Bhāmati a commentary on Śaṃkara's Brahmasūtrabhāṣya · Chapter 14
#iti prathamādhyāyasya jñeyabrahmapratipādakāspaṣṭaśrutisamanvayākhyastṛtīyaḥ pājaḥ#
#prathamādhyāye caturthaḥ pādaḥ# /
1.4.1.1.
#ānumānikamapyekeṣāmiticenna śārīrarūpakavinyastagṛhīterdarśayati ca# /
syādetat /
brahmajījñāsāṃ pratijñāya brahmaṇo lakṣaṇamuktam-'janmādyasya yataḥ' iti /
taccedaṃ lakṣaṇaṃ na pradhānādau gataṃ, yena vyabhicārādalakṣaṇaṃ syāt, kintu brahmaṇyeveti 'īkṣaternāśabdam' iti pratipāditam /
gatisāmānyaṃ ca vedāntavākyānāṃ brahmakaraṇavādaṃ prati vidyate, na pradhānakāraṇavādaṃ pratīti prapañcitamadhastatena sūtrasaṃdarbheṇa /
tatkimavaśiṣyate tadarthamuttaraḥ saṃdarbha ārabhyate /
naca 'mahataḥ paramavyaktam' ityādīnāṃ pradhāne samanvaye 'pi vyabhāciraḥ /
nahyete pradhānakāraṇatvaṃ jagata āhuḥ, apitu pradhānasadbhāvamātram /
naca tatsadbhāvamātreṇa 'janmādyasya yataḥ' iti brahmalakṣaṇasya kiñciddhīyate /
tasmādanarthaka uttaraḥ saṃdarbha ityata āha- #brahmajijñāsāṃ pratijñāyeti# /
na pradhānasadbhāvamātraṃ pratipādayanti 'mahataḥ paramavyaktam' 'ajāmekām' ityādayaḥ, kintu jagatkāraṇaṃ pradhānamiti /
'mahataḥ param' ityatra hi paraśabdo 'viprakṛṣṭapūrvakālatvamāha /
tathā ca kāraṇatvam /
'ajāmekām' ityādīnāṃ tu kāraṇatvābhidhānamatisphuṭam /
evaṃ ca lakṣaṇavyabhicārādavyabhicārāya yukta uttarasaṃdarbhārambha iti /
pūrvapakṣayati- #tatra ya eveti# /
sāṃkhyapravādarūḍhimāha- #tatrāvyaktamiti# /
sāṃkhyasmṛtiprasiddherna kevalaṃ rūḍhiḥ, avayavaprasiddhyāpyayamevārtho 'vagamyata ityāha- #na vyaktamiti# /
śānyaghoramūḍhaśabdādihīnatvācceti /
śrutiruktā /
smṛtiśca sāṃkhīyā /
nyāyaśca-'bhedānāṃ parimāṇātsamanvayācchaktitaḥ pravṛtteśca /
kāraṇakāryavibhāgādavibhāgādvaiśvarūpyasya //
kāraṇamastyavyaktam' iti /
naca 'mahataḥ paramavyaktam' iti prakaraṇapariśeṣābhyāmavyaktapadaṃ śarīragocaram /
śarīrasya śāntaghoramūḍhapaśabdādyātmakatvenāvyaktatvānupapatteḥ /
tasmātpradhānamevāvyaktamucyata iti prāpte, ucyate- #naitadevam /
na hyetatkāṭhakaṃ vākyamiti# /
laukikī hi prasiddhī rūḍhirvedārthanirṇaye nimittaṃ, tadupāyatvāt /
yathāhuḥ-'ya eva laukikāḥ śabdāsta eva vaidikāsta eva caiṣāmarthāḥ' iti /
natu parīkṣakāṇāṃ pāribhāṣikī, pauruṣeyī hi sā na vedārthanirṇayanibandhanasiddhau(yanimittaṃ po?) ṣadhādiprasiddhivat /
tasmādrūḍhitastāvanna pradhānaṃ pratīyate /
yogastvanyatrāpi tulyaḥ /
tadevamavyaktaśrutāvanyathāsiddhāyāṃ prakaraṇapariśeṣābhyāṃ śarīragocaro 'yamavyaktaśabdaḥ /
yathā cāsya tadgocaratvamupapadyate tathāgre darśayiṣyati /
teṣu śarīrādiṣu madhye viṣayāṃstadgecarān viddhi /
