Bhāratamañjarī 6-19 · Chapter 14
iti śāntiparvaṇi dānadharmāḥ samāptāḥ
samāptaṃ śāntiparva
Āśvamedhikaṃ parvan
nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam /
devīṃ sarasvatīṃ vyāsaṃ tato jayamudīrayet
yaśaḥ śaśāṅkośeṣe 'staṃ prayāte bhīṣmabhāsvati /
papāta dharmatanayaḥ śokamlānamukhāmbujaḥ
mohamūrcchākule tasminviṣaṇṇe saha bāndhavaiḥ /
śucaṃ saṃstambhya śanakairdhṛtarāṣṭrastamabravīt
uttiṣṭha pṛthivīpāla na dhairyaṃ hātumarhasi /
saṃsārāsāracaritaṃ munibhyaḥ śrutavānasi
śokasyāvasaro nāyaṃ svadharmādacyutasya te /
pāhi sattvasudhāsindho prajāpatiriva prajāḥ
śocitavyo mamaivāyaṃ kālaḥ samucito 'dhunā /
vidurasya giro yena na śrutāḥ sunayojjvalāḥ
ityukte dhṛtarāṣṭreṇa kṛṣṇaḥ kṣmāpālamabhyadhāt /
mā śucaḥ kṣatradharmeṇa labdhāṃ bhuṅkṣva mahīmimām
duḥkhibhyo hi palāyante dhairyāyattā vibhūtayaḥ /
yajasva vijayī rājanpāpaśaṅkāpanuttaye
aśvamedhena vidhinā yātastadyogyatāmasi /
etanmunivacaḥ śrutvā yajñe baddhamanorathaḥ
dhanamūlāṃ kriyaṃ matvā rājyakośamacintayat /
so 'tha sarvānsamāhūya kośādhyakṣānmakhotsukaḥ
tebhyaḥ śuśrāva sarvasvaṃ kṣayitaṃ yudhi kauravaiḥ /
aśvamedhe nirāśaṃ taṃ vijñāya draviṇaṃ vinā
uvāca karuṇāsindhurvyāso nirvāpayanniva /
maruttasya kṣitipateryajñaśeṣaṃ himācale
kāñcanaṃ vidyate bhūri yajñārthaṃ tadavāpsyasi /
śrutvaitatpāṇḍuputreṇa maruttasya mahīpateḥ
mahāyajñakathāṃ pṛṣṭaḥ provāca munipuṃgavaḥ /
mahīyasi manorvaṃśe mahatāṃ yaśasāṃ nidhiḥ
karaṃdhamakule śrīmānmarutto 'bhūnmahīpatiḥ /
tamandraḥ spardhate nityaṃ na sa śaknoti ceṣṭitaiḥ
yadā tadā manyutapto rahaḥ prāha bṛhaspatim /
karaṃdhamo 'bhavadyājyastvatpituḥ pṛthivīpatiḥ
kramāttavāpi tatsūnurmaruttastadguṇādhikaḥ /
kiṃtu taddarpasaṃgharṣādbhavantamahamarthaye
na yājakapadaṃ tasya gantavyaṃ bhavatādhunā /
ityarthito maghavatā tathetyūce bṛhaspatiḥ
adyaprabhṛti martyo me na yājya iti saṃvidā /
atrāntare narapatirmarutto vipulaṃ kratum
āhartuṃ kṛtasaṃkalpo bṛhaspatimupāyayau /
sa tenābhyarthito yatnādyājako 'stu bhavāniti
na cakārābhyupagamaṃ śakrapraṇayayantritaḥ /
pratyākhyātaḥ sa guruṇā rājā lajjānatānanaḥ
vrajanvinaṣṭasaṃkalpo dadarśa pathi nāradam /
nārado 'pi tamālokya pṛṣṭvā śrutvā ca tatkathām
uvāca tyaja saṃtāpaṃ mā rājanvimanā bhava /
saṃvartākhyo nidhirdhāmnāmanujo 'sti bṛhaspateḥ
svacchandacārī yogīndro vārāṇasyāṃ sa vartate /
saṃvartaḥ sa parijñeyo vrajethāḥ śaraṇaṃ tu tam
nivedito 'haṃ keneti pṛṣṭastena tvamānataḥ /
bravīthā nārado mahyaṃ tvāmihasthaṃ nyavedayat
kathayitvā prahṛṣṭaśca jvalitaṃ jātavedasam /
ityuktvā prārthayethāstaṃ yājakaṃ yajvanāṃ varaḥ
nāradenetyabhihite bhūpālo harṣanirbharaḥ /
