Bhāmati a commentary on Śaṃkara's Brahmasūtrabhāṣya · Chapter 15

1.4.2.10.
sūtrāntaramavatārayituṃ śaṅkate- #kathaṃ punariti# /
ajākṛtirjātistejo 'banneṣu nāsti /
naca tejo 'bannānāṃ janmaśravaṇādajanmanimitto 'pyajāśabdaḥ saṃbhavatītyāha- #naca tejo 'bannānāmiti# /
sūtramavatārayati- #ata uttaraṃ paṭhati /
kalpanopadeśācca madhvādivadavirodhaḥ# /
nanu kiṃ chāgā lohitaśuklakṛṣṇaivānyādṛśīnāmapi chāgānāmupalambhādityata āha- #yadṛcchayeti# /
bahubarkarā bahuśāvā /
śeṣaṃ nigadavyākhyātam

#na saṃkhyopasaṃgrahādapi nānābhāvādatirekācca# /
avāntarasaṃgatimāha- #evaṃ parihṛte 'pīti# /
pañcajanā iti hi samāsārthaḥ pañcasaṃkhyayā saṃbadhyate /
naca 'diksaṃkhye saṃjñāyām' iti samāsavidhānānmanujeṣu nirūḍho 'yaṃ pañcajanaśabda iti vācyam /
tathāhi sati pañcamanujā iti syāt /
evaṃ cātmani pcamanujānāmākāśasya ca pratiṣṭhānamiti nistātparyaṃ, sarvasyaiva pratiṣṭhānāt /
tasmādrūḍherasaṃbhavāttattyāgonātra yoga āstheyaḥ /
janaśabdaśca kathañcittattveṣu vyākhyeyaḥ /
tatrāpi kiṃ pañca prāṇādayo vākyaśeṣagatā vivakṣyante uta tadatiriktā anya eva vā kecit /
tatra paurvāparyaparyālocanayā kaṇvamādhyandinavākyayorvirodhāt /
ekatra hi jyotiṣā pañcatvamannenetaratra /
naca ṣoḍaśigrahaṇavadvikalpasaṃbhavaḥ /
anuṣṭhānaṃ hi vikalpyate na vastu /
vastutattvakathā ceyaṃ nānuṣṭhānakathā, vidhyabhāvāt /
tasmātkānicideva tattvānīha pañca pratyekaṃ pañcasaṃkhyāyogīni pañcaviṃśatitattvāni bhavanti /
sāṃkhyaiśca prakṛtyādīni /
pañcaviṃśatitattvāni smaryanta iti tānyevānena mantreṇocyanta iti nāśabdaṃ pradhānādi /
na cādhāratvenātmano vyavasthānātsvātmani cādhārādheyabhāvasya virodhāt ākāśasya ca vyatirecanāt, trayoviṃśatirjanā iti syānna pañca pañcajanā iti vācyam /
satyapyākāśātmanorvyatirecane mūlaprakṛtibhāgaiḥ sattvarajastamobhiḥ pañcaviṃśatisaṃkhyopapatteḥ /
tathāca satyātmākāśābhyāṃ saptaviṃśatisaṃkhyāyāṃ pañcaviṃśatitattvānīti svasiddhāntavyākopa iti cet, na mūlaprakṛtitvamātreṇaikīkṛtya sattvarajastamāṃsi pañcaviṃśatitattvopapatteḥ /
hirugbhāvena tu teṣāṃ saptaviṃśatitvāvirodhaḥ /
tasmānnāśābdī sāṃkhyasmṛtiriti prāptam /
mūlaprakṛtiḥ pradhānam /
nāsāvanyasya vikṛtirapi tu prakṛtireva tadidamuktam- #mūleti# /
mahadahaṅkārapañcatanmātrāṇi prakṛtayaśca vikṛtayaśca /
tathāhi-mahattattvamahaṅkārasya tattvāntarasya prakṛtirmūlaprakṛtestu vikṛtiḥ /
evamahaṅkāratattvaṃ mahato vikṛtiḥ, prakṛtiśca tadeva tāmasaṃ sat pañcatanmātrāṇām /
tadeva sāttvikaṃ sat prakṛtirekādaśendriyāṇām /
pañcatanmātrāṇi cāhaṅkārasya vikṛtirākāśādīnāṃ pañcānāṃ prakṛtiḥ /
tadidamuktam- #mahadādyāḥ prakṛtivikṛtayaḥ sapta /
ṣoḍaśakaśca vikāraḥ# /
ṣoḍaśasaṃkhyāvacchinno gaṇo vikāra eva /
pañcabhūtānyatanmātrāṇyekādaśendriyāṇīti ṣoḍaśako gaṇaḥ /
yadyapi pṛthivyādayo goghaṭādīnāṃ prakṛtistathāpi na te pṛthivyādibhyastattvāntaramiti na prakṛtiḥ /
tattvāntaropādānatvaṃ ceha prakṛtitvamabhimataṃ nopādānamātratvamityavirodhaḥ /
puruṣastu kūṭasthanityo 'pariṇāmo na kasyacitprakṛtirnāpi vikṛtiriti /
evaṃ prāpte 'bhidhīyate #-na saṃkhyopasaṃgrahādapi pradhānādīnāṃ śrutimattvāśaṅkā kartavyā /
kasmāt nānābhāvāt /
nānā hyetāni pañcaviṃśatitattvāni /
naiṣāṃ pañcaśaḥ pañcaśaḥ sādhāraṇadharmo 'sti# /
na khalu sattvarajastamohadahaṅkārāṇāmekaḥ kriyā dā guṇo vā dravyaṃ vā jātirvā dharmaḥ pañcatanmātrādibhyo vyāvṛttaḥ sattvādiṣu cānugataḥ kaścidasti /
nāpi pṛthivyaptejovāyughrāṇānām /
nāpi rasanavakṣustvakśrotravācām /
nāpi pāṇāpādapāyūpasthamanasāṃ, yenaikenāsādhāraṇenopagṛhītāḥ pañca pañcakā bhavitumarhati /
pūrvapakṣaikadeśinamutthāpayati- #athocyeta pañcaviṃśasaṃkhyaiveyamiti# /
yadyapi parasyāṃ saṃkhyāyāmavāntarasaṃkhyā dvitvādikā nāsti tathāpi tatpūrvaṃ tasyāḥ saṃbhavāt paurvāparyalakṣaṇayā pratyāsattyā parasaṃkhyopalakṣaṇārthaṃ pūrvasaṃkhyopanyasyata iti dūṣayati- #ayamevāsminpakṣe doṣa iti# /
naca pañcaśabdo janaśabdena samasto 'samastaḥ śakyo vaktumityāha- #paraścātra pañcaśabda iti# /
nanu bhavatu samāsastathāpi kimityata āha- #samastatvācceti# /
api ca vīpsāyāṃ pañcakadvayagrahaṇe daśaiva tattvānīti na sāṃkhyasmṛtipratyabhijñānamityasamāsamabhyupetyāha- #na ca pañcakadvayagrahaṇaṃ pañca pañceti# /
na caikā pañcasaṃkhyā pañcasaṃkhyāntareṇa śakyā viśeṣṭum /
pañcaśabdasya saṃkhyopasarjanadravyavacanatvena saṃkhyāyā upasarjanatayā viśeṣaṇenāsaṃyogādityāha- #ekasyāḥ pañcasaṃkhyāyā iti# /
tadevaṃ pūrvapakṣaikadeśini dūṣite paramapūrvapakṣiṇamutthāpayati #-nanvāpannapañcasaṃkhyākā janā eveti# /
atra tāvadrūḍhau satyāṃ na yogaḥ saṃbhavatīti vakṣyate /
tathāpi yaugikaṃ pañcajanaśabdamabhyupetya dūṣayati- #yuktaṃ yatpañcapūlīśabdasyeti# /
pañcapūlītyatra yadyapi pṛthaktvaikārthasaṃvāyinī pañcasaṃkhyāvacchedikāsti tathāpīha samudāyino 'vacchinatti na samudāyaṃ samāsapadagamyamatastasmin kati te samudāyā ityapekṣāyāṃ padāntarābhihitā pañcasaṃkhyā saṃbadhyate pañceti /
pañcajanā ityatra tu pañcasaṃkhyayotpattiśiṣṭatayā janānāmavacchinnatvātsamudāyasya ca pañcapūlīvadatrāpratīterna padāntarābhihitā saṃkhyā saṃbadhyate /
syādetat /
saṃkhyeyānāṃ janānāṃ mā bhūcchabdāntaravāvyasaṃkhyāvacchedaḥ /
pañcasaṃkhyāyāstu tayāvacchedo bhaviṣyati /
nahi sāpyavacchinnetyata āha- #bhavadapīdaṃ viśeṣaṇamiti# /
ukto 'tra doṣaḥ /
nahyupasarjanaṃ viśeṣaṇena yujyate pañcaśabda eva tāvatsaṃkhyeyopasarjanasaṃkhyāmāha viśeṣatastu pañcajanā ityatra samāse /
viśeṣaṇāpekṣāyāṃ tu na samāsaḥ syāt, asāmarthyāt /
nahi bhavati ṛddhasya rājapuruṣa iti samāso 'pi tu (pada) vṛttireva ṛddhasya rājñaḥ puruṣa iti /
sāpekṣatvenāsāmarthyādityarthaḥ /
#atirekācceti# /
abhyuccayamātram /
yadi sattvarajastamāṃsi pradhānenaikīkṛtyātmākāśau tattvebhyo vyatiricyete tadā siddhāntavyākopaḥ /
atha tu sattvarajastamāṃsi mitho bhedena vivakṣyante tathāpi vastutattvavyavasthāpane ādhāratvenātmā niṣkṛṣyatām /
ādheyāntarebhyastvākāśasyādheyasya vyatirecanamanarthakamiti gamayitavyam /
#kathaṃ ca saṃkhyāmātraśravaṇe satīti# /
'diksaṃkhye saṃjñāyām' iti saṃjñāyāṃ samāsasmaraṇāt pañcajanaśabdastāvadayaṃ kkacinnirūḍhaḥ /
naca rūḍhau satyāmavayavaprasiddhergrahaṇaṃ, sāpekṣatvāt, nirapekṣatvācca rūḍheḥ /
tadyadi rūḍhau mukhyor'thaḥ prāpyate tataḥ sa eva grahītavyo 'tha tvasau na vākye saṃbandhārhaḥ pūrvāparavākyavirodhī vā /
tato rūḍhyaparityāgenaiva vṛttyantareṇārthāntaraṃ kalpayitvā vākyamupapādanīyam /
yathā 'śyenenābhicaran yajeta' iti śyenaśabda śakuniviśeṣe nirūḍhavṛttistadaparityāgenaiva nipatyādānasādṛśyenārthavādikena kratuviśeṣe vartate, tathā pañcajanaśabdo 'vayavārthayogānapekṣa ekasminnapi vartate /
yathā saptarṣiśabdo vasiṣṭha ekasmin saptasu ca vartate /
na caiṣa tattveṣu rūḍhaḥ /
pañcaviṃśatisaṃkhyānurodhena tattveṣu vartayitavyaḥ /