yathāśvo 'dhvānamālambya calatyevamindriyahayāḥ svagocaramālambyeti /
ātmā bhoktetyāhurmanīṣiṇaḥ /
katham, indriyamanoyuktaṃ yogo yathā bhavati /
indriyārthamanaḥ saṃnikarṣeṇa hyatmā gandhādīnāṃ bhoktā /
pradhāsyākāṅkṣāvato vacanaṃ prakaraṇamiti gantavyaṃ viṣṇoḥ paramaṃ padaṃ pradhānamiti tadākāṅkṣāmavatārayati- #taiścendriyādibhirasaṃyatairiti# /
asaṃyamābhidhānaṃ vyatirekamukhena saṃyamavadātīkaraṇam /
paraśabdaḥ śreṣṭhavacanaḥ /
nanvāntaratvena yadi śreṣṭhatvaṃ tadendriyāṇāmeva bāhyebhyo gandhāhibhyaḥ śreṣṭhatvaṃ syādityata āha- #arthā ye śabdādaya iti# /
nāntaratvena śreṣṭhatvamapi tu pradhānatayā, tacca vivakṣādhīnaṃ, grahebhyaścendriyebhyo 'tigrahayārthānāṃ pradhānyaṃ śrutyā vivakṣitamitīndriyebhyor'thānāṃ prādhānyātparatvaṃ bhavati /
ghrāṇajihvāvākcakṣuḥ śrotramanohastatvaco hi indriyāṇi śrutyāṣṭau grahā uktāḥ /
gṛhṇanti vaśīkurvanti khalvetāni puruṣapaśumiti /
na caitani svarūpavato vaśīkartumīśate, yāvadasmai puruṣaśave gandharasanāmarūpaśabdakāmakarmasparśānnopaharanti /
ata eva gandhādayo 'ṣṭāvatigrahāḥ, tadupahāreṇa grahāṇāṃ grahatvopapatteḥ /
tadidamuktam- #indriyāṇāṃ grahaṇaṃ viṣayāṇāmatigrahatvamiti śrutiprasiddheriti# /
grahatvenendriyaiḥ sāmye 'pi manasaḥ svagatena viśeṣeṇārthebhyaḥ paratvamāha #-viṣayebyaśca manasaḥ paratvamiti# /
kasmātpumān rathitvenopakṣipto gṛhyata ityata āha- #ātmaśabdāditi# /
tatpratyabhijñānādityarthaḥ /
śreṣṭhatve hetumāha- #bhoktuśceti# /
tadanena jīvātmā svāmitayā mahānuktaḥ /
athavā śrutismṛtibhyāṃ hairaṇyagarbhī buddhirātmaśabdenocyata ityāha #-athaveti /
pūriti# /
bhogyajātasya buddhiradhikaraṇamiti buddhiḥ pūḥ /
tadevaṃ sarvāsāṃ buddhīnāṃ prathamajahiraṇyagarbhabuddhyekanīḍatayā hiraṇyagarbhabuddhermahattvaṃ cāpanādā(copanādānā?)tmatvaṃ ca /
ata eva buddhimātrātpṛthakkaraṇamupapannam /
nanvetasminpakṣe hiraṇyagarbhabuddherātmatvānna rathita ātmano bhokturatropādānamiti na rathamātraṃ pariśiṣyate 'pi tu rathavānapītyata āha- #etasmiṃstu pakṣa iti# /
yathā hi samāropitaṃ pratibimbaṃ bimbānna vastuto bhidyate tathā na paramātmano vijñānātmā vastuto bhidyata iti paramātmaiva rathavānihopāttastena rathamātraṃ parisiṣṭamiti /
atha rathādirūpakakalpanāyāḥ śarīrādiṣu kiṃ prayojanamityata āha #-śarīrendriyamanobuddhiviṣayavadenāsaṃyuktasya hīti# /
vedanā sukhādyanubhāvaḥ /
pratyarthamañcatīti pratyagātmeha jīvo 'bhimatastasya brahmāvagatiḥ /
naca jīvasya brahmatvaṃ mānāntarasiddhaṃ, yenātra nāgamo 'pekṣyetyāha- #tathāceti# /
vāgiti chāndaso dvitīyālopaḥ /
śeṣamatirohitārtham
1.4.1.2.
