ભારતમઞ્જરી · અધ્યાય 11

ઇતિ ક્ષેમેન્દ્રવિરચિતાયાં ભારતમઞ્જર્યાં ગદાપર્વ
સૌપ્તિકપર્વન્
નારાયણં નમસ્કૃત્ય નરં ચૈવ નરોત્તમમ્ ।
દેવીં સરસ્વતીં વ્યાસં તતો જયમુદીરયેત્

પ્રતાપધામ્નિ યાતે ઽસ્તં રવૌ કમલિનીપ્રિયે ।
શોકાવકીર્ણકેશેન તમોભિરભવન્મહી

ક્ષયં કાલેન નીતે ઽહ્નિ શાન્તે સંધ્યાચિતાનલે ।
અસ્થિશેષૈરિવાપૂર્ણં તારકાભિરભૂન્નભઃ

શ્યામા પ્રત્યગ્રદુઃખેન પ્રસરત્તિમિરાઞ્જના ।
બભાર તારતરલાં નક્ષત્રાશ્રુકણાવલીમ્

ઘોરે તસ્મિન્નિશાવક્ત્રે ઘોરસત્ત્વઘને વને ।
શ્રમાન્નિદ્રામુપગતે કૃપે સ કૃતવર્મણિ

ધ્યાયન્દુર્યોધનવધં મન્યુહાલાહલાકુલઃ ।
પ્રતિજ્ઞાં શત્રુનિધને દ્રૌણિરેકો વ્યચિન્તયત્

અત્રાન્તરે દદર્શોચ્ચન્યગ્રોધશિખરાશ્રયમ્ ।
વધ્યમાનમુલૂકેન વાયસાનાં ચ મણ્ડલમ્

કાકાન્કાલબલેનૈત્ય દૃષ્ટ્વા ઘૂકેન પાતિતાન્ ।
તામેવ પાણ્ડવવધે નીતિં દ્રૌણિરચિન્તયત્

ક્રુધા ક્રૂરાં ધિયં કૃત્વા કૃપભોજૌ વિબોધ્ય સઃ ।
ઉવાચ નિઃશ્વસન્દીર્ઘં દહ્યમાન ઇવ ક્રુધા

રાજા રાજસહસ્રાણામેકાકી વિષમસ્થિતિઃ ।
વ્યાજાદસ્માસુ જીવત્સુ ભીમસેનેન પાતિતઃ

શસ્ત્રં વહદ્ભિર્મિથ્યૈવ દૃષ્ટો ઽસ્માભિઃ સ ભૂતલે ।
અશ્રુપાતપ્રતીકારાક્ષમૈઃ ક્લીબતરૈરિવ

દેશકાલૌ સમાશ્રિત્ય વધ્યઃ સર્વાત્મના રિપુઃ ।
તસ્માત્પ્રસુપ્તાનદ્યૈવ સાનુગાન્હન્મિ પાણ્ડવાન્

શ્રુત્વૈતત્કૂણિતમનાઃ પ્રસુપ્તવધપાતકમ્ ।
કૃપઃ કૃપાકુલો નિન્દન્નભાષત સુતં સ્વસુઃ

ધિગેતત્કુત્સિતં યુદ્ધં નિશ્ચેષ્ટો યત્ર હન્યતે ।
ભગ્નધૈર્યે ઽપિ નો વીરાઃ પ્રહરન્તિ યશસ્વિનઃ