rūḍhau satyāṃ pcaviṃśatereva saṃkhyāyā abhāvātkathaṃ tattveṣu vartate

1.4.3.12.
evaṃ ca ke te pañcajanā ityapekṣāyāṃ kiṃ vākyaśeṣagatāḥ prāṇādayo gṛhyantāmuta pañcaviṃśatistattvānīti viśaye tattvānāmaprāmāṇikatvāt, prāṇādīnāṃ ca vākyaśeṣe śravaṇāttatparityāge śrutahānyaśrutakalpanāprasaṅgātprāṇādaya eva pañcajanāḥ /
naca kāṇḍavamādhyandinayorvirodhānna prāṇādīnāṃ vākyaśeṣagatānāmapi grahaṇamiti sāṃpratam, virodhe 'pi tulyabalatayā ṣoḍaśigrahaṇavadvikalpopapatteḥ /
na ceyaṃ vastusvarūpakathā, apitūpāsanānuṣṭhānavidhiḥ, 'manasaivānudraṣṭavyam' iti vidhiśravaṇāt /
#kathaṃ punaḥ praṇādiṣu janaśabdaprayoga iti# /
janavācakaḥ śabdo janaśabdaḥ /
pañcajanaśabda iti yāvat /
tasya kathaṃ prāṇādiṣvajaneṣu prayoga iti vyākhyeyam /
anyathā tu pratyastamitāvayavārthe samudāyaśabdārthe janaśabdārtho nāstītyaparyanuyoga eva /
rūḍhyaparityāgenaiva vṛttyantaraṃ darśayati- #janasaṃbandhācceti# /
janaśabdabhājaḥ pañcajanaśabdabhājaḥ /
nanu satyāmavayavaprasiddhau samupāyaśaktikalpanamanupapannaṃ, saṃbhavati ca pañcaviṃśatyāṃ tattveṣvavayavaprasiddhirityata āha- #samāsabalācceti# /
syādetat /
samāsabalāccedrūḍhirāsthīyate hanta na dṛṣṭastarhi tasya prayogo 'śvakarṇādivadvṛkṣādiṣu /
tathāca lokaprasiddhyabhāvānna rūḍhityākṣipati- #kathaṃ punarasatīti# /
janeṣu tāvatpañcajanaśabdaśca prathamaḥ prayogo lokeṣu dṛṣṭa ityasati prathamaprayoga ityasiddhamiti sthavīyastayānabhidhāyābhyupetya prathamaprayogābhāvaṃ samādhatte-śakyodbhidādivaditi /
ācāryadeśīyānāṃ matabhedeṣvapi na pañcaviṃśatistattvāni sidhyanti /
paramārthatastu pañcajanā vākyaśeṣagatā evetyāśayavānāha #-kaiścittviti# /
śeṣamatirohitārtham

1.4.3.13.

1.4.4.14.
#kāraṇatvena cākāśādiṣu yathāvyapadiṣṭokteḥ# /
atha samanvayalakṣaṇe keyamakāṇḍe virodhāvirodhacintā, bhavitā hi tasyāḥ sthānamavirodhalakṣaṇamityata āha- #pratipāditaṃ brahmaṇa iti# /
ayamarthaḥ nānekaśākhāgatatattadvākyālocanayā vākyārthāvagame paryavasite sati pramāṇāntaravirodhena vākyārthāgateraprāmāṇyamāśaṅkyāvirodhavyutpādanena prāmāṇyavyavasthāpanamavirodhalakṣaṇārthaḥ /
prāsaṅgikaṃ tu tatra sṛṣṭiviṣayāṇāṃ vākyānāṃ parasparamavirodhapratipādanaṃ na tu lakṣaṇārthaḥ /
tatprayojanaṃ ca tatraiva pratipādayiṣyate /
iha tu-vākyānāṃ sṛṣṭipratipādakānāṃ parasparavirodhe brahmaṇi jagadyonau na samanvayaḥ seddhumarhati /
tathāca na jagatkāraṇatvaṃ brahmaṇo lakṣaṇaṃ, naca tatra gatisāmānyaṃ, naca tatsiddhaye pradhānasyāśabdatvapratipādanaṃ, tasmādvākyānāṃ virodhāvirodhābyāmuktārthākṣepasamādhānābhyāṃ samanvayaḥ evopapādyata iti samanvayalakṣaṇe saṃgatamidamadhikaraṇam /
'vākyānāṃ kāraṇe kārye parasparavirodhataḥ /
samanvayo jagadyonau na sidhyati parātmani //
' 'sadeva somyedamagra āsīt' ityādīnāṃ kāraṇaviṣayāṇāṃ, 'asadvā idamatra āsīt' ityādibhirvākyaiḥ kāraṇaviṣayairvirodhaḥ /
kāryaviṣayāṇāmapi vibhinnakramākramotpattipratipādakānāṃ virodhaḥ /
tathāhi-kānicidanyakartṛkā jagadutpattimācakṣate vākyani /
kānicitsvayaṅkartṛkām /
sṛṣṭyā ca kāryeṇa tatkāraṇatayā brahma lakṣitam /
sṛṣṭivipratipattau tatkāraṇatāyāṃ brahmalakṣaṇe vipratipattau satyāṃ bhavati tallakṣye brahmaṇyapi vipratipatti /
tasmādbrahmaṇi samanvayābhāvānna samanvayāgamyaṃ brahma /
vedāntāstu kartrādipratipādanena karmavidhiparatayopacaritārthā avivakṣitārthā vā japopayogina iti prāptam /
kramādīti /
ādigrahaṇenākramo gṛhyate /
evaṃ prāpta ucyate-'sargakramavivāde 'pi na sa sṛṣṭari vidyate /
satastvasadvaco bhaktyā nirākāryatayā kkacit //
' na tāvadasti sṛṣṭikrame vigānaṃ, śrutīnāmavirodhāt /
tathāhi-anekaśilpaparyavadāto devadattaḥ prathamaṃ cakradaṇḍādi karoti, atha tadupakaraṇaḥ kumbhaṃ, kumbhopakaraṇaścāharatyudakaṃ, udakopakaraṇaśca saṃyavanena godhūmakaṇikānāṃ karoti piṇḍaṃ, piṇḍopakaraṇastu paṭati ghṛtapūrṇaṃ, tadasya devadattasya sarvatraitāsmin kartṛtvācchakyaṃ vaktuṃ devadattāccakrādi saṃbhūtaṃ tasmāccakrādeḥ kumbhādīti /
śakyaṃ ca devadattātkumbhaḥ samudbhūtastasmādudakāharaṇādītyādi /
nahyastyasaṃbhavaḥ sarvatrāsmin kāryajāte kramavatyapi devadattasya sākṣātkarturanusyūtatvāt /
tathehāpi yadyapyākāśādikrameṇaiva sṛṣṭistathāpyākāśānakālānilādau tatra tatra sākṣāt parameśvarasya kartṛtvācchakyaṃ vaktuṃ parameśvarādākāśaḥ saṃbhūta iti /
śakyaṃ ca vaktuṃ parameśvarādanalaḥ saṃbhūta ityādi /
yadi tvākāśādvāyurvāyosteja ityuktvā tejaso vāyurvāyorākāśa iti brūyādbhavedvirodhaḥ /
na caitadasti /
tasmādamūṣāmavivādaḥ śrutīnām /
evaṃ 'sa imāṃllokānasṛjata' ityupakramābhidhāyinyapi śrutiraviruddhā /
eṣā hi svavyāpāramabhidhānakrameṇa kurvatī nābhidheyānāṃ kramaṃ niruṇāddhi /
te tu yathākramāsthitā evākrameṇocyante-yathā kramavanti jñānāni jānātīti /
tadevamavigānam /
abhyupetya tu vigānamucyate-sṛṣṭau khalvetadvigānam /
sraṣṭā tu sarvavedāntavākyeṣvanusyūtaḥ parameśvaraḥ pratīyate /
nātra śrutivigānaṃ mātrayāpyasti /
naca sṛṣṭivigānaṃ sraṣṭari tadadhīnanirūpaṇe vigānamāvahatīti vācyam /
nahyeṣa sraṣṭṛtvamātreṇocyate 'pi tu 'satyaṃ jñānamanantaṃ brahma' ityādinā rūpeṇocyate sraṣṭā /
taccāsya rūpaṃ sarvavedāntavākyānugatam /
tajjñānaṃ ca phalavat /
'brahmavidāpnoti param' 'tarati śokamātmavit' ityādi śruteḥ /
sṛṣṭijñānasya tu na phalaṃ śrūyate /
tena 'phalavatsaṃnidhāvaphalaṃ tadaṅgam' iti sṛṣṭivijñānaṃ sraṣṭṛbrahmavijñānāṅgaṃ tadanuguṇaṃ sadbrahmajñānāvatāropāyatayā vyākhyeyam /
tathāca śrutiḥ-'annena somya śuṅgenāpo mūlamanviccha' ityādikā /
śuṅgenāgreṇa /
kāryeṇeti yāvat /
tasmānna sṛṣṭivipratipattiḥ sraṣṭari vipratipattimāvahati /
api tu 'guṇe tvanyāyakalpanā' iti tadanuguṇatayā vyākhyeyā /
yacca kāraṇe vigānam'asadvā idamatra asīt' iti, tadapi 'tadapyeṣa śloko bhavati' iti pūrvaprakṛtaṃ sadbrahmaṇākṛṣya 'asadevedamatra āsīt' ityucyamānaṃ tvasato 'bhidhāne 'saṃbaddhaṃ syāt /
śrutyantareṇa ca mānāntareṇa ca virodhaḥ /
tasmādaupacārikaṃ vyākhyeyam /
'taddhaika āhurasadevedamatra āsīt' iti tu nirākāryatayopanyastamiti na kāraṇe vivāda iti sūtre caśabdastvarthaḥ /
pūrvapakṣaṃ nivartayati /
ākāśādiṣu sṛjyamāneṣu kramavigāne 'pi na sraṣṭari vigānam /
kutaḥ /
yathaikasyāṃ śrutau vyapadiṣṭaḥ parameśvaraḥ sarvasya kartā tathaiva śrutyantareṣūkteḥ, kena rūpeṇa, kāraṇatvena, aparaḥ kalpo yathā vyapadiṣṭaḥ krama ākāśādiṣu, 'ātmana ākāśaḥ saṃbhūta ākāśādvāyurvāyoragniragnerāpo 'dbhyaḥ pṛthivī' iti, tasyaiva kramasyānapabādhanena 'tattejo 'sṛjata' ityādikāyā api sṛṣṭerukterna sṛṣṭāvapi vigānam