pūrvapakṣiṇo 'nuśayabījanirākaraṇaparaṃ sūtram-sūkṣmaṃ tu tadarhatvāt /
prakṛtervikāraṇāmananyatvātprakṛteravyaktatvaṃ vikāra upacaryate /
yathā 'gobhiḥ śrīmita' iti gauśabdastādvikāre payasi /
avyaktātkāraṇāt vikāraṇāmananyatvenāvyaktaśabdārhatve pramāṇamāha- #tathāca śrutiriti# /
avyākṛtamavyaktamityanarthāntaram /
nanvevaṃ sati pradhānamevābyupetaṃ bhavati, sukhaduḥkhamohātmakaṃ hi jagadevaṃbhūtādeva kāraṇādbhavitumarhati, kāraṇātmakatvātkāryasya /
yacca tasya sukhātmakatvaṃ tatsattvam /
yacca tasya duḥkhātmakatvaṃ tadgajaḥ /
yacca tasya mohātmakatvaṃ tattamaḥ /
tathā cāvyaktaṃ padhānamevābhyupetamiti
1.4.1.3.
śaṅkānirākaraṇārthaṃ sūtram- #tadadhīnatvādarthavat# /
pradhānaṃ hi sāṃkhyānāṃ seśvarāṇāmanīśvarāṇāṃ veśvarāt kṣetrajñebhyo vā vastuto bhinnaṃ śakyaṃ nirvaktum /
brahmaṇastviyamavidyā śaktirmāyādiśabdavācyā na śakyā tattvenānyatvena vā nirvaktum /
idamevāsyā avyaktatvaṃ yadanirvācyatvaṃ nāma /
so 'yamavyākṛtavādasya pradhānavādādbhedaḥ /
avidyāśakteśceśvarādhīnatvaṃ, tadāśrayatvāt /
naca dravyamātramaśaktaṃ kāryāyālamiti śakterarthavattvam /
tadidamuktam- #arthavaditi# /
syādetat /
yadi brahmaṇo 'vidyāśaktyā saṃsāraḥ pratīyate hanta muktānāmapi punarutpādaprasaṅgaḥ, tasyāḥ pradhānavattādavasthyāt /
tadvināśe vā samastasaṃsārocchedaḥ tanmūlavidyāśakteḥ samucchedādityata āha- #muktānāṃ ca punaḥ# /
bandhasya anutpattiḥ /
#kutaḥ /
vidyayā tasyā bījaśakterdāhāt# /
ayamabhisaṃdhiḥ-na vayaṃ pradhānavadavidyāṃ sarvajīveṣvekāmācakṣmahe, yainevamupālamemahi, kintviyaṃ pratijīvaṃ bhidyate /
tena yasyaiva jīvasya vidyotpannā tasyaivāvidyāpanīyate na jīvāntarasya, bhinnādhikaraṇayorvidyāvidyayoravirodhāt, tatkutaḥ samastasaṃsārocchedaprasaṅgaḥ /
padhānavādināṃ tveṣa doṣaḥ /
pradhānasyaikatvena taducchede sarvocchedo 'nucchede vā na kasyacidityanirmokṣaprasaṅgaḥ. pradhānabhede 'pi caitadavivekakhyātilakṣaṇāvidyāsadasattvanibandhanau bandhamokṣau, tarhi kṛtaṃ pradhānena, avidyāsadasadbhāvābhyāmeva tadupapatteḥ /
na cāvidyopādhibhedādhīno jīvabhedo jīvabhedādhīnaścāvidyopādhibheda iti parasparāśrayādubhayāsiddhiriti sāṃpratam /
anāditvādbījāṅkuravadubhayasiddheḥ /
avidyātvamātreṇa caikatvopacāro 'vyaktamiti cāvyākṛtamiti ceti /
