Language

ENहिગુ
Scripture Library

Bhāratamañjarī 6-19 · Chapter 14

14.1

iti śāntiparvaṇi dānadharmāḥ samāptāḥ
samāptaṃ śāntiparva
Āśvamedhikaṃ parvan
nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam /
devīṃ sarasvatīṃ vyāsaṃ tato jayamudīrayet

14.2

yaśaḥ śaśāṅkośeṣe 'staṃ prayāte bhīṣmabhāsvati /
papāta dharmatanayaḥ śokamlānamukhāmbujaḥ

14.3

mohamūrcchākule tasminviṣaṇṇe saha bāndhavaiḥ /
śucaṃ saṃstambhya śanakairdhṛtarāṣṭrastamabravīt

14.4

uttiṣṭha pṛthivīpāla na dhairyaṃ hātumarhasi /
saṃsārāsāracaritaṃ munibhyaḥ śrutavānasi

14.5

śokasyāvasaro nāyaṃ svadharmādacyutasya te /
pāhi sattvasudhāsindho prajāpatiriva prajāḥ

14.6

śocitavyo mamaivāyaṃ kālaḥ samucito 'dhunā /
vidurasya giro yena na śrutāḥ sunayojjvalāḥ

14.7

ityukte dhṛtarāṣṭreṇa kṛṣṇaḥ kṣmāpālamabhyadhāt /
mā śucaḥ kṣatradharmeṇa labdhāṃ bhuṅkṣva mahīmimām

14.8

duḥkhibhyo hi palāyante dhairyāyattā vibhūtayaḥ /
yajasva vijayī rājanpāpaśaṅkāpanuttaye

14.9

aśvamedhena vidhinā yātastadyogyatāmasi /
etanmunivacaḥ śrutvā yajñe baddhamanorathaḥ

14.10

dhanamūlāṃ kriyaṃ matvā rājyakośamacintayat /
so 'tha sarvānsamāhūya kośādhyakṣānmakhotsukaḥ

14.11

tebhyaḥ śuśrāva sarvasvaṃ kṣayitaṃ yudhi kauravaiḥ /
aśvamedhe nirāśaṃ taṃ vijñāya draviṇaṃ vinā

14.12

uvāca karuṇāsindhurvyāso nirvāpayanniva /
maruttasya kṣitipateryajñaśeṣaṃ himācale

14.13

kāñcanaṃ vidyate bhūri yajñārthaṃ tadavāpsyasi /
śrutvaitatpāṇḍuputreṇa maruttasya mahīpateḥ

14.14

mahāyajñakathāṃ pṛṣṭaḥ provāca munipuṃgavaḥ /
mahīyasi manorvaṃśe mahatāṃ yaśasāṃ nidhiḥ

14.15

karaṃdhamakule śrīmānmarutto 'bhūnmahīpatiḥ /
tamandraḥ spardhate nityaṃ na sa śaknoti ceṣṭitaiḥ

14.16

yadā tadā manyutapto rahaḥ prāha bṛhaspatim /
karaṃdhamo 'bhavadyājyastvatpituḥ pṛthivīpatiḥ

14.17

kramāttavāpi tatsūnurmaruttastadguṇādhikaḥ /
kiṃtu taddarpasaṃgharṣādbhavantamahamarthaye

14.18

na yājakapadaṃ tasya gantavyaṃ bhavatādhunā /
ityarthito maghavatā tathetyūce bṛhaspatiḥ

14.19

adyaprabhṛti martyo me na yājya iti saṃvidā /
atrāntare narapatirmarutto vipulaṃ kratum

14.20

āhartuṃ kṛtasaṃkalpo bṛhaspatimupāyayau /
sa tenābhyarthito yatnādyājako 'stu bhavāniti

14.21

na cakārābhyupagamaṃ śakrapraṇayayantritaḥ /
pratyākhyātaḥ sa guruṇā rājā lajjānatānanaḥ

14.22

vrajanvinaṣṭasaṃkalpo dadarśa pathi nāradam /
nārado 'pi tamālokya pṛṣṭvā śrutvā ca tatkathām

14.23

uvāca tyaja saṃtāpaṃ mā rājanvimanā bhava /
saṃvartākhyo nidhirdhāmnāmanujo 'sti bṛhaspateḥ

14.24

svacchandacārī yogīndro vārāṇasyāṃ sa vartate /
saṃvartaḥ sa parijñeyo vrajethāḥ śaraṇaṃ tu tam

14.25

nivedito 'haṃ keneti pṛṣṭastena tvamānataḥ /
bravīthā nārado mahyaṃ tvāmihasthaṃ nyavedayat

14.26

kathayitvā prahṛṣṭaśca jvalitaṃ jātavedasam /
ityuktvā prārthayethāstaṃ yājakaṃ yajvanāṃ varaḥ