1.4.4.15.
nanvekatrātmana ākāśakāraṇatvenoktiranyatra ca tejaḥ kāraṇatvena, tatkathamavigānamiti /
ata āha- #kāraṇatveti# /
hetau tṛtīyā /
sarvatrākāśānalānilādau sākṣātkāraṇatvenātmanaḥ /
prapañcitaṃ caitadadhastāt /
vyakriyata iti ca karmakartari karmaṇi vā rūpaṃ, na cetanatiriktaṃ kartāraṃ pratikṣipati kintūpasthāpayati /
nahi lūyate kedāraḥ svayameveti vā lūyate kedāra iti vā lavitāraṃ devadattādiṃ pratikṣipati /
api tūpasthāpayatyeva /
tasmātsarvamavadātam

1.4.5.16.
#jagadvācitvāt# /
nanu 'brahma te bravāṇi' iti brahmābhidhānaprakaraṇāt, upasaṃhāre ca 'sarvān pāpmano 'pahatya sarveṣāṃ ca bhūtānāṃ śraiṣṭhyaṃ svārājyaṃ paryeti ya evaṃ veda' iti niratiśayaphalaśravaṇādbrahmavedanādanyatra tadasaṃbhavāt, ādityacandrādigatapuruṣakartṛtvasya ca 'yasya vaitatkarma' iti cāsyāsatyavacchede sarvanāmnā pratyakṣasiddhasya jagataḥ paramārśena, jagatkartṛtvasya ca brahmaṇo 'nyatrāsaṃbhavātkathaṃ jīvamukhyaprāṇāśaṅkā /
ucyate-brahma te bravaṇīti bālākinā gārgyeṇa brahmābhidhānaṃ pratijñāya tattadādityādigatābrahmapuruṣābhidhānena na tāvadbrahmoktam /
yasya cājātaśatroḥ 'yo vai bālāke eteṣāṃ puruṣāṇāṃ kartā yasya vaitatkarma' iti vākyaṃ na tena brahmābhidhānaṃ pratijñātam /
na cānyadīyenopakrameṇānyasya vākyaṃ śakyaṃ niyantum /
tasmādajātaśatrorvākyasaṃdarbhapaurvāparyaparyālocanayā yo 'syārthaḥ pratibhāti sa eva grāhyaḥ /
atra ca karmaśabdastāvadvyāpāre nerūḍhavṛttiḥ /
kārye tu kriyata iti vyutpattyā vartate /
naca rūḍhau satyāṃ vyutpattiryuktāśrayitum /
naca brahmaṇa udāsīnasyāpariṇāmino vyāpāravattā /
vākyaśeṣe ca 'athāsmin prāṇa evaikadhā bhavati' iti śravaṇātparispandalakṣaṇasya ca karmaṇo yatropapattiḥ sa eva veditavyatayopadiśyate /
ādityādigatapuruṣakartṛtvaṃ ca prāṇasyopapadyate, hiraṇyagarbharūpaprāṇāvasthāviśeṣatvādādityādidevatānām /
'katama eko devaḥ prāṇaḥ' iti śruteḥ /
upakramānurodhena copasaṃhāre sarvaśabdaḥ sarvān pāpmana iti ca sarveṣāṃ bhūtānāmiti cāpekṣikavṛttirvahūn pāpmano bahūnāṃ bhūtānāmityevaṃparo draṣṭavyaḥ /
ekasmin vākye upakramānurodhādupasaṃhāro varṇanīyaḥ /
yadi tu dṛptabālākimabrahmaṇi brahmābhidhāyinamapodyājātaśatrorvacanaṃ brahmaviṣayamevānyathā tu taduktādviśeṣaṃ vivakṣorabrahmābhidhānamasaṃbaddhaṃ syāditi manyate, tathāpi naitadbrahmābhidhānaṃ bhavitumarhati, apitu jīvābhidhānameva, yatkāraṇaṃ veditavyatayopanyastasya puruṣāṇāṃ karturvedanāyopetaṃ bālakiṃ prati bubodhayiṣurajātaśatruḥ suptaṃ puruṣamāmantryāmāntraṇaśabdāśravaṇāt prāṇādīnāmabhoktṛtvamasvāmitvaṃ pratibodha yaṣṭighātotthānāt prāṇādivyatiriktaṃ jīvaṃ bhoktāraṃ svāminaṃ pratibodhayati /
parastādapi 'tadyathā śreṣṭhī svairbhuṅkte yathā vā svāḥ śreṣṭhinaṃ bhuñjantyevamevaiṣa prajñātmaitairātmabhirbhuṅkte evamevaita ātmāna enamātmānaṃ bhuñjanti' iti śravaṇāt /
yathā śreṣṭhī pradhānaḥ puruṣaḥ svairbhṛtyaiḥ karaṇabhūtairviṣayān bhuṅkte, yathā vā svā bhṛtyāḥ śreṣṭhinaṃ bhuñjanti /
te hi śreṣṭhinamaśanācchādanādigrahaṇena bhuñjanti /
evamevaiṣa prajñātmā jīva etairādityādigaitarātmabhirviṣayān bhuṅkte /
te hyādityādaya ālokavṛṣṭyādinā sācivyamācaranto jīvātmānaṃ bhojayanti, jīvātmānamapi yajamānaṃ tadutsṛṣṭahavirādānādādityādayo bhuñjanti, tasmājjīvātmaiva brahmaṇo 'bhedādbrahmeha veditavyatayopadiśyate /
#yasya vaitatkarma iti# /
jīvapratyuktānāṃ dehendriyādīnāṃ ka4ma jīvasya bhavati /
karmajanyatvādvā dharmādharmayoḥ karmaśabdavācyatvaṃ rūḍhyanusārāt /
tau ca dharmādharmau jīvasya /
dharmādharmākṣiptatvāccādityādīnāṃ bhogopakaraṇānāṃ teṣvapi jīvasya kartṛtvamupapannam /
upapannaṃ ca prāṇasṛttvājjīvasya prāṇaśabdatvam /
ye ca praśnaprativacane-'kkaiṣa etad bālāke puruṣo 'śayiṣṭa yadā suptaḥ svapnaṃ na kañcana paśyati' iti /
anayorapi na spaṣṭaṃ brahmābhidhānamupalabhyate /
jīvavyatirekaśca prāṇātmano hiraṇyagarbhasyāpyupapadyate /
tasmājjīvaprāṇayoranyatara iha grāhyo na raparameśvara iti prāptam /
#evaṃ prāpte#ucyate-'mṛṣṭāvādinamāpodya bālākiṃ brahmavādinam /
rājā kathamasaṃbaddhaṃ mithyā vā vaktumarhati //
' yathā hi kenacinmaṇilakṣaṇajñamamāninā kāce maṇireva veditavya ityakte parasya kāco 'yaṃ maṇirna tallakṣaṇāyogādityabhidhāya ātmano viśeṣaṃ jijñāpayiṣostattvābhidhānamasaṃbaddham /
amaṇau maṇyabhidhānaṃ na pūrvavādino viśeṣamāpādayati svayamapi mṛṣābhidhānāt /
tasmādanenottaravādinā pūrvavādino viśeṣamāpādasatā maṇitattvameva vaktavyam /
evamajātaśatruṇā dṛptabālākerabrahmavādino viśeṣamātmano darśayatā jīvaprāṇābhidhāne asaṃbaddhamuktaṃ syāt /
tayorvābrahmaṇorbrahmābhidhāne mithyābhihitaṃ syāt /
tathā ca na kaścidviśeṣo bālākergārgyādajātaśatrorbhavet /
tasmādanena brahmatattvamabhidhātavyam /
tathā satyasya na mithyāvadyam /