nanvevamavidyaiva jagadbījamiti kṛtamīśvareṇetyata āha- #parameśvarāśrayeti# /
nahyacetanaṃ caitanānadhiṣṭhitaṃ kāryāya paryāptamiti svakāryaṃ kartuṃ parameśvaraṃ nimittatayopādānatayā vāśrayate, prapañcavibhramasya hīśvarādhiṣṭhānatvamahivibhramasyeva rajjvadhiṣṭhānatvam, tena yathāhivibhramo rajjūpādāna evaṃ prapañcavibhrama īśvaropādānaḥ, tasmājjīvādhikaraṇāpyavidyā nimittatayā viṣayatayā ceśvaramāśrayata itīśvarāśrayetyucyate, na tvādhāratayā, vidyāsvabhāve brahmaṇi tadanupapatteriti /
ata evāha- #yasyāṃ svarūpapratibodharahitāḥ śerate saṃsāriṇo jīvā iti# /
yasyāmavidyāyāṃ satyāṃ śarate jīvāḥ /
jīvānāṃ svarūpaṃ vāstavaṃ brahma, tadbodharahitāḥ śerata iti laya uktaḥ /
saṃsāriṇa iti vikṣepa uktaḥ /
#avyaktādhīnatvājjīvabhāvasyeti# /
yadyapi jīvāvyaktayoranāditvenāniyataṃ paurvāparyaṃ tathāpyavyaktasya pūrvatvaṃ vivakṣitvaitaduktam /
#satyapi śarīravadindriyādīnāmiti# /
gaubalīvardapadavetaddraṣṭavyam /
ācāryadeśīyamatamāha #-anye tviti# /
etaddūṣayati- #taistviti# /
prakaraṇapāriśeṣyayorubhayatra tulyatvānnaikagrahaṇaniyamaheturasti /
śaṅkate #-āmnātyārthamiti# /
avyaktapadameva sthūlaśarīravyāvṛttiheturvyaktatvāttasyeti śaṅkārthaḥ /
nirākaroti-na /
#ekavākyatādhīnatvāditi# /
prakṛtahānyaprakṛtaprakriyāprasaṅgenaikavākyatve saṃbhavati na vākyabhedo yujyate /
na cākāhkṣāṃ vinaikavākyatvam, ubhayaṃ ca prakṛtamityubhayaṃ grāhyatvenehākāṅkṣitamityekābhidhāyakamapi padaṃ śarīradvaparam /
naca mukhyayā vṛttyātatparamityaupacārikataṃ na bhavati /
yathopahantṛmātranirākāhkṣāyāṃ kakapadaṃ prayujyamānaṃ śvādisarvahantṛpadaṃ vijñāyate /
yathāhuḥ 'kākebhyo rakṣyatāmannamiti bāle 'pi noditaḥ /
upaghātapradhānatvānna śvādibhyo na rakṣati //
' iti /
nanu na śarīradvayasyātrākāhkṣā /
kintu duḥśodhatvātsūkṣmasyaiva śarīrasya, natu ṣāṭkauśikasya sthūlasyaṣa etaddhi dṛṣṭabībhatsatayā sukaraṃ vairāgyaviṣayatvena śodhayitumityata āha- #na caivaṃ#
#mantavyamiti# /
viṣṇoḥ paramaṃ padamavagamayituṃ paraṃ paramatra pratipādyatvena prastutaṃ na tu vairāgyāya śodhanamityarthaḥ /
alaṃ vā vivādena, bhavatu sūkṣmameva śarīraṃ pariśodhyaṃ, tathāpi na sāṃkhyābhimatamatra pradhānaṃ paramityabhyupetyāha- #sarvathāpi tviti#
1.4.1.4.
