भारतमञ्जरी · अध्याय 11

इति क्षेमेन्द्रविरचितायां भारतमञ्जर्यां गदापर्व
सौप्तिकपर्वन्
नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् ।
देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयमुदीरयेत्

प्रतापधाम्नि याते ऽस्तं रवौ कमलिनीप्रिये ।
शोकावकीर्णकेशेन तमोभिरभवन्मही

क्षयं कालेन नीते ऽह्नि शान्ते संध्याचितानले ।
अस्थिशेषैरिवापूर्णं तारकाभिरभून्नभः

श्यामा प्रत्यग्रदुःखेन प्रसरत्तिमिराञ्जना ।
बभार तारतरलां नक्षत्राश्रुकणावलीम्

घोरे तस्मिन्निशावक्त्रे घोरसत्त्वघने वने ।
श्रमान्निद्रामुपगते कृपे स कृतवर्मणि

ध्यायन्दुर्योधनवधं मन्युहालाहलाकुलः ।
प्रतिज्ञां शत्रुनिधने द्रौणिरेको व्यचिन्तयत्

अत्रान्तरे ददर्शोच्चन्यग्रोधशिखराश्रयम् ।
वध्यमानमुलूकेन वायसानां च मण्डलम्

काकान्कालबलेनैत्य दृष्ट्वा घूकेन पातितान् ।
तामेव पाण्डववधे नीतिं द्रौणिरचिन्तयत्

क्रुधा क्रूरां धियं कृत्वा कृपभोजौ विबोध्य सः ।
उवाच निःश्वसन्दीर्घं दह्यमान इव क्रुधा

राजा राजसहस्राणामेकाकी विषमस्थितिः ।
व्याजादस्मासु जीवत्सु भीमसेनेन पातितः

शस्त्रं वहद्भिर्मिथ्यैव दृष्टो ऽस्माभिः स भूतले ।
अश्रुपातप्रतीकाराक्षमैः क्लीबतरैरिव

देशकालौ समाश्रित्य वध्यः सर्वात्मना रिपुः ।
तस्मात्प्रसुप्तानद्यैव सानुगान्हन्मि पाण्डवान्

श्रुत्वैतत्कूणितमनाः प्रसुप्तवधपातकम् ।
कृपः कृपाकुलो निन्दन्नभाषत सुतं स्वसुः

धिगेतत्कुत्सितं युद्धं निश्चेष्टो यत्र हन्यते ।
भग्नधैर्ये ऽपि नो वीराः प्रहरन्ति यशस्विनः

भवानहं च भोजश्च कर्तारः प्रातरेव तत् ।
पुनर्येन न यास्यामो दुर्योधनवधव्यथाम्

सुराणामपि पर्याप्ताः संहताः समरे वयम् ।
प्रवेक्ष्यामो वैरिवनं ज्वलिता इव पावकाः

गौतमेनेत्यभिहिते संमते कृतवर्मणः ।
निःश्वसन्साश्रुन्यनः पुनर्द्रैणिरभाषत

मायोपमा विदग्धेषु निकृत्याविचरस्तु ये ।
स्पृशन्त्यधर्ममर्यादां न ते तत्फलभागिनः

अर्जुनेन हतः कर्णः स च शान्तनवो यथा ।
तत्किं न विदितं लोके शेषं वक्तुं न पार्यते

अधुना स्वस्ति धर्माय रचितो ऽस्मै मयाञ्जलिः ।
पराभवमिमं तावन्न सहे मर्मदारणम्

द्रौणिर्दारुणसंकल्पमित्युक्त्वा कृतनिश्चयः ।
रथेन तमसि प्रायाच्छिबिरं कौरवद्विषम्

कृष्णस्य शासनात्पूर्वं यातेषु शिबिरान्तरम् ।
सह सात्यकिना योधैः पाण्डवेषु विनानुगैः

कृपभोजावतिक्रम्य जवाद्द्रौणिरुपागतः ।
शिबिरद्वारमासाद्य महद्भूतं व्यलोकयत्

हरिश्मश्रुजटानेत्रं ज्वालानामिव संचयम् ।
तमसामिव संघातमञ्जनाचलसंनिभम्

सहस्रशीर्षनयनं सहस्रचरणाद्भुतम्।
सर्पयज्ञोपवीताङ्गं सर्पकेयूरकङ्कणम् ।
भयंकरं भयस्यापि कृतान्तस्येव दैवतम्

तद्दृष्ट्वा घोरसंरम्भो द्रौणिर्दुर्जयविक्रमः ।
सर्वायुधावली तस्मै प्राहिणौद्धैर्यभूधरः