tasmāt 'brahma te bravāṇi' iti brahmaṇopakramāt, sarvān pāpmano 'pahatya sarveṣāṃ ca bhūtānāṃ śraiṣṭhyaṃ svarājyaṃ paryeti ya evaṃ veda' iti ca sati saṃbhave sarvaśruterasaṃkocānniratiśayena phalenopasaṃhārāt, brahmavedanādanyataśca tadanupapatteḥ, ādityādipuruṣakartṛtvasya ca svātantryalakṣaṇasya mukhyasya brahmaṇyeva saṃbhavādanyeṣāṃ hiraṇyagarbhādīnāṃ tatpāratantryāt, 'kkaiṣa etadbālāke' ityāderjīvādhikaraṇabhavanāpādanapraśnasya 'yadā suptaḥ svapnaṃ na kañcana paśyatyathāsmin prāṇa evaikadhā bhavati' ityāderuttasya ca brahmaṇyevopapatterbrahmaviṣayatvaṃ niścīyate /
atha kasmānna bhavato hiraṇyagarbhagocare eva praśnottare,
tathā ca naitābhyāṃ brahmaviṣayatvasiddhirityetannirācikīrṣuḥ paṭhati-etasmādātmanaḥ prāṇā yathā yathāyatanaṃ pratiṣṭhanta iti /
etaduktaṃ bhavati-ātmaiva bhavati jīvaprāṇādīnāmadhikaraṇaṃ nānyaditi /
yadyapi ca jīvo nātmano bhidyate tathāpyupādhyavacchinnasya paramātmano jīvatvenopādhibhedādbhedamāropyādhārādheyabhāvo draṣṭavyaḥ /
evaṃ ca jīvabhavanādhāratvamapādānatvaṃ ca paramātmana upapannam /
tadevaṃ bālākyajātaśatrusaṃvādavākyasaṃdarbhasya brahmaparatve sthite #yasya vaitatkarma#iti vyāpārābhidhāne na saṃgacchata iti karmaśabdaḥ kāryābhidhāyī bhavati, etaditisarvanāmaparāmṛṣṭaṃ ca tatkāryaṃ, sarvanāma cedaṃ saṃnihitaparāmarśi, naca kiñcidiha śabdoktamasti saṃnihitam /
na cādityādipuruṣāḥ saṃnihitā api parāmarśārhāḥ bahutvāt puṃliṅgatvācca /
etaditi caikasya napuṃsakasyābhidhānāt 'eteṣāṃ puruṣāṇāṃ kartā' ityanenaiva gatārthatvācca /
tasmādaśabdoktamapi pratyakṣasiddhaṃ saṃbandhārhaṃ jagadeva parāmraṣṭavyam /
#etaduktaṃ bhavati# /
atyalpamidamucyate eteṣāmādityādigatānāṃ jagadekadeśabhūtānāṃ karteti, kintu kṛtsnameva jagadyasya kāryamiti vāśabdena sūcyate /
jīvaprāṇaśabdau ca brahmaparau jīvaśabdasya brahmopalakṣaṇaparatvāt /
na punarbrahmaśabdo jīvopalakṣaṇaparaḥ /
tathā sati hi vahnasamañjanaṃ syādityuktam /
na cānadhigatārthāvabodhanasvarasasya śabdasyādhigatavodhanaṃ yuktam /

nāpyanadhigatenādhigatopalakṣaṇamupapannam /
naca saṃbhavatyekavākyatve vākyabhedo nyāṭyaḥ /
vākyaśeṣānurodhena ca jīvaprāṇaparamātmopāsanātrayavidhāne vākyatrayaṃ bhavet /
paurvāparyaparyālocanayā tu brahmopāsanaparatve ekavākyataiva /
tasmānna jīvaprāṇaparatvamapi tu brahmaparatvameveti siddham /
syādetat /
nirdiśyantāṃ puruṣāḥ kāryāstadviṣayā tu kṛtiranirdiṣṭā tatphalaṃ vā kāryasyotpattista yasyedaṃ karmeti nirdekṣyete, tataḥ kutaḥ paunaruktyamityata āha- #nāpi puruṣaviṣayasyeti# /
etaduktaṃ bhavati-kartṛśabdenaiva kartāramabhidadhattā tayorupāttatvādākṣiptatvāt /
nahi kṛtiṃ vinā kartā bhavati /
nāpi kṛtirbhāvanāparābhidhānā bhūtimutpattiṃ vinetyarthaḥ /
nanu yadīdamā jagatparāmṛṣṭaṃ tatastadantarbhūtāḥ puruṣā apīti ya eteṣāṃ puruṣāṇāmiti punaruktamityata āha- #etaduktaṃ bhavati /
ya eṣāṃ puruṣāṇāmiti#

1.4.5.17.

1.4.5.18.
nanu 'prāṇa evaikadhā bhavati' ityādikādapi vākyājjīvātiriktaḥ kutaḥ pratīyata ityato vākyāntaraṃ paṭhati- #etasmādātmanaḥ prāṇā iti# /
api ca sarvavedāntasiddhametadityāha- #suṣuptikāle ceti# /
vedāntaprakriyāyāmevopapattimupasaṃhāravyājenāha- #tasmādyatrāsya#ātmano yato niḥsaṃbodho 'taḥ svacchatārūpamiva rūpamasyeti svacchatārūpo na tu svacchataiva /
layavikṣepasaṃskārayostatra bhāvāt /
samudācaradvṛttivikṣepābhāvamātreṇopamānam /
etadeva vibhajate-upādhibhiḥ antaḥkaraṇādibhiḥ janitaṃ yadviśeṣavijñānaṃ ghaṭapaṭādivijñānaṃ tadrihitaṃ svarūpamātmanaḥ yadi vijñānamityevocyeta tatastadaviśiṣṭamanavacchinnaṃ sadbrahmaiva syāttacca nityamiti nopādhijanitaṃ nāpi tadrihitaṃ svarūpaṃ brahmasvabhāvasyāprahāṇāt /
ata uktam- #viśeṣeti# /
yadā tu layalakṣaṇāvidyopabṛṃhito vikṣepasaṃskāraḥ samudācarati tadā viśeṣavijñānotpādātsvapnajāgarāvasthātaḥ paramātmano rūpādbhraṃśarūpamāgamanamiti /
na kevalaṃ kauṣītakibrāhmaṇe, vājasaneye 'pyevameva praśnottarayorjīvavyatiriktamānamananti paramātmānamityāha- #apicaivameka iti# /
nanvatrākāśaṃ śayanasthānaṃ tatkutaḥ paramātmapratyaya ityata āha- #ākāśaśabdaśceti# /
na tāvanmukhyasyākāśasyātmādhāgtavasaṃbhavaḥ /
yadapi ca dvāsaptatisahasrahitābhidhānāḍīsaṃcāreṇa suṣuptyavasthāyāṃ purītadavasthānamuktaṃ tadapyantaḥkaraṇasya /
tasmāt 'daharo 'sminnantarākāśaḥ' itivadākāśaśabdaḥ paramātmani mantavya iti /
prathamaṃ bhāṣyakṛtā jīvanirākaraṇāya sūtramidamavatāritam /
tatra mandadhiyāṃ nedaṃ prāṇanirākaraṇāyeti buddhirmā bhūdityāśayavānāha- #prāṇanirākaraṇasyāpīti# /
tau hi bālākyajātaśatrū suptaṃ puruṣamājagmatuḥ /
tamajātaśatrurnāmabhirāmantrayāñcakre 'bṛhat pāṇḍuravāsaḥ somarājan' iti /
sa amantryamāṇo nottasthau /
taṃ pāṇināpeṣaṃ bodhayāñcakāra /
sa hottasthau /
'sa hovācajātaśatruryatraiṣa etatsupto 'bhūt' ityādi /
so 'yaṃ suptapuruṣotthāpanena prāṇādivyatiriktopadeśa iti