14.27

nāradenetyabhihite bhūpālo harṣanirbharaḥ /
taduktaṃ vidadhe sarvaṃ gatvā vāraṇasīṃ svayam

14.28

saṃtyaktonmattarūpaṃ sa prāpya taṃ yājakaṃ nṛpaḥ /
cakāra tadanujñātastapo himagirestaṭe

14.29

tapasā yajñavittārthī devamārādhya śaṃkaram /
anekameruvipulaṃ lebhe hema sa pārthivaḥ

14.30

haimeṣu sarvabhāṇḍeṣu raciteṣvatha śilpibhiḥ /
saṃpūrṇo yajñasaṃbhāraḥ prāvartata mahībhujaḥ

14.31

samṛddhimatulāṃ tasya yajñe jñātvā bṛhaspatiḥ /
saṃvartakaṃ yājakaṃ ca saṃtaptastanutāṃ yayau

14.32

sa śokakāraṇaṃ pṛṣṭaḥ śakreṇa mlānamānasaḥ /
maruttayajñavibhavaṃ bhrātṛspardhākulo 'vadat

14.33

tataḥ śatakratustasya prītye guruvatsalaḥ /
uvāca vahnimāhūya maruttaṃ vraja pārthivam

14.34

gatvā madvacasā vācyaḥ sa ca rājā tvayā kratau /
yathā saṃvartakaṃ tyaktvā bhavedyājyo bṛhaspateḥ

14.35

ityuktaḥ surarājena gatvā vahnirnarādhipam /
śakrasaṃdeśamavadanna ca rājābhyamanyata

14.36

tataḥ pratinivṛtto 'tha punargaccheti vajriṇā /
preritaḥ pāvako 'vādītsaṃvartabhayakampitaḥ

14.37

sa tatra brahmacārī māmūce saṃvartakaḥ krudhā /
tejorāśiḥ śapeyaṃ tvāṃ sameṣyasi punaryadi

14.38

śrutvaitatkātaro 'sīti taṃ jagāda puraṃdaraḥ /
jvalanaḥ pratyuvācātha taṃ kopahaviṣā jvalan

14.39

aho nu brahmakopāgnirahalyāvallabhasya te /
pramādādatha kopādvā mohādvā śakra vismṛtaḥ

14.40

sa yadā cyavanaḥ kopānmahādaṃṣṭraṃ mahāsuram /
asṛjattvadvadhāyograṃ tadā dhairyaṃ kva te gatam

14.41

duḥsahā brāhmaṇaruṣo nirdahanti jagatkṣaṇāt /
ukte hutāśaneneti na śaktaḥ kiṃcidabravīt

14.42

visṛṣṭaḥ punarindreṇa gandharvādhipatirnṛpam /
ūce guruṃ bhajasveti na ca rājā tamagrahīt

14.43

tataḥ kruddhaḥ svayaṃ vajrī garjangambhīraniḥsvanaḥ /
yajñāṅganaṃ narapatervyomnā meghairvṛto yayau

14.44

prabhāvenātha mahatā saṃvartasyogratejasaḥ /
śatamanyusamutsṛṣṭaṃ vajraṃ meghānsamāviśat

14.45

tanmantraśaktyā vivaśaḥ samāhūto 'tha vṛtrahā /
āyayau saha bhāgārhaistridaśaiḥ somapīthibhiḥ

14.46

pūjito 'tha maruttena śāntamanyuḥ śatakratuḥ /
yajñakriyāparikare paricaryāparo 'bhavat

14.47

tadājñayā surāḥ sarve yajñasaṃbhārakāriṇaḥ /
babhūvurbhūmipālasya nideśavaśagāściram

14.48

evaṃ tasyendrajayino rājñaḥ saṃvartatejasā /
nirvighnaḥ pūrṇatāṃ prāpa yajñaḥ kanakavarṣiṇaḥ

14.49

taccheṣadviṇena tvaṃ hayamedhamahāmakham /
prayataḥ prāpnuhītyuktāva virarāma munīśvaraḥ

14.50

***** saṃvartamaruttīyam || 1 || *****
kṛṣṇenāśvārasyamāno 'tha munibhirbhrātṛbhistathā /
aśvamedhadhṛtodyogo dhṛtiṃ lebhe yudhiṣṭhiraḥ

14.51

draṣṭuṃ tataḥ prajākāryaṃ pravṛtte dharmanandane /
antardadhe tamāmantrya sarvaṃ tanmunimaṇḍalam

14.52

hemaratnalatākānte vikāsikanakāmbuje /
atha kṛṣṇau sabhodyāne svairaṃ prītyā vijahvatuḥ

14.53

kathānte tatra kaṃsāriṃ subhadrāvallabho 'vadat /
yuddhārambhe tvayoktaṃ yatsarvaṃ tanmama vismṛtam

14.54

visṛṣṭaṃ paramārthajña jñānaṃ tatpunarucyatām /
ityuktaḥ pāṇḍuputreṇa viṣaṇṇaḥ keśavo 'bravīt

