Bhāratamañjarī 6-19 · Chapter 10

iti kṣemendraviracitāyāṃ bhāratamañjaryāṃ śalyaparva
Gadāparvan
nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam /
devīṃ sarasvatīṃ vyāsaṃ tato jayamudīrayet

tato drauṇimukhā vīrāḥ samabhyetya rathāstrayaḥ /
hradaṃ praviṣṭaṃ rājānamūcurmānadhanaṃ śaraiḥ

rājannuttiṣṭha saṃgrāme jahi śatruṃ dhanurdhara /
sahāsmābhirayaṃ kālo vikramasya yaśobhuvaḥ

iti śrutvā kurupatiḥ praśaṃsaṃstatparākramam /
ūce prātaḥ samāśvāsya mama kṣatrocitā gatiḥ

iti teṣāṃ samālāpaṃ śrutvā jñātvā suyodhanam /
śaśaṃsurbhīmasenāya lubdhakā dhanalubdhakāḥ

bhīmasenagirā rājā sasainyo 'tha yudhiṣṭhiraḥ /
kṛṣṇapradhānaiḥ sahitastaṃ deśaṃ tūrṇamāyayau

garjadgajarathānīkaiḥ pārthānvīkṣya samāgatān /
narendrasūcanabhayātprayayurgautamādayaḥ

tasya kṛṣṇasya vacasā dharmasūnuḥ suyodhanam /
tataḥ sa salilāntaḥsthamuvāca kṣmābhṛtāṃ varaḥ

rājanrajatakarpūrarajanīpatisundaram /
aho vīra yaśaḥ śubhraṃ bhavatā malinīkṛtam

ghātayitvā narapatīṃllakṣmīkulagṛhānraṇe /
prāṇarakṣāparo mānī kathaṃ jīvanna lajjase

uttiṣṭha yuddhe svāṃ lakṣmīṃ tridivaṃ vā samāpnuhi /
lākṣaḥ samo hi vīrāṇāṃ vijayo nidhanaṃ nu vā

iti yaudhiṣṭhiraṃ śrutvā vaco manyuviṣākulaḥ /
prāha dūryodhanastoye stambheram iva śvasan

evametadyathāttha tvaṃ śriyaṃ nidhanameva me /
bandhusvajanahīnā tu lakṣmīḥ kasya manaḥ spṛśet

dhvajinī vīrahīnena goṣṭhīva budhavarjitā /
svajanena vinā lakṣmīḥ kasya prīṇāti mānasam

sa karṇaḥ suhṛdāmagryaḥ sa guruḥ sa pitāmahaḥ /
vinā tapovanamaho sumuneḥ kasya vismaret

bandhumittraviyuktānāṃ bhūtayo hi viḍambanāḥ /
andhānāmiva saundaryavicitrāścitramālikāḥ

bhuṅkṣva bhuktāṃ mayā pṛthvīṃ vīraratnavivarjitām /
vairāgyamuktābharaṇāṃ jaratīmiva yoṣitam

ityākarṇya pṛthāsūnurdhārtarāṣṭramabhāṣata /
diṣṭyā tapovanaruciḥ śānto 'si vasudhāpate

sūcyagramapi na tyājyaṃ pāṇḍavānprati te bhuvaḥ /
samagrāṃ pṛthivīmadya dātumicchasi kautukam

uttiṣṭha yuddhamekena tavāstu vijitaḥ sa cet /
jitāḥ sarve tvayā rājanmā pralāpaiḥ kṛśo bhava

udatiṣṭhanniśamyaitatpārthavākyaṃ nṛpaḥ krudhā /
sāvalepaṃ vacaḥ śrutvā na sahante hi māninaḥ

hemāṅgadagadāpāṇiḥ sumeruriva śṛṅgavān /
utthitaḥ sa babhau rājā daṇḍadhāra ivāparaḥ

kṛṣṇavākyātsa saṃnaddho gadāpāṇirvṛkodaraḥ /
tasya tasthau puraḥ kṛṣṇānikāragaṇanāparaḥ