1.4.6.19.
#vākyānvayāt# /
nanu maitreyībrāhmaṇopakrame yājñavalkyena gārhasthyāśramāduttamāśramaṃ yiyāsatā maitraiṭyā bhāryāyāḥ kātyāyanyā sahārthasaṃvibhāgakaraṇa ukte maitreyī yājñavalkyaṃ pratimamṛtatvārthinī prapaccha, yannu ma iyaṃ bhagoḥ sarvā pṛthvī vittena pūrṇā syātkimahaṃ tanāmṛtā syāmuta neti /
tatra neti hovāca yājñavalkyaḥ /
yathaivopakaraṇavatāṃ jīvitaṃ tathaiva te jīvitaṃ syādamṛtatvasya tu nāśāsti vittena /
evaṃ vittenāmṛtatvāśā bhavedyadi vittasādhyāni karmāṇyamṛtatve upayujyeran /
tadeva tu nāsti, jñānasādhyatvādamṛtatvasya karmaṇāṃ ca jñānavirodhināṃ tatsahabhāvitvānupapatteriti bhāvaḥ /
sā hovāca maitreyī yenāhaṃ nāmṛtā syāṃ kimahaṃ tenaṃ kuryāṃ yadeva bhagavān veda tadeva me brūhi /
amṛtatvasādhanamiti śeṣaḥ /
tatrāmṛtatvasādhanajñānopanyāsāya vairāgyapūrvakatvāttasya rāgaviṣayeṣu teṣu teṣu patijāyādiṣu vairāgyamutpādayituṃ yājñavalkyo 'na vā are patyuḥ kāmāya' ityādivākyasaṃdarbhamuvāca /
ātmaipādhikaṃ hi priyatvameṣāṃ na tu sākṣāt priyāṇyetāni /
tasmādetebhyaḥ patijāyādibhyo viramya yatra sākṣātprema sa eva #ātmā vā are draṣṭavyaḥ śrotavyo mantavyo nididhyāsitavyaḥ# /
vāśabdo 'vadhāraṇe /
vā are darśanena śravaṇādisādhanenedaṃ jagatsarvaṃ viditaṃ bhavatīti vākyaśeṣaḥ /
yato nāmarūpātmakasya jagatastattvaṃ pāramārthikaṃ rūpamātmaiva bhujaṅgasyeva samāropitasya tattvaṃ rajjuḥ /
tasmādātmani vidite sarvamidaṃ jagattattvaṃ viditaṃ bhavati, rajjvāmiva viditāyāṃ samāropitasya bhujaṅgasya tattvaṃ viditaṃ bhavati, yatastasmādātmaiva draṣṭavyo na tu tadatiriktaṃ jagat svarūpeṇa draṣṭavyam /
kutaḥ /
yato 'brahma taṃ parādāt' brāhmaṇajātirbrahmaṇo 'hamityevamabhimāna iti yāvat /
parādāt parākuryādamṛtatvapadāt /
kaṃ, yo 'nyatrātmano brahma brāhmaṇajātiṃ veda /
evaṃ kṣatriyādiṣvapi draṣṭavyam /
ātmaiva jagatastattvaṃ na tu tadatiriktaṃ kiñcittaditi /
atraiva bhagavatī śrutirupapattiṃ dṛṣṭāntaprabandhenāha /
yat khalu yadgrahaṃ vinā na śakyate grahītuṃ tattato na vyatiricyate /
yathā rajataṃ śuktikāyāḥ, bhujaṅgo vā rajjoḥ, dundubhyādiśabdasāmānyādvā tattacchabdabhedaḥ /
na gṛhyante ca cidrūpagrahaṇaṃ vinā sthitikāle nāmarūpāṇi /
tasmānna cidātmano bhidyante /
tadidamuktam #-sa yathā dundubherhanyamānasyeti# /
dundubhigrahaṇena tadgataṃ śabdasāmānyamupalakṣayati /
na kevalaṃ sthitikāle nāmarūpaprapañcaścidātmātirekeṇāgrahaṇāccidātmano na vyatiricyate 'pi tu nāmarūpotpatteḥ prāgapi cidrūpāvasthānāt tadupādānatvācca nāmarūpaprapañcasya tadanatirekaḥ, rajjūpādānasyeva bhujaṅgasya rajjoranatireka ityetadvṛṣṭāntena sādhayati bhagavatī śrutiḥ-'sa yathārdraidho 'grerabhyāhitasya pṛthagdhūnā viniścarantyevaṃ vā are 'sya mahato bhūtasya niḥśvasitametadyadṛgvedaḥ' ityādinā caturvidho mantra uktaḥ /
itihāsa ityādināṣṭavidhaṃ brāhmaṇamuktam /
etaduktaṃ bhavati-yathāgnimātraṃ prathamamavagamyate śrudrāṇāṃ visphuliṅgānāmupādānām /
atha tato visphuliṅgā vyuccaranti /
na caite 'gnestattvānyatvābhyāṃ śakyantaṃ nirvuktam /
evamṛgvedādayo 'pyalpaprayatnādbrahmaṇo vyuccaranto na tatastattvānyatvābhyāṃ nirucyante /
ṛgādibhirnāmopalakṣyate /
yadā ca nāmadheyasyeyaṃ gatistadā tatpūrvakasya rūpadheyasya kaiva katheti bhāvaḥ /
na kevalaṃ tadupādānatvāttato na vyatiricyate nāmarūpaprapañcaḥ, pralayasamaye ca tadanupraveśāttato na vyatiricyate /
yathā sāmudramevāmbhaḥ pṛthivītejaḥ saṃparkāt kāṭhinyamupagataṃ saindhavaṃ khilyaḥ, sa hi svākāre samudre kṣipto 'mbha eva bhavati, evaṃ cidambhodhau līnaṃ jagacchideva bhavati na tu tato 'tiricyata iti /
etaddṛṣṭāntaprabandhenāha- #sa yathā sarvāsāmapāmityādi# /
dṛṣṭāntaprabandhamuktvā dārṣṭāntike yojayati- #evaṃ vā are idaṃ mahaditi# /
bahuttvena brahmoktam /
idaṃ brahmetyarthaḥ /
bhūtaṃ satyam /
anantaṃ nityam /
apāraṃ sarvagatam /
#vijñānaghanaḥ# /
vijñānaikarasa iti yāvat /
etebhyaḥ kāryakāraṇabhāvena vyavasthaitebhyo bhūtebhyaḥ samutthāya sāmyenotthāya /
kāryakāraṇasaṃghātasya hyavacchedādduḥ khitvaśokitvādayastadavacchinne cidātmani tadviparīte 'pi pratīyante, yathodakapratibimbite candramasi toyagatāḥ kampādayaḥ /
tadidaṃ sāmyenotthānam /
yadā tvāgamācāryopadeśapūrvakamanananididhyāsanaprakarṣaparyantajo 'sya brahmasvarūpasākṣātkāra upāvartate tadā nirmṛṣṭanikhilavāsanāvidyāmalasya kāryakāraṇasaṃghātabhūtasya vināśe tānyeva bhūtāni naśyantyani tadupādhiścidātmanaḥ khilyabhāvo vinaśyati /
tato na pretya kāryakāraṇabhūtanivṛttau rūpagandhādisaṃjñāstīti /
na pretya saṃjñāstīti saṃjñāmātraniṣedhādātmā nāstīti manyamānā sā maitreyī hovāca, atraiva mā bhagavānamūmuhanmohitavān na pretya saṃjñāstīti /
sa hovāca yājñavalkyaḥ svābhiprāyaṃ, dvaite hi rūpādiviśeṣasaṃjñānibandhano duḥkhitvādyabhimānaḥ /
ānandajñānaikarasabrahmādvayānubhave tu tat kena kaṃ paśyet, brahma vā kena vijānīyāt /
nahi tadāsya karbhāvo 'sti svaprakāśatvāt /
etaduktaṃ bhavati-na saṃjñāmātraṃ mayā vyāsedhi, kintu viśeṣasaṃjñeti /
tadevamamṛtatvaphalenopakramāt, madhye cātmavijñānena sarvavijñānaṃ pratijñāya tadupapādanāt, upasaṃhāre ca mahadbhūtamanantamityādinā ca brahmarūpabhidhānāt, dvaitanindayā cādvaitaguṇakīrtanādbrahmaiva maitreyībrahmaṇe pratipādyaṃ na jīvātmeti nāsti pūrvapakṣa ityanārabhyamevedamadhikaraṇam /
atrocyate-bhoktṛtvajñātṛtājīvarūpotthānasamādhaye maitreyībrahmaṇe pūrvapakṣeṇopakramaḥ kṛtaḥ /
patijāyādibhogyasaṃbandho nābhokturbrahmaṇo yujyate, nāpijñānakartṛtvamakartuḥ sākṣācca mahato bhūtasya vijñānātmabhāvena samuttānābhidhānaṃ vijñānātmana eva draṣṭavyatvamāha /
anyathā brahmaṇo draṣṭavyatvapare 'smin brāhmaṇo tasya vijñānātmatvena samutthānābhidhānamanupayuktaṃ syāttasya tu draṣṭavyamupayujyata ityupakramamātraṃ pūrvapakṣaḥ kṛtaḥ /
#bhoktrarthatvācca bhogyajātasyeti#tadupodbalamātram /
siddhāntastu nigadavyākhyātena bhāṣyeṇoktaḥ