14.55

aho tvayāvadhānena na śrutaṃ tadabuddhinā /
na śakyate punarvaktuṃ tathāpi śrūyatāmidam

14.56

brāhmaṇena purā kaścijjīvanmuktadaśāṃ śritaḥ /
siddhaḥ pṛṣṭo 'vadatsarvaṃ vijñāya bhavavibhramam

14.57

asminnasatyasaṃghāte bhūtānāṃ pāñcabhautike /
guṇairnibaddhaḥ pakṣīva jīvastiṣṭhati pañjare

14.58

ahaṃkāraikasārāṇāṃ dehināṃ vismṛtātmanām /
cakravatparivartante sukhaduḥkhakṣayodayāḥ

14.59

dehānte karmasaṃsargājjantavaḥ śubhaduṣkṛtaiḥ /
tārārūpā vimānāni bhajante narakāṇi vā

14.60

tato bhogakṣaye garbhaṃ jarāyupariveṣṭitam /
śukrarūpo viśatyātmā yonyāṃ śoṇitasaṃplutaḥ

14.61

niḥśvāsāgrairyathā vāri līyate darpaṇodare /
nirdhūtasya yathā vahnerūṣmā vyomni prasarpati

14.62

yathā vā kusumāmodaḥ praviśatyantare 'nile /
rāgaḥ saṃkrāntimāyāti sarandhre sphaṭike yathā

14.63

tathā durlakṣyasaṃcāro garbhamātmā pradhāvati /
bibhrāṇo vāsanāmantaḥ śītasparśamivānilaḥ

14.64

jātasya jāyate tasya vardhamānasya vardhate /
tṛṣṇātanturbhi(rvi)sasyeva śuṣyato na tu śuṣyati

14.65

vivekādduḥkhasaṃyogādvairāgyaṃ gāḍhamāśritaḥ /
nāhamasasmīti mantreṇa mucyate brahmadīkṣitaḥ

14.66

pūrvaṃ bhāveṣu nirvāṇastataḥ kāraṇavṛttiṣu /
nirālambadaśāmetya yogī brahmaṇi līyate

14.67

sarvataḥ pāṇicaraṇaṃ sarvavyāpinamavyayam /
ātmānaṃ sa parijñāya satyāmetāṃ bhavasthitim

14.68

ityuktvā brāhmaṇaṃ siddhaḥ sahasāntaradhīyata /
idamanyacca kaunteya śreyase prayataḥ śṛṇu

14.69

uvāca brāhmaṇī kācidbhartāraṃ vijane purā /
gamiṣyāmi gatiṃ sādhvī kāmahaṃ tvatparāyaṇā

14.70

iti pṛṣṭastayā viprastāmuvāca smitānanaḥ /
agnirvaiśvānaro nāma sthito 'ntaḥ kila dehinām

14.71

indriyāṇi manobuddhistasya saptārciṣa smṛtāḥ /
viṣayāścāsya samidho bhoktāraḥ sapta cartvijaḥ /
tasminhate sarvamidaṃ jāyate ca punaḥ punaḥ

14.72

indriyāṇīva manaso manasteṣāṃ ca sarvadā /
parasparopakāreṇa prīyate dehasaṃgame

14.73

manobuddhiprabhṛtayaḥ saptendriyamṛgāḥ purā /
atarkeṇaiva nihatā rājñā yogamayaiḥ śaraiḥ

14.74

jitendriyasya no kiṃcididaṃ tasyaiva cākhilam /
viṣayā viṣayasyeti janako vipramabhyadāt

14.75

tasmādasaktamanasā dṛṣṭvā sarvamidaṃ mayā /
tyaktaṃ parāvarajñena bhavāvirbhāvaśāntaye

14.76

gatistavāpi kalyāṇi madbhāvasadṛśī sadā /
brahmāraṇīsamudbhūtaṃ jānīhi jñānapāvakam

14.77

etatpatyurvacaḥ śrutvā brāhmaṇī tattvadarśinī /
kṣetrakṣetrajñavijñānaṃ paraṃ prāvīṇyamāyayau

14.78

śrutvaitadarjunaḥ kṛṣṇaṃ babhāṣe vismayākulaḥ /
yogīndro brāhmaṇaḥ ko 'sau kvāste vā sā ca tadvadhūḥ

14.79

ityuktaḥ kaiṭabhārātiḥ punarūce dhanaṃjayam /
śiṣyeṇa pṛṣṭaḥ sarvajñaḥ purā gururabhāṣata

14.80

bṛhaspatiprabhṛtibhirmunīndraiḥ sarvadarśibhiḥ /
śruteyaṃ bhavavicchedakathā proktā svayaṃbhuvā

14.81

guṇatrayanibaddhānāṃ karmabhedavikāriṇām /
bhāvo 'yaṃ prāṇināṃ śaśvadalpo 'pyāyātyanalpatām

