Bhāratamañjarī 6-19 · Chapter 11
iti kṣemendraviracitāyāṃ bhāratamañjaryāṃ gadāparva
Sauptikaparvan
nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam /
devīṃ sarasvatīṃ vyāsaṃ tato jayamudīrayet
pratāpadhāmni yāte 'staṃ ravau kamalinīpriye /
śokāvakīrṇakeśena tamobhirabhavanmahī
kṣayaṃ kālena nīte 'hni śānte saṃdhyācitānale /
asthiśeṣairivāpūrṇaṃ tārakābhirabhūnnabhaḥ
śyāmā pratyagraduḥkhena prasarattimirāñjanā /
babhāra tārataralāṃ nakṣatrāśrukaṇāvalīm
ghore tasminniśāvaktre ghorasattvaghane vane /
śramānnidrāmupagate kṛpe sa kṛtavarmaṇi
dhyāyanduryodhanavadhaṃ manyuhālāhalākulaḥ /
pratijñāṃ śatrunidhane drauṇireko vyacintayat
atrāntare dadarśoccanyagrodhaśikharāśrayam /
vadhyamānamulūkena vāyasānāṃ ca maṇḍalam
kākānkālabalenaitya dṛṣṭvā ghūkena pātitān /
tāmeva pāṇḍavavadhe nītiṃ drauṇiracintayat
krudhā krūrāṃ dhiyaṃ kṛtvā kṛpabhojau vibodhya saḥ /
uvāca niḥśvasandīrghaṃ dahyamāna iva krudhā
rājā rājasahasrāṇāmekākī viṣamasthitiḥ /
vyājādasmāsu jīvatsu bhīmasenena pātitaḥ
śastraṃ vahadbhirmithyaiva dṛṣṭo 'smābhiḥ sa bhūtale /
aśrupātapratīkārākṣamaiḥ klībatarairiva
deśakālau samāśritya vadhyaḥ sarvātmanā ripuḥ /
tasmātprasuptānadyaiva sānugānhanmi pāṇḍavān
śrutvaitatkūṇitamanāḥ prasuptavadhapātakam /
kṛpaḥ kṛpākulo nindannabhāṣata sutaṃ svasuḥ
dhigetatkutsitaṃ yuddhaṃ niśceṣṭo yatra hanyate /
bhagnadhairye 'pi no vīrāḥ praharanti yaśasvinaḥ
bhavānahaṃ ca bhojaśca kartāraḥ prātareva tat /
punaryena na yāsyāmo duryodhanavadhavyathām
surāṇāmapi paryāptāḥ saṃhatāḥ samare vayam /
pravekṣyāmo vairivanaṃ jvalitā iva pāvakāḥ
gautamenetyabhihite saṃmate kṛtavarmaṇaḥ /
niḥśvasansāśrunyanaḥ punardraiṇirabhāṣata
māyopamā vidagdheṣu nikṛtyāvicarastu ye /
spṛśantyadharmamaryādāṃ na te tatphalabhāginaḥ
arjunena hataḥ karṇaḥ sa ca śāntanavo yathā /
tatkiṃ na viditaṃ loke śeṣaṃ vaktuṃ na pāryate
adhunā svasti dharmāya racito 'smai mayāñjaliḥ /
parābhavamimaṃ tāvanna sahe marmadāraṇam
drauṇirdāruṇasaṃkalpamityuktvā kṛtaniścayaḥ /
rathena tamasi prāyācchibiraṃ kauravadviṣam
kṛṣṇasya śāsanātpūrvaṃ yāteṣu śibirāntaram /
saha sātyakinā yodhaiḥ pāṇḍaveṣu vinānugaiḥ
kṛpabhojāvatikramya javāddrauṇirupāgataḥ /
śibiradvāramāsādya mahadbhūtaṃ vyalokayat
hariśmaśrujaṭānetraṃ jvālānāmiva saṃcayam /
tamasāmiva saṃghātamañjanācalasaṃnibham
sahasraśīrṣanayanaṃ sahasracaraṇādbhutam/
sarpayajñopavītāṅgaṃ sarpakeyūrakaṅkaṇam /
bhayaṃkaraṃ bhayasyāpi kṛtāntasyeva daivatam
taddṛṣṭvā ghorasaṃrambho drauṇirdurjayavikramaḥ /