तान्यायुधानि सहसा ज्वलितान्येव तेजसा ।
बृम्भमाणं महद्भूतं तदासाद्य क्षयं ययुः

द्रौणिस्ततस्तदाकारमरीचिभ्यो व्यलोकयत् ।
चक्रायुधसहस्रणि निःसृतानि स विस्मयः

क्षणाद्ग्रस्तायुधस्तेन गाढानुशयतापितः ।
प्रस्तुतं मलिनं कर्म निनिन्द स्वयमाकुलः

स रथादवतीर्याथ प्रयतस्त्रिपुरान्तकम् ।
शूलिनं शरणं प्रायात्तत्स्तोत्रमुखराननः

आत्मोपहारं रुद्राय तस्मिन्दातुं समुद्यते ।
ज्वालाकुला हेमवेदी पुरस्तात्प्रत्यदृश्यत

तदुद्भूतैर्गणैर्घोरैर्नानाप्राणिमुखोदरैः ।
नानाप्रहरणैर्दीप्तैर्व्योम क्षिप्रमपूरयत्

ततो वेद्यां महावह्नौ ज्वलिते द्रोणनन्दनः ।
भक्त्यात्मानं त्रिनेत्राय निवेद्याभ्यपतत्स्वयम्

तुष्टो ऽथ भगवानेत्य स्वयमन्धकसूदनः ।
तमुवाच स्वमेवांशमुत्तिष्ठाङ्गिरसां वर

संस्थानाय मयैतावत्कृतं कैटभविद्विषः ।
आत्गानं विद्धि मे कृष्णं स मे बहुमतः सदा

कालपक्वास्तु पाञ्चाला नैषां रक्षास्ति कुत्रचित् ।
गृहाण खड्गमेतेन दारयैतानशङ्कितः

इत्युक्त्वा भैरवे दीप्तं खड्गं दत्वा तिरोहिते ।
तदा विकाराद्दुष्प्रेक्ष्यो द्रौणिः शिबिरमाविशत्

द्वारि भोजकृपौ धृत्वा विद्रुतानां वधाय सः ।
प्रविश्य शयने शुभ्रे धृष्टद्युम्नं व्यलोकयत्

तारहारांशुनखरं दीप्तकेसरिसंनिभम् ।
घूर्णमानशिखैर्दीपैर्विस्मयादिव वीक्षितम्

अनेकरणसंमर्दश्रान्तैर्निद्राविमोहितैः ।
अधिष्ठितं बहुभटैर्मुक्तपर्याणवाहनैः

तं दृष्ट्वा कोपशिखिना दह्यमानः स्मरन्पितुः ।
उत्तिष्ठ रे गुरुघ्नेति द्रौणिरुक्त्वा पदास्पृशत्

बोधितः सहसा तेन संभ्रमस्वीकृतायुधः ।
द्रोणपुत्रं परिज्ञाय चकम्पे द्रुपदात्मजः

द्रौणिस्तमुत्थितं वेगान्माल्यवद्भिः शिरोरुहैः ।
आकृष्यापातयत्कण्ठे गाढं निष्पीड्य विह्वलम्

निष्पिष्यमाणः संरम्भाद्रक्तोद्गाराकुलाननः ।
कुपित्वा पादयोर्द्रैणिं नखैर्दन्तैश्च विस्फुरन्

शस्त्रेण छिन्धि मां तूर्णं मा पदेनेति गद्गदम् ।
कण्ठरुद्धस्वरः श्वासादस्फुटाक्षरमभ्यधात्

तमब्रवीद्द्रोणसुतः पाप पद्भ्यां निहन्यसे ।
लोकानां शस्त्रपूतानां न पापं गुरुघातिनाम्

इत्युक्त्वा चरणाघातैर्जर्जरं तमपोथयत् ।
तस्मिन्हते तद्विमर्दशब्देन बुबुधे जनः

***** धृष्टद्युम्नवधः ॥ 1 ॥ *****
ततो द्रौणिं समालेक्य रिपुरक्तच्छटाङ्कितम् ।
पाञ्चाला द्रौपदेयाश्च कालो ऽयमिति मेनिरे

निद्राशेषारुणदृशां शस्त्राण्यानयतां मिथः ।
क्रोशतां वर्म वर्मेति तेषामासीन्महास्वनः

क्व गजः क्व रथः क्वाश्वः क्व चापं क्व शिलीमुखाः ।
इति ब्रुवाणान्खङ्गेन द्रौणिश्चिच्छेद तान्क्रुधा

हत्वोत्तमौजसं पद्भ्यां कण्ठे कठिनविक्रमः ।
गदाहस्तं युधामन्युं निष्पिपेष विराविणम्