taduktaṃ vidadhe sarvaṃ gatvā vāraṇasīṃ svayam
saṃtyaktonmattarūpaṃ sa prāpya taṃ yājakaṃ nṛpaḥ /
cakāra tadanujñātastapo himagirestaṭe
tapasā yajñavittārthī devamārādhya śaṃkaram /
anekameruvipulaṃ lebhe hema sa pārthivaḥ
haimeṣu sarvabhāṇḍeṣu raciteṣvatha śilpibhiḥ /
saṃpūrṇo yajñasaṃbhāraḥ prāvartata mahībhujaḥ
samṛddhimatulāṃ tasya yajñe jñātvā bṛhaspatiḥ /
saṃvartakaṃ yājakaṃ ca saṃtaptastanutāṃ yayau
sa śokakāraṇaṃ pṛṣṭaḥ śakreṇa mlānamānasaḥ /
maruttayajñavibhavaṃ bhrātṛspardhākulo 'vadat
tataḥ śatakratustasya prītye guruvatsalaḥ /
uvāca vahnimāhūya maruttaṃ vraja pārthivam
gatvā madvacasā vācyaḥ sa ca rājā tvayā kratau /
yathā saṃvartakaṃ tyaktvā bhavedyājyo bṛhaspateḥ
ityuktaḥ surarājena gatvā vahnirnarādhipam /
śakrasaṃdeśamavadanna ca rājābhyamanyata
tataḥ pratinivṛtto 'tha punargaccheti vajriṇā /
preritaḥ pāvako 'vādītsaṃvartabhayakampitaḥ
sa tatra brahmacārī māmūce saṃvartakaḥ krudhā /
tejorāśiḥ śapeyaṃ tvāṃ sameṣyasi punaryadi
śrutvaitatkātaro 'sīti taṃ jagāda puraṃdaraḥ /
jvalanaḥ pratyuvācātha taṃ kopahaviṣā jvalan
aho nu brahmakopāgnirahalyāvallabhasya te /
pramādādatha kopādvā mohādvā śakra vismṛtaḥ
sa yadā cyavanaḥ kopānmahādaṃṣṭraṃ mahāsuram /
asṛjattvadvadhāyograṃ tadā dhairyaṃ kva te gatam
duḥsahā brāhmaṇaruṣo nirdahanti jagatkṣaṇāt /
ukte hutāśaneneti na śaktaḥ kiṃcidabravīt
visṛṣṭaḥ punarindreṇa gandharvādhipatirnṛpam /
ūce guruṃ bhajasveti na ca rājā tamagrahīt
tataḥ kruddhaḥ svayaṃ vajrī garjangambhīraniḥsvanaḥ /
yajñāṅganaṃ narapatervyomnā meghairvṛto yayau
prabhāvenātha mahatā saṃvartasyogratejasaḥ /
śatamanyusamutsṛṣṭaṃ vajraṃ meghānsamāviśat
tanmantraśaktyā vivaśaḥ samāhūto 'tha vṛtrahā /
āyayau saha bhāgārhaistridaśaiḥ somapīthibhiḥ
pūjito 'tha maruttena śāntamanyuḥ śatakratuḥ /
yajñakriyāparikare paricaryāparo 'bhavat
tadājñayā surāḥ sarve yajñasaṃbhārakāriṇaḥ /
babhūvurbhūmipālasya nideśavaśagāściram
evaṃ tasyendrajayino rājñaḥ saṃvartatejasā /
nirvighnaḥ pūrṇatāṃ prāpa yajñaḥ kanakavarṣiṇaḥ
taccheṣadviṇena tvaṃ hayamedhamahāmakham /
prayataḥ prāpnuhītyuktāva virarāma munīśvaraḥ
***** saṃvartamaruttīyam || 1 || *****
kṛṣṇenāśvārasyamāno 'tha munibhirbhrātṛbhistathā /
aśvamedhadhṛtodyogo dhṛtiṃ lebhe yudhiṣṭhiraḥ
draṣṭuṃ tataḥ prajākāryaṃ pravṛtte dharmanandane /
antardadhe tamāmantrya sarvaṃ tanmunimaṇḍalam
hemaratnalatākānte vikāsikanakāmbuje /
atha kṛṣṇau sabhodyāne svairaṃ prītyā vijahvatuḥ
kathānte tatra kaṃsāriṃ subhadrāvallabho 'vadat /
yuddhārambhe tvayoktaṃ yatsarvaṃ tanmama vismṛtam
visṛṣṭaṃ paramārthajña jñānaṃ tatpunarucyatām /