sarvāyudhāvalī tasmai prāhiṇauddhairyabhūdharaḥ
tānyāyudhāni sahasā jvalitānyeva tejasā /
bṛmbhamāṇaṃ mahadbhūtaṃ tadāsādya kṣayaṃ yayuḥ
drauṇistatastadākāramarīcibhyo vyalokayat /
cakrāyudhasahasraṇi niḥsṛtāni sa vismayaḥ
kṣaṇādgrastāyudhastena gāḍhānuśayatāpitaḥ /
prastutaṃ malinaṃ karma nininda svayamākulaḥ
sa rathādavatīryātha prayatastripurāntakam /
śūlinaṃ śaraṇaṃ prāyāttatstotramukharānanaḥ
ātmopahāraṃ rudrāya tasmindātuṃ samudyate /
jvālākulā hemavedī purastātpratyadṛśyata
tadudbhūtairgaṇairghorairnānāprāṇimukhodaraiḥ /
nānāpraharaṇairdīptairvyoma kṣipramapūrayat
tato vedyāṃ mahāvahnau jvalite droṇanandanaḥ /
bhaktyātmānaṃ trinetrāya nivedyābhyapatatsvayam
tuṣṭo 'tha bhagavānetya svayamandhakasūdanaḥ /
tamuvāca svamevāṃśamuttiṣṭhāṅgirasāṃ vara
saṃsthānāya mayaitāvatkṛtaṃ kaiṭabhavidviṣaḥ /
ātgānaṃ viddhi me kṛṣṇaṃ sa me bahumataḥ sadā
kālapakvāstu pāñcālā naiṣāṃ rakṣāsti kutracit /
gṛhāṇa khaḍgametena dārayaitānaśaṅkitaḥ
ityuktvā bhairave dīptaṃ khaḍgaṃ datvā tirohite /
tadā vikārādduṣprekṣyo drauṇiḥ śibiramāviśat
dvāri bhojakṛpau dhṛtvā vidrutānāṃ vadhāya saḥ /
praviśya śayane śubhre dhṛṣṭadyumnaṃ vyalokayat
tārahārāṃśunakharaṃ dīptakesarisaṃnibham /
ghūrṇamānaśikhairdīpairvismayādiva vīkṣitam
anekaraṇasaṃmardaśrāntairnidrāvimohitaiḥ /
adhiṣṭhitaṃ bahubhaṭairmuktaparyāṇavāhanaiḥ
taṃ dṛṣṭvā kopaśikhinā dahyamānaḥ smaranpituḥ /
uttiṣṭha re gurughneti drauṇiruktvā padāspṛśat
bodhitaḥ sahasā tena saṃbhramasvīkṛtāyudhaḥ /
droṇaputraṃ parijñāya cakampe drupadātmajaḥ
drauṇistamutthitaṃ vegānmālyavadbhiḥ śiroruhaiḥ /
ākṛṣyāpātayatkaṇṭhe gāḍhaṃ niṣpīḍya vihvalam
niṣpiṣyamāṇaḥ saṃrambhādraktodgārākulānanaḥ /
kupitvā pādayordraiṇiṃ nakhairdantaiśca visphuran
śastreṇa chindhi māṃ tūrṇaṃ mā padeneti gadgadam /
kaṇṭharuddhasvaraḥ śvāsādasphuṭākṣaramabhyadhāt
tamabravīddroṇasutaḥ pāpa padbhyāṃ nihanyase /
lokānāṃ śastrapūtānāṃ na pāpaṃ gurughātinām
ityuktvā caraṇāghātairjarjaraṃ tamapothayat /
tasminhate tadvimardaśabdena bubudhe janaḥ
***** dhṛṣṭadyumnavadhaḥ || 1 || *****
tato drauṇiṃ samālekya ripuraktacchaṭāṅkitam /
pāñcālā draupadeyāśca kālo 'yamiti menire
nidrāśeṣāruṇadṛśāṃ śastrāṇyānayatāṃ mithaḥ /
krośatāṃ varma varmeti teṣāmāsīnmahāsvanaḥ
kva gajaḥ kva rathaḥ kvāśvaḥ kva cāpaṃ kva śilīmukhāḥ /
iti bruvāṇānkhaṅgena drauṇiściccheda tānkrudhā
hatvottamaujasaṃ padbhyāṃ kaṇṭhe kaṭhinavikramaḥ /
gadāhastaṃ yudhāmanyuṃ niṣpipeṣa virāviṇam
tataḥ khaṅgena śūrāṇāṃ śirāṃsi bhuvi pātayan /