ततः खङ्गेन शूराणां शिरांसि भुवि पातयन् ।
कालरात्र्याः स विदधे विनोदं कन्दुकैरिव

कृष्णासुतानापततो द्रौपदेयानसंभ्रमात् ।
चकार करवालेन स कालकवलोचितान्

प्रतिविन्ध्ये हते वीरे सुतसोमे निपातिते ।
श्रुतकीर्तै शतानीके छिन्ने च श्रुतवर्मणि

शिखण्डी कृष्टकोदण्डः शरैर्द्रैणिमपूरयत् ।
द्रोणपुत्रो ऽपि खड्गेन क्रुद्धस्तं विदधे द्विधा

***** द्रौपदेयशिखण्डिवधः ॥ 2 ॥ *****
कोपादाचार्यपुत्रेण वध्यमानाः प्रभद्रकाः ।
मत्स्यसृञ्जयपाञ्चालाः कालं ददृशुरन्तिके

असितं रक्तवसनं रक्तमाल्यानुलेपनम् ।
हसन्तं वीक्ष्य तं वीराः संहारं मेनिरे स्फृटम्

घनान्धकारे वीराणां रथकुञ्जरवाजिनाम् ।
योधानां च क्षयं द्वारि चक्रतुर्भोजगौतमौ

एवमक्षौहिणीं हत्वा वसारक्तानुलेपनः ।
निर्ययौ रौद्रचरितो द्रौणिर्भैरवविग्रहः

स गत्वा सहितस्तूर्णं हार्दिक्येन कृपेण च ।
ददर्श भुवि राजानं भग्नशक्तिं सुयोधनम्

वारयन्तं गदाग्रेण मुहुः क्रव्यादमण्डलम् ।
व्यथया मर्मदिन्या भक्षयन्तं वसुंधराम्

शोणितं वदनोद्वान्तं परिमृज्याशु तस्य ते ।
सर्वपाञ्चलसंहारकथया ववृषुः सुधाम्

स किंचिच्छेषजीवो ऽपि तच्छ्रुत्वा वृत्तकन्धरः ।
पर्यन्तग्रसिताव्यक्तभाषितैः प्रशशंस तान्

स परिष्वज्य यत्नेन द्रौणिं साश्रुविलोचनम् ।
पुनर्नः संगमः स्वर्गे भूयादित्यवदच्छनैः

अङ्गे विधाय दयितां स गदां सदैव भुक्तां चिरं वसुमतीमवगूह्य दोर्भ्याम् ।
कर्णावलम्बितबलोद्गतजीवचारो वीरः शनैः सुरवधूप्रणयी बभूव

***** दुर्योधनस्वर्गगमनम् ॥ 3 ॥ *****
अत्रान्तरे प्रयातायां क्षपायां क्षपितारयः ।
जज्ञिरे पाण्डवाः कर्म दारुणं द्रौणिना कृतम्

मुक्तान्महाभयात्तस्मात्कृष्णा श्रुत्वा हतान्सुतान् ।
अनुजांश्च सपाञ्चालान्पपात भुवि मूर्च्छिता

शनकैर्लब्धसंज्ञा सा विलपन्ती सुलोचना ।
पार्थानां शोकविधुरा हृदयानि व्यदारयत्

यावन्न विशिखैः कृत्तमुत्तमाङ्गं विकर्मणः ।
द्रौणेर्दृष्टं मया तावज्जीवितस्यायमञ्जलिः

इत्युक्त्वा द्रौपदी दुःखाद्वीक्षमाणा वृकोदरम् ।
नोवाच किंचित्संतापान्मरणे कृतनिश्चया

ततो भीमः प्रियाशोकशूलेनाभ्याहतो हृदि ।
प्रययौ रथमारुह्य द्रोणपुत्रजिघांसया

व्रजतस्तस्य कालग्नेरिव लोकान्दिधक्षतः ।
धूममालाभ्रमं चक्रे ललाटे भ्रुकुटिः क्षणम्

रौद्रो रुद्राश्रयो द्रौणिः क्रुद्धश्च पवनात्मजः ।
गच्छामः पृष्ठतस्तस्मादित्यूचे पाण्डवान्हरिः

ततः किरीटिप्रमुखाः सह सात्यकिना ययुः ।
रथिनः सेषवः सर्वे पाण्डुपुत्रा युयुत्सवः

ततस्ते द्रौणिमासाद्य प्रसुप्तवधपातकात् ।
ध्वस्तच्छायं क्रियाहीनं कोपेनाकुलतां ययुः

अभिद्रुते भीमसेने द्रौणिं नकुलसारथौ।
पादचारी घृताभ्यक्तः सरस्वत्यास्तटे क्षणम् ।
अपाण्डवं जगत्कर्तुं ब्रह्मशीर्षास्त्रमाददे