ityuktaḥ pāṇḍuputreṇa viṣaṇṇaḥ keśavo 'bravīt
aho tvayāvadhānena na śrutaṃ tadabuddhinā /
na śakyate punarvaktuṃ tathāpi śrūyatāmidam
brāhmaṇena purā kaścijjīvanmuktadaśāṃ śritaḥ /
siddhaḥ pṛṣṭo 'vadatsarvaṃ vijñāya bhavavibhramam
asminnasatyasaṃghāte bhūtānāṃ pāñcabhautike /
guṇairnibaddhaḥ pakṣīva jīvastiṣṭhati pañjare
ahaṃkāraikasārāṇāṃ dehināṃ vismṛtātmanām /
cakravatparivartante sukhaduḥkhakṣayodayāḥ
dehānte karmasaṃsargājjantavaḥ śubhaduṣkṛtaiḥ /
tārārūpā vimānāni bhajante narakāṇi vā
tato bhogakṣaye garbhaṃ jarāyupariveṣṭitam /
śukrarūpo viśatyātmā yonyāṃ śoṇitasaṃplutaḥ
niḥśvāsāgrairyathā vāri līyate darpaṇodare /
nirdhūtasya yathā vahnerūṣmā vyomni prasarpati
yathā vā kusumāmodaḥ praviśatyantare 'nile /
rāgaḥ saṃkrāntimāyāti sarandhre sphaṭike yathā
tathā durlakṣyasaṃcāro garbhamātmā pradhāvati /
bibhrāṇo vāsanāmantaḥ śītasparśamivānilaḥ
jātasya jāyate tasya vardhamānasya vardhate /
tṛṣṇātanturbhi(rvi)sasyeva śuṣyato na tu śuṣyati
vivekādduḥkhasaṃyogādvairāgyaṃ gāḍhamāśritaḥ /
nāhamasasmīti mantreṇa mucyate brahmadīkṣitaḥ
pūrvaṃ bhāveṣu nirvāṇastataḥ kāraṇavṛttiṣu /
nirālambadaśāmetya yogī brahmaṇi līyate
sarvataḥ pāṇicaraṇaṃ sarvavyāpinamavyayam /
ātmānaṃ sa parijñāya satyāmetāṃ bhavasthitim
ityuktvā brāhmaṇaṃ siddhaḥ sahasāntaradhīyata /
idamanyacca kaunteya śreyase prayataḥ śṛṇu
uvāca brāhmaṇī kācidbhartāraṃ vijane purā /
gamiṣyāmi gatiṃ sādhvī kāmahaṃ tvatparāyaṇā
iti pṛṣṭastayā viprastāmuvāca smitānanaḥ /
agnirvaiśvānaro nāma sthito 'ntaḥ kila dehinām
indriyāṇi manobuddhistasya saptārciṣa smṛtāḥ /
viṣayāścāsya samidho bhoktāraḥ sapta cartvijaḥ /
tasminhate sarvamidaṃ jāyate ca punaḥ punaḥ
indriyāṇīva manaso manasteṣāṃ ca sarvadā /
parasparopakāreṇa prīyate dehasaṃgame
manobuddhiprabhṛtayaḥ saptendriyamṛgāḥ purā /
atarkeṇaiva nihatā rājñā yogamayaiḥ śaraiḥ
jitendriyasya no kiṃcididaṃ tasyaiva cākhilam /
viṣayā viṣayasyeti janako vipramabhyadāt
tasmādasaktamanasā dṛṣṭvā sarvamidaṃ mayā /
tyaktaṃ parāvarajñena bhavāvirbhāvaśāntaye
gatistavāpi kalyāṇi madbhāvasadṛśī sadā /
brahmāraṇīsamudbhūtaṃ jānīhi jñānapāvakam
etatpatyurvacaḥ śrutvā brāhmaṇī tattvadarśinī /
kṣetrakṣetrajñavijñānaṃ paraṃ prāvīṇyamāyayau
śrutvaitadarjunaḥ kṛṣṇaṃ babhāṣe vismayākulaḥ /
yogīndro brāhmaṇaḥ ko 'sau kvāste vā sā ca tadvadhūḥ
ityuktaḥ kaiṭabhārātiḥ punarūce dhanaṃjayam /
śiṣyeṇa pṛṣṭaḥ sarvajñaḥ purā gururabhāṣata
bṛhaspatiprabhṛtibhirmunīndraiḥ sarvadarśibhiḥ /
śruteyaṃ bhavavicchedakathā proktā svayaṃbhuvā
guṇatrayanibaddhānāṃ karmabhedavikāriṇām /
bhāvo 'yaṃ prāṇināṃ śaśvadalpo 'pyāyātyanalpatām