***** duryodhanāvirbhāvaḥ || 1 || *****
atrāntare haladharaḥ kurupāṇḍavasaṃkṣaye /
bandhunāśabhayodvignastīrthayātrāgataḥ śanaiḥ

tadābhyetya kurukṣetraṃ tāvapaśyadgadāyudhau /
śiṣyayoḥ samaraṃ paśyañśṛṇvanniva giro mithaḥ

sa pūjitaḥ kṛṣṇamukhyaiḥ pārthaiḥ śaśiśatadyutiḥ /
upāviśannīlavāsā himavāniva sāmbudaḥ

ityākarṇya kathāpadhye papraccha janamejayaḥ /
tīrthayātrāṃ halabhṛto vaiśampāyanamādarāt

so 'bravītprastute yuddhe kurupāṇḍavabhūbhujām /
āmantrya kṛṣṇaṃ prayayau kṣayāśaṅkī pralambahā

puṣpeṇa nirgato rāmo dvijebhyaḥ sarvakāmadaḥ /
sarasvatīmavāpyātha prabhāsaṃ śayanena saḥ

yatra tārāpatiṃ tārā rohiṇīsaktamānasam /
khinnā nyavedayatpitre tacchāpātso 'bhavatkṣayī

kṣaṇena śāpātprakṣīṇe śaśalakṣmaṇi yakṣmaṇā /
sarvakṣayabhayodvignairdaivairdiṣṭaṃ tadā yayau

tatprabhāsaṃ hasaṃstūrṇaṃ tatrāpi prāpa pūrṇatām /
tatra bharādvajaḥ snātvā tritakūpaṃ samāyayau

upekṣitaḥ purā yatra bhrātṛbhyāṃ nṛpatistritaḥ /
sa cakre mānasaṃ yajñaṃ tato devāḥ samabhyayuḥ

tato varātsakūpo 'bhūtsomapānaphalapradaḥ /
tasminsarasvatītīre sasne rāmeṇa sādaram

tato vinaśanaṃ puṇyaṃ prāpa yatra sarasvatī /
śūdrabhīrukavidviṣṭā vinaṣṭā duṣṭanāśinī

sa bhūmikaṃ tataḥ prāyādbalī yatrāpsaraḥsakhā /
krīḍanti suragandharvā nṛtyagītavinodanaiḥ

durgasrotaḥ śaṅkhatīrthaṃ puṇyaṃ dvaitavanaṃ tathā /
avāpya nagadhanvānaṃ vasatiryatra vāsukeḥ

viveśa naimiṣa rāmo yatra prācī sarasvatī /
munīnāṃ darśanaṃ yatra naimiṣāraṇyavāsinām

sapta sārasvataṃ prāyādyatra caṅkaṇako muniḥ /
nanarta gātrādālokya nijācchākarasaṃ srutam

nṛtyatastasya sāvegaṃ sakhelaṃ varakānanam /
munestapaḥprabhāvena jagatsarvaṃ nanarta ca

devairathārthito 'bhyetya tasya śambaradarśanāt /
svakarānniḥsṛtaṃ bhasma tenābhūnnirmado muniḥ

tasmai stutikṛte tuṣṭastapovṛddhiṃ dadau vibhuḥ /
saptasārasvate tīrthe saṃnidhānaṃ ca śaṃkaraḥ

kapālamocanaṃ prāpa tīrthamauśanasaṃ balaḥ /
yatra jaṅghāgrahānmukto munirghorānmahodaraḥ

rāghaveṣunikṛttasya rākṣasasya śiraḥ purā /
mahodarasya jaṅghāyāṃ lagnaṃ kila visarpadam

sarvatīrthanimagno 'pi tatraiva svāsthyamāpa saḥ /
uttaṅkāśramamāsādya pṛthūdakamavāpa ca