ભવાનહં ચ ભોજશ્ચ કર્તારઃ પ્રાતરેવ તત્ ।
પુનર્યેન ન યાસ્યામો દુર્યોધનવધવ્યથામ્

સુરાણામપિ પર્યાપ્તાઃ સંહતાઃ સમરે વયમ્ ।
પ્રવેક્ષ્યામો વૈરિવનં જ્વલિતા ઇવ પાવકાઃ

ગૌતમેનેત્યભિહિતે સંમતે કૃતવર્મણઃ ।
નિઃશ્વસન્સાશ્રુન્યનઃ પુનર્દ્રૈણિરભાષત

માયોપમા વિદગ્ધેષુ નિકૃત્યાવિચરસ્તુ યે ।
સ્પૃશન્ત્યધર્મમર્યાદાં ન તે તત્ફલભાગિનઃ

અર્જુનેન હતઃ કર્ણઃ સ ચ શાન્તનવો યથા ।
તત્કિં ન વિદિતં લોકે શેષં વક્તું ન પાર્યતે

અધુના સ્વસ્તિ ધર્માય રચિતો ઽસ્મૈ મયાઞ્જલિઃ ।
પરાભવમિમં તાવન્ન સહે મર્મદારણમ્

દ્રૌણિર્દારુણસંકલ્પમિત્યુક્ત્વા કૃતનિશ્ચયઃ ।
રથેન તમસિ પ્રાયાચ્છિબિરં કૌરવદ્વિષમ્

કૃષ્ણસ્ય શાસનાત્પૂર્વં યાતેષુ શિબિરાન્તરમ્ ।
સહ સાત્યકિના યોધૈઃ પાણ્ડવેષુ વિનાનુગૈઃ

કૃપભોજાવતિક્રમ્ય જવાદ્દ્રૌણિરુપાગતઃ ।
શિબિરદ્વારમાસાદ્ય મહદ્ભૂતં વ્યલોકયત્

હરિશ્મશ્રુજટાનેત્રં જ્વાલાનામિવ સંચયમ્ ।
તમસામિવ સંઘાતમઞ્જનાચલસંનિભમ્

સહસ્રશીર્ષનયનં સહસ્રચરણાદ્ભુતમ્।
સર્પયજ્ઞોપવીતાઙ્ગં સર્પકેયૂરકઙ્કણમ્ ।
ભયંકરં ભયસ્યાપિ કૃતાન્તસ્યેવ દૈવતમ્

તદ્દૃષ્ટ્વા ઘોરસંરમ્ભો દ્રૌણિર્દુર્જયવિક્રમઃ ।
સર્વાયુધાવલી તસ્મૈ પ્રાહિણૌદ્ધૈર્યભૂધરઃ

તાન્યાયુધાનિ સહસા જ્વલિતાન્યેવ તેજસા ।
બૃમ્ભમાણં મહદ્ભૂતં તદાસાદ્ય ક્ષયં યયુઃ

દ્રૌણિસ્તતસ્તદાકારમરીચિભ્યો વ્યલોકયત્ ।
ચક્રાયુધસહસ્રણિ નિઃસૃતાનિ સ વિસ્મયઃ

ક્ષણાદ્ગ્રસ્તાયુધસ્તેન ગાઢાનુશયતાપિતઃ ।
પ્રસ્તુતં મલિનં કર્મ નિનિન્દ સ્વયમાકુલઃ

સ રથાદવતીર્યાથ પ્રયતસ્ત્રિપુરાન્તકમ્ ।
શૂલિનં શરણં પ્રાયાત્તત્સ્તોત્રમુખરાનનઃ

આત્મોપહારં રુદ્રાય તસ્મિન્દાતું સમુદ્યતે ।
જ્વાલાકુલા હેમવેદી પુરસ્તાત્પ્રત્યદૃશ્યત

તદુદ્ભૂતૈર્ગણૈર્ઘોરૈર્નાનાપ્રાણિમુખોદરૈઃ ।
નાનાપ્રહરણૈર્દીપ્તૈર્વ્યોમ ક્ષિપ્રમપૂરયત્

તતો વેદ્યાં મહાવહ્નૌ જ્વલિતે દ્રોણનન્દનઃ ।
ભક્ત્યાત્માનં ત્રિનેત્રાય નિવેદ્યાભ્યપતત્સ્વયમ્

તુષ્ટો ઽથ ભગવાનેત્ય સ્વયમન્ધકસૂદનઃ ।
તમુવાચ સ્વમેવાંશમુત્તિષ્ઠાઙ્ગિરસાં વર

સંસ્થાનાય મયૈતાવત્કૃતં કૈટભવિદ્વિષઃ ।
આત્ગાનં વિદ્ધિ મે કૃષ્ણં સ મે બહુમતઃ સદા

કાલપક્વાસ્તુ પાઞ્ચાલા નૈષાં રક્ષાસ્તિ કુત્રચિત્ ।
ગૃહાણ ખડ્ગમેતેન દારયૈતાનશઙ્કિતઃ