#jñeyatvāvacanācca# /
ito 'pi nāyamavyaktaśabdaḥ sāṃkhyābhimatapradhānaparaḥ /
sāṃkhyaiḥ khalu pradhānādvivekena puruṣaṃ niḥśreyasāya jñātuṃ vā vibhūtyai vā pradhānaṃ jñeyatvenopakṣipyate /
na ceha jānīyāditi copāsīteti vā vidhivibhaktiśrutirasti, api tvavyaktapadamātram /
na caitāvatā sāṃkhyasmṛtipratyabhijñānaṃ bhavatīti bhāvaḥ
1.4.1.5.
jñeyatvāvacanasyāsiddhimāśaṅkya tatsiddhipradarśanārthaṃ sūtram- #vadatīti cenna prājño hi prakaraṇāt# /
nigadavyākhyātamasya bhāṣyam
1.4.1.6.
#trayāṇāmeva caivamupanyāsaḥ praśnaśca# /
varapradānopakramā hi mṛtyunaciketaḥ saṃvādavākyapravṛttirāmāpteḥ kaṭhavallīnāṃ lakṣyate /
mṛtyuḥ kila na ciketase kupitena pitrā prahitāya tuṣṭastrīnvarān pradadau /
naciketāstu pathamena vareṇa pituḥ saumanasyaṃ vavre, dvitīyenāgnividyām, tṛtīyenātmavidyām /
'varaṇāmeṣa varastṛtīyaḥ' iti vacanāt /
nanu tatra varapradāne pradhānagocare staḥ praśnapartivacane /
tasmātkaṭhavallīṣvagnijīvaparamātmaparaiva vākyapravṛttirna tvanupakrāntapradhānaparā bhavitumarhatītyāha- #itaśca na pradhānasyāvyaktaśabdavācyatvamiti# /
'hantaḥ ta idaṃ pravakṣyāmi guhyaṃ brahma sanātanam' ityanena vyavahitaṃ jīvaviṣayaṃ 'yathā tu maraṇaṃ prāpyātmā bhavati gautama' ityādiprativacanamiti yojanā /
atrāha codakaḥ-kiṃ jīvaparamātmanoreka eva praśnaḥ, kiṃ vānyo jīvasya 'yeyaṃ prete' manuṣya iti praśāntaḥ, anyaśca paramātmanaḥ 'anyatra dharmāt' ityādiḥ /
ekatve sūtravirodhastrayāṇamiti /
bhede tu saumanasyāvāptyagnyātmajñānaviṣayavaratrayapradānānantabhāvo 'nyatra dharmādityādeḥ praśnasya /
turīyavarāntarakalpanāyāṃ vā tṛtīya iti śrutibādhaprasaṅgaḥ /
varapradānānantarbhāve praśnasya tadvat pradhānākhyānamapyanantarbhūtaṃ varapradāne 'stu 'mahataḥ paramavyakta'mityākṣepaḥ /
pariharati- #atrocyate, naivaṃ vayamiheti# /
vastuto jīvaparamātmanorabhedātpraṣṭavyābhedenaika eva praśnaḥ /
ata eva prativacanamapyekam /
sūtraṃ tvavāstabhedābhiprāyam /
vāstavaśca jīvaparamātmanorabhedastatra tatra śrutyupanyāsena bhagavatā bhāṣyakāreṇa darśitaḥ /
tathā jīvaviṣayasyāstitvanāstitvapraśnasyetyādi /
'yeyaṃ prete' iti hi naciketasaḥ praśnamupaśrutya tattatkāmaviṣayamalobhaṃ cāsya pratītya mṛtyuḥ 'vidyābhīpsinaṃ naciketasaṃ manye' ityādinā naciketasaṃ praśasya praśnamapi tadīyaṃ praśaṃsannasminpraśne brahmaivottaramuvāca- #taṃ durdarśamiti# /
yadi punarjīvātprājño bhidyeta, jīvagocaraḥ praśnaḥ, prājñagocaraṃ cottaramiti kiṃ kena saṃgaccheta /
apica yadviṣayaṃ praśnamupaśrutya mṛtyunaiṣa praśaṃsito naciketāḥ yadi tameva bhūyaḥ pṛcchettaduttare cāvadadhyāt tataḥ praśaṃsā dṛṣṭārthā syāt, praśnāntare tvasāvasthāne prasāritā satyadṛṣṭārthā syādityāha- #yatpraśneti# /
yasmin praśno yatpraśnaḥ /
śeṣamatirohitārtham
1.4.1.7.
