ભારતમઞ્જરી · અધ્યાય 12

ઇતિ ક્ષેમેન્દ્રવિરચિતાયાં ભારતમઞ્જર્યાં સૌપ્તિકપર્વ
સ્ત્રીપર્વન્
નારાયણં નમસ્કૃત્ય નરં ચૈવ નરોત્તમમ્ ।
દેવીં સરસ્વતીં વ્યાસં તતો જયમુદીરયેત્

ગાન્ધારી ધૃતરાષ્ટ્રશ્ચ રાજા વ્યાકુલમાનસૌ ।
હતાવથ સુતાન્દ્રષ્ટું સોત્કણ્ઠાવિવ જગ્મતુઃ

તત્ર તૌ વિલપન્તૌ ચ ક્ષિપન્તૌ ચ તનું ભુવિ ।
ભગવાનથ ચાભ્યેત્ય પારાશર્યો વ્યલોકયત્

સ દીનં પતિતં ભૂમૌ હતપુત્રં નરેશ્વરમ્ ।
વિદુરેણ સહોવાચ કૃષ્ણેન ચ કૃપાકુલઃ

અભાવઃ પ્રાક્ચ પશ્ચાચ્ચ દેહિનાં સતતં સ્થિતઃ ।
તેષુ મધ્યવિકારેષુ કઃ શ્નેહં કર્તુમર્હસિ

અપારે ઽસ્મિન્ભવામ્ભોધૌ ભવન્તિ ન ભવન્તિ ચ ।
જલબુદ્બુદવત્સર્વે કર્મયોગેન જન્તવઃ

સત્યં ભૂભારશાન્ત્યર્થમજાયત સુયોધનઃ ।
સ ચ યાતસ્તથા કૃત્વા કસ્ત્વં તસ્ય સ કસ્તવ

નરેન્દ્ર મા કૃથાઃ શોકં પ્રવૃત્તે ઽસ્મિન્મહાલયે ।
પ્રતીપમેતિ યાતાનાં કણિકાપિ ન પાર્ષદામ્

આયાસાય પ્રયાસો ઽયં શોકવ્યસનસંભવઃ ।
અધુના દુઃખવૃક્ષાણાં સ્નેહો મૂલં નિવાર્યતામ્

નમઃ કાલાય યઃ કો ઽપિ વિદ્યતે મૃત્યુના વૃતઃ ।
કાયો વાર્ધકમાયાતિ સ્વયં યેન શરીરિણામ્

આત્માપરાધાત્પુત્રાસ્તે કાલેન કવલીકૃતાઃ ।
તસ્માન્ન પાણ્ડપુત્રેભ્યઃ કિલ્બિષાત્ક્રોદ્ધમર્હસિ

ધર્મનિત્યાઃ કૃતધિયસ્તે ધર્મેણ ક્ષતાસ્તવ ।
પાણ્ડવા ભ્રાતરં સ્મૃત્વા કાલુષ્યં તેષુ મા કૃથાઃ

ગાન્ધારીં બ્રૂહિ સહસા મોહે મજ્જતિ નો યથા ।
એષૈવોક્તવતી પૂર્વં જયે ધર્મો નિબન્ધનમ્

ઇતિ તેષાં ગિરા ક્ષિપ્રં સમોહં કૌરવેશ્વરમ્ ।
દ્રષ્ટુમભ્યાયયુઃ પાર્થા લજ્જાનમ્રશિરોધરાઃ

આલિલિઙ્ગ તતો રાજા પ્રજ્ઞાચક્ષુર્યુધિષ્ઠિરમ્ ।
ભીમં માયામયં પશ્ચાત્કૃષ્ણબુદ્ધ્યા વિવર્ધિતમ્

આયયૌ મારુતિર્દ્વેષાદ્ભુજાભ્યાં તેન પીડિતઃ ।
પ્રયયૌ કણશસ્તેન સર્વે વિસ્મયમાયયુઃ

ધર્મસૂનુસ્તતો વૃદ્ધાં પ્રણનામ પતિવ્રતામ્ ।
ગાન્ધારીં ભર્તૃસાદૃશ્યાત્સદા વસ્ત્રાવૃતેક્ષણામ્