kālarātryāḥ sa vidadhe vinodaṃ kandukairiva
kṛṣṇāsutānāpatato draupadeyānasaṃbhramāt /
cakāra karavālena sa kālakavalocitān
prativindhye hate vīre sutasome nipātite /
śrutakīrtai śatānīke chinne ca śrutavarmaṇi
śikhaṇḍī kṛṣṭakodaṇḍaḥ śarairdraiṇimapūrayat /
droṇaputro 'pi khaḍgena kruddhastaṃ vidadhe dvidhā
***** draupadeyaśikhaṇḍivadhaḥ || 2 || *****
kopādācāryaputreṇa vadhyamānāḥ prabhadrakāḥ /
matsyasṛñjayapāñcālāḥ kālaṃ dadṛśurantike
asitaṃ raktavasanaṃ raktamālyānulepanam /
hasantaṃ vīkṣya taṃ vīrāḥ saṃhāraṃ menire sphṛṭam
ghanāndhakāre vīrāṇāṃ rathakuñjaravājinām /
yodhānāṃ ca kṣayaṃ dvāri cakraturbhojagautamau
evamakṣauhiṇīṃ hatvā vasāraktānulepanaḥ /
niryayau raudracarito drauṇirbhairavavigrahaḥ
sa gatvā sahitastūrṇaṃ hārdikyena kṛpeṇa ca /
dadarśa bhuvi rājānaṃ bhagnaśaktiṃ suyodhanam
vārayantaṃ gadāgreṇa muhuḥ kravyādamaṇḍalam /
vyathayā marmadinyā bhakṣayantaṃ vasuṃdharām
śoṇitaṃ vadanodvāntaṃ parimṛjyāśu tasya te /
sarvapāñcalasaṃhārakathayā vavṛṣuḥ sudhām
sa kiṃciccheṣajīvo 'pi tacchrutvā vṛttakandharaḥ /
paryantagrasitāvyaktabhāṣitaiḥ praśaśaṃsa tān
sa pariṣvajya yatnena drauṇiṃ sāśruvilocanam /
punarnaḥ saṃgamaḥ svarge bhūyādityavadacchanaiḥ
aṅge vidhāya dayitāṃ sa gadāṃ sadaiva bhuktāṃ ciraṃ vasumatīmavagūhya dorbhyām /
karṇāvalambitabalodgatajīvacāro vīraḥ śanaiḥ suravadhūpraṇayī babhūva
***** duryodhanasvargagamanam || 3 || *****
atrāntare prayātāyāṃ kṣapāyāṃ kṣapitārayaḥ /
jajñire pāṇḍavāḥ karma dāruṇaṃ drauṇinā kṛtam
muktānmahābhayāttasmātkṛṣṇā śrutvā hatānsutān /
anujāṃśca sapāñcālānpapāta bhuvi mūrcchitā
śanakairlabdhasaṃjñā sā vilapantī sulocanā /
pārthānāṃ śokavidhurā hṛdayāni vyadārayat
yāvanna viśikhaiḥ kṛttamuttamāṅgaṃ vikarmaṇaḥ /
drauṇerdṛṣṭaṃ mayā tāvajjīvitasyāyamañjaliḥ
ityuktvā draupadī duḥkhādvīkṣamāṇā vṛkodaram /
novāca kiṃcitsaṃtāpānmaraṇe kṛtaniścayā
tato bhīmaḥ priyāśokaśūlenābhyāhato hṛdi /
prayayau rathamāruhya droṇaputrajighāṃsayā
vrajatastasya kālagneriva lokāndidhakṣataḥ /
dhūmamālābhramaṃ cakre lalāṭe bhrukuṭiḥ kṣaṇam
raudro rudrāśrayo drauṇiḥ kruddhaśca pavanātmajaḥ /
gacchāmaḥ pṛṣṭhatastasmādityūce pāṇḍavānhariḥ
tataḥ kirīṭipramukhāḥ saha sātyakinā yayuḥ /
rathinaḥ seṣavaḥ sarve pāṇḍuputrā yuyutsavaḥ
tataste drauṇimāsādya prasuptavadhapātakāt /
dhvastacchāyaṃ kriyāhīnaṃ kopenākulatāṃ yayuḥ
abhidrute bhīmasene drauṇiṃ nakulasārathau/
pādacārī ghṛtābhyaktaḥ sarasvatyāstaṭe kṣaṇam /
apāṇḍavaṃ jagatkartuṃ brahmaśīrṣāstramādade