vicitraḥ kila sargo 'yamahaṃkārādvinirgataḥ /
tasminneva layaṃ yāti śvabhre puṣpacayo yathā
janmāntaraśatābhyāsādantaraṅgatvamāgataḥ /
ahaṃkāraḥ sa manaso līlayā kena bhedyate
avidyā tānavenaiva śanaiḥ saṃnyastakarmaṇaḥ /
vikalpadvaṃdvaviratau jñānālokaḥ prajāyate
jñānāgninā pravṛddhena dagdhvā bhavaviṣadrumam /
sarvagranthivinirmuktaḥ paramāmṛtamaśnute
iti brahmoditaṃ jñānaṃ śiṣyāya guruṇā purā /
nānānidarśanopetaṃ kathitaṃ bhavaśāntaye
ahameva guruḥ pārtha śiṣyaśca tvaṃ samo mama /
ityuktvā jñānasarvasvaṃ virarāma janārdanaḥ
***** anugītāḥ || 2 || *****
tato vihṛtya suciraṃ prītyā kṛṣṇaḥ kirīṭinā /
dvārakāgamane cakre matiṃ bandhujanotsukaḥ
sa gatvā nṛpamāmantrya dhṛtarāṣṭraṃ ca sānugam /
āśvāsya kṛṣṇāṃ kuntīṃ ca praṇamyādāya cānujām
aśvamedhe sameṣyāmi punaḥ kṛtveti saṃvidam /
dārukapreritarathaḥ pratasthe garuḍadhvajaḥ
sa vrajansātyakisakhastejorañjitadiṅmukhaḥ /
uttaṅkaṃ tapasāṃ rāśimāluloke muniḥ pathi
taṃ dṛṣṭvā sādaraṃ śauriḥ praṇamya racitāñjaliḥ /
kuśalaṃ vītavairāṇāṃ papracchāśramavāsinām
uttaṅko 'pi hariṃ dṛṣṭvā prītipūrvamanāmayam /
ūce kaccittvayā sāmnā rakṣitaṃ bhārataṃ kulam
kaccidduryodhano rājā dharmaputraśca sānugau /
sthitau vigatasaṃgharṣau tvadbuddhyā paitrike pade
ityuttaṅkena govindaḥ pṛṣṭastaṃ pratyabhāṣata /
bhāratānāṃ mune yatnaḥ paraḥ saṃdhau kṛto mayā
hitamukto 'pi bahuśaḥ kauravo vidurādibhiḥ /
na jagrāha kṛtāntena daivena ca vimohitaḥ
nirbandhātkururājasya rādheyamunivartinaḥ /
nihatāḥ pārthivāḥ sarve śeṣāḥ pañcaiva pāṇḍavāḥ
etcchrutvā muniḥ kopājjvalitānalasaṃnibhaḥ /
tamūce vakramanasā te tvayaiva nipātitāḥ
śaktenāpi tvayā kṛṣṇa yasmātpārthahitaiṣiṇā /
upekṣitaḥ kṣayo ghorastasmācchāpaṃ dadāni te
uttaṅkenetyabhihite babhāṣe kaiṭabhāntakaḥ /
jānāmi tejasāṃ rāśiṃ tvāmuttaṅka taponidhim
kiṃtu nārhasi kopena tīvraṃ kartuṃ tapovyayam /
tamo hi duḥsahaṃ ghoraṃ krodho mṛtyuḥ śarīriṇām
nādyāpi naṣṭamoho 'si nanu nādyāpi paśyasi /
kiṃ na jānāsi māṃ sarvaṃ sarvavyāpinamavyayam
sarvadevamayaḥ kartā viśvātmā jagatāmaham /
ityukte puṣkarākṣeṇa śāntakopo 'bravīnmuniḥ
jāne tvāṃ kiṃ tu taddivyaṃ draṣṭumicchāmi te vapuḥ /
ityarthito munīndreṇa viśvāviṣkāralīlayā
śaktiprakāśaparipūritasaṃvidagre rekhāsphuraddruhiṇarudramahendracandram /
dhāmatrayottaramanaśvaramaiśvaraṃ ta ddṛṣṭvā vapurmunivaro 'bhavadastamohaḥ
tataḥ stotrairuttaṅkena viṣṇurbhaktyā namaskṛtaḥ /
tadgirā svavapuḥ saumyaṃ tadeva punarādade
saṃnidhi te vidhāsyāmi sarvataḥ smaraṇānmune /
ityuktvā taṃ samāmantrya prāyādgaruḍaketanaḥ
tataḥ kadācitsa munirjalārthī marudhanvasu /