तद्विनाशाय पार्थो ऽपि ब्रह्मास्त्रमसृजत्कृती ।
येनाभवन्दिशो व्याप्ताः कम्पातङ्कतरङ्गिताः

अत्रान्तरे समभ्यायान्नारदेन सह स्वयम् ।
मुनिः सत्यवतीसूनुर्भगवान्भूतभावनः

सो ऽब्रवीद्द्रोणतनयं जिष्णुं च क्षयशङ्कितः ।
अयं दिव्यास्त्रसंमर्दे हतवीरं जगद्दहेत्

पार्थ संहर दिव्यास्त्रं त्वं च द्रौणे गिरा मम ।
अकाण्डे मा भवन्त्वेते लोकाः प्रलयभागिनः

इत्युक्ते मुनिना क्षिप्रं संजहारास्त्रमर्जुनः ।
द्रौणिः प्रयोगकुशलो नेशो ऽभूदस्त्रसंहृतौ

ततः प्रज्वलिते लोके व्यथिते सुरमण्डले ।
अभिमन्युवधूगर्भे द्रौणिरस्त्रमपातयत्

भूयस्तत्प्रतिषेधाय पुत्रसंतानवाञ्छया ।
निन्दन्द्रोणसुतं पार्थस्तदस्त्रं कुपितो ऽसृजत्

ततः कृष्णो ऽवदज्जिष्णुं विषण्णं संततिक्षयात् ।
मा शुचो धैर्यजलधे न ते वंशो विनङ्क्ष्यति

जात्वेनं जीवयिष्यामि दग्धमप्यस्त्रतेजसा ।
उत्तरायाः स्थितं गर्भे सौभद्रतनयं शिशुम्

इति ब्रुवाणे गोविन्दे पार्थास्त्रे ज्वलिते भुवि ।
उवाच द्रोणतनयं व्यासो देवर्षिणा सह

त्यज चूडामणिं रक्ष जीवरत्नं महास्त्रतः ।
अशक्तश्च प्रमादी च जानीषे न यथोचितम्

वत्सराणां सहस्र त्वं विस्ररोगी समाहितः ।
दुर्भिक्षव्यञ्जको दुःखी विजने विचरिष्यसि

इति शप्तो गुरुसुतः कोपाद्व्यासमभाषत ।
व्यसने पतितः कस्मात्क्षिप्तो ऽहं संकटे त्वया

यत्र यत्र भविष्यामि तत्र तत्र ममानुगः ।
त्वमपि प्रतिशापेन मुने नित्यं भविष्यसि

इत्युक्त्वास्त्रोपहाराय चूडारत्नं वितीर्य सः ।
प्रययौ द्रोणतनयो मुनिश्च मुनिना सह

ततः प्रशान्ते ब्रह्मास्त्रे पाण्डवाः सह शौरिणा ।
चूडारत्नं समादाय याज्ञसेन्यै न्यवेदयन्

***** ऐषीकमस्त्रम् ॥ 4 ॥ *****
एवं प्रसाद्य पाञ्चालीं शोकार्ताः पाण्डुनन्दनाः ।
पाञ्चालकदनं घोरं ध्यायन्तो न ययुर्वृतिम्

संजयेनेति कथिते श्रुत्वा राजाम्बिकासुतः ।
पपात मूर्च्छितो मोहाल्लीनशोकानलः क्षणम्

तं शीतसलिलापूरैराश्वास्योवाच संजयः ।
मन्त्रिणश्च प्रियान्पुत्राञ्शोचन्तं व्यथितेन्द्रियम्

स्वप्नमायाविलसितैः पर्यन्ते शोकमोहदैः ।
संसारविभ्रमैर्धीराः स्पृश्यन्ते न मनीषिणः

देवैन्द्रजालिककृतैश्छायाक्रीडनकैरिव ।
पुत्रैर्धनैश्च दारैश्च न मुह्यन्ति मदाशयाः

उपेक्षितस्त्वयैवायं दुर्नयाद्बान्धवक्षयः ।
वृत्ते तस्मिन्नमिथ्यैव शोकं कर्तुमिहार्हसि

प्रभावप्रभवैर्भावैर्मायाविभवभावितैः ।
अभावनिष्ठापर्यन्तैः सतां न क्रियते भ्रमः

स्वकर्ममुद्रिते लोके नियतौ प्रलयोदधौ ।
कलयामि न कालस्य कश्च तावति वर्तते

इत्यादि संजयमुखा नृपमुग्रमोहभग्नं स्वयं विहितदुर्नयदृष्टपारम् ।
हेलावलत्कलभच्ञ्चलकर्णताललोलां भवस्थितिकथामसकृत्तमूचुः