ઇત્યુક્ત્વા ભૈરવે દીપ્તં ખડ્ગં દત્વા તિરોહિતે ।
તદા વિકારાદ્દુષ્પ્રેક્ષ્યો દ્રૌણિઃ શિબિરમાવિશત્

દ્વારિ ભોજકૃપૌ ધૃત્વા વિદ્રુતાનાં વધાય સઃ ।
પ્રવિશ્ય શયને શુભ્રે ધૃષ્ટદ્યુમ્નં વ્યલોકયત્

તારહારાંશુનખરં દીપ્તકેસરિસંનિભમ્ ।
ઘૂર્ણમાનશિખૈર્દીપૈર્વિસ્મયાદિવ વીક્ષિતમ્

અનેકરણસંમર્દશ્રાન્તૈર્નિદ્રાવિમોહિતૈઃ ।
અધિષ્ઠિતં બહુભટૈર્મુક્તપર્યાણવાહનૈઃ

તં દૃષ્ટ્વા કોપશિખિના દહ્યમાનઃ સ્મરન્પિતુઃ ।
ઉત્તિષ્ઠ રે ગુરુઘ્નેતિ દ્રૌણિરુક્ત્વા પદાસ્પૃશત્

બોધિતઃ સહસા તેન સંભ્રમસ્વીકૃતાયુધઃ ।
દ્રોણપુત્રં પરિજ્ઞાય ચકમ્પે દ્રુપદાત્મજઃ

દ્રૌણિસ્તમુત્થિતં વેગાન્માલ્યવદ્ભિઃ શિરોરુહૈઃ ।
આકૃષ્યાપાતયત્કણ્ઠે ગાઢં નિષ્પીડ્ય વિહ્વલમ્

નિષ્પિષ્યમાણઃ સંરમ્ભાદ્રક્તોદ્ગારાકુલાનનઃ ।
કુપિત્વા પાદયોર્દ્રૈણિં નખૈર્દન્તૈશ્ચ વિસ્ફુરન્

શસ્ત્રેણ છિન્ધિ માં તૂર્ણં મા પદેનેતિ ગદ્ગદમ્ ।
કણ્ઠરુદ્ધસ્વરઃ શ્વાસાદસ્ફુટાક્ષરમભ્યધાત્

તમબ્રવીદ્દ્રોણસુતઃ પાપ પદ્ભ્યાં નિહન્યસે ।
લોકાનાં શસ્ત્રપૂતાનાં ન પાપં ગુરુઘાતિનામ્

ઇત્યુક્ત્વા ચરણાઘાતૈર્જર્જરં તમપોથયત્ ।
તસ્મિન્હતે તદ્વિમર્દશબ્દેન બુબુધે જનઃ

***** ધૃષ્ટદ્યુમ્નવધઃ ॥ 1 ॥ *****
તતો દ્રૌણિં સમાલેક્ય રિપુરક્તચ્છટાઙ્કિતમ્ ।
પાઞ્ચાલા દ્રૌપદેયાશ્ચ કાલો ઽયમિતિ મેનિરે

નિદ્રાશેષારુણદૃશાં શસ્ત્રાણ્યાનયતાં મિથઃ ।
ક્રોશતાં વર્મ વર્મેતિ તેષામાસીન્મહાસ્વનઃ

ક્વ ગજઃ ક્વ રથઃ ક્વાશ્વઃ ક્વ ચાપં ક્વ શિલીમુખાઃ ।
ઇતિ બ્રુવાણાન્ખઙ્ગેન દ્રૌણિશ્ચિચ્છેદ તાન્ક્રુધા

હત્વોત્તમૌજસં પદ્ભ્યાં કણ્ઠે કઠિનવિક્રમઃ ।
ગદાહસ્તં યુધામન્યું નિષ્પિપેષ વિરાવિણમ્