14.82

vicitraḥ kila sargo 'yamahaṃkārādvinirgataḥ /
tasminneva layaṃ yāti śvabhre puṣpacayo yathā

14.83

janmāntaraśatābhyāsādantaraṅgatvamāgataḥ /
ahaṃkāraḥ sa manaso līlayā kena bhedyate

14.84

avidyā tānavenaiva śanaiḥ saṃnyastakarmaṇaḥ /
vikalpadvaṃdvaviratau jñānālokaḥ prajāyate

14.85

jñānāgninā pravṛddhena dagdhvā bhavaviṣadrumam /
sarvagranthivinirmuktaḥ paramāmṛtamaśnute

14.86

iti brahmoditaṃ jñānaṃ śiṣyāya guruṇā purā /
nānānidarśanopetaṃ kathitaṃ bhavaśāntaye

14.87

ahameva guruḥ pārtha śiṣyaśca tvaṃ samo mama /
ityuktvā jñānasarvasvaṃ virarāma janārdanaḥ

14.88

***** anugītāḥ || 2 || *****
tato vihṛtya suciraṃ prītyā kṛṣṇaḥ kirīṭinā /
dvārakāgamane cakre matiṃ bandhujanotsukaḥ

14.89

sa gatvā nṛpamāmantrya dhṛtarāṣṭraṃ ca sānugam /
āśvāsya kṛṣṇāṃ kuntīṃ ca praṇamyādāya cānujām

14.90

aśvamedhe sameṣyāmi punaḥ kṛtveti saṃvidam /
dārukapreritarathaḥ pratasthe garuḍadhvajaḥ

14.91

sa vrajansātyakisakhastejorañjitadiṅmukhaḥ /
uttaṅkaṃ tapasāṃ rāśimāluloke muniḥ pathi

14.92

taṃ dṛṣṭvā sādaraṃ śauriḥ praṇamya racitāñjaliḥ /
kuśalaṃ vītavairāṇāṃ papracchāśramavāsinām

14.93

uttaṅko 'pi hariṃ dṛṣṭvā prītipūrvamanāmayam /
ūce kaccittvayā sāmnā rakṣitaṃ bhārataṃ kulam

14.94

kaccidduryodhano rājā dharmaputraśca sānugau /
sthitau vigatasaṃgharṣau tvadbuddhyā paitrike pade

14.95

ityuttaṅkena govindaḥ pṛṣṭastaṃ pratyabhāṣata /
bhāratānāṃ mune yatnaḥ paraḥ saṃdhau kṛto mayā

14.96

hitamukto 'pi bahuśaḥ kauravo vidurādibhiḥ /
na jagrāha kṛtāntena daivena ca vimohitaḥ

14.97

nirbandhātkururājasya rādheyamunivartinaḥ /
nihatāḥ pārthivāḥ sarve śeṣāḥ pañcaiva pāṇḍavāḥ

14.98

etcchrutvā muniḥ kopājjvalitānalasaṃnibhaḥ /
tamūce vakramanasā te tvayaiva nipātitāḥ

14.99

śaktenāpi tvayā kṛṣṇa yasmātpārthahitaiṣiṇā /
upekṣitaḥ kṣayo ghorastasmācchāpaṃ dadāni te

14.100

uttaṅkenetyabhihite babhāṣe kaiṭabhāntakaḥ /
jānāmi tejasāṃ rāśiṃ tvāmuttaṅka taponidhim

14.101

kiṃtu nārhasi kopena tīvraṃ kartuṃ tapovyayam /
tamo hi duḥsahaṃ ghoraṃ krodho mṛtyuḥ śarīriṇām

14.102

nādyāpi naṣṭamoho 'si nanu nādyāpi paśyasi /
kiṃ na jānāsi māṃ sarvaṃ sarvavyāpinamavyayam

14.103

sarvadevamayaḥ kartā viśvātmā jagatāmaham /
ityukte puṣkarākṣeṇa śāntakopo 'bravīnmuniḥ

14.104

jāne tvāṃ kiṃ tu taddivyaṃ draṣṭumicchāmi te vapuḥ /
ityarthito munīndreṇa viśvāviṣkāralīlayā

14.105

śaktiprakāśaparipūritasaṃvidagre rekhāsphuraddruhiṇarudramahendracandram /
dhāmatrayottaramanaśvaramaiśvaraṃ ta ddṛṣṭvā vapurmunivaro 'bhavadastamohaḥ

14.106

tataḥ stotrairuttaṅkena viṣṇurbhaktyā namaskṛtaḥ /
tadgirā svavapuḥ saumyaṃ tadeva punarādade

14.107

saṃnidhi te vidhāsyāmi sarvataḥ smaraṇānmune /
ityuktvā taṃ samāmantrya prāyādgaruḍaketanaḥ

