ /
bhāgīrathīmatha yayuḥ kalahaṃsamañjukāñcīvirāvipulinorunitambabimbāḥ