અધો નિપતિતસ્તસ્યાઃ પાદયોર્ધર્મનન્દનઃ ।
દદાહાઙ્ગુષ્ઠયુગલં દૃષ્ટિકોપાનલાકુલઃ

તતો હતાનાં દુઃખાર્તા વલ્લભા જગતીભુજામ્ ।
રણમધ્યં પ્રતિયયુર્ગાન્ધારી ચ સ્નુષાકુલા

વિલપ્ય કરુણં તત્ર વિહ્વલા સુબલાત્મજા ।
બભાષે કેશવં સાસ્રા દિવ્યદૃષ્ટિઃ પતિવ્રતા

પશ્યૈતાન્કૃષ્ણ મત્પુત્રાન્સીમન્તિન્યો રણે હતાન્ ।
શોચન્તિ યાઃ પુરા દૃષ્ટા ન સૂર્યેણ ન ચેન્દુના

પશ્યાન્તઃપુરચારીભિરપ્સરોભિરિવાવૃતઃ ।
સંમુખં નિહતઃ શૂરો ભગ્નોરુસ્તનયો મમ

હતનાગાં હતાશ્વાં ચ સુયોધનવધૂરિયમ્ ।
ક્ષ્માં સપત્નીમિવાલોક્ય પશ્ય મૂર્ચ્છામુપાગતા

લબ્ધસંજ્ઞા શનૈરેષા પરિમૃજ્ય રજશ્ચિરમ્ ।
રાજરાજસ્ય મહિષી પરિપૃચ્છતિ વલ્લભમ્

ઉત્સઙ્ગે મામિવાદાય રત્નાંશુકવતીં ગદામ્ ।
દોર્ભ્યાં ચ ભુવમાલિઙ્ગ્ય કથં સુપ્તો ઽસિ ભૂપતે

ન તે કનકપર્યઙ્કે વિલાસશયને વૃતા ।
અસ્મિન્નરપતે સુપ્તા રક્તક્ષીબા કથં શિવા

એષઃ દુઃશાસનઃ શેતે પ્રિયો રમ્યસ્તવાનુજઃ ।
નિપીતં રાક્ષસેનેવ યસ્ય ભીમેન શોણિતમ્

અયં તે દયિતઃ પુત્રો લક્ષ્મણઃ શત્રુણા હતઃ ।
સજીવ ઇવ વક્તું ત્વં નાથ કિંચિત્સમીહતે

દન્તસ્તમ્ભાવિવ ભ્રષ્ટાવનઙ્ગઙ્ગનતોરણૌ ।
સરલૌ પાતિતાવત્ય(?) મન્યેતે કાલદન્તિના

અયં તે મૌલિરુચિતશ્ચિરં મૂર્ધ્નિ સુખોષિતઃ ।
રોચિષ્ણુરિહ વિભ્રષ્ટઃ સ્પૃષ્ટઃ કાન્તિપરિક્ષયાત્

પાદાભ્યાં રુધિરાર્દ્રાભ્યાં રણસંચારિણસ્તવ ।
વાન્તેવ સતતા પીતા રાજચૂડામણિચ્છવિઃ

લોકપાલે ત્વયિ દિવં યાતે નન્દનકૌતુકાત્ ।
ધન્યાભિમાનિતેવૈકા કીર્તિસ્ત્વદનુયાયિની

ભ્રાજિષ્ણુરત્નવલયે દોષ્ણિ કર્પૂરપાણ્ડુરે ।
કસ્યાન્યસ્ય મહી યાતુ શેષવિશ્રાન્તિનિર્વૃતિમ્

યઃ સ કઙ્કણ્ઝાઙ્કારૈર્વ્યજનૈર્વિજિતો નૃપઃ ।
ક્રવ્યાદપક્ષિવાતેને સો ઽયમદ્યાપિ વીજ્યતે

ઇતિ દુર્યોધનવધૂં ક્રોશન્તીં કૌરવસ્ત્રિયઃ ।
સમાકૃષ્ય વિવેષ્ટન્તે પતિતાઃ પશ્ય ભૂતલે

ઇતઃ સુભદ્રા સૌભદ્રં પુત્રકં પુત્રવત્સલા ।
પરિમાર્ષ્ટિ રજોદિગ્ધં સ્તનૌ દાતુમિવોદ્યતા