14.108

tataḥ kadācitsa munirjalārthī marudhanvasu /
carandadarśa caṇḍālaṃ dhanuṣpāṇiṃ jalapradam

14.109

gṛhāṇetyasakṛttena prārthito 'pi muniryadā /
na jagrāhāśuci jalamuttaṅko 'ntardadhe tadā

14.110

tataḥ sametya bhagavānsvayaṃ viṣṇustamabravīt /
mune madvacasā śakraḥ sudhāṃ tvāṃ dātumāyayau

14.111

jalado na sa cāṇḍālo mithyā śaṅkā tavābhavat /
pratyākhyātaḥ sa yanmohānna tadyuktaṃ tvayā kṛtam

14.112

adhunā madvarātte 'stu sāmṛtairjalanirjharaiḥ /
pūriteyaṃ marumahī nigadyeti yayau hariḥ

14.113

evaṃ mahāprabhāvo 'sāvuttaṅko yaśasāṃ nidhiḥ /
durlabhaṃ darśanaṃ viṣṇoḥ sānugrahamavāptavān

14.114

āsādya paramaṃ jñānaṃ yaḥ purā gurusevayā /
taddakṣiṇārthī prayayau rājñaḥ pauṣasya mandiram

14.115

kuṇḍale prāpya rucire vitīrṇe pauṣabhāryayā /
hṛte ca dṛṣṭvā nāśena jīviteśarasātalam

14.116

jitvā nāgānsamāsādya te purā ratnakuṇḍale /
yo dadau gurubhāryāyai kṛtakṛtyo babhūva ca

14.117

***** uttaṅkaviśvarūpadarśanam || 3 || *****
yāte dvāravatīṃ kṛṣṇe yādavānandadāyini /
yudhiṣṭhiraḥ sahāmātyo yajñakāryamacintayat

14.118

sa gatvā sānujaḥ śailaṃ śrīkaṇṭhadayitaṃ śanaiḥ /
ārādhya tapasā rudraṃ devadevaṃ pinākinam

14.119

upahāreṇa vidhinā muhūrte śubhaśaṃsini /
abhyarcya guhyakādhīśaṃ maṇibhadraṃ ca sānugam

14.120

munibhistarpite vahnau dhaumyena ca purodhasā /
lebhe pāṇaḍusutaḥ śrīmānmaruttanihitaṃ nidhim

14.121

pṛthupramāṇarūpāṇi bhāsvanti vividhāni ca /
hemabhāṇḍasahasrāṇi ratnabhāraśatāni ca

14.122

uṣṭrāṇāṃ śakaṭānāṃ ca hayānāṃ kariṇāṃ tathā /
daśalakṣāṇi tadvittamanayaddhastināpuram

14.123

mahiṣāṇāṃ svarāṇāṃ ca puruṣāṇāṃ gavāṃ tathā /
na babhūva tadā saṃkhyā vahatāṃ bhūri kāñcanam

14.124

akṣayyaṃ kośamādāya prāpte 'tha svapuraṃ nṛpe /
sahito vṛṣṇibhiḥ sarvairāyayau madhusūdanaḥ

14.125

etasminneva samaye saubhadramahiṣī sutam /
droṇaputrāstranirdagdhamasūta gatajīvitam

14.126

uttarāyāḥ suto jātaḥ strīṇāmityutsavasvanaḥ /
vyasurvyasuścetyabhavatsa eva rodanadhvaniḥ

14.127

bālapravālakalikākomalāvayave śiśau /
jāte nirjīvite śokānmumoha jananījanaḥ

14.128

tataḥ kuntī subhadrā ca sametya karuṇānidhim /
bāṣpasaṃdigdhayā vācā rukmiṇīpatimūcatuḥ

14.129

svasreyasya yaśomūrterabhimanyoḥ priyasya te /
bālasya bālastanayo jāto 'dya gatajīvanaḥ

14.130

karuṇārdre niśamyaitadbhagavānbhūtabhāvanaḥ /
viveśa sūtikāveśma śauriḥ kalaśabhūṣitam

14.131

ratnadīptāṃśukapiśaṃ dīptauṣadhiśatācitam /
mantrairbhiṣagbhiḥ śikhinā śastrairastraiśca rakṣitam

14.132

athottarā prāpya saṃjñāṃ śītavāribhirukṣitā /
tamaṅke śiśumādāya vilalāpa hareḥ puraḥ

14.133

tato jaladagambhīraghoṣaḥ śaurirabhāṣata /
dṛśā pīyūṣavarṣiṇyā vilokya śanakaiḥ śiśum

14.134

satyāddvijebhyo dharmācca yathā nānyatpriyaṃ mama /
tena satyena bālo 'yamastramukto 'dya jīvatu

14.135

mādhavenetyabhihite labdhajīvaḥ sa bālakaḥ /
sūryāṃśubhiriva spṛṣṭo babhūvāmbujakorakaḥ