1.4.6.20.
tadevaṃ paurvāparyālocanayā maitreyībrāhmaṇasya brahmadarśanaparatve sthite bhoktrā jīvātmanopakramamācāryadeśīyamatena tāvatsamādhatte sūtrakāraḥ- #pratijñāsiddherliṅgamāśmaradhyaḥ# /
yathā hi vahnervikārā vyuccaranto visphuliṅgā na vahneratyantaṃ bhidyante, tadrūpanirūpaṇatvāt, nāpi tato 'tyantamabhinnāḥ, vahneriva parasparavyāvṛttyabhāvaprasaṅgāt, tathā jīvātmano 'pi brahmavikāra na brahmaṇo 'tyantaṃ bhidyante, cidrūpatvābhāvaprasaṅgāt /
nāpyatyantaṃ na bhidyante, parasparaṃ vyāvṛttyabhāvaprasaṅgāt, sarvajñaṃ pratyupadeśavaiyarthyācca /
tasmātkathañcidbhedo jīvātmanāmabhedaśca /
tatra tadvijñānena sarvavijñānapratijñāsiddhaye vijñānātmaparamātmanorabhedamupādāya paramātmani darśayitavye vijñānātmanopakrama ityāśmaradhya ācāryo mene

1.4.6.21.
ācāryadeśīyāntaramatena samādhatte- #utkramiṣyata evaṃbhāvādisyauḍulomiḥ# /
jīvo hi paramātmano 'tyantaṃ bhinna eva san dehendriyamanobuddhyupadhānasaṃparkātsarvadā kaluṣaḥ, tasya ca jñānadhyānādisādhanānuṣṭhānātsaṃprasannasya dehendriyādisaṃghātādutkramiṣyataḥ paramātmanaikyopapatteridamabhedenopakramaṇam /
etaduktaṃ bhavati-bhaviṣyantamabhedamupādāya bhedakāle 'pyabheda uktaḥ /
yathāhuḥ pāñcarātrikāḥ-'āmukterbheda eva syājjīvasya ca parasya ca /
bhuktasya tu na bhedo 'sti bhedahetorabhāvataḥ //
' iti /
atraiva śrutimupanyasyati- #śrutiścaivamiti# /
pūrvaṃ dehendriyādyupādhikṛtaṃ kaluṣatvamātmana uktam /
saṃprati svābhāvikameva jīvasya nāmarūpaprapañcāśrayatvalakṣaṇaṃ kāluṣyaṃ pārthivānāmaṇūnāmiva śyāmatvaṃ kevalaṃ pākeneva /
jñānadhyānādinā tadapanīya jīvaḥ parātparataraṃ puruṣamupaitītyāha- #kkacicca jīvākṣayamapīti# /
nadīnidarśanam 'yathā somyemā nadyaḥ' iti

1.4.6.22.
tadevamācāryadeśīyamatadvayamuktvātrāparituṣyannācāryamatamāha sūtrakāraḥ #-avisthiteriti kāśakṛtsnaḥ# /
etadvyācaṣṭe- #asyaiva paramātmana iti# /
na jīva ātmano 'nyaḥ /
nāpi tadvikāraḥ kintvātmaivāvidyopādhānakalpitāvacchedaḥ /
ākāśa iva ghaṭamaṇikādikalpitāvacchedo ghaṭākāśo maṇikākāśo na tu paramākāśādanyastadvikāro vā /
tataśca jīvātmanopakramaḥ parāmātmanaivopakramastasya tato 'bhedāt /
sthūladarśilokapratītisaukaryāyaupādhikenātmarūpeṇopakramaḥ kṛtaḥ /
atraiva śrutiṃ pramāṇayati- #tathāceti# /
atha vikāraḥ paramātmano jīvaḥ kasmānna bhavatyākāśādivadityāha- #naca tejaḥprabhṛtīnāmiti# /
nahi yathā tejaḥprabhṛtīnāmātmavikāratvaṃ śrūyate evaṃ jīvasyeti /
ācāryatrayamataṃ vibhajate- #kāśakṛtsnasyācāryasyeti# /
ātyantike satyabhede kāryakāraṇabhāvābhāvādanātyantiko 'bheda āstheyaḥ, tathāca kathañcidbhedo 'pīti tamāsthāya kāryakāraṇabhāva iti matatrayamuktvā kāśakṛtsnīyamataṃ sādhutvena nirdhārayati- #tatra teṣu#madhye /
#kāśakṛtsnīyaṃ matamiti# /
ātyantike hi jīvaparamātmanorabhede tāttvike 'nādyavidyopādhikalpito bhedastattvamasīti jīvātmano brahmabhāvatattvopadeśaśravaṇamanananididhyāsanaprakarṣaparyantajanmanā sākṣātkāraṇe vidyayā śakyaḥ samūlakāṣaṃ kaṣituṃ, rajjvāmahivibhrama iva rajjutattvasākṣātkāreṇa, rājaputrasyeva va mlecchakule vardhamānasyātmani samāropito mlecchabhāvo rājaputro 'sīti āptopadeśena /
na tu mṛdvikāraḥ śarāvādiḥ śataśo 'pi mṛnmṛditi cintyamānastajjanmanā mṛdbhāvasākṣātkāreṇa śakyo nivartayituṃ, tatkasya hetoḥ, tasyāpi mṛdo bhinnābhinnasya tāttvikatvāt, vastutastu jñānenocchettumaśakyatvāt, so 'yaṃ pratipādayiṣitārthānusāraḥ /
api ca jīvasyātmavikāratve tasya jñānadhyānādisādhanānuṣṭhānāt svaprakṛtāvapyaye sati nāmṛtatvasyāśāstītyapuruṣārthatvamamṛtatvaprāpiśrutivirodhaśca /
kāśakṛtsnamate tvetadubhayaṃ nāstītyāha- #evaṃ ca satīti# /
nanu yadi jīvo na vikāraḥ kintu brahmaiva kathaṃ tarhi tasminnāmarūpāśrayatvaśrutiḥ, kathañca 'yathāgneḥ śrudrā visphuliṅgā' iti brahmavikāraśrutirityāśaṅkāmupasaṃhāravyājena nirākaroti- #ataśca svāśrayasyeti# /
yataḥ pratipādayiṣitārānusāraścāmṛtatvaprāptiśca vikārapakṣe na saṃbhavataḥ, ataśceti yojanā /
dvitīyapūrvapakṣabījamanayaiva trisūtryāpākaroti- #yadapyuktamiti# /
śeṣamatirohitārthaṃ vyākhyātārthaṃ ca /
tṛtīyapūrvapakṣabījanirāse kāśakṛtsnīyenaivetyavadhāraṇaṃ tanmatāśrayaṇenaiva tasya śakyanirāsatvāt /
aikāntike hyādvaite ātmano 'nyakarmakaraṇe 'kena kaṃ paśyet' iti ātmanaśca karmatvaṃ 'vijñātāramare kena vijānīyāt' iti śakyaṃ niṣeddhum /
bhedābhedapakṣe vaikāntike vā bhede sarvametadadvaitāśrayamaśakyamityavadhāraṇasyārthaḥ /
na kevalaṃ kāśakṛtsnīyadarśanāśrayaṇena bhūtapūrvagatyā vijñātṛtvamapi tu śrutipaurvāparyaparyālocanayāpyevamevetyāha- #api ca yatra hīti# /
kasmāt punaḥ kāśakṛtsnasya matamāsthīyate netareṣāmācāryāṇāmityata āha- #darśitaṃ tu purastāditi# /
kāśakṛtsnīyasya matasya śrutiprabandhopanyāsena punaḥ śrutimattvaṃ smṛtimattvaṃ copasaṃhāropakramamāha- #ataśceti# /
kkacitpāṭha ātaśceti /
tasyāvaśyaṃ cetyarthaḥ /
jananajarāmaraṇabhītayo vikriyāstāsāṃ sarvāsāṃ 'mahānajaḥ' ityādinā pratiṣedhaḥ /
pariṇāmapakṣe 'nyasya cānyabhāvapakṣe aikāntikādvaitapratipādanaparāḥ 'ekamevādvitīyam' ityādayaḥ, dvaitadarśananindāparāśca 'anyo 'sāvanyo 'hamasmi' ityādayaḥ, janmajarādivikriyāpratiṣedhaparāśca 'eṣa mahānajaḥ' ityādayaḥ śrutaya uparudhyeran /
apica yadi jīvaparamātmanorbhedābhedāvāsthīyeyātāṃ tatastayormitho virodhātsamuccayābhāvādekasya balīyastve nātmani nirapavādaṃ vijñānaṃ jāyeta, balīyasaikena durbalapakṣāvalambino jñānasya bādhanāt /
atha tvagṛhyamāṇaviśeṣatayā na balābalāvadhāraṇaṃ,tataḥ saṃśaye sati na suniścitārthamātmani jñānaṃ bhavet /
suniścitārthaṃ ca jñānaṃ mokṣopāyaḥ śrūyate-'vedāntavijñānasuniścitārthāḥ' iti /
tadetadāha- #anyathā mumukṣūṇāmiti# /
'ekatvamanupaśyataḥ' iti śrutirna punarekatvānekatve anupaśyata iti /
nanu yadi kṣetrajñaparamātmanorabhedo bhāvikaḥ, kathaṃ tarhi vyapadeśabuddhibhedau kṣetrajñaḥ paramātmeti kathañca nityaśuddhabuddhamuktasvabhāvasya bhagavataḥ saṃsāritā /
avidyākṛtanāmarūpopādhivaśāditi cet /
kasyeyamavidyā /
na tāvajjīvasya, tasya paramātmano vyatirekābhāvāt /
nāpi paramātmanaḥ, tasya vidyaikarasyāvidyāśrayatvānupapatteḥ /
tadatra saṃsāritvāsaṃsāritvavidyāvidyāvattvarūpaviruddhayadharmasaṃsargudbuddhivyapadeśabhedāccāsti jīveśvarayorbhedo 'pi bhāvika ityata āha- #sthite ca paramātmakṣetrajñātmaikatveti# /
na tāvadbhedadābhedāvekātra bhāvikau bhavitumarhata iti viprapañcitaṃ prathame pāde /
dvaitadarśananindayā caikāntikādvaitapratipādanaparāḥ paurvāparyālocanayā sarve vedāntaḥ pratīyante /
tatra yathā bimbādavadatāttāttvike pratibimbānāmabhede 'pi nīlamaṇikṛpāṇakācādyupadhānabhedātkālpaniko jīvānāṃ bhedo buddhivyapadeśabhedau vartayati, idaṃ bimbamavadātamimāni ca pratibimbāni nīlotpalāśaśayāmalāni vṛttadīrghādibhedabhāñji bahūnīti, evaṃ paramātmanaḥ śuddhasvabhāvājjīvānamabheda aikāntike 'pyanirvacanīyānādyavidyopadhānabhedātkālpaniko jīvānāṃ bhedo buddhivyapadeśabhedāvayaṃ ca paramātmā śuddhavijñānānandasvabhāva ime ca jīvā avidyāśokaduḥkhādyupadravabhāja iti vartayati /
avidyopadhānaṃ ca yadyapi vidyāsvabhāve paramātmani na sākṣādasti tathāpi tatpratibimbakalpajīvadvāreṇa parasminnucyate /
na caivamanyonyāśrayo jīvavibhāgāśrayāvidyā, avidyāśrayaśca jīvavibhāga iti, bījāṅkuravadanāditvāt /
ata eva kānuddiśyaiva īśvaro māyāmāracayatyanārthikāṃ, uddeśyanāṃ sargādau jīvānāmabhāvāt, kathaṃ cātmānaṃ saṃsāriṇaṃ vividhavedanābhājaṃ kuryādityādyanuyogo niravakāśaḥ /
na khalvādimān saṃsāraḥ, nāpyādimānavidyājīvavibhāgaḥ, yenānuyujyeteti /
atra ca nāmagrahaṇenāvidyāmupalakṣayati /
syādetat /
yadi na jīvān brahma bhidyate, hanta jīvaḥ sphuṭa iti brahmāpi tathā syāt, tathā ca 'nihitaṃ guhāyām' iti nopapadyata ityata āha- #nahi satyamiti# /
yathāhi bimbasya maṇikṛpāṇādayo guhā evaṃ brahmaṇo 'pi pratijīvaṃ bhinnā avidyā guhā iti /
yathā pratibimbeṣu bhāsamāneṣu bimbaṃ tadabhinnamapi guhyamevaṃ jīveṣu bhāsamāneṣu tadabhinnamapi brahma guhyam /
astu tarhi brahmaṇo 'nyadguhyamityata āha- #naca brahmaṇo 'nya iti /