અઙ્કે શશાઙ્કસદૃશં કૃત્વેયં પત્યુરુત્તરા ।
વદનં બાષ્પધારાભિઃ પ્રક્ષાલ્ય પરિપૃચ્છતિ

અયિ નાથ તથા તત્તદુક્ત્વા પ્રણયપેશલમ્ ।
ભૂમિમાલિઙ્ગ્ય કિં શેષે પ્રિયામદ્ય વિહાય મામ્

ગાણ્ડીવધન્વનઃ પુત્રશ્ચક્રપાણેઃ સ્વસુઃ સુતઃ ।
ત્વં શક્રસદૃશઃ શૌર્યે કથમેકો હતઃ પરૈઃ

ઇદં તે વદનં કાન્તં કમલાકમલોપમમ્ ।
નૂનમાપાસ્યતિ સ્મેરં ધન્યઃ સ્વર્ગવધૂજનઃ

નન્વનઙ્ગતયાનઙ્ગસ્ત્વય્યભૂન્નોપમાસ્પદમ્ ।
સો ઽયમઙ્ગવધાત્કાન્ત ત્વયાદ્ય સફલીકૃતઃ

શશાઙ્કશઙ્કયા શઙ્કે ત્વયિ ત્રિદિવગામિનિ ।
કરોતિ તારકાપઙ્ક્તિઃ કણ્ઠે મુક્તાવલીભ્રમમ્

યાહં ત્વયા નવવધૂઃ પ્રત્યાલાપં પુરાર્થિતા ।
ત્વાં સ્વયં ભાષ્યમાણાં માં કથં ન પ્રતિભાષસે

ક્વ નુ સર્વગુણગ્રામગણનીયસ્ય તે ગતમ્ ।
દાક્ષિણ્યં સ્વર્ગલલનાસક્તો યન્મામુપેક્ષસે

પુનઃ કર્તુમશક્યે ઽસ્મિન્ધાતુઃ સૌભાગ્યવર્ણને ।
પ્રહૃતં ત્વચ્છરીરે યૌર્ધિક્તાન્દગ્ધવિલોચનાન્

કુસુમાયુધતુલ્યસ્ય કુસુમાયુધતૈવ તે ।
નૂનં રણે ઽભૂત્ત્વાં વીરાઃ સેહિરે કથમન્યથા

એવં વિલાપિનીં બાલાં બલાદાકૃષ્ય પુત્રિકામ્ ।
વિરાટપત્ન્યો યાન્ત્યેતા રુદન્ત્યઃ પત્યુરન્તિકમ્

સાનુજઃ સ સુતામાત્યો વિરાટનૃપતિર્હતઃ ।
વધૂભિરાવૃતો ભૂમૌ દિવીવાપ્સરસાં ગણૈઃ

એષા દ્રોણશચ્છિન્નં સુદોષ્ણા ભર્તુરાનનમ્ ।
વિલોક્ય તારં ક્રોશન્તી રુદ્ધા સખ્યેવ મૂર્ચ્છયા

ક્રવ્યાદલુપ્તાવયવં પશ્ય કર્ણં વધૂજનઃ ।
પરાયણં કૌરવાણામાલિઙ્ગ્યાલિઙ્ગ્ય શોચતિ

નામ્નિ સંકીર્તિતે યસ્ય પ્રાપુર્નિદ્રાં ન શત્રવઃ ।
સ ત્વમદ્ય હતઃ શેષે ધિક્કાલસ્ય દુરન્તતામ્