14.136

tataḥ pravṛtte vipule sahasā nagarotsave /
nabhaścarāṇāmapyāsītyasādhu sādhviti niḥsvanaḥ

14.137

parikṣīṇe kurulaye yasmājjāto 'yamarbhakaḥ /
tasmātparīkṣinnāmnāstu jagādetyatha keśavaḥ

14.138

***** pirakṣijjanma || 4 || *****
vyāsājñayā tato rājño yajñayogyo mahādhanaḥ /
prāvartatoruratnāḍhyaḥ saṃbhāro bahukautukaḥ

14.139

athotsṛjya vidhānena kṛṣṇaśāraṃ turaṅgamam /
rakṣitaṃ pāṇḍuputreṇa svayaṃ gāṇḍīvadhanvanā

14.140

babhūva caitraśuklānte dīkṣito dharmanandanaḥ /
hemamālādharo daṇḍī muṇḍaḥ kṛṣṇājināvṛtaḥ

14.141

tatastrigartaviṣayaṃ prāpte yajñaturaṅgame /
rājaputrairabhūdyuddhaṃ tumulaṃ savyasācinaḥ

14.142

yudhiṣṭhirājñā tasyābhūnna hantavyā nṛpā iti /
tāṃ smarannāvadhīdbhūpānsa vijigye tu kevalam

14.143

prāgjyotiṣeśvaraṃ vīraṃ bhagadattātmajaṃ yudhi /
tribhirdinairvajradattaṃ jitvā kuñjarayodhinm

14.144

saindhavairakarodyuddhaṃ suciraṃ krūrayodhibhiḥ /
pādacārī raṇe pārtho rathakuñjaravartibhiḥ

14.145

pautraṃ jayadrathasyātha śiśumādāya duḥśalā /
savyasācinamāsādya babhāṣe sāśrulocanā

14.146

bhrātastvayi samāyāte tvannāmaiva niśamya me /
putro jāyadrathiryātaḥ pañcatāṃ sphaṭitāśayaḥ

14.147

tatsuto mama pautro 'yaṃ svasrayatanayastava /
rakṣyaḥ sarvātmanetyuktvā ruroda dhṛtarāṣṭrajā

14.148

viṣaṇṇāstāṃ samāśvāsya pārtho bāṣpārdralocanaḥ /
nindannijāṃ kṣattrajātiṃ jagāma turagānugaḥ

14.149

śvetāśvamaśvagoptāraṃ maṇipūrapuraṃ tataḥ /
prāptaṃ pratyudyayau rājā tatputro babhruvāhanaḥ

14.150

pūjāmādāya tanayaṃ namraṃ dṛṣṭvā puraḥ sthitam /
yuddhārthī śakratanayo nābhyanandatkṛtāñjalim

14.151

dṛṣṭvā māṃ sāyudhaṃ prāptaṃ sāmnā pratyudyato 'si kim /
dhiktvāmakṣattriyaṃ bhīrumityūce taṃ dhanaṃjayaḥ

14.152

atrāntare mahīṃ bhittvā samutthāyoragāṅganā /
bhartuḥ pāṇḍusutasyāgre babhāṣe babhruvāhanam

14.153

yuddhena tuṣyati pitā tavāyaṃ subhaṭapriyaḥ /
vīrasaṃtānasaphalā śauryaśrīrabhimāninām

14.154

ityuktaḥ sa tayā dhanvī rathaṃ hemaharidhvajam /
āruhyāmuktakavacaḥ pitaraṃ yoddhumāyayau

14.155

tataḥ śaraśatairviddhastena śrānto dhanaṃjayaḥ /
ānandanirbharastasya praśaśaṃsa parākramam

14.156

gāṇḍīvadhanvanā muktānnārācānvajragauravān /
aprāptāneva ciccheda śaraiścitrāṅgadāsutaḥ

14.157

athonmamātha putrasya syandanaṃ śakranandanaḥ /
hemapattralatācitramudyānamiva mārutaḥ

14.158

vilokya virathaṃ putraṃ yudhyamānamasaṃbhramam /
mandaprayatnaśithilānprāhiṇodvijayaḥ śarān

14.159

atha tīkṣṇena hṛdaye pattriṇā babhruvāhanaḥ /
vajreṇevācalabhidā jaghāna śvetavāhanam

14.160

avadhye sarvabhūtānāṃ putreṇa nihater'june /
nādo babhūva gagane hā heti tridivaukasām

14.161

pitaraṃ patitaṃ dṛṣṭvā śakraketumiva kṣitau /
mumoha nindannātmānaṃ tyaktacāpor'junātmajaḥ

14.162

atha citrāṅgadābhyetya putreṇa nihataṃ patim /
vilokya śokasaṃpannā vilalāpa sumadhyamā

14.163

aho bata cirādetya jāyāyā mama mandiram /
āryaputra tvayātithyaṃ prāptaṃ putrādbalīyasaḥ