#mahadvacca# /
anena sāṃkhyaprasiddhervaidikaprasiddhyā virodhānna sāṃkhyaprasiddhirveda ādartavyetyuktam /
sāṃkhyānāṃ mahattattvaṃ sattāmātraṃ, puruṣārthakriyākṣamaṃ sattasya bhāvaḥ sattā tanmātraṃ mahattattvamiti /
yā yā puruṣārthakriyā śabdādyupabhogalakṣaṇā ca sattvapuruṣānyatākhyātilakṣaṇā ca sā sarvā mahati buddhau samāpyata iti mahattattvaṃ sattāmātramucyata iti
1.4.2.8.
#camasavadaviśeṣāt# /
ajāśabdo yadyapi chāgāyāṃ rūḍhastathāpyadhyātmavidyādhikārānna tatra kartitumarhati /
tasmādrūḍherasaṃbhavādyogena vartayitavyaḥ /
tatra kiṃ svatantraṃ pradhānamanena mantravarṇenānūdyatāmuta pārameśvarī māyāśaktistejo 'bannavyākriyākāraṇamucyatām kiṃ tāvatprāptaṃ, pradhānameveti /
tathāhi-yādṛśaṃ pradhānaṃ sāṃkhyaiḥ smaryate tādṛśamevāsminnanyūnānatiriktaṃ pratīyate /
sā hi pradhānalakṣaṇā prakṛtirna jāyata ityajā ca ekā ca lohitaśuklakṛṣṇā ca /
yadyapi lohitatvādayo varṇā na rajaḥprabhṛtiṣu santi, tathāpi lohitaṃ kusumbhādi rañjayati,
rajo 'pi rañjayatīti lohitam /
evaṃ prasannaṃ pāthaḥ śuklaṃ, sattvamapi prasannamiti śuklam /
evamāvarakaṃ meghādi kṛṣṇaṃ, tamo 'pyāvarakamiti kṛṣṇam /
pareṇāpi nāvyākṛtasya svarūpeṇa lohitatvādiyoga āstheyaḥ, kintu tatkāryasya tejo 'bannasya rohitvādikāraṇa upacaraṇīyam /
kāryasārūpeṇa vā kāraṇe kalpanīyaṃ, tadasmākamapi tulyam /
'ajo hyeko juṣamāṇo 'nuśete jahātyenāṃ bhuktabhogāmajo 'nyaḥ' iti tvātmabhedaśravaṇāt sāṃkhyasmṛterevātra mantravarṇe pratyabhijñānaṃ na tvavyākṛtaprakriyāyāḥ /
tasyāmaikātmyābhyupagamenātmabhedābhāvāt /
tasmātsvatantraṃ pradhānaṃ nāśabdamiti prāptam /
#teṣāṃ sāmyāvasthāvayavadharmairiti# /
avayavāḥ pradhānasmaikasya sattvarajastamāṃsi teṣāṃ dharmā lohitatvādayastairiti /
#prajāstraiguṇyānvitā iti# /
sukhaduḥkhamohātmikāḥ /
tathāhi-maitradāreṣu narmadāyāṃ maitrasya sukhaṃ, tat kasya hetoḥ, taṃ prati sattvasya samudbhavāt /
tathāca tatsapatnīnāṃ duḥkhaṃ, tat kasya hetoḥ, tāḥ prati rajaṛsamudbhavāt, tathā caitrasya tāmavindato moho viṣādaḥ, sa kasya hetoḥ, taṃ prati tamaḥsamudbhavāt /
narmadayā ca sarve bhāvā vyākhyātāḥ /
tadidaṃ traiguṇyānvitatvaṃ prajānām /
anuśeta iti vyācaṣṭe- #tāmevāvidyayeti# /
viṣayā hi śabdādayaḥ prakṛtivikārastraiguṇyena sukhaduḥkhamohātmāna indriyamano 'haṅkārapraṇālikayā buddhisattvamupasaṃkrāmanti /
tena tadbuddhisattvaṃ pradhānavikāraḥ sukhaduḥkhamohātmakaṃ śabdādirūpeṇa pariṇamate /