vasiṣṭhena jitaḥ pūrvaṃ dhenuhṛdbrahmatejasā /
rājanyavaṃśyo yatrāpa brahmatāṃ kauśiko muniḥ

tatra rāmo dadau bhūri dhanaṃ vārṣṇeyanandanaḥ /
tataḥ sārasvate kuñje yatrendro namucervadhāt

brahmahatyākulo muktastaṃ prāpa dāruṇaṃ śanaiḥ /
somatīrthaṃ tataḥ prāpa yatreṣṭamamṛtatviṣā

tārakakhyo hato yatra ṣaṇmukhena mahāsuraḥ /
skandābhiṣekātsnātvātha vahnitīrthaṃ samāyayau

yatrānalo bhṛgoḥ śāpānnaṣṭo 'bhūnnirvṛtaḥ punaḥ /
kauberamindratīrthaṃ ca yāmunaṃ cācyutāgrajaḥ

devalasyāśramaṃ prāpya jaijīṣavyaḥ suyogavit /
yatra sarvagataṃ brahma devalāya jagau muniḥ

tataḥ sārasvataṃ tīrthamāsasāda halāyudhaḥ /
apasarodarśanātpūrvaṃ śukraṃ nipatitaṃ jale

dadhīcasya munestena putraṃ lebhe sarasvatī /
dadhīcasyāsthinicaye mahendrāyudhatāṃ gate

anāvṛṣṭyāṃ sa tanayastayā matsyāśanairvṛtaḥ /
sārasvataḥ suto vedānsa sasmāra mahāmatiḥ

durbhikṣakarṣitā nāma vismṛte 'dhyayane tataḥ /
sarveṣāṃ munimukhyānāṃ babhūva gururarthitaḥ

tasmiṃstīrthe balaḥ snātvā yayau yatra purā vapuḥ /
sanatkumārī tapasā svargāya tyaktumudyatā

nāradaḥ prāha nodvāhaṃ vinā svargo bhavediti /
sā gālavasutāyaiva dinabhogyāṃ tanuṃ dadau

kṛtvā lalitamākāraṃ tridivaṃ ca yayau tataḥ /
tatra snātvā ca datvā ca plakṣaprasravaṇe tathā

avāpa kārapavanaṃ tīrthānyālokayañśanaiḥ /
nāradāttatra śuśrāva kurukṣetre nṛpakṣayam

***** rāmatīrthayātrā || 2 || *****
pṛṣṭo 'tha dhṛtarāṣṭreṇa saṃjayo yuddhamabravīt /
bhīmasenasya virathaṃ kauravasya ca māninaḥ

samantapañcakaṃ gatvā padbhyāmeva suyodhanaḥ /
tasthāvakampo mahatāmadhikaṃ dhairyamāpadi

tato duryodhano 'vādīddharmaputraṃ sahānugāḥ /
upaviśya nirīkṣantāṃ bhavanto yudhyamānayoḥ

ajātaśatruḥ śrutvaitatsaha pāñcālasainikaiḥ /
upāviśatkṛṣṇasakhaḥ parivārya halāyudham

atha bhīmaṃ gadāpāṇiṃ baddhakakṣastarasvinam /
ājuhāva vacoyuddhe pravṛtte kurunandanaḥ

tatastayorgadāghātajātā vahnikaṇāvalī /
vidadhe saṃbhramāvṛttahemābharaṇavibhramam

surairāpūrite vyomni yuddhadarśanalālasaiḥ /
babhūva nākakāntānāṃ ko 'pi kautukavibhramaḥ