તતઃ ખઙ્ગેન શૂરાણાં શિરાંસિ ભુવિ પાતયન્ ।
કાલરાત્ર્યાઃ સ વિદધે વિનોદં કન્દુકૈરિવ

કૃષ્ણાસુતાનાપતતો દ્રૌપદેયાનસંભ્રમાત્ ।
ચકાર કરવાલેન સ કાલકવલોચિતાન્

પ્રતિવિન્ધ્યે હતે વીરે સુતસોમે નિપાતિતે ।
શ્રુતકીર્તૈ શતાનીકે છિન્ને ચ શ્રુતવર્મણિ

શિખણ્ડી કૃષ્ટકોદણ્ડઃ શરૈર્દ્રૈણિમપૂરયત્ ।
દ્રોણપુત્રો ઽપિ ખડ્ગેન ક્રુદ્ધસ્તં વિદધે દ્વિધા

***** દ્રૌપદેયશિખણ્ડિવધઃ ॥ 2 ॥ *****
કોપાદાચાર્યપુત્રેણ વધ્યમાનાઃ પ્રભદ્રકાઃ ।
મત્સ્યસૃઞ્જયપાઞ્ચાલાઃ કાલં દદૃશુરન્તિકે

અસિતં રક્તવસનં રક્તમાલ્યાનુલેપનમ્ ।
હસન્તં વીક્ષ્ય તં વીરાઃ સંહારં મેનિરે સ્ફૃટમ્

ઘનાન્ધકારે વીરાણાં રથકુઞ્જરવાજિનામ્ ।
યોધાનાં ચ ક્ષયં દ્વારિ ચક્રતુર્ભોજગૌતમૌ

એવમક્ષૌહિણીં હત્વા વસારક્તાનુલેપનઃ ।
નિર્યયૌ રૌદ્રચરિતો દ્રૌણિર્ભૈરવવિગ્રહઃ

સ ગત્વા સહિતસ્તૂર્ણં હાર્દિક્યેન કૃપેણ ચ ।
દદર્શ ભુવિ રાજાનં ભગ્નશક્તિં સુયોધનમ્

વારયન્તં ગદાગ્રેણ મુહુઃ ક્રવ્યાદમણ્ડલમ્ ।
વ્યથયા મર્મદિન્યા ભક્ષયન્તં વસુંધરામ્

શોણિતં વદનોદ્વાન્તં પરિમૃજ્યાશુ તસ્ય તે ।
સર્વપાઞ્ચલસંહારકથયા વવૃષુઃ સુધામ્

સ કિંચિચ્છેષજીવો ઽપિ તચ્છ્રુત્વા વૃત્તકન્ધરઃ ।
પર્યન્તગ્રસિતાવ્યક્તભાષિતૈઃ પ્રશશંસ તાન્

સ પરિષ્વજ્ય યત્નેન દ્રૌણિં સાશ્રુવિલોચનમ્ ।
પુનર્નઃ સંગમઃ સ્વર્ગે ભૂયાદિત્યવદચ્છનૈઃ

અઙ્ગે વિધાય દયિતાં સ ગદાં સદૈવ ભુક્તાં ચિરં વસુમતીમવગૂહ્ય દોર્ભ્યામ્ ।
કર્ણાવલમ્બિતબલોદ્ગતજીવચારો વીરઃ શનૈઃ સુરવધૂપ્રણયી બભૂવ

***** દુર્યોધનસ્વર્ગગમનમ્ ॥ 3 ॥ *****
અત્રાન્તરે પ્રયાતાયાં ક્ષપાયાં ક્ષપિતારયઃ ।
જજ્ઞિરે પાણ્ડવાઃ કર્મ દારુણં દ્રૌણિના કૃતમ્

મુક્તાન્મહાભયાત્તસ્માત્કૃષ્ણા શ્રુત્વા હતાન્સુતાન્ ।
અનુજાંશ્ચ સપાઞ્ચાલાન્પપાત ભુવિ મૂર્ચ્છિતા