carandadarśa caṇḍālaṃ dhanuṣpāṇiṃ jalapradam
gṛhāṇetyasakṛttena prārthito 'pi muniryadā /
na jagrāhāśuci jalamuttaṅko 'ntardadhe tadā
tataḥ sametya bhagavānsvayaṃ viṣṇustamabravīt /
mune madvacasā śakraḥ sudhāṃ tvāṃ dātumāyayau
jalado na sa cāṇḍālo mithyā śaṅkā tavābhavat /
pratyākhyātaḥ sa yanmohānna tadyuktaṃ tvayā kṛtam
adhunā madvarātte 'stu sāmṛtairjalanirjharaiḥ /
pūriteyaṃ marumahī nigadyeti yayau hariḥ
evaṃ mahāprabhāvo 'sāvuttaṅko yaśasāṃ nidhiḥ /
durlabhaṃ darśanaṃ viṣṇoḥ sānugrahamavāptavān
āsādya paramaṃ jñānaṃ yaḥ purā gurusevayā /
taddakṣiṇārthī prayayau rājñaḥ pauṣasya mandiram
kuṇḍale prāpya rucire vitīrṇe pauṣabhāryayā /
hṛte ca dṛṣṭvā nāśena jīviteśarasātalam
jitvā nāgānsamāsādya te purā ratnakuṇḍale /
yo dadau gurubhāryāyai kṛtakṛtyo babhūva ca
***** uttaṅkaviśvarūpadarśanam || 3 || *****
yāte dvāravatīṃ kṛṣṇe yādavānandadāyini /
yudhiṣṭhiraḥ sahāmātyo yajñakāryamacintayat
sa gatvā sānujaḥ śailaṃ śrīkaṇṭhadayitaṃ śanaiḥ /
ārādhya tapasā rudraṃ devadevaṃ pinākinam
upahāreṇa vidhinā muhūrte śubhaśaṃsini /
abhyarcya guhyakādhīśaṃ maṇibhadraṃ ca sānugam
munibhistarpite vahnau dhaumyena ca purodhasā /
lebhe pāṇaḍusutaḥ śrīmānmaruttanihitaṃ nidhim
pṛthupramāṇarūpāṇi bhāsvanti vividhāni ca /
hemabhāṇḍasahasrāṇi ratnabhāraśatāni ca
uṣṭrāṇāṃ śakaṭānāṃ ca hayānāṃ kariṇāṃ tathā /
daśalakṣāṇi tadvittamanayaddhastināpuram
mahiṣāṇāṃ svarāṇāṃ ca puruṣāṇāṃ gavāṃ tathā /
na babhūva tadā saṃkhyā vahatāṃ bhūri kāñcanam
akṣayyaṃ kośamādāya prāpte 'tha svapuraṃ nṛpe /
sahito vṛṣṇibhiḥ sarvairāyayau madhusūdanaḥ
etasminneva samaye saubhadramahiṣī sutam /
droṇaputrāstranirdagdhamasūta gatajīvitam
uttarāyāḥ suto jātaḥ strīṇāmityutsavasvanaḥ /
vyasurvyasuścetyabhavatsa eva rodanadhvaniḥ
bālapravālakalikākomalāvayave śiśau /
jāte nirjīvite śokānmumoha jananījanaḥ
tataḥ kuntī subhadrā ca sametya karuṇānidhim /
bāṣpasaṃdigdhayā vācā rukmiṇīpatimūcatuḥ
svasreyasya yaśomūrterabhimanyoḥ priyasya te /
bālasya bālastanayo jāto 'dya gatajīvanaḥ
karuṇārdre niśamyaitadbhagavānbhūtabhāvanaḥ /
viveśa sūtikāveśma śauriḥ kalaśabhūṣitam
ratnadīptāṃśukapiśaṃ dīptauṣadhiśatācitam /
mantrairbhiṣagbhiḥ śikhinā śastrairastraiśca rakṣitam
athottarā prāpya saṃjñāṃ śītavāribhirukṣitā /
tamaṅke śiśumādāya vilalāpa hareḥ puraḥ
tato jaladagambhīraghoṣaḥ śaurirabhāṣata /
dṛśā pīyūṣavarṣiṇyā vilokya śanakaiḥ śiśum
satyāddvijebhyo dharmācca yathā nānyatpriyaṃ mama /
tena satyena bālo 'yamastramukto 'dya jīvatu
mādhavenetyabhihite labdhajīvaḥ sa bālakaḥ /
sūryāṃśubhiriva spṛṣṭo babhūvāmbujakorakaḥ
tataḥ pravṛtte vipule sahasā nagarotsave /