tadvināśāya pārtho 'pi brahmāstramasṛjatkṛtī /
yenābhavandiśo vyāptāḥ kampātaṅkataraṅgitāḥ
atrāntare samabhyāyānnāradena saha svayam /
muniḥ satyavatīsūnurbhagavānbhūtabhāvanaḥ
so 'bravīddroṇatanayaṃ jiṣṇuṃ ca kṣayaśaṅkitaḥ /
ayaṃ divyāstrasaṃmarde hatavīraṃ jagaddahet
pārtha saṃhara divyāstraṃ tvaṃ ca drauṇe girā mama /
akāṇḍe mā bhavantvete lokāḥ pralayabhāginaḥ
ityukte muninā kṣipraṃ saṃjahārāstramarjunaḥ /
drauṇiḥ prayogakuśalo neśo 'bhūdastrasaṃhṛtau
tataḥ prajvalite loke vyathite suramaṇḍale /
abhimanyuvadhūgarbhe drauṇirastramapātayat
bhūyastatpratiṣedhāya putrasaṃtānavāñchayā /
nindandroṇasutaṃ pārthastadastraṃ kupito 'sṛjat
tataḥ kṛṣṇo 'vadajjiṣṇuṃ viṣaṇṇaṃ saṃtatikṣayāt /
mā śuco dhairyajaladhe na te vaṃśo vinaṅkṣyati
jātvenaṃ jīvayiṣyāmi dagdhamapyastratejasā /
uttarāyāḥ sthitaṃ garbhe saubhadratanayaṃ śiśum
iti bruvāṇe govinde pārthāstre jvalite bhuvi /
uvāca droṇatanayaṃ vyāso devarṣiṇā saha
tyaja cūḍāmaṇiṃ rakṣa jīvaratnaṃ mahāstrataḥ /
aśaktaśca pramādī ca jānīṣe na yathocitam
vatsarāṇāṃ sahasra tvaṃ visrarogī samāhitaḥ /
durbhikṣavyañjako duḥkhī vijane vicariṣyasi
iti śapto gurusutaḥ kopādvyāsamabhāṣata /
vyasane patitaḥ kasmātkṣipto 'haṃ saṃkaṭe tvayā
yatra yatra bhaviṣyāmi tatra tatra mamānugaḥ /
tvamapi pratiśāpena mune nityaṃ bhaviṣyasi
ityuktvāstropahārāya cūḍāratnaṃ vitīrya saḥ /
prayayau droṇatanayo muniśca muninā saha
tataḥ praśānte brahmāstre pāṇḍavāḥ saha śauriṇā /
cūḍāratnaṃ samādāya yājñasenyai nyavedayan
***** aiṣīkamastram || 4 || *****
evaṃ prasādya pāñcālīṃ śokārtāḥ pāṇḍunandanāḥ /
pāñcālakadanaṃ ghoraṃ dhyāyanto na yayurvṛtim
saṃjayeneti kathite śrutvā rājāmbikāsutaḥ /
papāta mūrcchito mohāllīnaśokānalaḥ kṣaṇam
taṃ śītasalilāpūrairāśvāsyovāca saṃjayaḥ /
mantriṇaśca priyānputrāñśocantaṃ vyathitendriyam
svapnamāyāvilasitaiḥ paryante śokamohadaiḥ /
saṃsāravibhramairdhīrāḥ spṛśyante na manīṣiṇaḥ
devaindrajālikakṛtaiśchāyākrīḍanakairiva /
putrairdhanaiśca dāraiśca na muhyanti madāśayāḥ
upekṣitastvayaivāyaṃ durnayādbāndhavakṣayaḥ /
vṛtte tasminnamithyaiva śokaṃ kartumihārhasi
prabhāvaprabhavairbhāvairmāyāvibhavabhāvitaiḥ /
abhāvaniṣṭhāparyantaiḥ satāṃ na kriyate bhramaḥ
svakarmamudrite loke niyatau pralayodadhau /
kalayāmi na kālasya kaśca tāvati vartate
ityādi saṃjayamukhā nṛpamugramohabhagnaṃ svayaṃ vihitadurnayadṛṣṭapāram /
helāvalatkalabhacñcalakarṇatālalolāṃ bhavasthitikathāmasakṛttamūcuḥ
Original text: Bhāratamañjarī 6-19 · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0