શનકૈર્લબ્ધસંજ્ઞા સા વિલપન્તી સુલોચના ।
પાર્થાનાં શોકવિધુરા હૃદયાનિ વ્યદારયત્

યાવન્ન વિશિખૈઃ કૃત્તમુત્તમાઙ્ગં વિકર્મણઃ ।
દ્રૌણેર્દૃષ્ટં મયા તાવજ્જીવિતસ્યાયમઞ્જલિઃ

ઇત્યુક્ત્વા દ્રૌપદી દુઃખાદ્વીક્ષમાણા વૃકોદરમ્ ।
નોવાચ કિંચિત્સંતાપાન્મરણે કૃતનિશ્ચયા

તતો ભીમઃ પ્રિયાશોકશૂલેનાભ્યાહતો હૃદિ ।
પ્રયયૌ રથમારુહ્ય દ્રોણપુત્રજિઘાંસયા

વ્રજતસ્તસ્ય કાલગ્નેરિવ લોકાન્દિધક્ષતઃ ।
ધૂમમાલાભ્રમં ચક્રે લલાટે ભ્રુકુટિઃ ક્ષણમ્

રૌદ્રો રુદ્રાશ્રયો દ્રૌણિઃ ક્રુદ્ધશ્ચ પવનાત્મજઃ ।
ગચ્છામઃ પૃષ્ઠતસ્તસ્માદિત્યૂચે પાણ્ડવાન્હરિઃ

તતઃ કિરીટિપ્રમુખાઃ સહ સાત્યકિના યયુઃ ।
રથિનઃ સેષવઃ સર્વે પાણ્ડુપુત્રા યુયુત્સવઃ

તતસ્તે દ્રૌણિમાસાદ્ય પ્રસુપ્તવધપાતકાત્ ।
ધ્વસ્તચ્છાયં ક્રિયાહીનં કોપેનાકુલતાં યયુઃ

અભિદ્રુતે ભીમસેને દ્રૌણિં નકુલસારથૌ।
પાદચારી ઘૃતાભ્યક્તઃ સરસ્વત્યાસ્તટે ક્ષણમ્ ।
અપાણ્ડવં જગત્કર્તું બ્રહ્મશીર્ષાસ્ત્રમાદદે

તદ્વિનાશાય પાર્થો ઽપિ બ્રહ્માસ્ત્રમસૃજત્કૃતી ।
યેનાભવન્દિશો વ્યાપ્તાઃ કમ્પાતઙ્કતરઙ્ગિતાઃ

અત્રાન્તરે સમભ્યાયાન્નારદેન સહ સ્વયમ્ ।
મુનિઃ સત્યવતીસૂનુર્ભગવાન્ભૂતભાવનઃ

સો ઽબ્રવીદ્દ્રોણતનયં જિષ્ણું ચ ક્ષયશઙ્કિતઃ ।
અયં દિવ્યાસ્ત્રસંમર્દે હતવીરં જગદ્દહેત્

પાર્થ સંહર દિવ્યાસ્ત્રં ત્વં ચ દ્રૌણે ગિરા મમ ।
અકાણ્ડે મા ભવન્ત્વેતે લોકાઃ પ્રલયભાગિનઃ

ઇત્યુક્તે મુનિના ક્ષિપ્રં સંજહારાસ્ત્રમર્જુનઃ ।
દ્રૌણિઃ પ્રયોગકુશલો નેશો ઽભૂદસ્ત્રસંહૃતૌ

તતઃ પ્રજ્વલિતે લોકે વ્યથિતે સુરમણ્ડલે ।
અભિમન્યુવધૂગર્ભે દ્રૌણિરસ્ત્રમપાતયત્

ભૂયસ્તત્પ્રતિષેધાય પુત્રસંતાનવાઞ્છયા ।
નિન્દન્દ્રોણસુતં પાર્થસ્તદસ્ત્રં કુપિતો ઽસૃજત્

તતઃ કૃષ્ણો ઽવદજ્જિષ્ણું વિષણ્ણં સંતતિક્ષયાત્ ।
મા શુચો ધૈર્યજલધે ન તે વંશો વિનઙ્ક્ષ્યતિ

જાત્વેનં જીવયિષ્યામિ દગ્ધમપ્યસ્ત્રતેજસા ।
ઉત્તરાયાઃ સ્થિતં ગર્ભે સૌભદ્રતનયં શિશુમ્

ઇતિ બ્રુવાણે ગોવિન્દે પાર્થાસ્ત્રે જ્વલિતે ભુવિ ।
ઉવાચ દ્રોણતનયં વ્યાસો દેવર્ષિણા સહ

ત્યજ ચૂડામણિં રક્ષ જીવરત્નં મહાસ્ત્રતઃ ।
અશક્તશ્ચ પ્રમાદી ચ જાનીષે ન યથોચિતમ્

વત્સરાણાં સહસ્ર ત્વં વિસ્રરોગી સમાહિતઃ ।
દુર્ભિક્ષવ્યઞ્જકો દુઃખી વિજને વિચરિષ્યસિ

ઇતિ શપ્તો ગુરુસુતઃ કોપાદ્વ્યાસમભાષત ।
વ્યસને પતિતઃ કસ્માત્ક્ષિપ્તો ઽહં સંકટે ત્વયા

યત્ર યત્ર ભવિષ્યામિ તત્ર તત્ર મમાનુગઃ ।
ત્વમપિ પ્રતિશાપેન મુને નિત્યં ભવિષ્યસિ

ઇત્યુક્ત્વાસ્ત્રોપહારાય ચૂડારત્નં વિતીર્ય સઃ ।
પ્રયયૌ દ્રોણતનયો મુનિશ્ચ મુનિના સહ

તતઃ પ્રશાન્તે બ્રહ્માસ્ત્રે પાણ્ડવાઃ સહ શૌરિણા ।
ચૂડારત્નં સમાદાય યાજ્ઞસેન્યૈ ન્યવેદયન્

***** ઐષીકમસ્ત્રમ્ ॥ 4 ॥ *****
એવં પ્રસાદ્ય પાઞ્ચાલીં શોકાર્તાઃ પાણ્ડુનન્દનાઃ ।
પાઞ્ચાલકદનં ઘોરં ધ્યાયન્તો ન યયુર્વૃતિમ્

સંજયેનેતિ કથિતે શ્રુત્વા રાજામ્બિકાસુતઃ ।
પપાત મૂર્ચ્છિતો મોહાલ્લીનશોકાનલઃ ક્ષણમ્

તં શીતસલિલાપૂરૈરાશ્વાસ્યોવાચ સંજયઃ ।
મન્ત્રિણશ્ચ પ્રિયાન્પુત્રાઞ્શોચન્તં વ્યથિતેન્દ્રિયમ્

સ્વપ્નમાયાવિલસિતૈઃ પર્યન્તે શોકમોહદૈઃ ।
સંસારવિભ્રમૈર્ધીરાઃ સ્પૃશ્યન્તે ન મનીષિણઃ

દેવૈન્દ્રજાલિકકૃતૈશ્છાયાક્રીડનકૈરિવ ।
પુત્રૈર્ધનૈશ્ચ દારૈશ્ચ ન મુહ્યન્તિ મદાશયાઃ

ઉપેક્ષિતસ્ત્વયૈવાયં દુર્નયાદ્બાન્ધવક્ષયઃ ।
વૃત્તે તસ્મિન્નમિથ્યૈવ શોકં કર્તુમિહાર્હસિ

પ્રભાવપ્રભવૈર્ભાવૈર્માયાવિભવભાવિતૈઃ ।
અભાવનિષ્ઠાપર્યન્તૈઃ સતાં ન ક્રિયતે ભ્રમઃ

સ્વકર્મમુદ્રિતે લોકે નિયતૌ પ્રલયોદધૌ ।
કલયામિ ન કાલસ્ય કશ્ચ તાવતિ વર્તતે

ઇત્યાદિ સંજયમુખા નૃપમુગ્રમોહભગ્નં સ્વયં વિહિતદુર્નયદૃષ્ટપારમ્ ।
હેલાવલત્કલભચ્ઞ્ચલકર્ણતાલલોલાં ભવસ્થિતિકથામસકૃત્તમૂચુઃ