14.164

aho nu hatabhāgyāhaṃ ciraviproṣitaṃ patim /
tvāṃ prāptaṃ nayanānandaṃ paśyāmi nihataṃ kṣitau

14.165

ityuktvā gāḍhamāliṅgya sā patiṃ bāṣpagadgadā /
ulūpī nāgatanayā bhuvi citrāṅgadāpatat

14.166

labdhasaṃjño 'tha śokārtaḥ pralapanbabhruvāhanaḥ /
śarīratyāganiyamaṃ cakre kilbiṣakūṇitaḥ

14.167

tataḥ pradadhyau manasā nāgī saṃjīvanaṃ maṇim /
sa ca dhyātastayā satyā nāgalokātsamāyayau

14.168

spṛṣṭo 'tha hṛdaye tena jīvitaṃ prāpya phalguṇaḥ /
citrāṅgadā ca sahasā śokaṃ tyaktvā hriyaṃ yayau

14.169

tato nivedya vṛttāntaṃ jagāda bhujagātmajā /
ulūpī dhairyaladhiṃ suptotthicamivārjunam

14.170

śāpo bhīṣmavadhādeṣa dattaste vasubhiḥ purā /
ko 'nyathā tvāṃ raṇe śakto jetuṃ nirjitadhūrjaṭim

14.171

matpitā mayi vātsalyācchāpitā vasavaśca te /
ūcustvacchāpanirvāṇaṃ ratnametanmahāprabham

14.172

śrutvaitadvismitaḥ pārtho nāgīṃ citrāṅgadāṃ tathā /
parisāntvya śanaiḥ pūjāṃ jagrāha tanayārpitām

14.173

tatastaṃ dayitaṃ vīraḥ putramāmantrya pāṇḍavaḥ /
hayānusārī babhrāma vasudhāmabdhimekhalām

14.174

sa jitvā magadhādhīśaṃ jarāsaṃdhātmajātmajam /
vaṅgānpuṇḍrānkirātāṃśca dākṣiṇātyānsamāgadhān

14.175

gāndhārānsaubalasutānrājaputrānprahāriṇaḥ /
āgantavyaṃ makhe rājñaḥ sarvairityādideśa tān

14.176

tataḥ pratinivṛttena turagena sahārjunaḥ /
viveśa pūjitaḥ pauraurvijayī hastināpuram

14.177

***** hayotsargaḥ || 5 || *****
tataḥ pravṛtte vidhivadyajñe kanakavarṣiṇaḥ /
rājño munijanākīrṇe prāpteṣvakhilarājasu

14.178

jananyā saha bhūpāle saṃprāpte babhruvāhane /
sādaraṃ phalguṇaprītyā pūjite pāṇḍunandanaiḥ

14.179

niḥśeṣakalmaṣaploṣadivyadīkṣākṛtakṣaṇaḥ /
kriyāmahīnāṃ vidadhe svayaṃ satyavatīsutaḥ

14.180

haimaṃ tatrābhavatsarvamiṣṭakācayanādikam /
yūpabhāṇḍaghanasthālīparyaṅkagṛhatoraṇam

14.181

devarṣisiddhagandharvakiṃnarā maṅgalaṃ jaguḥ /
karmāntareṣu yajñasya nanṛtuścāpsarogaṇāḥ

14.182

śamite paśusaṅghe ca turagaṃ brāhmaṇottamāḥ /
ālabhanta yathāśāstramupasaṃrodhya pārṣatīm

14.183

tataste yājakāstatra vapāmuddhṛtya vājinaḥ /
śrapayitvā śubhaṃ dhūmaṃ pāṇḍavebhyo nyavedayan

14.184

tataḥ pūrṇe na vidhinā vyāsāya pṛthivīpatiḥ /
catuḥsamudrarasanāṃ pṛthivīṃ dakṣiṇāṃ dadhau

14.185

dattvātha hemakoṭīnāṃ koṭiṃ tadvacasā nṛpaḥ /
brāhmaṇebhyaḥ punaḥ kṣoṇīṃ jagrāha muninārpitām

14.186

pūjayitvā narendreṇa mānārheṣvatha rājasu /
visṛṣṭeṣvabhavatko 'pi brahmasaṅghamahotsavaḥ

14.187

babhūvustatra vāhinyo madhunaḥ kṣīrasarpiṣām /
babhuśca kulaśailābhā bhakṣyā modakarāśayaḥ

14.188

dvijebhyo dīyamāneṣu hemaratneṣu bhūbhujā /
śakrāyudhairiva vyāptā diśo daśa cakāśire

14.189

dhṛtarāṣṭraḥ saviduraḥ sañjayaḥ subalātmajāḥ /
tasthurdaivatavattatra pūjyamānā mahībhujā