જમ્ભારિરભવદ્યસ્ય વર્મકુણ્ડલયાચકઃ ।
સત્યસંધઃ કથં કણઃ કર્ણશેષીકૃતઃ ખગૈઃ

નિસર્ગવિસરઃ સર્ગઃ સર્વથા હતવેધસઃ ।
કૃત્વા યઃ શક્રતુલ્યત્વં ન ચક્રે કલ્પસાક્ષિણમ્

ઇતિ પ્રકીર્ણાભરણાઃ ક્રન્દન્ત્યઃ કર્ણયોષિતઃ ।
દારયન્તિ કુચાભોગં વૃષસેનસ્ય માતરઃ

પશ્ય જામાતરં કૃષ્ણ હતં મમ જયદ્રથમ્ ।
બાલા શોચિતિ મત્પુત્રી ન ચ જાનાતિ શોચિતુમ્

એષ શલ્યો હતઃ સંખ્યે રિપુશલ્યપરાક્રમઃ ।
શલ્યતામધુના યાતઃ પશ્યાન્તઃપુરયોષિતામ્

પશ્યાસ્ય કૃષ્યતે જિહ્વા મદ્રરાજસ્ય વાયસૈઃ ।
રાધેયસ્યૈષ વિદધે યુધિ તેજોવધં યયા

પશ્ય દ્રોણસ્ય સમરે વહ્નેઃ શાન્તાર્ચિષો યથા ।
સંસ્કારઃ ક્રિયતે વિપ્રૈઃ ક્રિમીનુત્સાર્ય મૂર્ચ્છિતાન્

એષ ભૂરિશ્રવા વીરઃ સોમદત્તસુતો હતઃ ।
મહિષ્યા શોચ્યતે વીરશ્છિન્નબાહુઃ કિરીટિના

રણયજ્ઞમહીયૂપે યૂપધ્વજભુજે તવ ।
નિકૃતે જિષ્ણુના મન્યે યશો નિર્લૂનમાત્મનઃ

લક્ષ્મીકરેણુકાલાને ભૂભારભુજગેશ્વરે ।
શિવાકૃષ્ટે વિરૌતીવ દોષ્ણિ તે કઙ્કણાવલી

ચન્દ્રિકાભરણે હર્મ્યે ત્વત્પ્રેમાભરણાઃ સ્ત્રિયઃ ।
આલિલિઙ્ગ પુરા સો ઽયં વિલાસાભરણો ભુજઃ

અર્થિકલ્પદ્રુમે દોષ્ણિ ચ્છિન્ને ઽસ્મિઞ્શત્રુયોષિતામ્ ।
વૈધવ્યદીક્ષાગુરુતાં વીર યાસ્યતિ કો ઽપરઃ

હઠકણ્ઠગ્રહઃ પ્રૌઢઃ કો નામ હરિણીદૃશામ્ ।
કેયૂરકાન્તિકલિકાં કર્ણપૂરીકરિષ્યતિ

ઇતિ પ્રલાપિની વક્તિ વિહ્વલા કમલેશ્વરમ્ ।
પ્રવરં ભૂરિયશસં ભૂરિશ્રવસમાત્મના

હિતોપદેશવિદ્વેષી શુકુનિઃ પશ્ય ભક્ષ્યતે ।
શિવાભિરશિવાચારો વેશ્યાભિરિવ વિત્તવાન્

પૃથિવી ક્ષપિતા ક્ષિપ્રં ક્ષુદ્રૈઃ કર્ણાન્તગામિભિઃ ।
ઇતઃ પૂર્વમનેનાક્ષૈરિતો બાણૈઃ કિરીટિના

ઇતઃ સુદક્ષિણસ્યૈતાઃ પ્રિયાઃ કામ્બોજભૂપતેઃ ।
હૃદયાનિ પ્રલાપેન દારયન્ત્યશ્મનામપિ

સૌભદ્રશરનિર્ભિન્નં રાજપુત્રં બૃહદ્બલમ્ ।
એતાઃ કોમલકામિન્યઃ શોતન્તિ શશિરોચિષમ્

ધૃષ્ટદ્યુમ્નસુતા દીપ્તહેમમાલાવિભૂષિતાઃ ।
ભાન્ત્યેતે દ્રોણનિહતા ભ્રષ્ટા વિદ્યાધરા ઇવ

કેકયો ધૃષ્ટકેતુશ્ચ જયત્સેનશ્ચ માગધઃ ।
વૃદ્ધશ્ચ રાજા દ્રુપદઃ સામાત્યસુતબાન્ધવઃ

અલાયુધો ઽલમ્બુસશ્ચ ભગદત્તઃ શ્રુતાયુધઃ ।
વિન્દાનુવિન્દાવાવન્ત્યૌ જલસંધઃ સુલોચનઃ

પ્રવરાઃ પાર્થિવાશ્ચાન્યે હતા વીરાઃ સહસ્રશઃ ।
લબ્ધજીવા ઇવાભાન્તિ કાન્તાભિઃ પરિવારિતાઃ