ākṣepe varjane mokṣe rājavṛttau nivartake /
dhāvane samavasthāne viplute samaviplute

tau pragalbhatayā vīrau citramaṇḍalacāriṇau /
sanirghoṣaṃ mahāvegaḥ pārśvadeśamatāḍayat

tato bhīmaḥ samādhūya gadāmaśaniniḥsvanām /
bhrāmayāmāsa yenābhūddhoro gharagharāravaḥ

tatastāṃ prahiṇodbhīmo girigurvīṃ gadāṃ javāt/
akampitastāḍito 'pi punarbhīmo 'sṛjadgadām /
punarmoghīkṛtā rājñā sāpatatkampitāvaniḥ

atha vakṣastaṭe bhīmaḥ kauraveṇa samāhataḥ /
na viveda kṣaṇaṃ kiṃcinmūrchāvyākulitāśayaḥ

pāñcālasṛñjayānīke saṃdehākulite tataḥ /
śanairbhīmaḥ samāśvasya pārśve nṛpamatāḍayat

gāḍhaprahārābhihataḥ patitaḥ kauraveśvaraḥ /
utthāya tūrṇamāhatya bhuvi bhīmamapātayat

athāpatatsurotsṛṣṭa puṣpavṛṣṭiryaśaḥsitā /
sādhuvādāvalī mūrdhi sūnave kurubhūpateḥ

athotthite bhīmasene parimṛjyāśu śoṇitam /
ko 'nayoradhiko yoddhā papracchetyarjuno harim

so 'bravīdbalavānbhīmo bhīmavīryaḥ kimucyate /
upadeśe gadāyuddhe kiṃtu yuddhaparākrame

sa prayatnaḥ kurupatirbhīmasenādvilokyate /
tasmānna dharmayuddhena bhīmaḥ śakto nipātane

māyayā nihatā daityā māyāvadhyā hi māyinaḥ /
ūrubhaṅgamato bhīmo vidadhātvasya māyayā

anyathā durjayo rājā trayodaśasamāvyadhāt /
eṣa lokabhayaṃ bhīmo(me) vidhāya gadayā śramam

vyāyāmacaturo vegādūrdhvacārī suyodhanaḥ /
mahāśaileyabhaṅgo 'sminsukaraśchidradarśanāt

ukte janārdaneneti bhīmaścikṣepa bhīṣaṇām /
gadāṃ tāṃ kururājo 'pi vilaṅghya tamatāḍayat

vyathāṃ saṃstambhya bhīmo 'tha ghūrṇamānatanuḥ kṣaṇam /
gadāṃ randhraṃ vicintyāsmai prāhiṇotkanakāṅgadām

puṣpāyudhapurodārahemābharaṇavibhrame /
ūruyugme bhujaṅgīva sā papāta mahīpateḥ

nirghātaghoraghanaghoṣagadānipātaniṣpeṣajarjarataratruṭitorusaṃdhiḥ /
duryodhano 'tha nipapāta divaṃ vilokya vajrāvapātahatapakṣa ivādrirājaḥ

akṣauhiṇīpatinareśvaramauliratnaraśmicchaṭāpaṭalapāṭalapādapīṭhe /
asminmahīparivṛḍhe patite ca bhūmau kairninditaṃ na bhavabhaṅgurabhaṅgi janma

***** gadāyuddham || 3 || *****
tasminnekādaśacamūnāthe bhuvi nipātite /
cakampe lolataṭinīraśanā vasudhāvadhūḥ

babhūva bhayadairvyāptaṃ durnimittaśatairjagat /
praśaṃsantaśca tadyuddhaṃ prayayurvyomacāriṇaḥ

bhīmo nikāragaṇanāṃ kurvankurupateḥ śiraḥ /
caraṇenāspṛśallakṣmīvilāsasadanaṃ tataḥ

taṃ vilokya rurodeva patitaṃ cakravartinam /
tvaṅgadgadāṅgadacchinnahāramuktāśrubhirmahī

bhīmaṃ nirasya garjantaṃ dharmarājaḥ suyodhanam /
ūce rājaṃstavaivāyamanayātsuhṛdāṃ kṣayaḥ