nabhaścarāṇāmapyāsītyasādhu sādhviti niḥsvanaḥ
parikṣīṇe kurulaye yasmājjāto 'yamarbhakaḥ /
tasmātparīkṣinnāmnāstu jagādetyatha keśavaḥ
***** pirakṣijjanma || 4 || *****
vyāsājñayā tato rājño yajñayogyo mahādhanaḥ /
prāvartatoruratnāḍhyaḥ saṃbhāro bahukautukaḥ
athotsṛjya vidhānena kṛṣṇaśāraṃ turaṅgamam /
rakṣitaṃ pāṇḍuputreṇa svayaṃ gāṇḍīvadhanvanā
babhūva caitraśuklānte dīkṣito dharmanandanaḥ /
hemamālādharo daṇḍī muṇḍaḥ kṛṣṇājināvṛtaḥ
tatastrigartaviṣayaṃ prāpte yajñaturaṅgame /
rājaputrairabhūdyuddhaṃ tumulaṃ savyasācinaḥ
yudhiṣṭhirājñā tasyābhūnna hantavyā nṛpā iti /
tāṃ smarannāvadhīdbhūpānsa vijigye tu kevalam
prāgjyotiṣeśvaraṃ vīraṃ bhagadattātmajaṃ yudhi /
tribhirdinairvajradattaṃ jitvā kuñjarayodhinm
saindhavairakarodyuddhaṃ suciraṃ krūrayodhibhiḥ /
pādacārī raṇe pārtho rathakuñjaravartibhiḥ
pautraṃ jayadrathasyātha śiśumādāya duḥśalā /
savyasācinamāsādya babhāṣe sāśrulocanā
bhrātastvayi samāyāte tvannāmaiva niśamya me /
putro jāyadrathiryātaḥ pañcatāṃ sphaṭitāśayaḥ
tatsuto mama pautro 'yaṃ svasrayatanayastava /
rakṣyaḥ sarvātmanetyuktvā ruroda dhṛtarāṣṭrajā
viṣaṇṇāstāṃ samāśvāsya pārtho bāṣpārdralocanaḥ /
nindannijāṃ kṣattrajātiṃ jagāma turagānugaḥ
śvetāśvamaśvagoptāraṃ maṇipūrapuraṃ tataḥ /
prāptaṃ pratyudyayau rājā tatputro babhruvāhanaḥ
pūjāmādāya tanayaṃ namraṃ dṛṣṭvā puraḥ sthitam /
yuddhārthī śakratanayo nābhyanandatkṛtāñjalim
dṛṣṭvā māṃ sāyudhaṃ prāptaṃ sāmnā pratyudyato 'si kim /
dhiktvāmakṣattriyaṃ bhīrumityūce taṃ dhanaṃjayaḥ
atrāntare mahīṃ bhittvā samutthāyoragāṅganā /
bhartuḥ pāṇḍusutasyāgre babhāṣe babhruvāhanam
yuddhena tuṣyati pitā tavāyaṃ subhaṭapriyaḥ /
vīrasaṃtānasaphalā śauryaśrīrabhimāninām
ityuktaḥ sa tayā dhanvī rathaṃ hemaharidhvajam /
āruhyāmuktakavacaḥ pitaraṃ yoddhumāyayau
tataḥ śaraśatairviddhastena śrānto dhanaṃjayaḥ /
ānandanirbharastasya praśaśaṃsa parākramam
gāṇḍīvadhanvanā muktānnārācānvajragauravān /
aprāptāneva ciccheda śaraiścitrāṅgadāsutaḥ
athonmamātha putrasya syandanaṃ śakranandanaḥ /
hemapattralatācitramudyānamiva mārutaḥ
vilokya virathaṃ putraṃ yudhyamānamasaṃbhramam /
mandaprayatnaśithilānprāhiṇodvijayaḥ śarān
atha tīkṣṇena hṛdaye pattriṇā babhruvāhanaḥ /
vajreṇevācalabhidā jaghāna śvetavāhanam
avadhye sarvabhūtānāṃ putreṇa nihater'june /
nādo babhūva gagane hā heti tridivaukasām
pitaraṃ patitaṃ dṛṣṭvā śakraketumiva kṣitau /
mumoha nindannātmānaṃ tyaktacāpor'junātmajaḥ
atha citrāṅgadābhyetya putreṇa nihataṃ patim /
vilokya śokasaṃpannā vilalāpa sumadhyamā
aho bata cirādetya jāyāyā mama mandiram /
āryaputra tvayātithyaṃ prāptaṃ putrādbalīyasaḥ