ye tu#āśamarathyaprabhṛtayaḥ #nirbandhaṃ kurvanti te vedāntārthamiti# /
brahmaṇaḥ sarvātmanā bhagaśo vā pariṇāmābhyupagame tasya kāryatvādanityatvācca tadaśrito mokṣo 'pi tathā syāt /
yadi tvevamapi mokṣaṃ nityaṅkṛtakaṃ brūyustatrāha #-nyāyeneti# /
evaṃ ye nadīsamudranidarśanenāmukterbhedaṃ muktasya cābhedaṃ jīvasyāsthiṣata teṣāmapi nyāyenāsaṃgatiḥ /
no jātu ghaṭaḥ paṭo bhavati /
nanūktaṃ yathā nadī samudro bhavatīti /
kā punarnadyabhimatā āyuṣmataḥ /
kiṃ pāthaḥ paramāṇava utaiṣāṃ saṃsthānabheda āhosvittadārabdho 'vayavī /
tatra saṃsthānabhedasya vāvayavino vā samudraniveśe vināśāt kasya samudreṇaikatā /
nadīpāthaḥ paramāṇūnāṃ tu samudrapāthaḥ paramāṇubhyaḥ pūrvavasthitebhyo bheda eva nābhedaḥ /
evaṃ samudrādapi teṣāṃ bheda eva /
ye tu kāśakṛtsnīyameva matamāsthāya jīvaṃ paramātmanoṃ'śamācakhyusteṣāṃ kathaṃ 'niṣphalaṃ niṣkriyaṃ śāntam' iti na śrutivirodhaḥ /
niṣphalamiti sāvayavatvaṃ vyāsedhi na tu sāṃśatvam, aṃśaśca jīvaḥ paramātmano nabhasa iva karṇanemimaṇḍalāvacchinnaṃ nabhaḥ śabdaśravaṇayogyaṃ, vāyoriva ca śarīrāvacchinnaḥ pañcavṛttiḥ prāṇa iti cet /
na tāvannabho nabhasoṃśaḥ, tasya tattvāt /
karṇanemimaṇḍalāvacchinnamaṃśa iti cet, hanta tarhi prāptāprāptavivekena karṇanemimaṇḍalaṃ vā tatsaṃyogo vetyuktaṃ bhavati /
naca karṇanemimaṇḍalāvacchinnamaṃśa iti cet, hanta tarhi prāptāprāptavivekena karṇanemimaṇḍalaṃ vā tatsaṃyogo vetyuktaṃ bhavati /
naca karṇanemimaṇḍalaṃ tasyāṃśaḥ, tasya tato bhedāt /
tatsaṃyogo nabhodharmatvāttasyāṃśa iti cet /
na /
anupapatteḥ /
nabhodharmatve hi tadanavayavaṃ sarvatrābhinnamiti tatsaṃyogaḥ sarvatra pratheta /
nahyasti saṃbhavo 'navayavamavyāpyavartata iti /
tasmāttatrāsti cedvyāpyaiva /
na cedvyāpanoti tatra nāstyeva /
vyāpyaivāsti kevalaṃ pratisaṃbandhyadhīnanirūpaṇatayā na sarvatra nirūpyata iti cet, na nāma nirūpyatām /
tatsaṃyuktaṃ tu nabhaḥ śravaṇayogyaṃ sarvatrāstīti sarvatra śravaṇaprasaṅgaḥ /
naca bhedābhedayoranyatareṇāṃśaḥ śakyo nirvaktum na cobhābhyāṃ, viruddhayorekatrāsamavāyādityuktam /
tasmādanirvacanīyānādyavidyāparikalpita evāṃśo nabhaso na bhāvika iti yuktam /
naca kālpaniko jñānamātrāyattajīvitaḥ kathamavijñāyamāno 'sti, asaṃścāṃśaḥ kathaṃ śabdaśravaṇalakṣaṇāya kāryāya kalpate, na jātu rajjvāmajñāyamāna urago bhayakampādikāryāya paryāpta iti vācyam /
ajñātatvāsiddheḥ kāryavyaṅgatvādasya /
kāryotpādātpūrvamajñātaṃ kathaṃ kāryotpādāṅgamiti cet /
na /
pūrvapūrvakāryotpādavyaṅgyatvādasatyapi jñāne tatsaṃskārānuvṛtteranāditvācca kalpanā tatsaṃskārapravāhasya /
astu vānupapattireva kāryakāraṇayormāyātmakatvāt /
anupapattirhi māyāmupodbalayatyanupapadyamānārthatvānyamāyāyāḥ /
api ca bhāvikāṃśavādināṃ mate bhāvikāṃśasya jñānenocchettumaśakyatvānna jñānadhyānasādhano mokṣaḥ syāt /
tadevamakāśāṃśa iva śrotramanirvacanīyam /
evaṃ jīvo brahmaṇoṃ'śa iti kāśakṛtsnīyaṃ matamiti siddham