citiśaktistvapariṇāminyapratisaṃkramāpi buddhisattvādātmano vivekabudhyamānā buddhivṛttyaiva viparyāsenāvidyayā buddhisthānsukhādīnātmanyabhimanyamānā sukhādimatīva bhavati /
tadidamuktam- #sukhī duḥkhī mūḍho 'hamityavivekatayā saṃsarati# /
ekaḥ /
sattvapuruṣānyatākhyātisamunmūlitanikhilavāsanāvidyānubandhastvanyo jahātyenāṃ prakṛtim /
tadidamuktam- #anyaḥ punariti# /
bhuktabhogāmiti vyācaṣṭe- #kṛtabhogāpavargām# /
śabdādyāpalabdhirbhogaḥ /
guṇapuruṣānyatākhyātirapavargaḥ /
apavṛjyate hi tayā puruṣa iti /
evaṃ prāpte 'bhidhīyate-na tāvat 'ajo hyeko juṣamāṇo 'nuśete jahātyenāṃ bhuktabhogamajo 'nyaḥ' ityetadātmabhedapratipādanaparamapi tu siddhamātmabhedaṃnūdya bandhamokṣau pratipādayatīti /
sa cānūdito bhedaḥ 'eko devaḥ sarvabhūteṣu gūḍhaḥ sarvavyāpī sarvabhūtāntarātmā' ityādiśrutibhirātmaikatvapratipādanaparābhirvirodhātkalpaniko 'vatiṣṭhate /
tathāca na sāṃkhyaprakriyāpratyabhijñānamityajāvākyaṃ camasavākyavatpariplavamānaṃ na svatantrapradhānaniścayāya paryāptam /
tadidamuktaṃ sūtrakṛtā-'camasavadaviśeṣāt' iti
1.4.2.9.
uttarasūtramavatārayituṃ śaṅkate- #tatra tvidaṃ tacchira iti# /
sūtramavatārayati- #atra brūmaḥ /
jyotirupakramā tu tathā hyadhīyata eke# /
sarvaśākhāpratyayamekaṃ brahmeti sthaitau śākhāntaroktarohitādiguṇayoginī tejo 'bannalakṣaṇā jarāyujāṇḍasvedajadbhijjacaturvidhabhūtagrāmaprakṛtibhūteyamajā pratipattavyā, 'rohitaśuklakṛṣṇām' iti rohitādirupatayā tasyā eva pratyabhijñānāt /
na tu sāṃkhyaparikalpitā prakṛtiḥ /
tasyā aprāmāṇikatayā śrutahānyaśrutakalpanāprasaṅgāt, rañjanādinā ca rohitādyupacārasya sati mukhyārthasaṃbhave 'yogāt /
tadidamuktam- #rohitādīnāṃ śabdānāmiti# /
ajāpadasya ca samudāyaprasiddhiparityāgena na jāyata ityavayavaprasiddhyāśrayaṇe doṣaprasaṅgāt /
atra tu rūpakaklapanāyāṃ samudāyaprasiddherevānapekṣāyāḥ svīkārāt /
api cāyamapi śrutikalāpo 'smaddarśanānuguṇo na sāṃkhyasmṛtyanuguṇa ityāha #-tathehāpīti /
kiṃ kāraṇaṃ brahmetyupakramyeti# /
brahmasvarūpaṃ tāvajjagatkāraṇaṃ na bhavati, viśuddhatvāttasya /
yathāhuḥ-'puruṣasya tu śuddhasya nāśuddhā vikṛtirbavet' ityāśayavatīva śrutiḥ pṛcchati /
kiṅkāraṇam /
yasya brahmaṇo jagadutpattistat kiṅkāraṇaṃ brahmetyarthaḥ /
te brahmavido dhyānayogenātmānaṃ gatāḥ prāptā apaśyanniti yojanā /
#yo yoniṃ yonimiti# /
avidyā śaktiryoniḥ, sā ca pratijīvaṃ nānetyuktamato vīpsopapannā /
śeṣamatirohitārtham
Original text: Bhāmati a commentary on Śaṃkara's Brahmasūtrabhāṣya · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0