dṛṣṭvā śiraḥ padā spṛṣṭaṃ bhīmena jagatībhujaḥ /
prāhottālahalaḥ kopakarālastālalāñchanaḥ

pratāpatāpitaricoryaśaḥ śatruhṛtaśriyaḥ /
śiro vyājahatasyāsya kaḥ spṛśedapaśuḥ padā

ityuktvā krodhaśikhinā taṃ bhīmaṃ dagdhumudyatam /
śamayāmāsa kaṃsāristaistairvinayabhāṣitaiḥ

viṣadyutāgnidoṣāṇāṃ prabhāvo 'sīti vādinam /
kṛṣṇaṃ duryodhano 'vādītsaṃstambhya rujamutkaṭām

gopālabāla mūrkhāṇāṃ saṃjñāṃ kṛtvāsmi vañcitaḥ /
tvayā bhīṣmamukhā vīrāste vyājaireva pātitāḥ

bhuktaṃ suhṛdbhirvihṛtaṃ kāntābhirhutamagryajaiḥ /
vadhaḥ kṣatrocitaḥ prāptaḥ ko 'nyo 'sti sadṛśo mayā

bhrūbhaṅgena nivāsitā vanabhuvaṃ śuṣyanmukhāḥ śatravo dṛṣṭā śrīḥ svayamarpitāgryasuhṛdāmuṣṇīṣahārasmitā /
saṃgrāme 'pyaparāṅmukhasya nidhanaṃ dikṣu prarūḍhaṃ yaśaḥ kartavya spṛhaṇīyamanyadicitaṃ yuktaṃ kimastyāyuṣaḥ

ityākarṇya vacastasya lajjitā iva māninaḥ /
nṛpaiḥ saha yayuḥ pārthā nādayanto rathairjayam

athāvaropya prathamaṃ phalguṇaṃ madhusūdanaḥ /
rathādavātaratpascājjajvāla sa rathastataḥ

droṇakarṇāstradagdho 'yamatyantaṃ jvalito rathaḥ /
iti pṛṣṭo 'vadatpārthaṃ vismitaṃ kāliyāntakaḥ

śrutveti saṃjayādrājā dāruṇaṃ mohavihvalaḥ /
śuśoca putrānvākyāni vidurasya smaranmuhuḥ

tataḥ kṛṣṇamunau prāpte kuruveśma harirnṛpam /
gāndhārīṃ cāvadatprāpya visṛṣṭo 'jātaśatruṇā

yācito 'piśamaṃ naicchatkauravo nijadurnayāt /
na ca dharmāccyutāḥ pārthāstena tena padaṃ ruṣaḥ

putrāste yuvayoradya pāṇḍuputrāḥ suratviṣaḥ /
yuvābhyāmeva coktaṃ prāgyato dharmastato jayaḥ

iti prasādya tau yāte vṛṣṇivīre 'mbikāsutaḥ /
munāvāśvāsya yāte ca śeṣaṃ papraccha saṃjayam

so 'bravīdatha putraste veṣya(pa)māno mahītale /
māmūce paśya sūdena māyayāhaṃ nipātitaḥ

atrāntare samabhyetya drauṇihārdikyagautamāḥ /
dadṛśuḥ kauravapatiṃ nītaṃ kālena tāṃ daśām

tato gurusutaḥ kopādviniṣpiṣya kare karam /
niḥśeṣaśatrunidhane pratijñāṃ niḥśvasanvyadhāt

atha vīraṃ tamāliṅgya cakre senāpatiṃ nṛpaḥ /
na hyahaṃkāraśaithilyaṃ paryante 'pyabhimāninām

pralayāmbudanirghoṣaṃ vinadya droṇanandanaḥ /
niśāyāṃ tāṃ rujā rājā viṣamāmagamaddaśām

tato gautamahārdikyaguruputrā mahāvanam /
viviśuḥ kalayanto 'ntaḥ śriyaḥ kallolalolatām