aho nu hatabhāgyāhaṃ ciraviproṣitaṃ patim /
tvāṃ prāptaṃ nayanānandaṃ paśyāmi nihataṃ kṣitau
ityuktvā gāḍhamāliṅgya sā patiṃ bāṣpagadgadā /
ulūpī nāgatanayā bhuvi citrāṅgadāpatat
labdhasaṃjño 'tha śokārtaḥ pralapanbabhruvāhanaḥ /
śarīratyāganiyamaṃ cakre kilbiṣakūṇitaḥ
tataḥ pradadhyau manasā nāgī saṃjīvanaṃ maṇim /
sa ca dhyātastayā satyā nāgalokātsamāyayau
spṛṣṭo 'tha hṛdaye tena jīvitaṃ prāpya phalguṇaḥ /
citrāṅgadā ca sahasā śokaṃ tyaktvā hriyaṃ yayau
tato nivedya vṛttāntaṃ jagāda bhujagātmajā /
ulūpī dhairyaladhiṃ suptotthicamivārjunam
śāpo bhīṣmavadhādeṣa dattaste vasubhiḥ purā /
ko 'nyathā tvāṃ raṇe śakto jetuṃ nirjitadhūrjaṭim
matpitā mayi vātsalyācchāpitā vasavaśca te /
ūcustvacchāpanirvāṇaṃ ratnametanmahāprabham
śrutvaitadvismitaḥ pārtho nāgīṃ citrāṅgadāṃ tathā /
parisāntvya śanaiḥ pūjāṃ jagrāha tanayārpitām
tatastaṃ dayitaṃ vīraḥ putramāmantrya pāṇḍavaḥ /
hayānusārī babhrāma vasudhāmabdhimekhalām
sa jitvā magadhādhīśaṃ jarāsaṃdhātmajātmajam /
vaṅgānpuṇḍrānkirātāṃśca dākṣiṇātyānsamāgadhān
gāndhārānsaubalasutānrājaputrānprahāriṇaḥ /
āgantavyaṃ makhe rājñaḥ sarvairityādideśa tān
tataḥ pratinivṛttena turagena sahārjunaḥ /
viveśa pūjitaḥ pauraurvijayī hastināpuram
***** hayotsargaḥ || 5 || *****
tataḥ pravṛtte vidhivadyajñe kanakavarṣiṇaḥ /
rājño munijanākīrṇe prāpteṣvakhilarājasu
jananyā saha bhūpāle saṃprāpte babhruvāhane /
sādaraṃ phalguṇaprītyā pūjite pāṇḍunandanaiḥ
niḥśeṣakalmaṣaploṣadivyadīkṣākṛtakṣaṇaḥ /
kriyāmahīnāṃ vidadhe svayaṃ satyavatīsutaḥ
haimaṃ tatrābhavatsarvamiṣṭakācayanādikam /
yūpabhāṇḍaghanasthālīparyaṅkagṛhatoraṇam
devarṣisiddhagandharvakiṃnarā maṅgalaṃ jaguḥ /
karmāntareṣu yajñasya nanṛtuścāpsarogaṇāḥ
śamite paśusaṅghe ca turagaṃ brāhmaṇottamāḥ /
ālabhanta yathāśāstramupasaṃrodhya pārṣatīm
tataste yājakāstatra vapāmuddhṛtya vājinaḥ /
śrapayitvā śubhaṃ dhūmaṃ pāṇḍavebhyo nyavedayan
tataḥ pūrṇe na vidhinā vyāsāya pṛthivīpatiḥ /
catuḥsamudrarasanāṃ pṛthivīṃ dakṣiṇāṃ dadhau
dattvātha hemakoṭīnāṃ koṭiṃ tadvacasā nṛpaḥ /
brāhmaṇebhyaḥ punaḥ kṣoṇīṃ jagrāha muninārpitām
pūjayitvā narendreṇa mānārheṣvatha rājasu /
visṛṣṭeṣvabhavatko 'pi brahmasaṅghamahotsavaḥ
babhūvustatra vāhinyo madhunaḥ kṣīrasarpiṣām /
babhuśca kulaśailābhā bhakṣyā modakarāśayaḥ
dvijebhyo dīyamāneṣu hemaratneṣu bhūbhujā /
śakrāyudhairiva vyāptā diśo daśa cakāśire
dhṛtarāṣṭraḥ saviduraḥ sañjayaḥ subalātmajāḥ /
tasthurdaivatavattatra pūjyamānā mahībhujā
***** yajñaḥ || 6 || *****
atrāntare hemacitrapārśvo bilamukhodgataḥ /
nakulo laghusaṃcāro yajñabhūmimupāyayau