1.4.7.23.
#prakṛtiśca pratijñādṛṣṭāntānuparodhāt# /
syādetat /
vedāntānāṃ brahmaṇi samanvaye darśite samāptaṃ samanvayalakṣaṇamiti kimaparamavaśiṣyate yadarthamidamārabhyata iti śaṅkāṃ nirākartuṃ saṃgatiṃ darśayannavaśeṣamāha- #yathābhyudayeti# /
atra ca lakṣaṇasya saṃgatimuktvā lakṣaṇenāsyādhikaraṇasya saṃgatiruktā /
etaduktaṃ bhavati-satyaṃ jagatkāraṇe brahmaṇi vedāntānāmuktaḥ samanvayaḥ /
tatra kāraṇabhāvasyobhayathā darśanājjagatkāraṇatvaṃ brahmaṇaḥ kiṃ nimittatvenaiva, utopādānatvenāpi /
tatra yadi prathamaḥ pakṣastata upādānakāraṇānusāraṇe sāṃkhyasmṛtisiddhaṃ pradhānamabhyupeyam /
tathā ca 'janmādyasya yataḥ' iti brahmalakṣaṇamasādhu, ativyāpteḥ pradhāne 'pi gatatvāt /
asaṃbhavādvā /
yadi tūttaraḥ pakṣastato nātivyāptirnāpyavyāptiriti sādhu lakṣaṇam /
so 'yamavaśeṣaḥ /
tatra 'īkṣāpūrvakartṛtvaṃ prabhutvamasarūpatā /
nimittakāraṇeṣveva nopādāneṣu karhicit //
' tadidamāha- #tatra nimittakāraṇameva tāvaditi# /
āgamasya kāraṇamātre paryavasānādanumānasya tadviśeṣaniyamamāgamo na pratikṣipatyapi tvanumanyata evetyāha- #pāriśeṣyādbrahmaṇo 'nyaditi# /
brahmopādānatvasya prasaktasya pratiṣedhe 'nyatrāprasaṅgātsāṃkhyasmṛtiprasiddhamānumānikaṃ pradhānaṃ śiṣyata iti /
ekavijñānena ca sarvavijñānapratijñānam 'uta tamādeśam' ityādinā, 'yathā somyaikena mṛtpiṇḍena' iti ca dṛṣṭāntaḥ, paramātmanaḥ prādhānyaṃ sūcayataḥ /
yathā somaśarmaṇaikena jñātena sarve kaṭhā jñātā bhavanti /
evaṃ prāpta ucyate #-prakṛtiśca# /
na kevalaṃ brahma nimittakāraṇaṃ, kutaḥ, pratijñādṛṣṭāntayoranuparodhāt /
nimittakāraṇatvamātre tu tāvuparudhyeyātām /
tathāhiḥ-'na mukhye saṃbhavatyarthe jaghanyā vṛttiriṣyate /
na cānumānikaṃ yuktamāgamenāpabādhitam //
sarve hi tāvadvedāntāḥ paurvāparyeṇa vīkṣitāḥ /
aikāntikādvaitaparā dvaitamātraniṣedhataḥ //
' tadihāpi pratijñādṛṣṭāntau mukhyārthāveva yuktau na tu 'yajamānaḥ prastaraḥ' itivadguṇakalpanayā netavyau, tasyārthavādasyātatparatvāt /
pratijñādṛṣṭantavākyayostvadvaitaparatvādupādānakāraṇātmakatvāccopādeyasya kāryajātasyopādānajñānena tajjñānopapatteḥ /
nimittakāraṇaṃ tu kāryādatyantabhinnamiti na tajjñāne kāryajñānaṃ bhavati /
ato brahmopādānakāraṇaṃ jagataḥ /
naca brahmaṇo 'nyannimittakāraṇaṃ jagata ityapi yuktam /
pratijñādṛṣṭāntoparodhādeva /
nahi tadānīṃ brahmaṇi jñāte sarvaṃ vijñātaṃ bhavati /
jagannimittakāraṇasya brahmaṇo 'nyasya sarvamadhyapātinastajjñānenāvijñānāt /
yata iti ca pañcamī na kāraṇamātre smaryate api tu prakṛtau, 'janikartuḥ prakṛtiḥ' iti /
tato 'pi prakṛtitvamavagacchāmaḥ /
dundubhigrahaṇaṃ dundubhyāghātagrahaṇaṃ ca tadgataśabdatvasāmānyopalakṣaṇārtham

1.4.7.24.
anāgatecchāsaṃkalpo 'bhidhyā /
etayā khalu svātantryalakṣaṇena kartṛtvena nimittatvaṃ darśitam /
'bahu syām' iti ca svaviṣayatayopādānatvamuktam

1.4.7.25.
#ākāśādeva# /
brahmaṇa evetyarthaḥ /
sākṣāditi ceti sūtrāvayavamanūdya tasyārthaṃ vyācaṣṭe- #ākāśādeveti# /
śrutirbrahmaṇo jagadupādānatvamavadhārayantī upādānāntarābhāvaṃ sākṣādeva darśayatīti #sākṣāditi#sūtrāvayavena darśitamiti yojanā

1.4.7.26.
#ātmakṛteḥ pariṇāmāt# /
prakṛtigrahaṇamupalakṣaṇaṃ, nimittamityapi draṣṭavyaṃ, karmatvenopādānatvātkartṛtvena ca tatprati nimittatvāt /
#kathaṃ punariti# /
siddhasādhyayorekatrāsamavāyo virodhāditi /
#pariṇāmāditi brūma iti# /
pūrvasiddhasyāpyanirvacanīyavikārātmanā pariṇāmo 'nirvacanīyatvādbhedenābhinna iveti siddhasyāpi sādhyatvamityarthaḥ /
ekavākyatvena vyākhyāyā pariṇāmādityavacchinna vyācaṣṭe- #pariṇāmāditi veti# /
saccatyacceti dve brahmaṇo rūpe /
sacca sāmānyaviśeṣeṇāparokṣatayā nirvācyaṃ, pṛthivyaptejolakṣaṇam /
tyacca parokṣamata evānirvācyamidantayā vāṭvākāśalakṣaṇaṃ, kathaṃ ca tadbrahmaṇo rūpaṃ yadi tasya brahmopādānaṃ, tasmātpariṇāmādbrahma bhūtānāṃ prakṛtiriti

1.4.7.27.
pūrvapakṣiṇo 'numānamanubhāṣyāgamavirodhena dūṣayati #-yatpunariti# /
etaduktaṃ bhavati-īśvaro jagato nimittakāraṇameva īkṣāpūrvajagatkartṛtvāt, kumbhakartukulālavat /
atreśvarasyāsiddherāśrayāsiddho hetuḥ pakṣaścāprasiddhaviśeṣaḥ /
yathāhuḥ-'nānupalabdhe nyāyaḥ pravartate' iti /
āgamāttatsiddhiriti cet, hanta tarhi yādṛśamīśvaramāgamo gamayati tādṛśo 'bhyupagatavyaḥ sa ca nimittakāraṇaṃ copādānakāraṇaṃ ceśvaramavagamayati /
viśeṣyāśrayagrāhyāgamavirodhānnānumānamudetamurhatīti kutastena nimittatvāvadhāraṇetyarthaḥ /
iyaṃ copādānapariṇāmādibhāṣā na vikārābhiprāyeṇāpi tu tathā sarpasyopādānaṃ rajjurevaṃ brahma jagadupādānaṃ draṣṭavyam /
na khalu nityasya niṣphalasya brahmaṇaḥ sarvātmanaikadeśena vā pariṇāmaḥ saṃbhavati, nityatvādanekadeśatvādityuktam /
naca mṛdaḥ śaravādayo bhidyante, na cābhinnāḥ, na vā bhinnābhinnāḥ kintvanirvacanīyā eva /
yathāha śrutiḥ-'mṛttiketyeva satyam' iti /
tasmādadvaitopakramādupasaṃhārācca sarva eva vedāntā aikāntikādvaitaparāḥ santaḥ sākṣādeva kkacidadvaitamāhuḥ, kkaciddvaitaniṣedhena, kkacidbrahmopādānatvena jagataḥ /
etāvatāpi tāvadbhedo niṣiddho bhavati, na tūpādānatvābhidhānamātreṇa vikāragraha āstheyaḥ /
nahi vākyaikadeśasyārtho 'stīti

1.4.8.28.
syādetat /
mā bhūtpradhānaṃ jagadupādānaṃ tathāpi na brahmopādānatvaṃ sidhyati, paramāṇavādīnāmapi tadupādānānāmupaplavamānatvāt, teṣāmapi hi kiñcidupodbalakamasti vaidikaṃ liṅgamityāśaṅkāmapanetumāha sūtrakāraḥ- #etena sarve vyākhyātā vyākhyātāḥ# /
nigadavyākhyātena bhāṣyeṇa vyākhyātaṃ sūtram /
'pratijñālakṣaṇaṃ lakṣyamāṇe padasamanvayaḥ vaidikaḥ sa ca tatraiva nānyatretyatra sādhitam

' iti śrīmadvācaspatimiśraviracite śrīmacchārīrakabhāṣyavibhāge bhāmatyāṃ prathamādhyāyasya caturthaḥ pādaḥ