શક્તેનાપિ ત્વયા કૃષ્ણ યસ્માત્કામાદુપેક્ષિતાઃ ।
સર્વક્ષયાદ્વા દ્વેષાદ્વા સર્વજ્ઞેન ચ લીલયા

ષઙ્વિંશે વત્સરે પ્રાપ્તે વૃષ્ણીનાં સમરે મિથઃ ।
તસ્માત્તાવાપિ ભવિતા વિપુલો બાન્ધવક્ષયઃ

તવાપ્યનુચિતઃ કો ઽપિ વધહેતુર્ભવિષ્યતિ ।
ઇત્યુક્ત્વા તારકરુણં રુરોદ સુબલાત્મજા

તામુવાચ હસન્કૃષ્ણઃ સ્વેચ્છાસૃષ્ટલયોદયઃ ।
વિધિનૈતત્પુરાદિષ્ટં પુનરુક્તં ત્વયોદિતમ્

અવશ્યભાવિનિ શુચં ક્ષયે ઽસ્મિન્મા વૃથા કૃથાઃ ।
અવશ્યં ક્ષત્રિયસુતે હન્તાહં કિલ વિદ્વિષામ્

ઇત્યુક્તવતિ દાશાર્હે ધૃતરાષ્ટ્રો યુધિષ્ઠિરમ્ ।
ગતિં પપ્રચ્છ વીરાણાં પરિમાણં ચ સંક્ષયે

તમબ્રવીદ્ધર્મરાજો લક્ષણામધુરં રણે ।
વિંશતિશ્ચ સહસ્રાણિ કોટ્યઃ ષડધિકાશ્ચ ષટ્

વીરાણાં ગણનાર્હાણામસ્મિન્નાયોધને હતાઃ ।
અપ્રહૃષ્ટા હતા યે ચ તે ગન્ધર્વપુરં ગતાઃ

ભયાત્પરાઙ્મુખા યે ચ તે યક્ષત્વમુપાગતાઃ ।
યે ત્વખણ્ડિતસત્ત્વસ્થાસ્તે બ્રહ્મભુવનં શ્રિતાઃ

મેરુપાર્શ્વં પ્રયાતાસ્તે યે પદ્ભ્યાં વાહનૈર્હતાઃ ।
પ્રસાદાલ્લોમશસ્યૈતન્મુનેઃ પશ્યામિ દિવ્યદૃક્

ઇત્યુક્ત્વા ધર્મતનયો હતાનાં જગતીભુજામ્ ।
બન્ધૂનાં ચાદિદેશાશુ સંસ્કારં વિભવોચિતમ્

ઇન્દ્રસેનમુખાઃ સૂતાઃ સંજયો વિદુરસ્તથા ।
યુયુત્સુશ્ચ ગિરા તસ્ય તેષામન્ત્યવિધૌ યયુઃ

માલ્યૈર્વસ્ત્રૈરંલકારૈર્ભૂષિતાસ્તે મહારથાઃ ।
ચિતાનલેષુ નિહિતાઃ સ્વપ્રતાપમિવાવિશન્

અથોદતિષ્ઠન્નારીણાં સંહતાનામિતસ્તતઃ ।
મિથઃ કણ્ઠવિલગ્નાનાં કરુણો રોદનધ્વનિઃ

ધૃતરાષ્ટ્રેણ સહિતઃ સાનુગો ઽથ યુધિષ્ઠિરઃ ।
અનુયાતો નૃપસ્ત્રીભિર્યયૌ સ્નાતુમથાપગામ્

શ્રાવિતઃ કર્ણવૃત્તાન્તં સ માત્રા ગૂઢસંભવમ્ ।
ભ્રાત્રે દુઃખાદ્દદૌ તસ્મૈ બાષ્પમિશ્રાં જલાઞ્જલિમ્

સ યથાવિધિ બન્ધૂનાં વિધાય સ્વોચિતાં ક્રિયામ્ ।
આદિદેશ નૃપસ્ત્રીણાં ક્રિયાયૌ પટમણ્ડપાન્

તા ભૂમિપાલલલના સરલાયતાક્ષ્યો નેત્રામ્બુનિર્ઝરવિનિર્જિતતારહારાઃ ।
ભાગીરથીમથ યયુઃ કલહંસમઞ્જુકાઞ્ચીવિરાવિપુલિનોરુનિતમ્બબિમ્બાઃ