sa manuṣyagirā prāha janayañjanakautukam /
aho nu saktṛprasthena na tulyo 'yaṃ mahāmakhaḥ
nūnaṃ dānakaṇaḥ śuddhaḥ kṛśo 'pi prathate nṛṇām /
nūnaṃ bahudraviṇatā mithyaivotsavaḍambaraḥ
iti bruvāṇaḥ pṛṣṭo 'sau viprairvismayanirbharaiḥ /
uvāca sraktuprasthasya māhātmyaṃ śrūyatāṃ dvijāḥ
śilocchavṛttirabhavatkurukṣetre purā dvijaḥ /
viśuddhasattvadraviṇaḥ kṛśo bahukuṭumbakaḥ
ghore kadāciddurbhikṣe kṣīṇavṛttiścireṇa saḥ /
kṛcchrātkṣetraśataṃ bhrāntvā saktuprasthamavāptavān
baiśvadevena vidhinā sa kṛtvāvaśyakaṃ gṛhe /
kalatrasahito bhoktuṃ prasthito 'paśyadarthinam
kṣutparītaḥ kṣudhākrāntaṃ sa taṃ dṛṣṭvātithiṃ dvijaḥ /
dadau svamaśanaṃ tasmai saṃtoṣaviṣadāśayaḥ
tadbhuktvā nābhavattasya kṣunnavṛttiryadārthinaḥ /
tadbhāryā tatsutaścāsmai tatsnuṣā ca dadau tadā
sarveṣāṃ bhojanenātha tṛptaḥ so 'tithirabravīt /
dharmastuṣṭo 'smi sattvena mahatī siddhirastu vaḥ
ityuktvāntarhite tasminvimānaistaraṇiprabhaiḥ /
saśarīrā divaṃ prāpuḥ sarve te ślāghyavṛttayaḥ
athāhaṃ saktugandhena samāhūto bilāśrayaḥ /
tāmucchiṣṭabhuvaṃ prāpto bhuktavānyatra so 'tithiḥ
tatpātrasalilaspṛṣṭamekaṃ pārśvamidaṃ mama /
luṭhitaṃ hemaruciraṃ jātaṃ puṇyairivāplutam
dvitīyapārśvacintā me kathaṃ haimaṃ bhavediti /
babhūva suciraṃ tasmātprāpto 'haṃ vasudhādhipam
dvijalakṣasahasrāṇāmiha bhojanabhūmiṣu /
bhrāntasyāpi na saṃjātaḥ ko 'pi kānto lavastanau
tasmānna saktuprasthasya samatāmarhati kratuḥ /
ityuktvā nakulaḥ prāyāccitrakāntiradarśanam
evaṃ yajñasahasrebhyaḥ śreyasī bhāvaśuddhatā /
manasaḥ kila vaimalyaṃ paraṃ brahma pracakṣate
agastyasya purā satre viprā dvādaśavārṣike /
śaśaṃsurbhāvinīṃ ghorāmanāvṛṣṭiṃ parasparam
tato 'gastyaḥ parityajya dravyayajñaṃ mahāmatiḥ /
cakāra stabdhamanasā dhyānayajñaṃ taponidhiḥ
sa eva vasusaṃpannaḥ sarvavitkṛtasaṃnidhiḥ /
kraturbabhūva yenendro vavarṣānandanirbharaḥ
śreyānsattvaviśuddhasya pāṇḍavasyābhavatkratuḥ /
kiṃ tu svakāryānnakulastatra cakre vimānanām
jijñāsurjamadagniṃ prāksvayaṃ krodhaḥ śvavigrahaḥ /
pasparśa jihvayā śrāddhe dhṛtaṃ hi piṭhire payaḥ
krodho 'yamiti vijñāya munistaṃ jñānalocanaḥ /
na śaśāpa tato bhītaḥ krodhaḥ kampākulo 'bhavat
tataste pitaraḥ kruddhā yeṣāṃ śrāddhe dhṛtaṃ payaḥ /
aśapansuciraṃ yena krodho nakulatāṃ yayau
avamānakathāṃ kṛtvā svayaṃ yaudhiṣṭhire kratau /
śāpakṣayaṃ prāpsyasīti tairevāsya kṛto 'vadhiḥ
***** nakulopākhyānam || 7 || *****
iti sakalanarendrairvandyamānasya rājño dvijajanaparipuṣṭaḥ sattvapuṣpaprakāraḥ /
śubhaphalanicayādyo yajñasaṃbhāramūlaścaritatarurudāraḥ satyaśākho rarāja
Original text: Bhāratamañjarī 6-19 · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0