14.190

***** yajñaḥ || 6 || *****
atrāntare hemacitrapārśvo bilamukhodgataḥ /
nakulo laghusaṃcāro yajñabhūmimupāyayau

14.191

sa manuṣyagirā prāha janayañjanakautukam /
aho nu saktṛprasthena na tulyo 'yaṃ mahāmakhaḥ

14.192

nūnaṃ dānakaṇaḥ śuddhaḥ kṛśo 'pi prathate nṛṇām /
nūnaṃ bahudraviṇatā mithyaivotsavaḍambaraḥ

14.193

iti bruvāṇaḥ pṛṣṭo 'sau viprairvismayanirbharaiḥ /
uvāca sraktuprasthasya māhātmyaṃ śrūyatāṃ dvijāḥ

14.194

śilocchavṛttirabhavatkurukṣetre purā dvijaḥ /
viśuddhasattvadraviṇaḥ kṛśo bahukuṭumbakaḥ

14.195

ghore kadāciddurbhikṣe kṣīṇavṛttiścireṇa saḥ /
kṛcchrātkṣetraśataṃ bhrāntvā saktuprasthamavāptavān

14.196

baiśvadevena vidhinā sa kṛtvāvaśyakaṃ gṛhe /
kalatrasahito bhoktuṃ prasthito 'paśyadarthinam

14.197

kṣutparītaḥ kṣudhākrāntaṃ sa taṃ dṛṣṭvātithiṃ dvijaḥ /
dadau svamaśanaṃ tasmai saṃtoṣaviṣadāśayaḥ

14.198

tadbhuktvā nābhavattasya kṣunnavṛttiryadārthinaḥ /
tadbhāryā tatsutaścāsmai tatsnuṣā ca dadau tadā

14.199

sarveṣāṃ bhojanenātha tṛptaḥ so 'tithirabravīt /
dharmastuṣṭo 'smi sattvena mahatī siddhirastu vaḥ

14.200

ityuktvāntarhite tasminvimānaistaraṇiprabhaiḥ /
saśarīrā divaṃ prāpuḥ sarve te ślāghyavṛttayaḥ

14.201

athāhaṃ saktugandhena samāhūto bilāśrayaḥ /
tāmucchiṣṭabhuvaṃ prāpto bhuktavānyatra so 'tithiḥ

14.202

tatpātrasalilaspṛṣṭamekaṃ pārśvamidaṃ mama /
luṭhitaṃ hemaruciraṃ jātaṃ puṇyairivāplutam

14.203

dvitīyapārśvacintā me kathaṃ haimaṃ bhavediti /
babhūva suciraṃ tasmātprāpto 'haṃ vasudhādhipam

14.204

dvijalakṣasahasrāṇāmiha bhojanabhūmiṣu /
bhrāntasyāpi na saṃjātaḥ ko 'pi kānto lavastanau

14.205

tasmānna saktuprasthasya samatāmarhati kratuḥ /
ityuktvā nakulaḥ prāyāccitrakāntiradarśanam

14.206

evaṃ yajñasahasrebhyaḥ śreyasī bhāvaśuddhatā /
manasaḥ kila vaimalyaṃ paraṃ brahma pracakṣate

14.207

agastyasya purā satre viprā dvādaśavārṣike /
śaśaṃsurbhāvinīṃ ghorāmanāvṛṣṭiṃ parasparam

14.208

tato 'gastyaḥ parityajya dravyayajñaṃ mahāmatiḥ /
cakāra stabdhamanasā dhyānayajñaṃ taponidhiḥ

14.209

sa eva vasusaṃpannaḥ sarvavitkṛtasaṃnidhiḥ /
kraturbabhūva yenendro vavarṣānandanirbharaḥ

14.210

śreyānsattvaviśuddhasya pāṇḍavasyābhavatkratuḥ /
kiṃ tu svakāryānnakulastatra cakre vimānanām

14.211

jijñāsurjamadagniṃ prāksvayaṃ krodhaḥ śvavigrahaḥ /
pasparśa jihvayā śrāddhe dhṛtaṃ hi piṭhire payaḥ

14.212

krodho 'yamiti vijñāya munistaṃ jñānalocanaḥ /
na śaśāpa tato bhītaḥ krodhaḥ kampākulo 'bhavat

14.213

tataste pitaraḥ kruddhā yeṣāṃ śrāddhe dhṛtaṃ payaḥ /
aśapansuciraṃ yena krodho nakulatāṃ yayau

14.214

avamānakathāṃ kṛtvā svayaṃ yaudhiṣṭhire kratau /
śāpakṣayaṃ prāpsyasīti tairevāsya kṛto 'vadhiḥ

14.215

***** nakulopākhyānam || 7 || *****
iti sakalanarendrairvandyamānasya rājño dvijajanaparipuṣṭaḥ sattvapuṣpaprakāraḥ /
śubhaphalanicayādyo yajñasaṃbhāramūlaścaritatarurudāraḥ satyaśākho rarāja

Original text: Bhāratamañjarī 6-19 · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc