Language

ENहिગુ
Scripture Library

Bhāmati a commentary on Śaṃkara's Brahmasūtrabhāṣya · Chapter 13

13.1

1.3.3.10.
#akṣaramambarāntadhṛteḥ# /
akṣaraśabdaḥ samudāyaprasiddhyā varṇeṣu rūḍhaḥ /
paramātmani cāvayavaprasiddhyā yaugikaḥ /
avayavaprasiddheśca samudāyaprasiddhirbalīyasīti varṇā evākṣaram /
naca varṇeṣvākāśasyotatvaprotatve nopapadyete, sarvasyaiva rūpadheyasyanāmadheyātmakatvāt /
sarvaṃ hi rūpadheyaṃ nāmadheyasaṃbhinnamanubhūyate, gaurayaṃ vṛkṣo 'yamiti /
na copāyatvāttatsaṃbhedasaṃbhavaḥ /
nahi dhūmopāyā bahnidhīrdhumasaṃbhinnaṃ bahnimavagāhate dhūmo 'yaṃ bahniriti, kintu vaiyadhikaraṇyena dhūmādvihniriti /
bhavati tu nāmadheyasaṃbhinno rūpadheyapratyayo ḍittho 'miti /
apica śabdānupāye 'pi rūpadheyapratyaye liṅgendriyajanmani nāmasaṃbhedo dṛṣṭaḥ /
tasmānnāmasaṃbhinnā pṛthivyādayo 'mbarāntā nāmnā gratitāśca viddhāśca, nāmāni ca oṃkārātmakāni tadvyāptatvāt /
'tadyathā śaṅkunā sarvāṇi saṃtṛṇṇānyevamoṅkāreṇa sarvā vāk' iti śruteḥ /
ata oṃkārātmakāḥ pṛthivyādayo 'mbarāntā iti varṇā evākṣaraṃ na paramātmeti prāptam /
evaṃ prāpte 'bhidhīyate-akṣaraṃ paramātmaiva, na tu varṇāḥ /
kutaḥ /
ambarāntadhṛteḥ /
na khalvambarāntāni pṛthivyādīni varṇā dhārayitumarhanti, kintu paramātmaiva /
teṣāṃ paramātmavikāratvāt /
naca nāmadheyātmakaṃ rūpadheyamiti yuktaṃ, svarūpabhedāt, upāyabhedāt, arthakriyābheda /
tathāhi-śabdatvasāmānyātmakāni śrotragrāhyaṇyabhidheyapratyayārthakriyāṇi nāmadheyānyanubhūyante /
rūpadheyāni tu ghaṭapaṭādīni ghaṭatvapaṭatvādisāmānyātmakāni cakṣurādīndriyāgrāhyāṇi madhudhāraṇaprāvaṇādyarthakriyāṇi ca bhedenānubhūyante iti kuto nāmasaṃbhedaḥ /
naca ḍittho 'miti śabdasāmānādhikaraṇyapratyayaḥ /
na khalu śabdātmako 'yaṃ piṇḍa ityanubhavaḥ, kintu yo nānādeśakālasaṃplutaḥ piṇḍaḥ so 'yaṃ saṃnihitadeśakāla ityarthaḥ /
saṃjñā tu gṛhītasaṃbandhairatyantābhyāsātpiṇḍābhāniveśinyeva saṃskārodbodhasaṃpātāyātā smaryate /
yathāhuḥ-'yatsaṃjñāsmaraṇaṃ tatra na tadapyanyahetukam /
piṇḍa eva hi dṛṣṭaḥ sansaṃjñāṃ smārayituṃ kṣamaḥ

13.2

saṃjñā hi smaryamāṇāpi pratyakṣatvaṃ na bādhate /
saṃjñinaḥ sā taṭasthā hi na rūpācchādanakṣamā

13.10

iti /
naca varṇātirikte sphoṭātmani alaukike 'kṣarapadaprasiddhirasti loke /
na caiṣa prāmāṇika ityupariṣṭātpravedayiṣyate /
niveditaṃ cāsmābhistattvabindau /
tasmācchrotragrāhyāṇāṃ varṇānāmambarāntadhṛteranupapatteḥ samudāyaprasiddhibādhanāvayavaprasiddhyā paramātmaivākṣaramiti siddham /
ye tu pradhānaṃ pūrvapakṣayitvānena sūtreṇa paramātmaivākṣaramiti siddhāntayanti cairambarāntadhṛterityanena kathaṃ pradhānaṃ nirākriyata iti vācyam /
atha nādhikaraṇatvamātraṃ dhṛtiḥ tathāpyambarāntadhṛterityanarthakam /
etāvadvaktavyam-akṣaraṃ praśāsanāditi /
etāvataiva pradhānanirākaṇasiddheḥ /
tasmādvarṇākṣaratānirākriyaivāsyārthaḥ /
naca sthūlādīnāṃ varṇeṣvaprāpterasthūlamityādiniṣedhānupapattervarṇeṣu śaṅkaiva nāstīti vācyam /
nahyavaśyaṃ prāptipūrvakā eva pratiṣedhā bhavanti, aprāpteṣvapi nityānuvādānāṃ darśanāt /
yathā nāntarikṣe na divītyagnicayananiṣedhānuvādaḥ /
tasmāt yatkiñcidetat

13.11

1.3.3.11.
#sā ca praśāsanāt# /
praśāsanamājñā cetanadharmo nācetane pradhāne vāvyākṛte vā saṃbhavati /
naca mukhyārthasaṃbhave kūlaṃ pipatiṣatītivadbhaktatvamucitamiti bhāvaḥ

13.12

1.3.3.12.
anyabhāvavyāvṛtteśca /
ambarāntavidharaṇalasyākṣarasyeśvarāgadyadanyadvarṇā vā pradhānaṃ vā.vyākṛtaṃ vā teṣāmanyeṣāṃ bhāvalo 'nyabhāvastamatyantaṃ vyavartayati śrutiḥ-'tadvā etadakṣaraṃ gārgi' ityādikā /
anenaiva sūtreṇa jīvasyāpyakṣaratā niṣiddhetyata āha- #tatheti# /
'nānyat' ityādikayā hi śrutyātmabhedaḥ pratiṣidhyate /
tathā copādhibhedādbhinnā jīvā niṣiddhā bhavantyabhedābhidhānādityarthaḥ /
ito 'pi na śārīrasyākṣaraśabdatetyāha- #acakṣuṣkamiti# /
akṣarasya cakṣurādyupādhiṃ vārayantī śrutiraupādhikasya jīvasyākṣaratāṃ niṣedhatītyarthaḥ /
tasmādvarṇapradhānāvyākṛtajīvānāmasaṃbhavāt, saṃbhavācca paramātmanaḥ, paramātmaivākṣaramiti siddham

13.13

1.3.4.13.
#īkṣatikarmavyapadeśātsaḥ# /
'kāryabrahmajanaprāptiphalatvādarthabedataḥ /
darśanadhyānayordhyeyamaparaṃ brahma gamyate //
' 'brahma veda brahmaiva bhavati' iti śruteḥ sarvagataparabrahmavedena tadbhāvāpattau 'sa sāmabhirunnīyate brahmalokam iti na deśaviśeṣaprāptirupapadyate /
tasmādaparameva brahmeha dhyeyatvena codyate /
na cekṣaṇasya loke tattvaviṣayatvena prasiddheḥ parasyaiva brahmaṇastathābhāvāt, dhyāyateśca tena samānaviṣayatvāt, parabrahmaviṣayameva dhyānamiti sāṃpratam, samānaviṣayatvasyaivāsiddheḥ /
paro hi puruṣo dhyānaviṣayaḥ, parātparastu darśanaviṣayaḥ /
naca tattvaviṣayameva sarvaṃ darśanaṃ, anṛtaviṣayasyāpi tasya darśanāt /
naca mananaṃ darśanaṃ, tacca tattvaviṣayameveti sāṃpratam /
mananādbhedena tatra tatra darśanasya nirdeśāt /
naca mananamapi tarkāparanāmāvaśyaṃ tattvaviṣayam /
yathāhuḥ-'tarko 'pratiṣṭhaḥ' iti /
tasmādaparameva brahmeha dhyeyam /
tasya ca paratvaṃ śarīrāpekṣayeti /
evaṃ prāpta ucyate-'īkṣaṇadhyānayorekaḥ kāryakāraṇabhūtayoḥ /
artha autsargikaṃ tattvaviṣayatvaṃ yathekṣateḥ //
' dhyānasya hi sākṣātkāraḥ phalam /
sākṣātkāraścotsargatastattvaviṣayaḥ /
kkacittu bādhakopanipāte samāropitagocaro bhavet /
na cāsatyapavāde śakya utsargastyaktum /
tathā cāsya tattvaviṣayatvāttatkāraṇasya dhyānasyāpi tattatvaviṣayatvam /
apica vākyaśeṣeṇaikavākyatvasaṃbhave na vākyabhedo yujyate /
saṃbhavati ca parapuruṣaviṣayatvenārthapratyabhijñānāt samabhivyāhārāccaikavākyatā /
tadanurodhena ca parātpara ityatra parāditi jīvaghanaviṣayaṃ draṣṭavyam /
tasmāttu paraḥ puruṣo dhyātavyaśca draṣṭavyaśca bhavati /
tadidamuktam- #na cātra jīvaghanaśabdena prakṛto 'bhidhyātavyaḥ paraḥ puruṣaḥ parāmṛśyateḥ#kintu jīvaghanāt parāt paro yo dhyātavyo draṣṭavyaśca tameva kathayituṃ jīvaghano jīvaḥ /
khilyabhāvamupādhivaśādāpannaḥ sa ucyate /
'sa sāmabhirunnīyate brahmalokam' ityanantaravākyanirdiṣṭo brahmaloko vā jīvaghanaḥ /
sa hi samastakaraṇātmanaḥ sūtrātmano hiraṇyagarbhasya bhagavato nivāsabhūmitayā karaṇaparivṛtānāṃ jīvānāṃ saṃghāta iti bhavati jīvaghanaḥ /
tadevaṃ trimātroṅkārāyatanaṃ parameva brahmopāsyam /
ata eva cāsya deśaviśeṣādhigatiḥ phalamupādhimattvāt, krameṇa ca samyagdarśanotpattau muktiḥ /
'brahma veda brahmaiva bhavati' iti tu nirupādhibrahmavedanaviṣayā śrutiḥ /
aparaṃ tu brahmaikaimātrāyatanamupāsyamiti mantavyam

13.14

1.3.5.14.
#dahara uttarebhyaḥ# /
'atha yadidamāsmin brahmapure daharam' sūkṣmaṃ guhāprāyaṃ puṇḍarīkasaṃniveśaṃ veśma 'daharo 'sminnantarākāśastasminyadantastadanveṣṭavyam' āgamācāryopadeśābhyāṃ śravaṇaṃ ca, tadavirodhinā tarkeṇa mananaṃ ca, tadanveṣaṇam /
tatpūrvakeṇa cādaranairantaryadīrghakālāsevitena dhyānābhyāsaparipākena sākṣātkāro vijñānam /
viśiṣṭaṃ hi tajjñānaṃ pūrvabhyaḥ /
tadicchā vijijñāsanam /
atra saṃśayamāha- #tatreti# /
tatra prathamaṃ tāvadevaṃ saṃśayaḥ-kiṃ daharākāśādanyadeva kiñcidanveṣṭavyaṃ vijijñāsitavyaṃ ca uta daharākāśa iti /
yadāpi daharākāśo 'nveṣṭavyastadāpi kiṃ bhūtākāśa āho śārīra ātmā kiṃ vā paramātmeti /
saṃśayahetuṃ pṛcchati- #kuta iti# /
taddhetumāha #-ākāśabrahmapuraśabdābhyāmiti# /
tatra prathamaṃ tāvadbhūtākāśa eva dahara iti pūrvapakṣayati #-tatrākāśaśabdasya bhūtākāśe rūḍhatvāditi# /
eṣa tu bahutarottarasaṃdarbhavirodhāttucchaḥ pūrvapakṣa ityaparitoṣeṇa pakṣāntaramālambate pūrvapakṣī-athavā jīvo dahara iti prāptam /
yuktamityarthaḥ /
tatra 'ādheyatvādviśeṣācca puraṃ jīvasya ujyate /
deho na brahmaṇo yukto hetudvayaviyogataḥ //
' asādhāraṇyena hi vyapadeśatā bhavanti /
tadyathā kṣitijalapavanabījādisāmagrīsamavadhānajanmāpyaṅkuraḥ śālibījena vyapadiśyate śālyaṅkura iti /
natu kṣityādibhiḥ, teṣāṃ kāryāntareṣvapi sādhāraṇyāt /
tadiha śarīraṃ brahmavikāro 'pi na brahmaṇā vyapadeṣṭavyam, brahmaṇaḥ sarvavikārakāraṇatvenātisādhāraṇyāt /
jīvabhedadharmādharmopārjitaṃ tadityasādhāraṇakāraṇatvājjīvena vyapadiśyata iti yuktam /
apica brahmapura iti saptamyadhikaraṇe smaryate, tenādheyenānena saṃbaddhavyam /
naca brahmaṇaḥ sve mahimni vyavasthitasyānādheyasyādhārasaṃbandha kalpate /
jīvastvārāgramātra ityādheyo bhavati /
tasmādbrahmaśabdo rūḍhiṃ parityajya dehādibṛṃhaṇatayā jīve yaugike vā bhākto vā vyākhyeyaḥ /
caitanyaṃ ca bhaktiḥ /
upādhānānupadhāne tu viśeṣaḥ /
vācyatvaṃ gamyatvam /
syādetat /
jīvasya puraṃ bhavatu śarīraṃ, puṇḍarīkadaragocaratā tvanyasya bhaviṣyati, vatsarājasya pura ivojjayinyāṃ bhaitrasya sajñmetyata āha- #tatra purasvāmina iti# /
ayamarthaḥveśma khalvadhikaraṇamanirdiṣṭhādheyamādheyaviśeṣāpekṣāyāṃ purasvāminaḥ prakṛtatvāttenaivādheyena saṃbaddhaṃ sadanapekṣaṃ nādheyāntareṇa saṃbandhaṃ kalpayati /
nanu tathāpi śarīramevāsya bhogāyatanamiti ko hṛdayapuṇḍarīkasya viseṣo yattadevāsya sajñmetyata āha- #manaupādhikaśca jīva iti# /
nanu mano 'pi calatayā sakaladehavṛtti paryāyeṇetyata āha- #manaśca prāyeṇeti# /
ākāśaśabdaścārūpatvādinā sāmānyena jīve bhāktaḥ /
astu vā bhūtākāśa evāyamākāśaśabdo 'daharo 'sminnantarākāśaḥ' iti, tathāpyadoṣa ityāha- #na cātra daharasyākāśasyānveṣyatvamiti# /
evaṃ prāpta ucyate-bhūtākāśasya tāvanna daharatvaṃ, 'yāvanvāyamākāśastāvānoṣo 'ntarhṛdaya ākāśaḥ' ityupamānavirodhāt /
tathāhi-'tena tasyopameyatvaṃ rāmarāvaṇayuddhavat /
agatyā bhedamāropya gatau satyāṃ na yujyate //
' asti tu daharākāśasya brahmatvena bhūtākāśādbhedenopamānasya gatiḥ /
na cānavacchinnaparimāṇamavacchinnaṃ bhavati /
tathā satyavacchedānupapatteḥ /
na bhūtākāśamānatvaṃ brahmaṇo 'tra vidhīyate, yena 'jyāyānākāśāt' iti śrutivirodhaḥ syāt, api tu bhūtākāśopamānena puṇḍarīkopādhiprāptaṃ daharatvaṃ nivartyate /
apica sarva evottare hetavo daharākāśasya bhūtākāśatvaṃ vyāsedhantītyāha- #naca kalpitabheda iti# /
nāpi daharākāśo jīva ityāha- #yadyapyātmaśabda iti# /
'upalabdheradhiṣṭhānaṃ brahmaṇo deha iṣyate /
tānāsādhāraṇatvena deho brahmapuraṃ bhavet //
' dehe hi brahmopalabhyata ityasādhāraṇatayā deho brahmapuramiti vyapadiśyate, na tu brahmavikāratayā /
tathāca brahmaśabdārtho mukhyo bhavati /
astu vā brahmapuraṃ jīvapuraṃ, tathāpi yathā vatsarājasya pure ujjayinyāṃ maitrasya sajñma bhavati, evaṃ jīvasya pure hṛtpuṇḍarīkaṃ brahmasadanaṃ bhaviṣyati, uttarebhyo brahmaliṅgebhyo brahmaṇo 'vadhāraṇāt /
brahmaṇo hi bādhake pramāṇe balīyasi jīvasya ca sādhake pramāṇe sati brahmaliṅgāni kathañcidabhedavivakṣayā jīve vyākhyāyante /
na ceha brahmaṇo bādhakaṃ pramāṇaṃ, sādhakaṃ vāsti jīvasya /
brahmapuravyapadeśaścopapādito brahmopalabdhisthānatayā /
arbhakaukastvaṃ coktam /
tasmāt sati saṃbhave brahmaṇi, talliṅgānāṃ nābrahmaṇi vyākhyānamucitamiti brahmaiva daharākāśo na jīvabhūtākāśāviti /
śravaṇamananamanuvidya brahmānubhūya caraṇaṃ cārasteṣāṃ kāmeṣu caraṇaṃ bhavatītyarthaḥ /
syādetat /
daharākāśasyānveṣyatve siddhe tatra vicāro yujyate, natu tadanveṣṭavyam, apitu tadādhāramanyadeva kiñcidityuktamityanubhāṣate- #yadapyetaditi# /
anubhāṣitaṃ dūṣayati-atra brūma iti /
yadyākāśādhāramanyadanyeṣṭavyaṃ bhavettadevopari vyutpādanīyaṃ, ākāśavyutpādanaṃ tu kkopayujyata ityarthaḥ /
codayati- #nanvetadapīti# /
ākāśakathanamapi tadantarvartivastusadbhāvapradarśanāyaiva /
athākāśaparameva kasmānna bhavatītyata āha- #taṃ cedbrūyariti# /
ācāryeṇa hi 'daharo 'sminnantakarākāśastasminyadantastadanveṣṭavyaṃ tadvāva vijijñāsitavyam' ityupadiṣṭe 'tevāsinākṣiptam-'kiṃ tadatra vidyate yadanveṣṭavyam' /
puṇḍarīkameva tāvatsūkṣmataraṃ, tadavaruddhamākāśaṃ sūkṣmatamam /
tasminsūkṣmatame kimaparamasti /
nāstyevetyarthaḥ /
tat kimanveṣṭavyamiti /
tadasminnākṣepe parisamāpte samādhānāvasara ācāryasyākāśopamānopakramaṃ vacaḥ-'ubhe asmindyāvāpṛthivī samāhite' iti /
tasmātpuṇḍarīkāvaruddhākāśāśraye dyāvāpṛthivyāvevānveṣṭavye upadiṣṭe, nākāśa ityarthaḥ /
pariharati #-naitadevam /
evaṃ hīti# /
syādetat /
evamevaitat /
no khalvabhyupagamā eva doṣatvena ityata āha- #tatra vākyaśeṣa iti# /
vākyaśeṣo hi daharākāśātmavedanasya phalavattvaṃ brūte, yacca phalavat tatkartavyatayā codyate, yacca kartavyaṃ tadicchitīti 'tadanveṣṭavyaṃ tadvāva vijijñāsitavyam' iti taddaharākāśaviṣayamavatiṣṭhate /
syādetat /
dyāvāpṛthivyāvevātmānau bhaviṣyataḥ, tābhyāmevātmā lakṣayiṣyate, ākāśaśabdavat /
tataścākāśādhārau tāveva parāmṛśyate ityata āha- #asminkāmāḥ samāhitāḥ#pratiṣṭhitāḥ /
#eṣa ātmāpahatapāpmeti# /
anena #prakṛtaṃ dyāvāpṛthivyādisamādhānādhāramākāśamākṛṣya# /
dyāvāpṛthivyabhidhānavyavahitamapīti śeṣaḥ /
nanu satyakāmajñānasyaitatphalaṃ, tadanantaraṃ nirdeśāt, na tu daharākāśavedanasyetyata āha- #samuccayārthena caśabdeneti# /

'asminkāmāḥ' iti ca 'eṣaḥ' iti caikavacanāntaṃ na dve dyāvāpṛthivyau parāmnaṣṭumarhatīti daharākāśa eva parāmraṣṭavya iti samudāyārthaḥ /
tadanena krameṇa 'tasminyadantaḥ' ityatra tacchabdo 'nantaramapyākāśamatilaṅgasya hṛtpuṇḍarīkaṃ parāmṛśatatyuktaṃ bhavati /
tasmin hṛtpuṇḍarīke yadantarākāśaṃ tadanveṣvyamityarthaḥ

13.15

1.3.5.14.
#gatiśabdābhyāṃ tathāhi dṛṣṭaṃ liṅgaṃ ca# /
uttarebhya ityasya prapañcaḥ etameva daharākāśaṃ prakramya batāho kaṣṭamidaṃ vartate jantūnāṃ tattvāvabodhavikalānāṃ, yadebhiḥ svādhīnamapi brahma na prāpyate /
tadyathā cirantananirūḍhanibiḍamalapihitānāṃ kaladhautaśakalānāṃ pathi patitānāmuparyapari saṃcaradbhirapi pānthairdhanāyadbhirgrāvakhṇḍanivahavibhrameṇaitāni nopādiyanta ityabisaṃdhimatī sādbhutamiva sakhedamiva śrutaḥ pravartate-'imāḥ sarvāḥ prajā aharahargacchantya etaṃ brahmalokaṃ na vindanti' iti /
svāpakāle hi sarva evāyaṃ vidvānavidvāṃśca jīvaloko hṛtpuṇḍarīkāśrayaṃ daharākāśākhyaṃ brahmalokaṃ prāpto 'pyanādyavidyātamaḥ paṭalapihitadṛṣṭitayā brahmabhūyamāpanno 'hamasmīti na veda /
so 'yaṃ brahmalokaśabdastadgatiśca pratyahaṃ jīvalokasya daharākāśasyaiva brahmarūpalokatāmāhatuḥ /
tadetadāha bhāṣyakāraḥ- #itaśca parameśvara eva daharo yasmāddaharavākyaśeṣa iti# /
tadanena gatiśabdau vyākhyātau /
'tathāhi dṛṣṭam' iti sūtrāvayavaṃ vyācaṣṭe- #tathāhyaraharjīvānāmiti# /
vede ca loke ca dṛṣṭam /
yadyapi suṣuptasya brahmabhāve laukikaṃ na pramāṇāntaramasti, tathāpi vaidikīmeva prasiddhiṃ sthāpayitumucyate, īdṛśī nāmeyaṃ vaidiko prasiddhiryalloke 'pi gīyata iti /
yathā śrutyantare yathā ca loke tatheha brahmalokaśabdo 'pīti yojanā /
'liṅgaṃ ca' iti sūtrāvayavavyākhyānaṃ codyamukhenāvatārayati- #nanu kamalāsanalokamapīti# /
pariharati- #gamayedyadi brahmaṇo loka iti# /
atra tāvanniṣādasthapatinyāyena ṣaṣṭhīsamāsātkarmadhārayo balīyāniti sthitameva, tathāpīha ṣaṣṭhisamāsanirākaraṇena karmadhārayasamāsasthāpanāya liṅgamapyadhikamastīti tadapyuktaṃ sūtrakāreṇa /
tathāhi-lokavedaprasiddhāharaharbrahmalokaprāptyabhidhānameva liṅgaṃ kamalāsanalokaprāptervipakṣādasaṃbhavādvyāvartamānaṃ ṣaṣṭhīsamāsāśaṅkāṃ vyāvartayaddaharākāśaprāptāvevāvatiṣṭhate, naca daharākāśo brahmaṇo lokaḥ kintu tadbrahmeti brahma ca tallokaśceti karmadhārayaḥ siddho bhavati /
lokyata iti lokaḥ /
hṛtpuṇḍarīkasthaḥ khalvayaṃ lokyate /
yatkhalu puṇḍarīkasthamantaḥkaraṇaṃ tasminviśuddhe pratyāhṛtetarakaraṇānāṃ yogināṃ nirmala ivodake candramaso bimbamatisvacchaṃ caitanyaṃ jyotiḥsvarūpaṃ brahmāvalokyata iti

13.16

1.3.5.16.
#dhṛteśca mahimno 'syāsminnupalabdheḥ# /
sautro dhṛtiśabdo bhāvavacanaḥ /
dhṛteśca parameśvara eva daharākāśaḥ /
kutaḥ, asya dhāraṇalakṣaṇasya mahimno 'sminneveśvara eva śrutyantareṣūpalabdheḥ /
nigadavyākhyānamasya bhāṣyam

13.17

1.3.5.17.
#prasiddheśca# /
na ceyamākāśaśabdasya brahmaṇi lakṣyamāṇavibhutvādiguṇayogādvṛttiḥ sāṃpratikī, yathā rathāṅganāmā cakravāka iti lakṣaṇā, kintvatyantanirūḍheti sūtrārthaḥ /
ye tvākāśaśabdo brahmaṇyapi mukhya eva nabhovadityācakṣate, taiḥ 'anyāyaścānekārthatvam' iti ca 'ananyalabhyaḥ śabdārthaḥ' iti ca mīmāṃsakānāṃ mudrābhedaḥ /
kṛtaḥ /
labhyate hyākāśaśabdādvibhutvādiguṇayogenāpi brahma /
naca brahmaṇyeva mukhyo nabhasi tu tenaiva guṇayogena vartsyatīti vācyam /
lokādhīnāvadhāraṇatvena śabdārthasaṃbandhasya vaidikapadārthapratyayasya tatpūrvakatvāt /
nanu 'yāvanvā ayamākāśastāvāneṣo 'ntarhṛdaya ākāśaḥ' iti vyatirekanirdeśānna lakṣaṇā yuktā /
nahi bhavati gaṅgāyāḥ kūlamiti vivakṣite gaṅgāyā gaṅgeti prayogaḥ
tatkimidānīṃ 'paurṇamāsyāṃ paurṇamāsyā yajeta' 'amāvasyāyāmamāvāsyayā' ityasādhurvaidikaḥ prayogaḥ /
naca paurṇamāsyāmāvāsyāśabdāvagneyādiṣu mukhyau /
yaccoktaṃyatra śabdārthapratītistatra lakṣaṇā' yatra punaranyārthe niścite śabdāprayogastatra vācakatvameveti, tadayuktam /
ubhayasyāpi vyabhicārāt /
'somena yajeta' iti śabdādarthaḥ pratīyate /
na cātra kasyacillākṣaṇikatvamṛte vākyārthāt /
naca 'ya evaṃ vidvān paurṇamāsīṃ yajeta ya evaṃ vidvānamāvāsyām' ityatra paurṇamāsyamāvāsyāśabdau na lākṣaṇikau /
tasmādyatkiñcidetaditi

13.18

1.3.5.18.
#itaraparāmarśātsa iti cennāsaṃbhavāt# /
samyak prasīdatyasmin jīvo viṣayendriyasaṃyogajanitaṃ kāluṣyaṃ jahātīti suṣuptiḥ saṃprasādo jīvasyāvasthābedaḥ na brahmaṇaḥ tathā śarīrātsamutthānamapi śarīrāśrayasya jīvasya, natvanāśrayasya brahmaṇaḥ /
tasmādyathā pūrvoktairvākyaśeṣagatairliṅgairbrahmāvagamyate dahārākāśaḥ, evaṃ vākyaśeṣagatābhyāmeva saṃprasādasamutthānābhyāṃ daharākāśo jīvaḥ kasmānnāvagamyate /
tasmānnāsti vinigamaneti śaṅkārthaḥ /
'nāsaṃbhavāt' /
saṃprasādasamutthanābhyāṃ hi jīvaparāmarśo na jīvaparaḥ, kintu tadīyatāttvikarūpabrahmabhāvaparaḥ /
tathā caiṣa parāmarśo brahmaṇa eveti na saṃprasādasamutthāne jīvaliṅgam, api tu brahmaṇa eva tādarthyādityagre vakṣyate /
ākāśopamānādayastu brahmāvyabhicāriṇaśca brahmaparāścetyasti vinigamanetyarthaḥ

13.19

1.3.5.9.
#uttarāccedāvirbhūtasvarūpastu# /
daharākāśameva prakṛtyopākhyāyate-yamātmānamanviṣya sarvaṃśca lokānāpnoti sarvāṃśca kāmān, tamātmānaṃ vividiṣantau surāsurarājavindrivirocanau samitpāṇī prajāpatiṃ varivasitumājagmatuḥ /
āgatya ca dvātriṃśataṃ varṣāṇi tatparicaraṇaparau brahmacaryamūṣatuḥ /
athaitau prajāpatiruvāca, kiṅkāmāvihasthau yuvāmiti /
tāvūcatuḥ, ya ātmāpahatapāpmā tamāvāṃ vividiṣāva iti /
tataḥ prajāpatiruvāca, ya eṣo 'kṣiṇi puruṣo dṛśyate eṣa ātmāpahatapāpmatvādiguṇa, yadvijñānātsarvalokakāmāvāptiḥ /
etadamatṛtamabhayam /
athaitacchutvaitāvaprakṣīṇakalmaṣāvaraṇatayā chāyāpuruṣaṃ jagṛhatuḥ /
prajāpatiṃ ca prapacchatuḥ, atha yo 'yaṃ bhagavo 'psu dṛśyate, yaścādarśo, yaśca svaṅgādau katama eteṣvasau atavaika eva sarveṣviti /
tametayoḥ śrutvā praśnaṃ prajāpatirbatāho sudūraramudbhāntāvetau, asmābhirakṣisthāna ātmopadiṣṭaḥ, etau ca chāyāpuruṣaṃ pratipannau, tadyadi vayaṃ bhrāntau stha iti brūmastataḥ svātmani samāropitapāṇḍityabahumānau vimānitau santau daurmanasyena yathāvadupadeśaṃ na gṛhṇīyātām, ityanayorāśayamanurudhya yathārthaṃ grāhayiṣyāma ityabisaṃdhimānpratyuvāca, udaśarava ātmānamavekṣethāmasminyatpaśyathastadbrūtamiti /
tau ca dṛṣṭvā saṃtuṣṭahṛdayau nābrūtām /
atha prajāpitiretau viparītagrāhiṇau mā bhūtāmityāśayavānpapraccha, kimatrāpaśyatāmiti /
tau hocatuḥ, yathaivāvamicirabrahmacaryacaraṇasamupajātāyatanakhalomādimantāvevamāvayoḥ pratirūpakaṃ nakhalomādimadudaśarāve 'paśyāveti /
punaretayośchāyātmavibhramamapaninīṣuryathaiva hi chāyāpuruṣa upajanāpāyadharmābhedenāvagamyamāna ātmalakṣaṇavirahānnātmaivevamevedaṃ śarīraṃ nātmā, kintu tato bhinnamityanvayavyatirekābhyāmetau jānīyātāmityāśayavān prajāpatiruvāca, sādhvalaṅkṛtau suvasanau pariṣkṛtau bhūtvā punarudaśarāve paśyatamākmānaṃ, yaccātra paśyathastadbratamiti /
tau ca sādhvalaṅkṛtau suvasanau chinnanakhalomānau bhūtvā tathaiva cakratuḥ /
punaśca prajāpatināpṛṣṭau tāmeva chāyāmātmānamūcatuḥ /
tadupaśrutya prajāpatiraho batādyāpi na praśānta enayorvibhramaḥ, tadyathābhimatamevātmatattvaṃ kathayāmi tāvat /
kālena kalmaṣe kṣīṇe 'smadvacanasaṃdarbhapaurvāparyalocanayātmatattvaṃ pratipatsyete svayameveti matvovāca, eṣa ātmaitadamṛtamabhayametadbrahmeti /
tayorvirocano dehānupātitvācchāyāyā deha evātmatattvamiti matvā nijasadanamāgatya tathaivāsurānupadiśyate /
devendrastvaprāptanijasadano 'dhvanyeva kiñcidvaralakalmaṣatayā chāyātmani śarīrahuṇadoṣānuvidhāyini taṃ taṃ doṣaṃ paribhāvayan nāhamatra chāyātmadarśane bhogyaṃ paśyāmīti prajāpatisamīpaṃ samitpāṇiḥ punarevevāya āgataśca prajāpatināgamanakāraṇaṃ pṛṣṭaḥ pathi paribāvitaṃ jagad /
prajāpatistu suvyākhyātamapyātmatattvamakṣīṇakalmaṣāvaraṇatayā nāgrahīḥ, tatpunarapi tatprakṣayāyā carāparāṇi dvātriṃśataṃ varṣāṇi brahmacaryaṃ, atha prakṣīṇakalmaṣāya te ahametamevātmānaṃ bhūyo 'nuvyākhyāyasyāmītyavocat /
sa ca tathā caritatbrahmacaryaḥ surendraḥ prajāpatimupasasāda /
upapannāya cāsmai prajāpatirvyacaṣṭe, ya ātmāpahatapāpmadilakṣaṇo 'kṣaṇa darśitaḥ so 'yaṃ ya eṣa svapne mahiyamāno vanitādibhiranekadhā svapnopabhogān bhuñjāno virahatīti /
asminnapi devendro bhayaṃ dadarśa /
yadyapyayaṃ chāyāpuruṣavanna śarīradharmānanupatati, tathāpi śokabhayādivividhabādhānubhavānna tatrāpyasti svastiprāptirityuktavati maghavati punaraparāṇi cara dvātriṃśataṃ varṣāṇi svacchaṃ brahmacaryamidānīmapyakṣīṇakalmaṣo 'sītyūce prajāpatiḥ /
athāsminnevaṅkāramupasanne maghavati prajāpatiruvāca, ya eṣa ātmāpahatapāpmādiguṇo darśito 'kṣiṇi ca svapne ca sa eṣa yo viṣayendriyasaṃyogavirahātprasannaḥ suṣuptāvasthāyāmiti /
atrāpi nendro nirvavāra /
yathā hi jāgradvā svapnagato vāyamahamasmīti imāni bhūtāmani ceti vijānāti naivaṃ suṣuptaḥ kiñcidapi vedayate, tadā khalvayamacetayamāno 'bhāvaṃ prāpta iva bhavati /
tadiha kā nirvṛtiriti /
eva muktavati maghavati batādyāpi na te kalmaṣakṣayo 'bhūt /
tatpunaraparāṇi cara pañca varṣāṇi brahmacaryamityavocatprajāpatiḥ /
tadevamasya maghonastribhiḥ paryāyairvyatīyuḥ ṣaṇṇāvativarṣāṇi /
caturthe ca paryāye pañca varṣāṇītyekottaraṃ śataṃ varṣāṇi brahmacaryaṃ carataḥ sahasrākṣasya sopedire /
athāsmai brahmacaryasaṃpadunmṛditakalmaṣāya maghavate ya eṣo 'kṣiṇi yaśca svapne suṣupte anusyūta eṣa ātmāpahatapāpmādiguṇako darśitaḥ, tameva 'maghavan martyaṃ vai śarīram' ityādinā vispaṣṭaṃ vyācaṣṭe prajāpatiḥ /
ayamasyābhisaṃdhiḥ-yāvatkiñcita sukhaṃ duḥkhamāgamāpāyi tatsarvaṃ śarīrendriyāntaḥkaraṇasaṃbandhi, na tvātmanaḥ. sa punaretāneva śarīrādīn anādyavidyāvāsanāvaśādātmatvenābipratītastadgatena sukhaduḥkhena tadvantamātmānamabhimanyamāno 'nutapyate /
yadā tvayamapahatapāpmatvādilakṣaṇamudāsīnamātmānaṃ caitanyānandaghane rūpe vyavasthitaḥ samastalokakāmān prāpto bhavati /
etasyaiva hi paramānandasya mātrāḥ sarve kāmāḥ /
duḥkhaṃ tvavidyānirmāṇamiti na vidvānāpnoti /
'aśīlitopaniṣadāṃ vyāmoha iha jāyate /
teṣāmanugrahāyedamupākhyānamavartayam //
' evaṃ vyavasthita uttarādvākyasaṃdarbhātprājāpatyāt akṣiṇi ca svapne suṣupte ca caturtho ca paryāye 'eṣa saṃprasādo 'smāccharīrātsamutthāya' iti jīvātmaivopahatapāpmādiguṇaḥ śrutyocyate /
no khathalu parasyākṣisthānaṃ saṃbhavati /
nāpi svapnādyavasthāyogaḥ /
nāpi śarīrātsamutthānam /
tasmādyasyaitat sarvaṃ so 'pahatapāpmādiguṇaḥ śrutyoktaḥ /
jīvasya caitat sarvamiti sa evāpahatapāpmādiguṇaḥ śrutyokta iti nāpahatapāpmādibiḥ paraṃ brahma gamyate /
nanu jīvasyāpahatapāpmatvādayo na saṃbhavantītyuktam /
vacanādbhaviṣyati /
kimiva vacanaṃ na kuryāt /
nāsti vacanasyātibāraḥ /
naca mānāntaravirodhaḥ /
nahi jīvaḥ pāpmādisvabhāvaḥ, kintu vāgbuddhiśarīrārambhasaṃbhavo 'sya pāpmādiḥ śarīrādyabhāve na bhavati dhūma iva dhūmadhvajābāva iti śaṅkārthaḥ /
nirākaroti #-taṃ prati brūyāt āvirbhūtasvarūpastu# /
ayamabhisaṃdhiḥ-paurvāparyālocanayā tāvadupaniṣadāṃ śuddhabuddhamuktamekamaprapañcaṃ brahma tadatiriktaṃ ca sarvaṃ tadvivarto rajjoriva bhujaṅga ityatra tātparyamavagamyate /
tathāca jīvo 'pyavidyākalpitadehendriyādyupahitaṃ rūpaṃ brahmaṇo na tu svabāvikaḥ /
evaṃ ca nāpahatapāpmatvādayastasminnavidyopādhau saṃbhavinaḥ /
āvirbhūtabrahmarūpe tu nirupādhau saṃbhavanto brahmaṇa eva na jīvasya /

evaṃ ca brahmaivāpahatāpāpmādiguṇaṃ śrutyuktamiti tadeva daharākāśo na jīva iti /
syādetat /
svarūpāvirbhāve cedbrahmaiva na jīvaḥ, tarhi vipratiṣiddhamidamabhidhīyate jīva āvirbhūtasvarūpa iti, ata āha- #bhūtapūrvagatyeti /
udaśarāvabrahmaṇeneti# /
yathaiva hi maghonaḥ pratibimbānyudaśarava upajānāpāyadharmakāṇyātmalakṣaṇavirahānnātmā, evaṃ dehendriyādyapyupajanāpāyadha4makaṃ nātmetyudaśarāvadṛṣṭāntena śarīrātmatāyā vyutthānaṃ bādha iti /
codayati-kathaṃ punaḥ svaṃ ca rūpamiti /
dravyāntarasaṃsṛṣṭaṃ hi tenābhibhūtaṃ tasmādvivicyamānaṃ vyajyate hematārakādi /
kūṭasthanityasya punaranyenāsaṃsṛṣṭasya kuto vivecanādabhivyaktiḥ /
naca saṃsārāvasthāyāṃ jīvo 'nabhivyaktaḥ /
dṛṣṭyādayo hyasya svarūpaṃ, te ca saṃsārāvasthāyāṃ bhāsanta iti kathaṃ jīvarūpaṃ na bhāsata ityarthaḥ /
pariharati #-prāgvivekajñānotpatteriti# /
ayamarthaḥ-yadyapyasya kūṭasthanityasyānyasaṃsargo na vastuto 'sti, yadyapi ca saṃsārāvasthāyāmasya dṛṣṭyādirūpaṃ cakāsti, tathāpyanirvācyānādyavidyāvaśādavidyākalpitaireva dehendriyādibhirasaṃsṛṣṭamapi saṃsṛṣṭamivi viviktamapyaviviktamiva dṛṣṭyādirūpamasya prathate /
tathāca dehendriyādigataistāpādibhistāpādimadiva bhavatīti /
upapāditaṃ caitadvistareṇādhyāsabhāṣya iti nehopapādyate /
yadyapi sphaṭikādayo japākusumādisaṃnihitāḥ, saṃnidhānaṃ ca saṃyuktasaṃyogātmaka, tathā ca saṃyuktāḥ, tathāpi na sākṣājjapādikusumasaṃyogina ityetāvatā dṛṣṭācintatā iti /
vedanā harṣabhayaśokādayaḥ /
dārṣṭāntike yojayati- #tathā dehādīti# /
'saṃprasādo 'smāccharīrātsamutthāya paraṃ jyotirupasaṃpadya svena rūpeṇābhiniṣpadyate' ityetadvibhajate- #śrutikṛtaṃ vivekavijñānamiti# /
tadanena śravaṇamananadhyānābhyāsādvivekavijñānamuktvā tasya vivekavijñānasya phalaṃ kevalātmarūpasākṣātkāraḥ svarūpeṇābhiniṣpattiḥ, sa ca sākṣātkāro vṛttirūpaḥ prapañcamātraṃ pravilāpayan svayamapi prapañcarūpatvātkatakaphalavatpravilīyate /
tathāca nirmṛṣṭanikhilaprapañcajālamanupasargamaparādhīnaprakāśamātmajyotiḥ siddhaṃ bhavati /
tadidamuktam-paraṃ jyotirupasaṃpadyeti /
atra copasaṃpattāvuttarakālāyāmapi ktvāprayogo mukhaṃ vyādāya svapitītīvanmantavyaḥ /
yadhā ca vivikesākṣātkāraḥ śarīrātsamutthānaṃ, na tu śarīrāpādānakaṃ gamanam, tadā tatsaśarīrasyāpi saṃbhavati prārabdhakāryakarmakṣasya purastādityāha- #tathā vivekāvivekamātreṇeti# /
na kevalaṃ 'sa yoha vai tatparamaṃ brahma veda brahmaiva bhavati' ityādiśrutibhyo jīvasya paramātmano 'bedaḥ, prājāpatyavākyasaṃdarbhaparyālocanayapyevameva pratipattavyamityāha- #kutaścaitadevaṃ pratipattavyamiti# /
syādetat /
praticchāyātmavajjīvaṃ paramātmano vastuto bhinnamapyamṛtābhayātmatvena grāhayitvā paścātparamātmānamṛtābhayādimantaṃ prajāpatirgrāhyati, na tvayaṃ jīvasya paramātmabhāvamācaṣṭe chāyātmana ivetyata āha- #nāpi praticchāyātmāyamakṣilakṣita iti# /
akṣilakṣito 'pyātmaivopadiśyate na chāyātmā /
tasmādasiddho dṛṣṭāntaḥ /
kiñca dvitīyādiṣvapi paryāyeṣu 'etaṃ tveva te bhūyo 'nuvyākhyāyasyāmi' ityupakramātprathamaparyāyanirdiṣṭo na chāyāpuruṣaḥ, api tu tato 'nyo dṛṣṭātmeti darśayati, anyathā prajāpateḥ pratārakatvaprasaṅgādityata āha- #tathā dvitīye 'pīti# /
atha chāyāpuruṣa eva jīvaḥ kasmānna bhavati /
tathāca chāyāpuruṣa evaitamiti parāmṛśyata ityata āha- #kiñcāhamadya svapne hastinamiti# /
kiñcite samuccayābhidhānaṃ pūrvopapattisāhityaṃ brūte, tacca śaṅkānirākaraṇadvāreṇa /
chāyāpuruṣo 'sthāyī, sthāyī cāyamātmā cakāsti, pratyabhijñānādityarthaḥ /
#nahi khalvayamevamiti# /
ayaṃ suṣuptaḥ /
saṃprati suṣuptāvasthāyām /
ahamātmānamahaṅkārāspadamātmānam /
na jānāti /
kena prakareṇa na jānātītyata āha- #ayamahamasmīmāni bhūtāni ceti# /
yathā jāgṛtau svapne ceti /
'nahi vijñāturvijñāterviparilopo vidyate 'vināśitvāt' ityanenāvināśitvaṃ siddhavaddhetukurvatā suptotthitasyātmapratyabhijñānamuktam, ya evāhaṃ jāgaritvā suptaḥ sa evaitarhi jāgarmīti /
ācāryadeśayamatamāha- #kecittviti# /
yadi hyetamityanenānantaroktaṃ cakṣuradhiṣṭhānaṃ puruṣaṃ parāmṛśṭa tasyātmatvamucyeta tato na bhavecchāyāpuruṣaḥ /
na tvetadasti /
vākyopakramasūcitasya parātmanaḥ parāmarśāt /
na khalu jīvātmano 'pahatapāpmatvādiguṇasaṃbhava ityarthaḥ /
tadetaddūṣayati- #teṣāmetamiti# /
subodham /
matāntaramāha- #aparetu vādina iti# /
yadi na jīvaḥ /
kartā bhoktā ca vastuto bhavet, tatastadāśrayāḥ karmavidhaya uparudhyeran /
sūtrakāravacanaṃ ca 'nāsaṃbhavāt' iti kupyeta /
tatkhalu brahmaṇo guṇānāṃ jīve 'saṃbhavamāha /
na cābhede brahmaṇo jīvānāṃ brahmaguṇānāmasaṃbhavo jīveṣviti teṣāmabhiprāyaḥ /
teṣāṃ vādināṃ śārīrakeṇaivottaraṃ dattam /
tathāhi-paurvāparyaparyālocanayā vedāntānāmekamadvayamātmatattvaṃ, jīvāstvavidyopadhānakalpitā ityatra tātparyamavagamyate /
naca vastusato brahmaṇo guṇāḥ samāropiteṣu jīveṣu saṃbhavanti /
no khalu vastusatyā rajjvā dharmāḥ sevyatvādayaḥ samāropite bhujaṅge saṃbhavinaḥ /
naca samāropito bhujaṅgo rajjvā bhinnaḥ /
tasmānna sūtravyākopaḥ /
avidyākalpitaṃ ca kartṛtvabhoktṛtvaṃ yathālokasiddhamupāśritya karmavidhayaḥ pravṛttāḥ, śyenādividhaya iva niṣiddhe 'pi 'na hiṃsyātsarvā bhūtāni' iti sādhyāṃśe 'bhicāre 'tikrāntaniṣedhaṃ puruṣamāśrityāvidyāvatpuruṣāśrayatvācchastrasyetyuktam /
tadidamāha- #teṣāṃ sarveṣāmiti#

13.20

1.3.5.20.
nanu brahmacedatra vaktavyaṃ kṛtaṃ jīvaparāmarśenetyuktamityata āha- #anyārthaśca parāmarśaḥ# /
jīvasyopādhikalpitasya brahmabhāva upadeṣṭavyaḥ, na cāsau jīvamaparāmṛśya śakya upadeṣṭumiti tisṛṣvavasthāsu jīvaḥ parāmṛṣṭaḥ /
tadbhāvapravilayanaṃ tasya pāramārthikaṃ brahmabhāvaṃ darśayitumityarthaḥ

13.21

1.3.5.21.
#alpaśruteriti cettaduktam# /
nigadavyākhyātena bāṣyeṇa vyākhyātam

13.22

1.3.6.22.
#anukṛtestasya ca# /
'abhānaṃ tejaso dṛṣṭaṃ sati tejo 'ntare yataḥ /
tejodhātvantaraṃ tasmādanukārācca gamyate //
' balīyasā hi saureṇa tejasā mandaṃ tejaścandratārakādyabhibhūyamānaṃ dṛṣṭaṃ, na tu tejaso 'nyena /
ye 'pi pidhāyakāḥ pradīpasya gṛhaghaṭādayo na te svabhāsā pradīpaṃ bhāsayitumīśate /
śrūyate ca-'tasya bhāsā sarvamidaṃ vibhāti' iti /
sarvaśabdaḥ prakṛtasūryādyapekṣaḥ /
na cātulyarūpe 'nubhānamityanukāraḥ saṃbhavati /
nahi gāvo varāhamanudhāvantīti kṛṣṇavihaṅgānudhāvanamupapadyate gavām, api tu tādṛśasūkarānudhāvanam /
tasmādyadyapi 'yasmin dyauḥ pṛthivī cāntarikṣamotam' iti brahma prakṛtaṃ, tathāpyabhibhavānukārasāmarthyalakṣaṇena liṅgena prakaraṇabādhayā tejodhāturavagamyate, na tu brahma, liṅgānupapatteḥ /
tatra taṃ tasyeti ca sarvanāmapadāni pradarśanīyamevāvamrakṣyanti /
naca tacchabdaḥ pūrvoktaparāmarśīti niyamaḥ samasti /
nahi 'tena raktaṃ rāgāt' 'tasyāpatyam' ityādau pūrvoktaṃ kiñcidasti /
tasmātpramāṇāntarāpratītamapi tejo 'ntaramalaukikaṃ śabdādupāsyatvena gamyata iti prāpte ucyate-'brahmaṇyeva hi talliṅgaṃ na tu tejasyalaukike /
tasmānna tadupāsyatve brahma jñeyaṃ tu gamyate //
' 'tameva bhāntat' ityatra kimalaukikaṃ tejaḥ kalpayitvā sūryādīnāmanubhānamupapadyatām, kiṃvā 'bhārūpaḥ satyasaṃkalpaḥ' iti śrutyantaraprasiddhena brahmaṇo bhānena sūryādīnāṃ bhānamupapādyatāmiti viśaye na śrutasaṃbhave 'śrutasya kalpanā yujyata ityaprasiddhaṃ nālaukikamupāsyaṃ tejo yujyate, api tu śrutiprasiddhaṃ brahmaiva jñeyamiti /
tadetadāha- #prājña evātmā bhavitumarhati# /
virodhamāha- #samatvācceti# /
nanu svapratibhāne sūryādayaścākṣuṣaṃ tejo 'pekṣante /
na hyandhenaite dṛśyante /
tathā tadeva cākṣuṣaṃ tejo bāhyasauryāditejāpyāyitaṃ rūpādi prakāśayati nānāpyāyitam, andhakāre 'pi rūpadarśanaprasaṅgādityata āha- #yaṃ bhāntamanubhāyuriti# /
nahi tejontarasya tejo 'ntarāpekṣāṃ vyāsedhāmaḥ, kintu tadbhānamanubhānam /
naca locanabhānamanubhānti sūryādayaḥ /
tadidamuktam- #nahi pradīpa iti# /
pūrvapakṣamanubhāṣya vyabhicāramāha- #yadapyuktamiti# /
etaduktaṃ bhavati-yadi svarūpasāmyābhāvamabhipretyānukāro nirākriyate, tadā vyabhāciraḥ /
atha kriyāsāmyābhāvaṃ, so 'siddhaḥ /
asti hi vāyurajasoḥ svarūpavisadṛśayorapi niyatadigdeśavahanakriyāsāmyam /
vanhyayaḥ piṇḍayostu yadyapi dahanakriyā na bhidyate tathāpi dravyabhedena kriyābhedaṃ kalpayitvā kriyāsādṛśyaṃ vyākhyeyam /
tadevamanukṛteriti vibhajya tasya ceti sūtrāvayavaṃ vibhajate- #tasya ceti caturthamiti# /
jyotiṣāṃ sūryādīnāṃ brahma jyotiḥprakāśakamityarthaḥ /
tejo 'ntareṇānindriyabhāvamāpannena sūryāditejo vibhātītyaprasiddham /
sarvaśabdasya hi svarasato niḥśeṣābhidhānaṃ vṛttiḥ /
sā tejedhātāvalaukike rūpamātraprakāśake saṃkucet /
brahmaṇi tu niḥśeṣajagadavabhāsake na sarvaśabdasya vṛttiḥ saṃkucatīti- #tatraśabdamāharanniti# /
sarvatra khalvayaṃ tatraśabdaḥ pūrvoktaparāmarśī /
'tena raktaṃ rāgāt' ityādāvapi prakṛteḥ parasminpratyayer'thabhede 'nvākhyāyamāne prātipadikapratyarthasya pūrvavṛttatvamastīti teneti tatparāmarśānna vyabhāciraḥ /
tathāca sarvanāmaśrutireva brahmopasthāpayati /
tena bhavatu nāma prakaraṇālliṅgaṃ balīyaḥ, śrutistu liṅgādbalīyasīti śrautamiha brahmaiva gamyata iti /
api cāpekṣitānapekṣitābhādhānayorapekṣitābhidhānaṃ yuktaṃ, dṛṣṭārthatvādityāha- #anantaraṃ ca hiraṇyamaye pare kośa iti# /
asminvākye jyotiṣāṃ jyotirityuktaṃ, tatra kathaṃ tat jyotiṣāṃ jyotirityapekṣāyāmitadamupatiṣṭhate- #na tatra sūrya iti# /
svātantryeṇa tūcyamāne 'napekṣitaṃ syādadṛṣṭārthamiti /
brahmaṇyapi caiṣāṃ bhānapratiṣedho 'nakalpata iti /
ayamabhiprāyaḥ-'na tatra sūryo bhāti' iti neyaṃ satisaptamī, yataḥ sūryādīnāṃ tasmin satyabhibhavaḥ pratīyeta /
api tu viṣayasaptamī /
tena na tatra brahmaṇi prakāśayitavye sūryādayaḥ prakāśakatayā bhānti, kintu brahmaiva sūryādiṣu prakāśayitavyeṣu prakāśakatvena bhāti /
tacca svayaṃprakāśam, #agṛhyo nahi gṛhyata ityādiśrutibhya iti#

13.23

1.3.6.23.
#api ca smaryate /
na tadbhāsayata iti#brahmaṇo 'grāhyatvamuktam /
#yadādityagatam#ityanena tasyaiva grāhakatvamuktamiti

13.24

1.3.7.24.
#śabdādeva pramitaḥ# /
'nāñjasā mānabhedo 'sti parasminmānavarjite /
bhūtabhavyeśitā jīve nāñjasī tena saṃśayaḥ //
' kimaṅguṣṭhamātraśrutyanugrahāya jīvopāsanāparametadvākyamastu, tadanurodhena ceśānaśrutiḥ kathañcidvāyākhyāyatām, āhosvidīśānaśrutyanugrahāya brahmaparametadastu, tadanurodhenāṅguṣṭhamātraśrutiḥ kathañcinnīyatām /
tatrānyatarasyānyatarānurodhaviṣaye prathamānurodho nyāṭya ityaṅguṣṭhaśrutyanurodheneśānaśrutirnetavyā /
apica yuktaṃ hṛtpuṇḍarīkadaharasthānatvaṃ paramātmānaḥ, parimāṇamātranirdeśāt /
naca 'madhya ātmani' ityatra sthānabhedo 'vagamyate /
ātmaśabdo hyayaṃ svabhāvavacano vā jīvavacano vā brahmavacano vā syāt /
tatra svabhāvasya svabhavitradhīnanirūpaṇatayā svasya ca bhavituranirdeśānna jñāyate kasya madhya iti /
naca jīvaparayorasti madhyamañjaseti naiṣa sthānanirdeśo vispaṣṭaḥ /
spaṣṭastu parimāṇanirdeśaḥ /
parimāṇabhedaśca parasminna saṃbhavatīti jīvātmaivāṅguṣṭhamātraḥ /
sa khalvantaḥkaraṇādyupādhikalpito bhāgaḥ paramātmanaḥ /
antaḥkaraṇaṃ ca prāyeṇa hṛtkamalakośasthānaṃ, hṛtkamalakośaśca manuṣyāṇāmaṅguṣṭhamātra iti tadavacchinno jīvātmāpyaṅguṣṭhamātraḥ, nabha iva vaṃśaparvāvacchinnamaratnimātram /
api ca jīvātmanaḥ spaṣṭamaṅguṣṭhamātratvaṃ smaryate-'aṅguṣṭhamātraṃ puruṣaṃ niścakarṣa yamo balāt' iti /
nahi sarveśasya brahmaṇo yamena balānniṣkarṣaḥ kalpate /
yamo hi jagau-'hariguruvaśago 'smi na svatantraḥ prabhavati saṃyamane mamāpi viṣṇuḥ' iti /
tenāṅguṣṭhamātratvasya jīve niśchayādāpekṣikaṃ kiñcidbhūtabhavyaṃ prati jīvasyeśānatvaṃ vyākhyeyam /
#'etadvai tat'#iti ca pratyakṣajīvarūpaṃ parāmṛśati /
tasmājjīvātmaivātropāsya iti prāptam /
evaṃ prāpte 'bhidhīyate-'praśnottaratvādīśānaśravaṇasyāviśeṣataḥ /
jīvasya brahmarūpatvapratyāyanaparaṃ vacaḥ //
' iha hi bhūtabhavyamātraṃ prati niraṅkuśamīśānatvaṃ pratīyate /
prāk pṛṣṭaṃ cātra brahma 'anyatra dharmādanyatrādharmāt' ityādinā /
tadanantarasya saṃdarbhasya tatprativacanateciteti 'etadvai tat' iti brahmābhidhānaṃ yuktam /
tathā cāṅguṣṭhamātratayā yadyapi jīve 'vagamyate tathāpi na tatparametadvākyaṃ, kintvaṅguṣṭhamātrasya jīvasya brahmarūpatāpratipādanaparam /
evaṃ niraṅkuśamīśānatvaṃ na saṃkocayitavyam /
naca brahmapraśnottaratā hātavyā /
tena yathā 'tattvamasti' iti vijñānātmanastvaṃpadārthasya taditi paramātmanaikatvaṃ pratipādyate, tathehāpyaṅguṣṭhaparimitasya vijñānātmana īśānaśrutyā brahmabhāvaḥ pratipādya iti yuktam

13.25

1.3.7.25.
#hṛdyapekṣayā tu manuṣyādhikāratvāt /
sarvagatasyāpi parabrahmaṇo hṛdaye 'vasthānamapekṣyeti#jīvābhiprāyam /
na cānyaḥ paramātmāna iha grahaṇamarhatīti na jīvaparametadvākyamityarthaḥ /
#manuṣyāneveti# /
traivarṇikāneva /
#arthitvāditi# /
antaḥsaṃjñānāṃ mokṣamāṇānāṃ ca kāmyeṣu karmasvadhikāraṃ niṣedhati- #śaktatvāditi#tiryagdevarṣīṇāmaśaktānāmadhikāraṃ nivartayati /
#upanayanādiśāstrācceti#śūdrāṇāmanadhikāritāṃ darśayati /
#yadapyuktaṃ parimāṇopadeśātsmṛteśceti# /
yadyetatparamātmaparaṃ kimiti tarhi jīva ihocyate /
nanu paramātmaivocyatām /
ucyate ca jīvaḥ, tasmājjīvaparameveti bhāvaḥ /
pariharati #-tatpratyucyata iti# /
jīvasya hi tattvaṃ paramātmabhāvaḥ, tadvaktavyam, naca tajjīvamanabhidhāya śakyaṃ vaktumiti jīva ucyata ityarthaḥ

13.26

1.3.8.26.
#taduparyapi bādarāyaṇaḥ saṃbhavāt# /
devarṣīṇāṃ brahmavijñānādhikāracintā samanvayalakṣaṇe 'saṃgatetyasyāḥ prāsaṅgikīṃ saṃgatiṃ darśayituṃ prasaṅgamāha- #aṅguṣṭhamātraśrutiriti# /
syādetat /
devadīnāṃ vividhavicitrānandabhogabhogināṃ vairāgyābhāvānnārthitvaṃ brahmavidyāyāmityata āha- #tatrārthitvaṃ tāvanmokṣaviṣayamiti# /
kṣayātiśayayogyasya svargādyupabhoge 'pi bhāvādasti vairāgyamityarthaḥ /
nanu devādīnāṃ vigrahādyabhāvendriyārthasaṃnikarṣajāyāḥ pramāṇādivṛtteranupapatteravidvattayā sāmarthyābhāvena nādhikāra ityata āha #-tadā sāmarthyamiti teṣāmiti# /
yathā ca mantrādibhyastadavagamastathopariṣṭādupapādayiṣyate /
nanu śudravadupanayanāsaṃbhavenādhyāyanābhāvātteṣāmanadhikāra ityata āha- #na copanayanaśāstreṇeti# /
na khalu vidhivat gurumukhādgṛhyamāṇo vedaḥ phalavatkarmabrahmāvabodhahetuḥ, api tvadhyayanottarakālaṃ nigamaniruktalavyākaraṇādividitapadatarthasaṃgateradhiśābdanyāyatattvasya puṃsaḥ smaryamāṇaḥ /
sa ca manuṣyāṇāmiha janmanīva devadīnāṃ prāci bhave vidhivadhīta āmnāya iha janmani smaryamāṇaḥ /
ata eva svayaṃ pratibhāto vedaḥ saṃbhavatītyarthaḥ /
naca karmānadhikāre brahmavidyānadhikāro bhavatītyāha- #yadapi karmasvanadhikārakāraṇamuktamiti# /
vasvādīnāṃ hi na vasvādyāntaramasti /
nāpi bhṛgvādīnāṃ bhṛgvādyantaramasti /
prācāṃ vasubhṛguprabhṛtīnāṃ kṣīṇādhikāratvenedānīṃ devarṣitvābāvādityarthaḥ

13.27

1.3.8.27.
#virodhaḥ karmaṇīti cennānekapratipatterdarśanāt# /
mantrādipadasamanvayātpratīyamānor'thaḥ pramāṇāntarāvirodhe satyupeyaḥ na tu virodhe /
pramāṇāntaraviruddhaṃ cedaṃ vigrahavattvādi devatāyāḥ /
tasmāt 'yajamānaḥ prastaraḥ' ityādivadupacaritārtho mantrādirvyākhyeyaḥ /
tathāca vigrahādyabhāvācchabdopahitārthor'thopahito vā śabdo devatetyacetanatvānna tasyāḥ kkacidapyadhikāra iti śaṅkārthaḥ /
nirākaroti- #na# /
kasmāt /
#anekarūpapratipatteḥ# /
saiva kuta ityata āha- #darśanāt#śrutiṣu smṛtiṣu ca /
tathāhi-ekasyānekakāyanirmāṇamadarśanādvā na yujyate, bādhadarśanādvā /
tatrādarśanamasiddhaṃ, śrutismṛtibhyāṃ darśanāt /
nahi laukikena pramāṇenādṛṣṭatvādāgamena dṛṣṭamadṛṣṭaṃ bhavati, mā bhūdyāgādīnāmapi svargādisādhanatvamadṛṣṭamiti manuṣyaśararasya mātāpitṛsaṃyogajatvaniyamādapi pitroḥ saṃyoge kutaḥ saṃbhavaḥ, saṃbhave vānagnito 'pi dhūmaḥ syāditi bādhadarśanamiti cet /
hanta kiṃ śarīratvena hetunā devādiśarīramapi mātāpitṛsaṃyogajaṃ siṣādhayiṣasi /
tathā cānekānto hetvābhāsaḥ, svedajodbhijjānāṃ śarīrāṇāmatadbhetutvāt /
icchāmātranirmāṇatvaṃ dehādīnāmadṛṣṭacaramiti cet, na /
bhūtopādānatvenecchāmātranirmāṇatvāsiddheḥ /
bhūtavaśināṃ hi devādīnāṃ nānākāyacikīrṣāvaśādbhūtakriyotpattau bhūtānāṃ parasparasaṃyogena nānākāyamasutpādāt /
dṛṣṭā ca vaśina icchāvaśādvaye kriyā, yathā viṣavidyāvida icchāmātreṇa viṣaśakalapreraṇam /
naca viṣavidyāvido darśanenādhiṣṭhānadarśanādvyavahitaviprakṛṣṭabhūtādarśanāddevādīnāṃ kathamadiṣṭhānamiti vācyam /
kācābhrapaṭalapihitasya viprakṛṣṭasya ca bhaumaśanaiścarāderdarśanena vyabhācirāt /
asaktāśca dṛṣṭayo devādīnāṃ kācābhrapaṭalādivanmahīmahīdharādibhirna vyavadhīyante /
na cāsmadādivatteṣāṃ śarīritvena vyavahitāviprakṛṣṭādidarśanāsaṃbhavo 'numīyata iti vācyam, āgamavirodhino 'numānasyotpādāyogāt /
antārdhānaṃ cāñjanādinā manujānāmiva teṣāṃ prabhavatāmupapadyate, tena saṃnihitānāmapi na kratudeśe darśanaṃ bhaviṣyati /
tasmātsūktam-anekapratipatteriti- #tathāhi kati devā ityupakramyeti# /
vaiśvadevaśāstrasya hi nividi 'kati devāḥ' ityupakramya nividaivottaraṃ dattaṃ śākalyāya yājñavalkyena- #trayaśca trī ca śatā trayaśca trī ca sahasreti# /
vivinnāma śas.mānadevatāsaṃkhyāvācakāni mantrapadāni /
etaduktaṃ bhavati-vaiśvadevasya nividi kati devāḥ śasyamānāḥ prasaṃkhyātā iti śākalyena pṛṣṭe yājñavalkyasyottaraṃ-'trayaśca trī ca śatā' ityādi /
yāvatsaṃkhyākā vaiśvadevanividi saṃkhyātā devāsta etāvanta iti /
punaśca śākalyena 'katame te' iti saṃkhyeyeṣu pṛṣṭeṣu yājñavalkyasyottaram- #mahimāna evaiṣāmete trayastriṃśattveva devā iti# /
aṣṭau vasava ekādaśa rudrā dvādaśādityā indraśca prajāpatiśceti trayastriṃśaddevāḥ /
tatrāgniśca pṛthivī ca vāyuścāntarikṣaṃ cādityaśca dyauśca candramāśca nakṣatrāṇi ceti vasavaḥ /
ete hi prāṇināṃ karmaphalāśrayeṇa kāryakāraṇasaṃghātarūpeṇa pariṇamanto jagadidaṃ sarvaṃ vāsayanti, tasmādvasavaḥ /
katame rudrā iti daśeme puruṣe prāṇāḥ buddhikarmendriyāṇi daśa, ekādaśaṃ ca mana iti /
tadetāni prāṇaḥ, tadvṛttitvāt /
te hi prāyaṇakāla utkrāmantaḥ puruṣaṃ rodayantīti rudrāḥ /
katama ādityā iti dvādaśamāsāḥ saṃvatsarasyāvayavāḥ punaḥ punaḥ paruvartamānāḥ prāṇabhṛtāmāyūṃṣu ca karmaphalopabhogaṃ cādāpayantītyādityāḥ /
aśanirindraḥ, sā hi balaṃ, sā hīndrasya paramā īśatā, tayā hi sarvānprāṇinaḥ pramāpayati, tena stanayitnuraśanirindraḥ /
yajñaḥ prajāpitirita, yajñasādhanaṃ ca yajñarūpaṃ ca paśavaḥ prajāpatiḥ /
eta eva trayastriṃśaddevāḥ ṣaṇṇāmagniṣṭathivīvāṭvantarikṣādityadivāṃ mahimāno na tato bhidyante /
ṣaḍeva tu devāḥ /
te tu ṣaḍagniṃ pṛthivīṃ caikūkṛtyāntarikṣaṃ vāyuṃ caikīkṛtya divaṃ cādityaṃ caikīkṛtya trayo lokāstraya eva devā bhavanti /
eta eva ca trayo 'nnaprāṇayorantarbhavanto 'nnaprāṇau dvau devau bhavataḥ /
tāvapyadhyardho deva ekaḥ /
katamo 'dhyardhaḥ, yo 'yaṃ vāyuḥ pavate /
kathamayameka evādhyardhaḥ, yadasminsati sarvamidamadhyardhaṃ vṛddhiṃ prāpnoti tenādhyardha iti /
katama eka iti, sa evādhyardhaḥ prāṇa eko brahma /
sarvadevātmatvena bṛhattvādbrahma tadeva tyadityācakṣate parokṣābhidhāyakena śabdena /
tasmādekasyaiva devasya mahimavaśādyugapadanekadevarūpatāmāha śrutiḥ /
smṛtiśca nigavyākhyātā /
api ca pṛthagjanānāmapyupāyānuṣṭhānavaśātprāptāṇimadyaiśvaryāṇāṃ yugapadaṅgabhāvapratipattiraṅgamāvagamanaṃ, tasya darśanāt /
tadeva parisphuṭaṃ darśayituṃ vyatirekaṃ tāvadāha- #kkacideka iti# /
na khalu bahuṣu śrāddheṣveko brāhmaṇo yugapadaṅgabhāvaṃ gantumarhati /
ekasyānekatra yuhapadaṅgabhāvamāha- #kkaciccaika iti# /
yathaikaṃ brāhmaṇamuddiśya yugapannamaskāraḥ kriyate bahubhistathā svasthānasthitāmekāṃ devatāmuddiśya bahubhiryajamānairnānādeśāvasthitairyugapaddhavistyajyate, tasyāśca tatrāsaṃnihitāyā apyaṅgabhāvo bhavati /
asti hi tasyā yugapadviprakṛṣṭānekārthopalambhasāmarthyamityupapāditam

13.28

1.3.8.28.
#śabda iti cennātaḥ prabhavātpratyakṣānumānābhyām# /
gotvādivatpūrvāvamarśābhāvādupādherapyekasyāpratīteḥ pācakādivadākāśaṣādiśabdavadvyaktivacanā eva vasvādiśabdāḥ tasyāśca nityatvāttayā saha saṃbandho nityo bhavet /
vigrahādiyoge tu sāvayavatvena vasvādīnāmanityatvāttataḥ pūrvaṃ vasvādiśabdo na svārthena saṃbaddha āsīn, svārthasyaivābhāvāt /
tataścotpanne vasvādau vasvādiśabdasaṃbandhaḥ prādurbhavandevadattādiśabdasaṃbandhavatpuruṣabuddhiprabhava iti tatpūrvako vākyārthapratyayo 'pi puruṣabuddhyadhīnaḥ syāt /
puruṣabuddhiśca mānāntarādhīnajanmeti mānāntarāpekṣayā prāmāṇyaṃ vedasya vyāhanyeteti śaṅkārthaḥ /
uttaram- #na /
ataḥ prabhavāt# /
vasutvādijātivācakācchabdāttajjātīyāṃ vyaktiṃ cikīrṣitāṃ buddhivāsikhya tasyāḥ prabhavanam /
tadidaṃ tatprabhavatvam /
etaduktaṃ bhavati-yadyapi na śabda upādānakāmaṃ vasvādīnāṃ brahmopādānatvāt, tathāpi nimittakāraṇamuktena krameṇa /
na caitāvatā śabdārthasaṃbandhasyānityatvaṃ, vasvādijātervā tadupādhervā yayā kayācidākṛtyāvacchinnasya nityatvāditi /
imamevārtamākṣepasamādhānābhyāṃ vibhajate- #nanu janmādyasya yata iti# /
te nigadavyākhyāte /
tatkimidānīṃ svayaṃbhuvā vāṅnirmitā kālidāsādibhiriva kumārasaṃbhavādi, tathāca tadeva pramāṇāntarāpekṣavākyatvādaprāmāṇyamāpatitamityata āha- #utsargo 'pyayaṃ vācaḥ saṃpradāyapravartanātmaka iti# /
saṃpradāyo guruśiṣyaparamparayādhyayanam /
etaduktaṃ bhavati-svayaṃbhuvo vedakartṛtve 'pi na kālidāsādivatsvatantratvamapi tu pūrvasṛṣṭyanusāreṇa /
etaccāsmābhirupapāditam /
upapādayiṣyati cāgre bhāṣyakāraḥ /
api cādyatve 'pyetaddṛśyate /
taddarśanātprācāmapi kartṛṇāṃ tathābhāvo 'numīyata ityāha- #apica cikīrṣitamiti# /
ākṣipati- #kimātmakaṃ punariti# /
ayamabhisaṃdhiḥ-vācakaśabdaprabhavatvaṃ hi devānāmabhyupetavyaṃ, avācakena teṣāṃ buddhāvanālekhanāt /
tatra na tāvadvasvādīnāṃ vakārādayo varṇā vācakāḥ, teṣāṃ pratyuccāraṇamanyatvenāśakyasaṃgatigrahatvāt, agṛhītasaṃgateśca vācakatve 'tiprasaṅgāt /
api caite pratyekaṃ vā vākyārthamabhidadhīran militā vā /
na tāvatpratyekam, ekavarṇoccāraṇānantaramarthapratyayādarśanāt, varṇāntaroccāraṇānarthakyaprasaṅgācca /
nāpa militāḥ, teṣāmekavaktṛprayujyamānānaṃ rūpato vyaktito vā pratikṣaṇamapavargiṇāṃ mithaḥ sāhityasaṃbhavābhāvāt /
naca pratyekasamudāyābhyāmanyaḥ prakāraḥ saṃbhavati /
naca svarūpasāhityābhāve 'pi varṇānāmāgneyādīnāmiva saṃskāradvārakamasti sāhityamiti sāṃprataṃ, vikalpāsahatvāt /
ko nu khalvayaṃ saṃskāro 'bhimataḥ, kimapūrvamāgneyādijanyamiva, kiṃvā bhāvanāparanāmā smṛtiprasavabījam /
na tāvatprathamaḥ kalpaḥ /
nahi śabdaḥ svarūpato 'ṅgato vāvidito 'viditasaṃgatirarthadhīheturindriyavat /
uccaritasya badhireṇāgṛhītasya gṛhītasya vāgṛhītasaṃgaterapratyāyakatvāt /
tasmādvidito viditasaṃgatirviditasamastajñāpanāṅgaśca śabdo dhūmādivatpratyāyako 'bhyupeyaḥ /
tathācāpūrvābhidhāno 'sya saṃskāraḥ pratyāyanāṅgamityarthapratyayātprāgvagantavyaḥ /
naca tadā tasyāvagamopāyo 'sti /
arthapratyayāttu tadavagamaṃ samarthayamāno duruttaramitaretarāśrayamāviśati, saṃskāravasāyādarthapratyayaḥ, tataśca tadavasāya iti /
bhāvanābhidhānastu saṃskāraḥ smṛtiprasavasāmarthyamātmanaḥ /
naca tadevārthapratyayaprasavasāmarthyamapi bhavitumarhati /
nāpi tasyaiva sāmarthyasya sāmarthyāvantaram /
nahi yaiva bahnerdahanaśaktiḥ saiva tasya prakāśanaśaktiḥ /
nāpi dahanaśakteḥ prakāśanaśaktiḥ.apica vyutkrameṇoccaritebhyo varṇebhyaḥ saivāsti smṛtibījaṃ vāsanetyarthapratyayaḥ prasajyeta /
na cāsti /
tasmānna kathañcidapi varṇā arthavīhetavaḥ /
nāpi tadatiriktaḥ sphoṭātmā /
tasyānubhavānārohāt /
arthadhiyastu kāryāttadavagame parasparāśrayaprasaṅga ityuktaprāyam /
sattāmātreṇa tu tasya nityasyārthadhīhetubhāve sarvadārthapratyayotpādaprasaṅgaḥ, nirapekṣasya hetoḥ sadātanatvāt /
tasmādvācakācchabdādvācyotpāda ityanupapannamiti /
atrācāryadeśīya āha #-sphoṭamityāheti# /
mṛṣyāmahe na varṇāḥ pratyāyakā iti /
na sphoṭa iti tu na mṛṣyāmaḥ /
tadanubhavānantaraṃ viditasaṃgaterarthadhīsamutpādāt /
naca varṇātiriktasya tasyānubhāvo nāsti /
gaurityekaṃ padaṃ, gāmānaya śuklamityekaṃ vākyagiti nānāvarṇapadātiriktaikapadavākyāvagateḥ sarvajanīnatvāt /
na cāyamasīti bādhake ekapadavākyānubhavaḥ śakyo mithyetivaktum /
nāpyaupādhikaḥ /
upādhiḥ khalvekadhīgrāhyatā vā syāt, ekārthadhīhetutā vā /
na tāvadekadhīgocarāṇāṃ dhavasvadirapalāśānāmekanirbhāsaḥ pratyayaḥ samasti /
tathā sati dhavasvadirapalāśā iti na jātu syāt /
nāpyekārthadhīhetutā /
taddhetutvasya varṇeṣu vyāsedhāt /
taddhetutvena tu sāhityakalpane 'nyonyāśrayaprasaṅgaḥ /
sāhityāttaddhetutvaṃ taddhetutvācca sāhityamiti /
tasmādayamabādhito 'nupādhiśca padavākyagocara ekanirbhāsānubhāvo varṇātiriktaṃ vācakamekamavalambena sa sphoṭa iti taṃ ca dhvanayaḥ pratyekaṃ vyañjayanto 'pi na drāgitveva viśadayanti, yena drāgārthadhīḥ syāt /
api tu ratnatattvajñānavadyathāsvaṃ dvitricatuṣpañcaṣaḍdarśanajanitasaṃskāraparipākasacivacetolabdhajanmani carame cetasi cakāsti viśadaṃ padavākyatattvamiti prāganutpannāyāstadanantaramarthadhiya udaya iti nottareṣāmānarthakyaṃ dhvanīnām /
nāpi prācāṃ, tadabhāve tajjanitasaṃskāratatparipākābhāvenānugrahābāvāt /
antyasya cetasaḥ kevalasyājanakatvāt /
naca padapratyayavat,
pratyekamavyaktāmarthadhiyamādhāsyanti prāñco varṇāḥ, caramastu tatsacivaḥ sphuṭatarāmiti yuktam /
vyaktāvyaktāvabhāsitāyāḥ pratyakṣajñānaniyamāt /
sphoṭajñānasya ca pratyakṣatvāt /
arthadhiyastvapratyakṣāyā mānāntarajanmano vyakta evopajano na vā syānna punarasphuṭa iti na samaḥ samādhiḥ /
tasmānnityaḥ sphoṭa eva vācako na varṇā iti /
tadetadācāryadeśīyamataṃ svamatamupapādayannapākaroti- #varṇā eva tu na śabda iti# /
evaṃ hi varṇātiriktaḥ sphoṭo 'byupeyeta, yadi varṇānāṃ vācakatvaṃ na saṃbhavet, sa cānubhavapaddhatimadhyāsīta /
dvidhī ca vācakatvaṃ varṇānāṃ, kṣaṇikatvenāśakyasaṃgatigrahatvādvā vyastasamastaprakāradvayābhāvādvā /
na tāvatprathamaḥ kalpaḥ /
varṇānāṃ kṣaṇakatve mānābhāvāt /
nanu varṇānāṃ pratyuccāraṇamanyatvaṃ sarvajanaprasiddham /
na /
pratyabhijñāyamānatvāt /
na cāsatyapyekatve jvālādivatsādṛśyanibandhanametat, pratyabhijñānamiti sāṃpratam /
sādṛśyanibandhanatvamasya balavdabādhakopanipātādvāsthīyeta, kkacijjvālādau vyabhicāradarśanādvā /

tatra kkacidvyabhicāradarśanena tadutprekṣāyāmucyate vṛddheḥ svataḥprāmāṇ.vādibhiḥ-'utprekṣeta hi yo mohādajñātamapi bādhanam /
sa sarvavyavahāreṣu saṃśayātmā kṣayaṃ vrajet //
' iti /
prapañcitaṃ caitadasmābhirnyāyakaṇikāyām /
na cedaṃ pratyabhijñānaṃ gatvādijātiviṣayaṃ na gādivyaktiviṣayaṃ, tāsāṃ pratinaraṃ bhedopalambhādata eva śabdabedopalambhādvāktṛbheda unnīyate 'somaśarmādhīte na viṣṇuśarmā' iti yuktam /
yato bahuṣu gakāramuccārayatsu nipuṇamanubhavaḥ parīkṣyatām /
yathā kālakṣīṃ ca svastimatīṃ cekṣamāṇasya vyaktibhedaprathāyāṃ satyāmeva tadanugatamekaṃ sāmānyaṃ prathate, tathā kiṃ gakārādiṣu bhedena prathamāneṣveva gatvamekaṃ tadanugataṃ cakāsti, kiṃvā yathā gotvamājānata ekaṃ bhinnadeśaparimāṇasaṃsthānavyaktyupadhānabhedādbhinnadeśamivālpamiva mahadiva dīrghamiva vāmanamiva tathāgavyaktirājānata ekāpi vyañjakabhedāttadharmānupātinīva prathata iti bhavanta eva vidāṅkurvantu /
tatra havyaktibhedamaṅgīkṛtyāpi yo gatvasyaikasya paropadhānabhedakalpanāprayāsaḥ sa varaṃ gavyaktāvevāstu kimantargaḍunā gatvenābhyupetena /
yathāhuḥ-'tena yatprārtyate jātestadvarṇādeva lapsyate /
vyaktilabhyaṃ tu nādebhya iti gatvādidhīrvṛthāḥ //
' naca svastintyādivat gavyaktibhedapratyayaḥ sphuṭaḥ pratyuccaraṇamasti /
tathā sati daśa gakarānudacārayaccaitra iti hi pratyayaḥ syāt /
na syāddaśakṛtva udacārayadgakāramiti /
na caiṣa jātyabhiprāyo 'bhyāso yathā śatakṛtvastittirīnupāyuṅkta devadatta iti /
atra hi sorastāḍaṃ krandato 'pi gakārādivyaktau lokasyoccāraṇābhyāsapratyayasya vinirvṛttiḥ /
codakaḥ pratyabhijñānabādhakamutthāpayatiṃ- #kathaṃ hyekasminkāle bahūnāmuccārayatāmiti# /
yat yugapadviruddhadharmasaṃsargavat tat nān, yathā gavāśvādirdviśaphaikaśaphakeśaragalakambalādimān /
yugapadudāttānudāttādiviruddhadharmasaṃsargavāṃścāyaṃ varṇaḥ /
tasmānnānā bhavitumarhati /
na codāttādayo vyañjakadharmāḥ, na varṇadharmā iti sāṃpratam /
vyañjakā hyasya vāyavaḥ /
teṣāmaśravaṇatve kathaṃ taddharmāḥ śrāvaṇāḥ syuḥ /
idaṃ tāvadatra vaktavyam /
nahi guṇagocaramindriyaṃ guṇinamapi gocarayati, mā bhūvan ghrāṇarasanaśrotrāṇāṃ gandharasaśabdagocarāṇāṃ tadvantaḥ pṛthivyudakākāśā gocarāḥ /
evaṃ ca mā nāma bhūdvāyugocaraṃ śrotram, tadguṇāṃstūdāttādīn gocarayiṣyati /
te ca śabdasaṃsargagrahāt śabdadharmatvenādhyavasīyante /
naca śabdasya pratyabijñānāvadhṛtaikatvasya svarūpata udāttādayo dharmāḥ parasparavirodhino 'paryāyeṇa saṃbhavanti. tasmādyathā mukhasyaikasya maṇikṛpāṇadarpaṇādyupadhānavaśānnānādeśaparimāṇasaṃsthānabhedavibhramaḥ, evamekasyāpi varṇasya vyañjakadhvaninibandhano 'yaṃ viruddhanānādharmasaṃsargavibhramaḥ, na tu bhāviko nānādharmasaṃsarga iti sthite 'bhyupetya parihāramāha bhāṣyakāraḥ- #athavā dhvanikṛta iti# /
athaveti pūrvapakṣaṃ vyāvartayati /
bhavetāṃ nāma guṇaguṇināvekendriyagrāhyau, tathāpyadoṣaḥ /
dhvanīnāmapi śabdavacchrāvaṇatvāt /
dhvanisvarūpaṃ praśnapūrvakaṃ varṇebhyo niṣkarṣayati #-kaḥ punarayamiti# /
na cāyamanirdhāritaviśeṣavarṇatvasāmānyamātrapratyayo na tu varṇātiriktadabhivyañjakadhvanipratyaya iti sāṃpratam /
tasyānunāsikatvādibhedabhinnasya gādivyaktivatpratyabhijñānābhāvāt, apratyabhijñāyamānasya caikatvābhāvena sāmānyabhāvānupapatteḥ /
tasmādavarṇātmako vaiṣa śabdaḥ, śabdātirikto vā dhvaniḥ, śabdavñjakaḥ śrāvaṇo 'bhyupeyaḥ ubhayathāpi cākṣu vyañjaneṣu ca tattaddhvanibhedopadhānenānunāsikatvādayo 'vagamyamānāstaddharmā eva śabde pratīyante na tu svataḥ śabdasya dharmāḥ /
tathā ca yeṣāmanunāsikatvādayo dharmāḥ parasparaviruddhā bhāsante bhavatu teṣāṃ dhvanīnāmanityatā /
nahi teṣu pratyabhijñānamasti /
yeṣu tu varṇeṣu pratyabhijñānaṃ na teṣāmanunāsikatvādayo dharmā iti nānityāḥ /
#evaṃ ca sati#
#sālambanā iti# /
yadyeṣa parasyāgraho dharmiṇyagṛhyamāṇe taddharmā na śakyā grahītumiti, evaṃ nāmāstu tathā tuṣyatu paraḥ /
tathāpyadoṣa ityarthaḥ /
tadanena prabandhena kṣaṇikatvena varṇānāmaśakyasaṃgatigrahatayā yadavācakatvamāpāditaṃ varṇānāṃ tadapākṛtam /
vyastasamastaprakāradvayāsaṃbhavena tu yadāsañjitaṃ tannirācikīrṣurāha- #varṇebhyaścārthaprateriti# /
kalpanāmamṛṣyamāṇa ekadeśyāha- #na kalpayāmīti# /
nirākaroti- #na /
asyā api buddheriti# /
nirūpayatu tāvadgaurityekaṃ padamiti dhiyamāyuṣmān /
kimiyaṃ pūrvānubhūtāngakārādīneva sāmastyenāvagāhate kiṃvā gakārādyatiriktaṃ, gavayamiva varāhādibhyo vilakṣaṇam /
yadi gakārādivilakṣaṇamavabhāsayet, gakārādirūṣitaḥ pratyayo na syāt /
nahi varāhadhīrmahiṣarūṣitaṃ varāhamavagāhate /
padatattvamekaṃ pratyekamabhivyañjayanto dhvanayaḥ prayatnabhedabhinnāstulyasthānakaraṇaniṣpādyatayānyonyavisadṛśatattatpadavyañjakadhvanisādṛśyena svavyañjanīyasyaikasya padatattvasya mitho visadṛśānekapadasādṛśyānyāpādayantaḥ sādṛśyopadhānabhedādekamapyabhāgamapi nāneva bhāgavadiva bhāsayanti, mukhyamivaikaṃ niyatavarṇaparimāṇasthānasaṃśtānabhedamapi maṇikṛpāṇadarpaṇādayo 'nekavarṇaparimāṇasaṃsthānabhedam /
evaṃ ca kalpitā evāsya bhāgā varṇā iti cet, tatkimidānīṃ varṇabhedānasatyapi bādhake mithyeti vaktumadhyavasito 'si /
ekadhīreva nānātvasya biketi cet, hantāsyāṃ nānā varṇāḥ prathanta iti nānātvāvabhāsa ekaikatvaṃ kasmānna bādhate /
athavā vanasenādibuddhivadekatvanānātve na viruddhe /
no khalu senāvanabuddhī gajapadātituragādīnāṃ campakāśokakiṃśukādīnāṃ ca bhedamapabādhamāne udīyete, api tu bhinnānāmeva satāṃ kenacidekenopādhināvacchinnānāmekatvāmāpādayataḥ /
naca puropādhikenaikatvena svabhāvikaṃ nānātvaṃ virudhyate /
nahyaupacārikamagnitvaṃ māṇavakasya svābhāvikanaratvavirodhi /
tasmātpratyekavarṇānubhavajatitabhāvanānicayalabdhajanmani nikhilavarṇāvagāhini smṛtijñāna ekasminbhāsamānānāṃ varṇānāṃ tadekavijñānaviṣayatayā vaikārthadhīhetutayā vaikatvamaupacārikamavagantavyam /
na caikārthadhīhetutvenaikatvamekatvena caikārthadhīhetubhāva iti parasparāśrayam /
nahyarthapratyayātpūrvametāvanto varṇā ekasmṛtisamārohiṇo na prathante /
na ca tatprathanānantaraṃ vṛddhasyārthadhīrnonnīyate, tadunnayanācca teṣāmekārthadhiyaṃ prati kārakatvamekamavagamyaikapadatvādhyasānamiti nānyonyāśrayam /
na caikasmṛtisamārohiṇāṃ kramākramaviparītakramaprayuktānāmabhedo varṇānāmiti yathākathañcitprayuktebhya etebhyor'thapratyayaprasaṅga iti vācyam /

uktaṃ hi-'yāvanto yādṛśā ye ca padārthapratipādane /
varṇāḥ prajñātasāmarthyaste tathaivāvabodhakāḥ //
' iti /
nanu paṅktibuddhāvekasyāmakramāyāmapi vāstavī śālādīnāmasti paṅgiriti tathaiva prathā yuktā, naca tatheha varṇānāṃ nityānāṃ vibhūnāṃ cāsti vāstavaḥ kramaḥ, pratyayopādhistu bhavet, sacaika iti, kutastyaḥ krama eṣāmiti cet, /
na ekasyāmapi smṛtau varṇarūpavatkramavatpūrvānubhūtatāparāmarśāt /
tathāhi-jārārājeti padayoḥ prathayantyoḥ smṛtidhiyostattve 'pi varṇānāṃ kramabhedātpadabhedaḥ sphuṭataraṃ cakāsti /
tathāca nākramaviparītakramaprayuktānāmaviśeṣaḥ smṛtibuddhāvekasyāṃ varṇānāṃ kramaprayuktānām /
yathāhuḥ-'padāvadhāraṇopāyānbahūnicchanti sūrayaḥ /
kramanyūnātiriktatvasvaravākyaśrutismṛtiḥ //
' iti /
śeṣamatirohitārtham /
diṅmātramatra sūcitaṃ, vistarastu tattvabindāvavagantavya iti /
alaṃ vā naiyāyikairvivādena /
santvanityā eva varṇāstathāpi gatvādyavacchedenaiva saṃgatigraho 'vanādiśca vyavahāraḥ setsyatītyāha- #athāpi nāmeti#

13.29

1.3.8.29.
#ata eva ca nityatvam# /
nanu prācyāmeva mīmāṃsāyāṃ vedasya nityatvaṃ siddhaṃ tatkiṃ punaḥ sādhyata ityata āha- #svatantrasya karturasmaraṇādeva hi sthite vedasya nityatva iti# /
nahyanityājjagadutpattumarhati, tasyāpyutpattimattvena sāpekṣatvāt /
tasmānnityo vedaḥ jagadutpattihetutvāt, īśvaravaditi siddhameva nityatvamanena dṛḍhīkṛtam /
śeṣamatirohitārtham

13.30

1.3.8.30.
#samānanāmarūpatvāccāvṛttāvapyavirodho darśanātsmṛteśca# /
śaṅkāpadottaratvātsūtrasya paṭhati- #athāpi syāditi# /
abhidhānābhidheyāvicchede hi saṃbandhanityatvaṃ bhavet /
evamadhyāyapakādhyetṛparaṃparāvicchede vedasya nityatvaṃ syāt /
niranvayasya tu jagataḥ pravilaye 'tyantāsataścāpūrvasyotpāde 'bhidhānābhidheyāvatyantamucchinnāviti kimāśrayaḥ saṃbandhaḥ syāt /
adhyāpakādhyetṛsaṃtānavicchede ca kimāśrayo vedaḥ syāt /
naca jīvāstadvāsanāvāsitaḥ santīti vācyam /
antaḥkaraṇādyupādhikalpitā hi te tadvicchede na sthātumarhanti /
naca brahmaṇastadvāsanā, tasya vidyātmanaḥ śuddhasvabhāvasya tadayogāt /
brahmaṇaśca sṛṣṭyādāvantaḥkaraṇāni tadavacchinnāścha jīvāḥ prādurbhavanto napūrvakarmāvidyāvāsanāvanto bhavitumarhanti, apūrvatvāt /
tasmādviruddhamidaṃ śabdārthasaṃbandhavedanityatvaṃ sṛṣṭipralayābhyupagameneti /
abhidhātṛgrahaṇenādhyāpakādhyetārāvuktau /
śaṅkāṃ nirākartuṃ sūtramavatārayati- #tatredamabhidhīyate samānanāmarūpatvāditi# /
yadyapi mahāpralayasamaye nāntaḥkaraṇādayaḥ samudācaradvṛttayaḥ santi tathāpi svakāraṇe 'nirvācyāyāmavidyāyāṃ līnāḥ sūkṣmeṇa śaktirūpeṇa karmavikṣepakāvidyāvāsanābhiḥ mahāvatiṣṭhanta eva /
tathā ca smṛtiḥ-'āsīdidaṃ tamobhūtamaprajñātamalakṣaṇam /
apratarkyamavijñeyaṃ prasuptamiva sarvaḥ //
' iti /
te cāvadhaiṃ prāpya parameśvarecchāpracoditā yathā kūrmadehe nilīnānyaṅgāni tato niḥsaranti, yathā vā varṣāpāye prāptamṛdbhāvāni maṇḍūkaśarīrāṇi tadvāsanāvāsitatayā ghanaghanāghanāsārāvasekasuhitāni punarmaṇḍūkadehabhāvamanubhavanti, tathā pūrvavāsanāvaśātpūrvasamānanāmarūpāṇyutpadyante /
etaduktaṃ bhavati-yadyapīśvarātprabhavaḥ saṃsāramaṇḍalasya, tathāpīśvaraḥ prāṇabhṛtkarmāvidyāsahakārī tadanurūpameva sṛjati /
naca sargapralayapravāhasyānāditāmantareṇaitadupapadyata iti sargapralayābyupagaṃme 'pi saṃsārānāditā na virudhyata iti /
tadidamuktam- #upapadyate cāpyupalabhyate ca# /
āgamata iti /
syādetat /
bhavatvanāditā saṃsārasya, tathāpi mahāpralayāntarite kutaḥ smaraṇaṃ vedānāmityata āha- #anādau ca saṃsāre yathā svāpaprabodhayoriti# /
yadyapiprāṇāmātrāvaśeṣatātanniḥ śeṣaye suṣuptapralayāvasthayorviśeṣaḥ, tathāpi karmavikṣepasaṃskārasahitalayalakṣaṇā vidyāvaśeṣatāsāmyena svāpapralayāvasthayārabheda iti draṣṭavyam /
nanu nāparyāyeṇa sarveṣāṃ suṣuptāvasthā, keṣāñcittadā prabodhāt, tebhyasya suptotthitānāṃ grahaṇasaṃbhavāt, prāyaṇakālaviprakarṣayośca vāsanocchedakāraṇayorabhāvena satyāṃ vāsanāyāṃ smaraṇopapatteḥ śabdārthasaṃbandhavedavyahārānucchedo yujyate /
mahāpralayastvaparyāyeṇa prāṇabhṛnmātravatartī, prāyaṇakālaviprakarṣau ca tatra saṃskāramātrocchedahetū sta iti kutaḥ suṣuptavatpūrvaprabodhavyavahāravaduttaprabodhavyavahāra iti codayati- #syādetat /
svāpa iti# /
pariharati- #naiṣa doṣaḥ /
satyapi vyavahārocchenīti# /
ayamabhisaṃdhiḥ-na tāvatprāyaṇakālaviprakarṣau sarvasaṃskārocchedakau, pūrvābhyastasmṛtyanubandhājjātasya harṣabhayaśokasaṃpratipatteranupapatteḥ /
manuṣyajanmavāsanānāṃ cānekajātyantarasahasravyavahitānāṃ punarmanuṣyajātisaṃvartakena karmaṇābhivyaktyabhāvaprasaṅgāt /
tasmānnikṛṣṭadhiyāmapi yatra satyapi prāyaṇakālaviprakarṣādau pūrvavāsanānuvṛttiḥ, tatra kaiva kathā parameśvarānugraheṇa dharmajñānavairāgyaiśvaryātiśayasaṃpannānāṃ hiraṇyagarbhaprabhṛtīnāṃ mahādhiyām /
yathāvā ā ca manuṣyebhya ā ca kṛmibhyo jñānādīnāmanubhūyate nikarṣaḥ, evamā manuṣyebhya eva ā ca bhagavato hiraṇyagarbhajjñānādīnāṃ prakarṣe 'pi saṃbhāvte /
tathāca tadabhivadanto vedasmṛtivādāḥ prāmāṇyamapratyūhamaśruvate /
evaṃ cātrabhavatāṃ hiraṇyagarbhādīnāṃ parameśvarānugṛhītānāmupapadyate kalpāntarasaṃbandhinikhilavyavahārānusaṃdhānamiti /
sugamamanyat /
syādetat /
astu kalpanāntaravyavahārānusaṃdhānaṃ teṣām /
asyāṃ tu sṛṣṭāvanya eva deśaḥ, anya eva caiṣāmarthāḥ, anya eva varṇāśramāḥ, dharmāccānarthor'thaścādharmāt, anarthaścepsitor'thaścānīpsitaḥ apūrvatvātsargasya /
tasmātkṛtamatra kalpāntaravyavahārānusaṃdhānena, atkiñcitkaratvāt /
tathāca pūrvavyavahārocchedācchabdārthasaṃbandhaśca vedaścānityau prasajyeyātāmityata āha- #prāṇināṃ ca sukhaprāptaya iti# /
yathāvastusvabhāvasāmarthyaṃ hi sargaḥ pravartate, natu svabhāvasāmarthyamanyathayitumarhati /
nahi jātu sukhaṃ tattvena jihāsyate, duḥkhaṃ copāditsyate /
naca jātu dharmādharmayoḥ sāmarthyāviparyayo bhavati /
nahi mṛtpiṇḍātpaṭaḥ, ghaṭaśca tantubhyo jāyate /
tathā sati vastusāmarthyaniyamābhāvātsarvaṃ sarvasmādbhavediti pipāsurapi dahanamāhṛtya pipāsāmupaśamayet, śītārto vā toyamāhṛtya śītārtimiti /
tena sṛṣṭyantare 'pi brahmahatyādiranarthaheturevārthahetuśca yāgādirityānupūrvyaṃ siddham /
evaṃ ya eva vedā asminkalpe ta eva kalpāntare, ta eva caiṣāmarthā ta eva ca varṇāśramāḥ /
dṛṣṭasādharmyasaṃbhave tadvaidharmakalpanamanumānāgamaviruddham /
'āgamāśceha bhūyāṃso bhāṣyakāreṇa darśitāḥ /
śrutismṛtipurāṇākhyāstadvyākopo 'nyathā bhavet //
' tasmātsuṣṭūktam- #samānanāmarūpatvāccāvṛttāvapyavirodha iti# /
'agnirvā akāmayata' iti /
bhāvināṃ vṛttimāśritya yajamāna evāgnirucyate /
nahyagnerdevatāntaramagnirasti

13.31

1.3.8.31.
#madhvādiṣvasaṃbhavādanadhikāraṃ jaiminiḥ# /
brahmavidyāsvadhikāraṃ devarṣīṇāṃ brūvāṇaḥ praṣṭavyo jāyate, kiṃ sarvāsu brahmavidyā svaviśeṣeṇa sarveṣāṃ kiṃvā kāsucideva keṣāñcit /
yadyaviśeṣeṇa sarvāsu, tato madhvādividyāsvasaṃbhavaḥ /
#katham /
asau vā ādityo devamadhvityatra hi manuṣyā ādityaṃ madhvadhyāsenopāsīran# /
upāsyopāsakabhāvo hi bhedādhiṣṭhāno na svātmanyādityasya devatāyāḥ saṃbhavati /
na cādityāntaramasti /
prācāmādityānāmasminkalpe kṣīṇādhikāratvāt /
#punaścādityavyapāśrayāṇi pañca rohitādīnyupakramyeti# /
ayamarthaḥ-'asau vā ādityo devamadhu' iti devānāṃ modahetutvānmadhviva madhu /
bhrāmaramadhusārūpyamāhāsya śrutiḥ-'tasya madhuno dyaureva tiraścīnavaṃśaḥ /
antarikṣaṃ madhvapūpaḥ /
ādityasya hi madhuno 'pūpaḥ paṭalamantarikṣamākāśaṃ, tatrāvasthānāt /
yāni ca somājyapayaḥprabhṛtīnyagnau hūyate tānyādityaraśmibhiragnisaṃvalitairūtpannapākānyamṛtībhāvamāpannānyadityamaṇḍalamṛṅmantramadhunaiparnīyante /
yathā hi bhramarāḥ puṣpebhya āhṛtya makarandaṃ svasthānamānayantyevamṛṅmantrabhramarāḥ prayogasamavaitārthasmaraṇādibhirṛgvedavihitebhyaḥ karmakusumebhya āhṛtya tanniṣpannaṃ makarandamādityamaṇḍalaṃ lohitābhirasya prācībhī raśmināḍībhirānayanti, tadamṛtaṃ vasava upajīvanti /
athāsyādityamadhuno dakṣiṇābhī raśmināḍībhiḥ śuklābhi4yajurvedavihitakarmakusumebhya āhṛtyāgnau hutaṃ somādi pūrvavadamṛtabhāvamāpannaṃ yajurvedamantrabhramarā ādityamaṇḍalamānayanti, tadetamṛtaṃ rudrā upajīvanti /
athāsyādityamadhunaḥ pratīcībhī raśmināḍībhiḥ kṛṣṇābhiḥ sāmavedavihitakarmakusumebhya āhṛtyau hutaṃ somādi pūrvavadamṛtabhāvamāpannaṃ sāmamantrastotrabhramarā ādityamaṇḍalamānayanti, tadamṛtamādityā upajīvanti /
athāsyādityamadhuna udīcibhiratikṛṣṇābhī raśmināḍībhirathavedavihitebhyaḥ karmakusumebhya āhṛtyāgnau hutaṃ somādi pūrvavadamṛtabhavamāpannamatharvāṅgirasamantrabhramarāḥ, tathāśvamedhavācaḥ stomakarmakusumāt hatihāsapurāṇamnatrabhramarā ādityamaṇḍalamānayanti /
aśvamedhe vācaḥ stome ca pāriplavaṃ śaṃsanti iti śravaṇāditihāsapurāṇamantrāṇāmapyasti prayogaḥ /
tadamṛtaṃ maruta upajīvanti /
athāsya yā ādityamadhuna ūrdhvā raśmināḍyo gopyāstābhirupāsanabhramarāḥ praṇavakusumādāhṛtyādityamaṇḍalamānayanti, tadamṛtamupajīvanti sādhyāḥ /
tā etā ādityavyapāśrayāḥ pañca rohitādayo raśmināḍya ṛgādisaṃbaddhāḥ krameṇopadiśyeti yojanā /
etadevāmṛtaṃ dṛṣṭvopalabhya yathāsvaṃ samastaijha karaṇairyaśastejahandriyasākalyavīryānnādyānyamṛtaṃ tadupalabhyāditye tṛpyati /
tena khalvamṛtena devānāṃ vasvādīnāṃ modanaṃ vidadhadādityo madhu /
etaduktaṃ bhavati-na kevalamupāsyopāsakabhāva ekasminvirudhyate, api tu jñātṛjñeyabhāvaśca prāpyaprāpakabhāvaśceti /
tathāgniḥ pāda iti /
adhidaivataṃ khalvākāśe brahmadṛṣṭividhānārthamuktam /
ākāśasya hi sarvagatatvaṃ rūpādihīnatve ca brahmaṇā sārūpyaṃ, tasya caitasyākāśasya brahmaṇaścatvāraḥ pādā agnyādayaḥ 'agniḥ pādaḥ' ityādinā darśitāḥ /
yathā hi goḥ pādā na gavā viyujyatanta, evamagnyādayo 'pi nākāśena sarvagatenetyākāśasya pādāḥ /
tadevamākāśasya catuṣpado brahmadṛṣṭiṃ vidhāya svarūpeṇa vāyuṃ saṃvargaguṇakamupāsyaṃ vidhātuṃ mahīkaroti-vāyurvāva saṃvargaḥ /
tathā svarūpeṇaivādityaṃ brahmadṛṣṭyopāsyaṃ vidhātuṃ mahikaroti- #ādityo brahmetyādeśaḥ#upadeśaḥ /
atirohitārthamanyat

13.32

1.3.8.32.
yadyucyeta nāviśeṣaṇa sarveṣāṃ devarṣīṇāṃ sarvāsu brahmavidyāsvadhikāraḥ, kintu yathāsaṃbhavamiti /
tannedamupatiṣṭhate- #jyotiṣi bhāvācca# /
laukikau hyādityādiśabdaprayogapratyayau jyotirmaṇḍalādiṣu dṛṣṭau /
na caiteṣāmasti caitanyam /
nahyeteṣu devadattādivattadanurūpā dṛśyante ceṣṭāḥ /
#syādetat /
mantrārthavādetihāsapurāṇalokebhya iti# /
tatra 'jagṛbhmāte dakṣiṇamindrahasatam' iti ca, 'kāśirindra it' iti ca /
kāśirmuṣṭiḥ /
tathā 'tuvigrīvo vapodaraḥ subāhurandhaso made /
indro vṛtrāṇi jighrate' iti vigrahavattvaṃ devatāyā mantrārthavādā abhivadanti /
tathā havirbhojanaṃ devatāyā darśayanti 'addhīndra piba caprasthitasya' ityādayaḥ /
yatheśanam-'indro diva indra īśe pṛthivyā indro apāmindra itparvatānām /
indro vṛdhāmindra inmedhirāṇāmindraḥ kṣeme yoge havya indraḥ' iti, tathā 'īśānamasyajagataḥ svardṛśamīśānamindra satthuṣaḥ' iti /
tathā varivasitāraṃ prati devatāyāḥ prasādaṃ prasannāyāśca phaladānāṃ darśayati-'āhutibhireva devān hutādaḥ prīṇāti tasmai prītā iṣamūrjaṃ ca yacchanti' iti, 'tṛpta evainamindra prajayā paśubhistarpayati' iti ca /
dharmaśāstrakārā apyāhuḥ-'te tṛptāstarpayantyenaṃ sarvakāmaphalaiḥ śubhaiḥ /
' iti purāṇavacāṃsi ca bhūyāṃsi devatāvigrahādipañcakaprapañcamāpakṣate /
laukikā api devatāvigrahādipañcakaṃ smaranti coparacaranti ca /
tathāhi-yamaṃ daṇḍahastamālikhanti, ruṇaṃ pāśahastam, indraṃ vajrahastam /
kathayanti ca devatā havirbhuja iti /
tatheśanamimāmāhiḥ-devagrāmo devakṣetramiti /
tathāsyāḥ prasādaṃ ca prasannāyāśca phaladānamāhuḥ-prasanno 'sya paśupatiḥ putro 'sya jātaḥ /
prasanno 'sya dhanado dhanamanena labdhamiti /
tadetatpūrvapakṣī dūṣayati- #netyucyate /
nahi tāvalloko nāmeti# /
na khalupratyakṣādivyatirikto loko nāma pramāṇāntaramasti, kintu pratyakṣādimūlā lokaprasiddhiḥ satyatāmaśrute, tadabhāve tvandhaparamaprāvanmūlābhāvādvipalvate /
naca vigrahādau pratyakṣādīnāmatamamasti pramāṇam /
na cetihāsādi mūlaṃ bhavitumarhati, tasyāpi pauriṣeyatvena pratyakṣādyapekṣaṇāt /
pratyakṣādīnāṃ cātrābhāvādityāha- #itihāsapurāṇamapīti# /
nanūktaṃ mantrārthavādebhyo vigrahādipañcakaprasiddhiriti, ata āha- #arthavādā apīti# /
vidhyuddeśenaikavākyatāmāpadyamānā arthavādā vidhiviṣayaprāśastyalakṣaṇāparā na svārthe pramāṇaṃ bhavitumarhanti /
'yatparaḥ śabdaḥ sa śabdārthaḥ' iti hi śābdanyāyavidaḥ /
pramāṇāntareṇa tu yatra svārthe 'pi samarthyate, yathā vāyoḥ kṣepiṣṭatvam, tatra pramāṇāntaravaśātso 'bhyupeyate na tu śabdasāmarthyāt /
yatra tu na pramāṇāntaramasti, yathā vigrahādipañcake, sor'thaḥ śabdādevāvagantavyaḥ /
atatparaśca śabdo na tadavagamayutimalamiti /
tadavagamaparasya tatrāpi tātpar.mabhyupetavyam /
na caikaṃ vākyamubhayaparaṃ bhavatīti vākyaṃ bhidyeta /
naca saṃbhavatyekavākyatve vākyabhedo yujyate /
tasmātpramāṇāntarānadhigatā vigrahādimattā anyaparācchabdāvagantavyeti manorathamātramityarthaḥ /
mantrāśca vrīhyādivacchutyādibhistatra tatra viniyujyamānāḥ pramāṇabhāvananupraveśinaḥ kathamupayujyantāṃ teṣa teṣu karmasvityapekṣāyāṃ dṛṣṭe prakāre saṃbhavati nādṛṣṭakalpanocitā /
dṛṣṭaśca prakāraḥ prayogasamavetārthasmāraṇaṃ, smṛtvā cānutiṣṭhanti khalvanuṣṭhātāraḥ padārthān /
autsargikī cārthaparatā padānamityapekṣitaprayogasamavetārthasmaraṇatātparyāṇāṃ mantrāṇāṃ nānadhigate vigrahādāvapi tātparyaṃ yujyata iti na tebhyo 'pi tatsiddhiḥ /
tasmāddevatāvigrahavattādibhāvagrahapramāṇābāvāt prāptā ṣaṣṭhapramāṇagocaratāsyeti prāptam

13.33

1.3.8.33.
#evaṃ prāpte 'bhidhīyate-bhāvaṃ tu bādarāyaṇe 'sti hi /
tuśabdaḥ pūrvapakṣaṃ vyāvartayati#ityādi #bhūtadhātorādityādiṣvacetanatvamabhyupagamyate#ityantamatirohitārtham /
mantrārthavādādivyavahārāditi /
ādigrahaṇenetihāsapurāṇadharmaśāstrāṇi gṛhyante /
mantrādīnāṃ vyavahāraḥ pravṛttistasya darśanāditi /
pūrvapakṣamanubhāṣate- #yadapyuktamiti# /
ekadeśimatena tāvatpariharati #-atra brūma iti# /
tadetatpūrvapakṣiṇamutthāpya dūṣayati- #atrāha#pūrvapakṣī /
śābdī khalviyaṃ gatiḥ, yattātparyādhīnavṛttitvaṃ nāma /
nahyanyaparaḥ śabdo 'nyatra pramāṇaṃ bhavitumarhati /
nahi śvitrinirṇejanaparaṃ śveto dhāvatīti vākyamitaḥ sārameyagamanaṃ gamayitumarhati /
naca nañvati mahāvākye 'vāntaravākyārtho vidhirūpaḥ śakyo 'vagantum /
naca pratyayamātrātso 'pyartho 'sya bhavati, tatpratyayasya bhrāntitvāt /
na punaḥ pratyakṣādīnāmiyaṃ gatiḥ /
nahyudakāharaṇārthinā ghaṭadarśanāyonmīlitaṃ cakṣurghaṭapaṭau vā paṭaṃ vā kevalaṃ nopalabhate /
tadevamekadeśini pūrvapakṣiṇā dūṣite paramasiddhāntavādyāha- #atrocyate viṣama upanyāsa iti# /
ayamabhisaṃdhiḥ-loke viśiṣṭārthapratyāyanāya padāni prayuktāni tadantareṇa na svārthamātrasmāraṇe paryavasyanti /
nahi svārthasmāraṇamātrāya loke padānāṃ prayogo dṛṣṭapūrvaḥ /
vākyārthe ti dṛśyate /
na caitānyasmāritasvārthāni sākṣādvākyārthaṃ pratyāyayitumīśate iti svārthasmāraṇaṃ vākyārthamitathe 'vāntaravyāpāraḥ kalpitaḥ padānām /
naca yadarthaṃ yattattena vinā paryavasyatīti na svārthamātrabhidhāne paryavasānaṃ padānām /
naca nañvati vākye vidhānaparyavasānam /
tathā sati nañpadamanarthakaṃ syāt /
yathāhuḥ-'sākṣādyadyapi kurvanti padārthapratipādanam /
varṇāstathāpi naitasminparyavasyanti niṣphale //
vākyārthamitaye teṣāṃ pravṛttau nāntarīyam /
pāke jvāleva kāṣṭhānāṃ padārthapratipādanam //
' iti /
seyamekasminvākye gatiḥ /
yatra tu vākyasyaikasya vākyāntareṇa saṃbandhastatra lokānusārato bhūtārthavyutpattau ca siddhāyamekaikasya vākyasya tattadviśiṣṭārthapratyāyanena paryavasitavṛttinaḥ paścātkutaściddhetoḥ prayojanāntarāpekṣāyāmanvayaḥ kalpyate /
yathā 'vāyurvai kṣepiṣṭhā devatā vāyumeva svena bhāgadheyenopadhāvati sa evainaṃ bhūtiṃ gamayati vāyavyaṃ śvetamālabheta' ityatra /
iha hi yadi na svādhyāyādhyāyanavidhiḥ svādhyāyaśabdavācyaṃ vedarāśiṃ puruṣārthatāmaneṣyattato bhūtārthamātraparyavasitā nārthavādā vidhyuddeśenaikavākyatāmāgamiṣyam /
tasmāt svādhyāyavidhivaśātkaimarthyākāṅkṣāyāṃ vṛttāntadigocarāḥ santastatpratyāyanadvāreṇa vidheyaprāśastyaṃ lakṣayanti, na punaravivakṣitasvārthā eva tallakṣaṇe prabhavanti, tathā sati lakṣaṇaiva na bhavet /
abhidheyāvinābhāvasya tadbījasyābhāvāt /
ata eva gaṅgāyāṃ ghoṣa ityatra gaṅgāśabdaḥ svārthasaṃbaddhabheva tīraṃ lakṣayati na tu samudratīraṃ, tatkasya hetoḥ, svārthapratyāsattyābhāvāt /
na caitatsarvaṃ svārthāvivakṣāyāṃ kalpate /
ata eva yatra pramāṇāntaraviruddhārtā arthavādā dṛśyante, yathāḥ-'ādityo vai yūpaḥ' 'yajamānaḥ prastaraḥ' ityevamādayaḥ, tatra yathā pramāṇāntarāvirodhaḥ, yathā ca stutyārthatā, tadubhayasiddhyarthaṃ 'guṇavādastu' iti ca 'tatsiddhiḥ' iti cāsūtrayajjaiminiḥ /
tasmādyatra sor'thorthavādānāṃ pramāṇāntaraviruddhastatra guṇavādena prāśastyalakṣaṇeti lakṣitalakṣaṇā /
yatra tu pramāṇāntarasaṃvādastatra pramāṇāntarādivārthavādādapi sor'thaḥ prasidhyati, dvayoḥ parasparānapekṣayoḥ pratyakṣānumānayorivaikatrārthe pravṛtteḥ /
pramātrapekṣayā tvanuvādakatvam /
pramātā hyavyutpannaḥ prathamaṃ yathā pratyakṣādibhyor'thamavagacchati na tathāmnāyataḥ, tatra vyutpattyādyapekṣatvāt /
natu pramāṇāpekṣayā, dvayoḥ svārthe 'napekṣatvādityuktam /
nanvevaṃ mānāntaravirodhe 'pi kasmādguṇavādo bhavati, yāvatā śabdavirodhe mānāntarameva kasmānna bādhyate, vedāntairivādvaitaviṣayaiḥ pratyādayaḥ prapañcagocarāḥ, kasmādvār'thavādavadvedāntā api guṇavādena na nīyante /
atrocyate-lokānusārato dvividho hi viṣayaḥ śabdānām, dvārataśca tātparyataśca /
yathaikasminvākye padānāṃ padārthā dvārato vākyārthaśca tātparyato viṣayaḥ evaṃ vākyadvayaikavākyatāyāmapi /
yatheyaṃ devadattīyā gauḥ kretavyetyekaṃ vākyam, eṣā bahukṣīretyaparaṃ tadasya bahukṣīratvapratipādanaṃ dvāram /
tātparyaṃ tu kretavyeti vākyāntarārthe /
tatra yaddvāratastatpramāṇāntaravirodhe 'nyathā nīyate /
yathā viṣaṃ bhakṣayeti vākyaṃ mā asya gṛhe bhuṅkṣveti vākyāntarārthaparaṃ sat /
yatra tu tātparyaṃ tatra mānāntaravirodhe pauruṣeyapramāṇameva bhavati /
vedāntāstu paurvāparyaparyālocanayā nirastamastabhedaprapañcabrahmapratipādanaparā apauruṣeyatayā svataḥsiddhatāttvikapramāṇavākyamādityasya yūpatvapratipādanaparamapi tu yūpastutiparam /
tasmātpramāṇāntaravirodhe dvārībhūto viṣayo guṇavādena nīyate /
yatra tu pramāṇāntaraṃ virodhakaṃ nāsti, yathā devatāvagrahādau, tatra dvārato 'pi viṣayaḥ pratīyamāno na śakyastyaktum /
naca guṇavādena netuṃ, ko hi mukhye saṃbhavati gauṇamātrayodatiprasaṅgāt /
tathā satyanadhigataṃ vigrahādi pratipādayam vākyaṃ bhidyeteti cet addhā /
bhinnamevaitadvākyam /
tathā sati tātparyabhedo 'pīti cet /
na /
dvārato 'pi tadavagatau tātparyāntarakalpanāyogāt /
naca yasya yatra na tātparyaṃ tasya tatrāprāmāṇyaṃ, tathā ,sati viśiṣṭaparaṃ vākyaṃ viśeṣaṇeṣvapramāṇamiti viśiṣṭaparamapi na syāt, viśeṣaṇāviṣayatvāt /
viśiṣṭaviṣayatvena tu tadākṣepe parasparāśrayatvam /
ākṣepāddhiviśeṣaṇapratipattau satyāṃ viśiṣṭaviṣayatvaṃ viśiṣṭaviṣayatvācca tadākṣepaḥ /
tasmādviśiṣṭapratyayaparebhyo 'pi viśeṣaṇāni pratīyamānāni tasyaiva vākyasya viṣayatvenānicchatāpyabhyupeyāni yathā, tadyānyaparebhyo 'pyarthavādavākyebhyo devatāvigrahādayaḥ pratīyamānā asati pramāṇāntaravirodhe na yuktāstyaktum /
nahi mukhyārthasaṃbhave guṇavādo yujyate /
naca bhūtārthamapyapauruṣeyaṃ vaco mānāntarāpekṣaṃ svārthe, yena mānāntarāsaṃbhave bhavedapramāṇamityuktam /
syādetat /
tātparyaikye 'pi yadi vākyabhedaḥ, kathaṃ tarhyarthaikatvādekaṃ vākyam /
na /
tatra tatra yathāsvaṃ tattatpadārthaviśiṣṭaikapadārthapratītiparyavasānasaṃbhavāt /
sa tu padārthāntaraviśiṣṭaḥ padārtha ekaḥ kkacid dvārabhūtaḥ kkacid dvārītyetāvān viśeṣaḥ /
nanvevaṃ sati odanaṃ bhuktvā grāmaṃ gacchatītyatrāpi vākyabhedaprasaṅgaḥ /
anyo hi saṃsargaḥ odanaṃ bhuktveti, anyastu grāmaṃ gacchatīti /
na /

ekatra pratīteraparyavasānāt /
bhuktveti hi samānakartṛkatā pūrvakālatā ca pratīyate /
na ceyaṃ pratītiparakālakriyāntarapratyayamantareṇa paryavasyati /
tasmādyāvati padābhyāṃ viśiṣṭārthapratyayaparyavasānāt pañcaṣaṭpadavati vākye ekasminnānātvaprasaṅgaḥ /
nānātve 'pi viśeṣāṇānāṃ viśeṣyasyaikatvāt, tasya ca sakṛcchutasya pradhānabhūtasya guṇabhūtaviśeṣaṇānurodhenāvartanāyogāt /
pradhānabhede tu vākyabheda eva /
tasmādvidhivākyādarthavādavākyamanyaditi vākyayoreva svasvavākyārthapratyayāvasitavyāpārayoḥ paścātkutaścidapekṣāyāṃ parasparānvaya iti siddham /
#api ca vidhibhirevendrādidaivatyānīti# /
devatāmuddiśya haviravamṛśya ca tadviṣayasvatvatyāga iti yāgaśarīram /
naca cetasyānalikhitā devatoddeṣṭuṃ śakyā /
naca rūparahitā cetasi śakyata ālekhitumiti yāgavidhinaiva tadrūpāpekṣimā yādṛśamanyaparebhyo 'pi mantrārthavādebhyastadrūpamavagataṃ tadabhyupeyate, rūpāntarakalpanāyāṃ mānābhāvāt /
mantrārthavādayoratyantaparokṣavṛttiprasaṅgācca /
yathā hi 'vrātyo vrātyastomena yajate' iti vrātyasvarūpāpekṣāyāṃ yasya pitā pitāmaho vā somaṃ na pibet sa vrātya iti vidhināpekṣitaṃ sadarthavādato 'vagamyamānaṃ vidhipramāṇakam, tathā devatārūpamapi /
nanūddeśo rūpajñānamapekṣate na punā rūpasattāmapi, devatāyāḥ samāropeṇāpi ca rūpajñānamupapadyata iti samāropitameva rūpaṃ devatāyā mantrārthavādairucyate /
satyaṃ, rūpajñānamapekṣate /
taccānyato 'saṃbhavānmantrārthavādebhya eva /
tasya tu rūpasyāsati bādhake 'nubhāvarūḍhaṃ tathābhāvaṃ parityajyānyathātvamananubhūyamānamasāṃprataṃ kalpiyatum /
tasmādvidhyayapekṣitamantrārthavādairanyaparairapi devatārūpaṃ buddhāvupanidhīyamānaṃ vidhipramāṇakameveti yuktam /
syādetat /
vidhyapekṣāyāmanyaparādapi vākyādavagator'thaḥ svīkriyate, tadapekṣaiva tu nāsti, śabdarūpasya devatābhāvāt, tasya ca mānāntaravedyatvādityata āha- #naca śabdamātramiti# /
na kevalaṃmantrārthavādato vigrahādisiddhiḥ, api tu itihāsapurāṇalokasmaraṇebhyo mantrārthavādamūlebhyo vā pratyakṣādamūlebhyo vetyāha- #itihāseti /
śliṣyate#yujyate /
nigadamātravyākhyātamanyat /
tadevaṃ mantrārthavādādisiddhe devatāvigrahādau gurvādipūjāvaddevatāpūjātmako yāmo devatāprasādādidvāreṇa saphalo 'vakalpate /
acetanasya tu pūjāmapratipadyamānsya tadanupapattiḥ /
na caivaṃ yajñakarmaṇo devatāṃ prati guṇabhāvāddevatātaḥ phalotpāde yāgabhāvanāyāḥ śrutaṃ phalavattvaṃ yāgasya ca tāṃ prati tatphalāṃśaṃ vā prati śrutaṃ karaṇatvaṃ hātavyam /
yāgabhāvanāyā eva hi phalavatyā yāgalakṣaṇasvakaraṇāvāntaravyāpāratvāddevatābhojanaprasādādīnām, kṛṣikarmaṇa iva tattadavāntaravyāpārasya sasyādhigamasādhanatvam /
āgneyādīnāmivotpattiparamāpūrvāvāntaravyāpārāṇāṃ bhavanmate svargasādhanatvam /
tasmātkarmaṇo 'pūrvāvāntaravyāpārasya vā devatāprasādāvāntaravyāpārasya vā phalavattvāt pradhānatvamubhayasminnapi pakṣe samānaṃ, natu devatāyā vigrahādimatyāḥ prādhānyamiti na dharmamīmāṃsāyāḥ sūtram-'api vā śabdapūrvatvādyajñakarma pradhānaṃ guṇatve devatāśrutiḥ' iti virudhyate /
tasmātsiddho devatānāṃ prāyeṇa brahmavidyāsvadhikāra iti

13.34

1.3.9.34.
#śugasya tadanādaraśravaṇāttadādravaṇātsūcyate hi# /
avāntarasaṃgatiṃ kurvannaghikaraṇatātparyāha- #yatha manuṣyādhikāreti# /
śaṅkābījamāha #-tatreti# /
nirmṛṣṭanikhiladuḥkhānuṣaṅge śāśvatika ānande kasya nāma cetanasyārthitā nāsti, yenārthitāyā abhāvācchūdro nādhikriyeta /
nāpyasya brahmajñāne sāmarthyābhāvaḥ /
dvividhaṃ hi sāmarthyaṃ nijaṃ cāgantukaṃ ca /
tatra dvijātīnāmiva śūdrāṇāṃ śravaṇādisāmarthyaṃ nijamapratihatam /
adhyayanābhāvādagantukasāmarthyābhāve satyanadhikāra iti cet, hanta, ādhānābhāve satyagnyabhāvādagnisādhye karmaṇi mā bhūdadhikāraḥ /
naca brahmavidyāyāmagniḥ sādhanamiti kimityanāhitāgnayo nādhikriyante /
na cādhyayanābhāvāttatsādhanāyāmanadhikāro brahmavidyāyāmiti sāṃpratam /
yato yuktaṃ 'yadāhavanīye juhoti' ityāhavanīyasya homādhikaraṇatayā vidhānāttadrūpasyālaukikatānārabhyādhītavākyavihitādādhānādanyato 'nadhigamādādhānasya ca dvijātisaṃbandhitayā vidhānāttatsādhyo 'gniralaukiko na śūdrasyātīti nāhavanīyādisādhye karmaṇi śūdrasyādhikāra iti /
naca tathā brahmavidyāyāmalaukikamasti sādhanaṃ yacchūdrasya na syāt /
adhyayananiyama iti cet /
na /
vikalpāsahatvāt /
tadadhyayanaṃ puruṣārthe vā niyamyet, yathā dhanārjane pratigrahādi /
kratvarthe vā, yathā 'vrīhīnavahanti' ityavaghātaḥ /
na tāvat kratvarthe /
nahi 'svādhyāyo 'dhyetavyaḥ' iti kañcit kratuṃ prakṛtya paṭhyate, yathā darśapūrṇamāsaṃ prakṛtya 'vrīhīnavahanti' iti /
na cānārabhyādhītamapyavyabhāciritakratusaṃbandhitayā kratumupasthāpayati, yena vākyenaiva kratunā saṃbadhyetādhyayanam /
nahi yathā juhvādi avyabhicaritakratusaṃbaddhamevaṃ svādhyāya iti /
tasmānnaiva kratvarthe niyamaḥ /
nāpi puruṣārthe /
puruṣecchānibandhanaiva /
itikartavyatāsu tu sāmānyato viśeṣataśca pravṛttirvidhiparādhīnaiva /
nahyanadhāgatakaraṇabheda itikartavyatāsu ghaṭate /
tasmādvidhyadhīnapravṛttitayāṅgānāṃ kratvarthatā /
kraturiti hividhiviṣayeṇa vidhiṃ parāmṛśati viṣayiṇam /
tenārthyate viṣayīkriyata iti kratvarthaḥ /
na cādhyayanaṃ vā svādhyāyo vā tadarthajñānaṃ vā prāgvidheḥ puruṣecchādhīnapravṛttiḥ, yena puruṣārthaḥ syāt /
yadi cādhyayanenaivārthāvabodharūpaṃ niyamyeta tato mānānāntaravirodhaḥ /
tadrūpasya vināpyadhyayanaṃ pustakādipāṭhenāpyadhigamāt /
tasmāt 'suvarṇaṃ bhārma' itivadadhyayanādeva phalaṃ kalpanīyam /
tathā cādhyayanavidheraniyāmakatvācchūdrasyādhyayanena vā pustakādipāṭhena vā sāmarthyamastīti so 'pi brahmavidyāyāmadhikriyeta /
mā bhūdvādhyayanābhāvātsarvatra brahmavidyāyāmadhikāraḥ, saṃvargavidyāyāṃ tu bhaviṣyati /
'aha hāretvā śūdra' iti śūdraṃ saṃbodhya tasyāḥ pravṛtteḥ /
na caiṣa śūdraśabdaḥ kayācidavayavavyutpattyāśūdre vartanīyaḥ, avayavaprasiddhitaḥ samudāyaprasiddheranapekṣatayā balīyastvāt /
tasmādyathānadhīyānasyeṣṭau niṣādasthapateradhikāro vacanasāmarthyādevaṃ saṃvargavidyāyāṃ śūdrasyādhikāro bhaviṣyatīti prāptam /
evaṃ prāpte brūmaḥ- #na śūdrasyādhikāraḥ vedādhyayanābhāvāditi# /
ayamabhisaṃdhiḥ-yadyapi 'svādhyāyo 'dhyetavyaḥ' ityadhyayanavidhirna kiñcitphalavatkarmārabhyāmnātaḥ, nāpyavyabhicaritakratusaṃbandhapadārthagataḥ, nahi juhvādivatsvādhyāyo 'vyabhicaritakratusabandhaḥ, tathāpi svādhyāyasyādhyanasaṃskāravidhiradhyayanasyāpekṣitopāyatāmavagamayan kiṃ piṇḍapitṛyajñavat svargaṃ vā, suvarṇaṃ bhāryamitivadārthavādikaṃ vā phalaṃ kalpayitvā viniyogabhaṅgena svādhyāyenādhīyītetyevamarthaḥ kalpatāṃ, kiṃvā paramaprayāpyanyato 'pekṣitamadhigamya nirvṛṇotviti viṣaye, na dṛṣṭadvāreṇa paramparayāpyanyato 'pekṣitapratilambhe ca yathāśrutiviniyogopapattau ca saṃbhavantyāṃ śrutiviniyogabhaṅgenādhyayanādevāśrutādṛṣṭaphalakalpanocitā /
dṛṣṭaśca svādhyāyādhyayanasaṃskāraḥ /
tena hi puruṣeṇa sa prāpyate, prāptaśca phalavatkarmabrahmāvabodhamabhyudayaniḥśreyasaprayojanamupajanayati, natu suvarṇadhāraṇādau dṛṣṭadvāreṇa kiñcit paramparayāpyastyapekṣitaṃ puruṣasya, tasmādviparivṛtya sākṣāddhāraṇādeva viniyogabhaṅgena phalaṃ kalpyate /
yadā cādhyanasaṃskṛtena svādhyāyena phalavatkarmabrahmāvabodho bhāvyamāno 'byudayaniḥśreyasaprayojana iti sthāpitaṃ tadā yasyādhyayanaṃ tasyaiva karmabrahmāvabodho 'bhyudayaniḥśreyasaprayojano nānyasya, yasya copanayanasaṃskārastasyaivādhyayanaṃ, sa ca dvijātīnāmevetyupanayanābhāvenādhyayanasaṃskārābhāvāt pustakādipaṭhitasvādhyāyajanyor'thāvabodhaḥ śūdrāṇāṃ na phalāya kalpata iti śāstrīyasāmarthyābhāvānna śūdro brahmavidyāyāmadhikriyata iti siddham /
#yajñe 'navakḷpta iti# /
yajñagrahaṇamupalakṣaṇārtham /
vidyāyāmanavakḷpta ityapi draṣṭavyam /
siddhavadabhidhānasya nyāyapūrvakatvānnyāyasya cobhayatra sāmyāt /
dvitīyaṃ pūrvapakṣamanubhāṣate- #yatpunaḥ saṃvargavidyāyāmiti# /
dūṣayati- #na talliṅgam# /
kutaḥ /
#nyāyābhāvāt# /
na tāvacchūdraḥ saṃvargavidyāyāṃ sākṣāccedyate, yathā 'etayā niṣādasthapatiṃ yājayet' iti niṣādasthapatiḥ /
kintvarthavādagato 'yaṃ śūdraśabdaḥ, sa cānyataḥ siddhamarthamavadyotayati na tu prāpayatītyadhvaramīmāṃsakāḥ /
asmākaṃ tu anyaparādapi vākyādasati bādhake pramāṇāntareṇārtho 'vagamyamāno vidhinā cāpekṣitaḥ svīkriyata eva /
nyāyaścāsminnarthe ukto bādhakaḥ /
naca vidhyapekṣāsti, dvijītyadhikārapratilambhena vidheḥ paryavasānāt /
vidhyuddeśagatatve tvayaṃ nyāyo 'podyate vacanabalanniṣādasthapativanna tveṣa vidhyuddeśagata ityuktam /
tasmānnārthavādamātrācchūdrādhikārasiddhiriti bhāvaḥ /
apica kimarthavādabalādvidyāmātre 'dhikāraḥ śūdrasya kalpate saṃvargavidyāyāṃ vā na tāvadvidyāmātra ityāha- #kāmaṃ cāyamiti# /
nahi saṃvargavidyāyāmarthavādaḥ śruto vidyāmātre 'dhikāriṇamupanayatyatiprasaṅgāt /
astu tarhi saṃvargavidyāyāmeva śūdrasyādhikāra ityata āha- #arthavādasthatvāditi# /
tatkimetacchūdrapadaṃ pramattagītaṃ, na caityadyuktaṃ, tulyaṃ hi sāṃpradāyikamityata āha- #śakyate cāyaṃ śūdraśabda iti# /
evaṃ kilātropākhyāyate-jānaśrutiḥ pautrāyaṇo bahudāyī śraddhādeyo bahupākyaḥ priyātithirbabhūva /
sa ca teṣu teṣu grāmanagaraśṛṅgāṭakeṣu vividhānāmannapānānāṃ pūrṇānatithibhya āvasathān karayāmāsa /
sarvata etyaiteṣvāvasatheṣu mamānnapānamarthina upayokṣyanta iti /
athāsya rājño dānaśauṇḍasya guṇagārimasotaṣitāḥ santo devarṣayo haṃsarūpamāsthāya tadanugrahāya tasya nidāghasamaye doṣā harmyatalasthasyopari mālāmābadhyājagmuḥ /

teṣāmagresaraṃ haṃsaṃ saṃbodhya pṛṣṭhataḥ patannekatamo haṃsaḥ sādbhutamabhyuvāda /
bho bho bhallākṣa jānaśruterasya pautrāyaṇasya dyuniśaṃ dyuloka āyataṃ jyotistinmā prasāṅkṣīrmaitattvā dhākṣīditi /
tamevamuktavantagragāmī haṃsaḥ pratyuvāca /
kaṃ varamenametatsantaṃ satugvānamiva raikkamāttha /
ayamarthaḥ-vara iti sopahāsamavaramāha /
athavā varo varāko 'yaṃ jānaśrutiḥ /
kamityākṣepe /
yasmādayaṃ varākastasmātkamenaṃ kiṃbhūtametaṃ santaṃ prāṇimātraṃ jānaśrutimāttha /
raikkasya hi jyotirasahyaṃ natvetasya prāṇimātrasya /
tasya hi bhagavataḥ puṇyajñānasaṃbhārasaṃbhṛtasya raikkasya brahmavido dharme trailokyodaravartiprāṇabhṛnmātradharmo 'ntarbhavati na punā raikkadharmakakṣāṃ kasyaciddharmo 'vagāhata iti /
athaiṣa haṃsavacanādātmano 'tyantanikarṣamutkarṣakāṣṭhāṃ ca raikkasyopaśrutya viṣaṇṇāmānaso jānaśrutiḥ kitava ivākṣaparājitaḥ paunaḥpunyena niḥśvasannudvelaṃ kathaṃ kathamapi niśīthamativāhayāṃbabhūva /
tato niśāvasānapiśunamanibhṛtavandāruvṛndaprārabdhastutisahasrasaṃvalitaṃ maṅgalatūryanirdhoṣamākarṇya talpatalastha eva rājā ekapade yantānaramāhūyādideśa, vayasya, raikkāhvayaṃ brahmavidamekaratiṃ sayugvānamativivikteṣu teṣu teṣu vepinanaganikuñjanadīpulinādipradeśeṣvanviṣya prayatnato 'smabhyamācakṣveti /
sa ca tatra tatrānviṣyan kkacidativivekte dese śakaṭasyādhastāt pāmānaṃ kaṇḍūyamānaṃ brāhmaṇāyanamadrākṣīt /
taṃ ca dṛṣṭvā raikko 'yaṃ bhaviteti pratibhāvānupaviśya savinayamaprākṣīt, tvamasi he bhagavan, sayugvā raikka iti /
tasya ca raikkabhāvānumatiṃ ca taistairiṅgitairgārhasthyecchāṃ dhanāyāṃ connīya yantā rājñe nivedayāmāsa /
rājā tu taṃ niśamya gavāṃ ṣaṭśatāni niṣkaṃ ca hāraṃ cāśvatarīrathaṃ cādāya satvaraṃ raikkaṃ praticakrame /
gatvā cābhyuvāda /
hai raikka, gavāṃ ṣaṭśatānīmāni niṣkaśca hāra ścāyamaśvatarīrathaḥ, etadādatsva, anuśādhi māṃ bhagavanniti /
tamevamuktavantaṃ prati sāṭopaṃ ca saspṛhaṃ covāca raikkaḥ /
aha hāretvā śūdra, tavaiva saha gobhirastviti /
aheti nipātaḥ sāṭopamāmantraṇe /
hāreṇa yuktā itvā gantrī ratho hāretvā sa gobhiḥ saha tavaivāstu, kimetanmātreṇa mama dhanenākalpavartino gārhasthyasya nirvāhānupayogineti bhāvaḥ /
āharetveti tu pāṭhonarthakatayā ca gobhiḥ sahetyatra pratisaṃbandhyanupādānena cācāryairdūṣitaḥ /
tadasyāmākhyāyikāyāṃ śakyaḥ śūdraśabdena jānaśrutī rājanyo 'pyavayavavyutpattyā vaktum /
sa hi raikkaḥ parokṣajñatāṃ cikhyāpayiṣurātmano jānaśruteḥ śūdreti śucaṃ sūcayāmāsa /
kathaṃ punaḥ śūdraśabdena śugutpannā sūcyata iti /
ucyate- #tadādravaṇāt# /
tadvyācaṣṭe-śucamabhidudrāva jānaśrutiḥ /
śucaṃ prāptavānityarthaḥ /
śucā vā jānaśrutiḥ duduve /
śucā prāpta ityarthaḥ /
athavā śucā raikkaṃ jānaśrutirdudrāva gatavān /
tasmāttadādravaṇāditi tacchabdena śugvā jānaśrutirvā raikko vā parāmṛśyata ityuktam

13.35

1.3.9.35.
#kṣatriyatvagateścottaratra caitrarathena liṅgāt /
itaśca na jātiśūdro jānaśrutiḥ yatkāraṇaṃ#prakaraṇanirūpeṇa kriyamāṇe kṣatriyatvamasya jānaśruteravagamyate caijñarathena liṅgāditi vyācakṣāṇaḥ prakaraṇaṃ nirūpayati- #uttaratra hi saṃvargavidyāvākyaśeṣe# /
caitrarathenābhipratāriṇā niścitakṣātriyatvena samānāyāṃ saṃvargavidyāyāṃ samabhivyāhārālliṅgātsaṃdigdhakṣatriyabāvo jānaśrutiḥ kṣatriyo niścīyate /
'atha ha śaunakaṃ ca kāpeyamabhipratāriṇaṃ ca kākṣaseniṃ sūdena pariviṣyamāṇau brahmacārī bibhikṣe' iti prasiddhayājakatvena kāpeyenābhiprayāriṇo yogaḥ pratīyate /
brahmacāribhikṣayā cāsyāśūdratvamavagamyate /
nahi jātu brahmacārī śūdrān bhikṣate /
yājakena ca kāpeyena yogādyājyo 'bhipratārī /
kṣatriyatvaṃ cāsya caitrarathitvāt /
'tasmāccaitrarathī nāmaikaḥ kṣatrapatirajāyata' iti vacanāt /
caitrarathitvaṃ cāsya kāpeyena yājakena yogāt /
#etena vai citrarathaṃ kāpeyā ayājayanniti#chandogānāṃ dvirātre śrūyate /
tena citrarathasya yājakāḥ kāpeyāḥ /
eṣa cābhipratāri citrarathādanyaḥ sanneva kāpeyānāṃ rājyo bhavati /
yadi caitrarathiḥ syāt samānānvayānāṃ hi prāyeṇa samānānvayā yājakā bhavanti /
tasmāccaitrarathitvādabhipratārī kākṣaseniḥ kṣatriyaḥ /
tatsamabhivyāhārācca jānaśrutirapi kṣatriyaḥ saṃbhāvyate /
itaśca kṣatriyo jānaśrutirityāha- #kṣattṛpreṣaṇādyaiśvaryayogācca# /
kṣattṛpreṣaṇe cārthasaṃbhave ca tādṛśasya vadānyapraṣṭhasyaiśvaryaṃ prāyeṇa kṣatriyasya dṛṣṭaṃ yudhiṣṭhirādivaditi

13.36

1.3.9.36.
#saṃskāraparāmarśāttadabhāvābhilāpācca# /
na kevalamupanītādhyayanavidhiparāmarśena na śūdrasyādhikāraḥ kintu teṣu teṣu vidyopadeśeṣūpanayanasaṃskāraparāmarśāt śūdrasya tadabhāvābhidhānādbrahmavidyāyāmanadhikāra iti /
nanvanupanītasyāpi brahmopadeśaḥ śrūyate-'tānhānupanīyaiva' iti /
tathā śūdrasyānupanītasyaivādhikāro bhavīṣyatītyata āha #-tānhānupanīyaivetyapi pradarśitaivopanayanaprāptiḥ# /
prāptipūrvakatvātpratiṣedhasya yeṣāmupanayanaṃ prāptaṃ teṣāmeva tanniṣidhyate /
tacca dvijātīnāmiti dvijātaya eva niṣiddhopanayanā adhikriyante na śūdra iti

13.37

1.3.9.37.
#tadabhāvanirdhāraṇe ca pravṛtteḥ# /
satyakāmo ha vai jābālaḥ pramītapitṛkaḥ svāṃ mātaraṃ jabālāṃ prapaccha,
ahamācāryakule brahmacaryaṃ cariṣyāmī, tadbravītu bhavatī kiṅgotro 'hamiti /
sābravīt /
tvajjanakaparicaraṇaparatayā nāhamajñāsiṣaṃ gotraṃ taveti /
sa cvācāryaṃ gautamamupasasāda /
upasadyovāca, he bhagavan, brahmacaryamupeyāṃ tvayīti /
sa hovāc, nāvijñātagotra upanīyata iti kiṅgotro 'sīti /
athovāca satyakāmo nāhaṃ veda svaṃ gotraṃ, svāṃ mātaraṃ jabālāmapṛcchaṃ, sāpi na vedeti /
tadupaśrutyābhyadhādgautamaḥ, nādvijanmana ārjavayuktamīdṛśaṃ vacaḥ, tenāsminna śūdratvasaṃbhāvanāstīti tvāṃ dvijātijanmānamupaneṣya ityupanetamanuśāsituṃ ca jābālaṃ gautamaḥ pravṛttaḥ /
tenāpi śūdrasya nādhikāra iti vijñāyate /
#na satyādagā iti# /
na satyamatikrāntavānasīti

13.38

1.3.9.38.
#śravaṇādhyayanārthapratiṣedhātsamṛteśca# /
nigadavyākhyānena bhāṣyeṇa vyākhyātam /
atirohitārthamanyat

13.39

1.3.10.39.
kampanāt /
prāṇavajraśrutihalādvākyaṃ prakaraṇaṃ ca bhaṅktvā vāyuḥ pañcavṛttirādhyātmiko bāhyaścātra pratipādyaḥ /
tathāhi-prāṇaśabdo mukhyo vāyavādhyātmike, vajraśabdaścāśanau /
aśaniśca vāyupariṇāmaḥ /
vāyureva hi vāhyo dhūmajyotiḥsalilasaṃvalitaḥ parjanyabhāvena pariṇato vidyutstanayitnuvṛṣṭyaśanibhāvena vivartate /
yadyapi ca sarvaṃ jagaditi savāyukaṃ pratīyate tathāpi sarvaśabda āpekṣiko 'pi na svābhidheyaṃ jahāti kintu saṃkucadvṛttirbhavati /
prāṇavajraśabdau tu brahmaviṣayatve svārthameva tyajataḥ /
tasmāt svārthatyāgādvaraṃ vṛttisaṃkocaḥ, svārthaleśāvasthānāt /
amṛtaśabdo 'pi maraṇābhāvavacano na sārvakālikaṃ tadabhāvaṃ brūte, jyotirjīvitayāpi tadupapatteḥ /
yathā amṛtā devā iti /
tasmātprāṇavajraśrutyanurodhādvāyurevātra vivakṣito na brahmeti prāptam /
evaṃ prāpta ucyate- #kampanāt# /
savāyukasya jagataḥ kampanāt, paramātmaiva śabdātpramita iti maṇḍūkaplutyānuṣajjate /
brahmaṇonahi bibhdetajjagatkṛtnnaṃ svavyāpāre niyamena pravartate na tu maryādāmativartate /
etaduktaṃ bhavati-na śrutisaṃkocamātraṃ śrutyarthaparityāge hetuḥ, api tu pūrvāparavākyaikavākyatāprakaraṇābhyāṃ saṃvalitaḥ śrutisaṃkocaḥ /
tadidamuktam #-pūrvāparayorgranthabhāgayorbrahmaiva nirdiśyamānamupalabhāmahe /
ihaiva kathamantarāle vāyuṃ nirdiśyamānaṃ pratipadyemahīti# /
tadanena vākyaikavākyatā darśitā /
#prakaraṇādapi#iti bhāṣyeṇa prakaraṇamuktam /
yatkhalu pṛṣṭaṃ tadeva pradhānaṃ prativaktavyamiti tasya prakaraṇam /
pṛṣṭādanyasmiṃstūcyamāne śāstramapramāṇaṃ bhavedasaṃbaddhapralāpitvāt /
#yatu vāyuvijñānātkkacidamṛtatvamabhihitamāpekṣikaṃ taditi# /
'apapunarmṛtyuṃ jayati' iti śrutyā hyapamṛtyorvijaya ukto natu paramamṛtyuvijaya ityāpe..kitvaṃ (?), tacca tatraiva prakaraṇāntarakaraṇena hetunā /
na kevalamapaśrutyā tadāpekṣikamapi tu paramātmānamabhidhāya 'ato 'nyadārtam' iti vāṭvāderārtatvābhidhānāt /
nahyārtābyāsādanārto bhavatīti bhāvaḥ

13.40

1.3.11.40.
jyotirdarśanāt /
atra hi jyotiḥśabdasya tejasi mukhyatvāt, brahmaṇi jaghanyatvāt, prakaraṇācca śruterbalīyastvāt, pūrvavacchutisaṃkocasya cātrābhāvāt, pratyuta brahmajyotiḥpakṣe ktvāśruteḥ pūrvakālārthāyāḥ pīḍanāprasaṅgāt, samutthānaśruteśca teja eva jyotiḥ /
tathāhi-samutthanāmudgamanamucyate, na tu vivekavijñānam /
udgamanaṃ ca tejaḥpakṣe 'rcirādimārgeṇopapadyate /
ādityaścārcirādyapekṣayā paraṃ jyotirbhavatīti tadupasaṃpadya tasya samīpe bhūtvā svena rūpeṇābhiniṣpadyate, kāryabrahmalokaprāptau krameṇa mucyate /
brahmajyotiḥpakṣe tu brahma bhūtvā kā parā svarūpaniṣpattiḥ /
naca dehādiviviktabrahmasvarūpasākṣātkāro vṛttirūpo 'bhiniṣpattiḥ /
sā hi brahmabhūyātprācīnā na tu parācīnā /
seyamupasaṃpadyeti ktvāśruteḥ pīḍā /
tasmāttisṛbhiḥ śrutibhiḥ prakaraṇabādhanātteja evātra jyotiriti prāptam /
evaṃ prāpte 'bhidhīyate- #parameva brahma jyotiḥ-śabdam /
kasmāt /
darśanāt /
tasya hīha prakaraṇe anuvṛttirdṛśyate# /
yatkhalu pratijñāyate, yacca madhye parāmṛśyate, yaccopasaṃhriyate, sa eva pradhānaṃ prakaraṇārthaḥ /
tadantaḥpātinastu sarve tadanuguṇatayā netavyāḥ, natu śrutyanurodhamātreṇa prakaraṇādapakraṣṭavyā iti hi lokasthitiḥ /
anyathopāṃśuyājavākye jāmitādoṣopakrame tatpratisādhānopasaṃhāre ca tadantaḥ pātino 'viṣṇurupāṃśu yaṣṭavyaḥ' ityādayo vidhiśrutyanurodhena pṛthagvidhayaḥ prasajyeran /
tatkimidānīṃ 'tisra eva sāhnasyopasadaḥ kāryā dvādaśāhīnasya' iti prakaraṇānurodhātsāmudāyaprasiddhibalalabdhamahargāṇābhidhānaṃ parityajyāhīnaśabdaḥ kathamapyavavavyutpattyā sānnaṃ jyotiṣṭomamabhidhāya tatraiva dvādaśopasattāṃ vidhattām /
sa hi kṛtsnavidhānānna kutaścidapi hīyate kratorityahīnaḥ śakyo vaktum /
maivam /
avayavaprasiddheḥ samudāyaprasiddhirbalīyasīti śrutyā prakaraṇabādhanānna dvādaśopakratomahīnaguṇayukte jyotiṣṭome śaknoti vidhātum /
nāpyato 'pakṛṣṭaṃ sadahargaṇasya vidhatte /
paraprakaraṇe 'nyadharmavidheranyāṭyatvāt /
asaṃbaddhapadavyavāyavicchinnasya prakaraṇasya punaranusaṃdhānakleśāt /
tenānapakṛṣṭenaiva dvādaśāhīnasyetivākyena sāhnasya tisra usapadaḥ kāryā iti vidhiṃ stotuṃ dvādaśāhavihitā dvādaśopasattā tatprakṛtitvena ca sarvāhīneṣu prāptā nivītādivadanūdyate /
tasmādahīnaśrutyā prakaraṇabādhe 'pi na dvādaśāhīnasyeti vākyasya prakaraṇādapakarṣa /
jyotiṣṭomaprakaraṇāmnātasya pūṣādyanumantraṇamantrasya yalliṅgabalātprakaraṇabādhenāpakarṣastadagatyā /
pauṣṇādau ca takarmaṇi tasyārthavattvāt /
iha tvapakṛṣṭasyārcirādimārgopadeśe phalasyopāyamārgapratipādake 'tiviśade 'eṣa saṃprasādaḥ' iti vākyasyāviśadaikadeśamātrapratipādakasya niṣprayojanatvāt /
naca dvadaśāhīnasyetivadyathoktātmadhyānasādhanānuṣṭhānaṃ stotumeṣa saṃprasāda iti vacamarcirādimārgamanuvadatīti yuktam, stutilakṣaṇāyāṃ svābhidheyasaṃsargatātparyaparityāgaprasaṅgāt dvādaśāhīnasyeti tu vākye svārthasaṃsargatātparye prakaraṇavicchedasya prāptānuvadamātrasyā cāprayojanatvamiti stutyarthau lakṣyate /
na caitaddoṣabhayātsamudāyaprasiddhimullaṅghayāvayavaprasiddhimupāśritya sāhnasyaiva dvādaśopasattāṃ vidhātumarhati, tritvadvādaśatvayorvikalpaprasaṅgāt /
naca satyāṃ gatau vikalpo nyāṭyaḥ /
sāhnāhīnapadayośca prakṛtajyotiṣṭomābhidhāyinorānarthakyaprasaṅgāt /
prakaraṇādeva tadavagateḥ /
iha tu svārthasaṃsargatātparye noktadoṣaprasaṅga iti paurvāparyālocanayā prakaraṇānurodhādrūḍhimapi pūrvakālatāmapi parityajya prakaraṇānuguṇyena jyotiḥ paraṃ brahma pratīyate /
yattūktaṃ mumukṣorādityaprāptirabhihiteti /
nāsāvātyantiko mokṣaḥ, kintu kāryabrahmalokaprāptiḥ /
naca kramamuktyabhiprāyaṃ svena rūpeṇābhiniṣpadyata iti vacanam /
nahyetatprakaraṇoktabrahmatattvaviduṣo gatyutkrāntī staḥ /
tathā ca śrutiḥ-'na tasmāt prāṇā utkrāmanti atraiva samavanīyante' iti /
naca taddvāreṇa kramamuktiḥ /
arcirādimārgasya hi kāryabrahmalokaprāpakatvaṃ na tu brahmabhūyahetubhāvaḥ /
jīvasya tu nirūpādhinityaśuddhabuddhabrahmabhāvasākṣātkārahetuke mokṣe kṛtamarcirādimārgeṇa kāryabrahmalokaprāptyā /
atrāpi brahmavidastadupapatteḥ /
tasmānna jyotirādityamupasaṃpadya saṃprasādasya jīvasya svena rūpeṇa pāramārthikena brahmaṇābhiniṣpattirāñjasīti śruteratrāpi kleśaḥ /
apica paraṃ jyotiḥ sa uttamapuruṣa itihaivopariṣṭādviśeṣaṇāttejaso vyāvartya puruṣaviṣayatvenāvasthāpanājjyotiḥpadasya, parameva brahma jyotiḥ na tu teja iti siddham

13.41

1.3.12.41.
#ākāśor'thāntaratvādivyapadeśāt# /
yadyapi 'ākāśastalliṅgāt' ityatra brahmaliṅgadarśanādākāśaḥ paramātmeti vyutpāditaṃ, tathāpi tadvadatra paramātmaliṅgadarśanābhāvānnāmarūpanirmahaṇasya bhūtākāśe 'pyavakāśadānenopapatterakasmānna rūḍhiparityāgasyāyogāt, nāmarūpe antarā brahmeti ca nākāśasya nāmarūpayornirvahiturantarālatvamāha, api tu brahmaṇaḥ, tena bhūtākāśo nāmarūpayornirvahitā /
brahma caitayorantarālaṃ madhyaṃ sāramiti yāvat /
na tu nirvoḍaiva brahma, antarālaṃ vā nirvāḍhṛ /
tasmātprasiddherbhūtākāśo na tu brahmeti prāptam /
evaṃ prāpta ucyate-paramevākāśaṃ brahma, #kasmāt, arthāntaratvādivyapadeśāt# /
nāmarūpamātranirvāhakamihākāśamucyate /
bhūtākāśaṃ ca vikāratvena nāmarūpāntaḥpāti sat kathamātmānamudvahet /
nahi suśikṣito 'pi vijñānī svena skandhenātmānaṃ voḍhumutsahate /
naca nāmarūpaśrutiraviśeṣataḥ pravṛttā bhūtākāśavarjaṃ nāmarūpāntare saṃkocayituṃ sati saṃbhave yujyate /
naca nirvāhakatvaṃ niraṅkuśamavagataṃ brahmaliṅgaṃ kathañcitkleśena paratantre netumucitam 'anena jīvenātmanānupraviśya nāmarūpe vyākaravāṇi' iti ca sraṣṭṛtvamatisphuṭaṃ brahmaliṅgamatra pratīyate /
brahmarūpatayā ca jīvasya vyākartṛtve brahmaṇa eva vyākartṛtvamuktam /
evaṃ ca nirvahiturevanātarālatopapatteranyo nirvahitānyaccāntarālamityarthabhedakalpanāpi na yuktā /
tathā ca te nāmarūpe yadantaretyayamarthāntaravyapadeśa upapanno bhavatyākāśasya /
tasmādarthāntaravyapadeśāt, tathā 'tadbrahma tadamṛtam' iti vyapadeśādbrahmaivākāśamiti siddham

13.42

1.3.13.42.
#suṣuptyutkrāntyorbhedena# /
'ādimadhyāvasāneṣu saṃsāripratipādanāt /
tatpare granthasaṃdarbhe sarvaṃ tatraiva yojyate //
' saṃsāryeva tāvadātmāhaṅkārāspadaprāṇādiparītaḥ sarvajanasiddhaḥ /
tameva ca 'yo 'yaṃ vijñānamayaḥ prāṇeṣu' ityādiśrutisaṃdarbha ādimadhyāvasāneṣvāmṛśatīti tadanuvādaparo bhavitumarhati /
evaṃ ca saṃsāryātmaiva kiñcidapekṣya mahān, saṃsārasya cānāditvenānāditvādaja ucyate, na tu tadatiriktaḥ kaścidatra nityaśuddhabuddhamuktatvabhāvaḥ pratipādyaḥ /
yattu suṣuptyutkrāntyoḥ prājñenātmanā saṃpariṣvakta iti bhedaṃ manyase, nāsau bhedaḥ kintvayamātmaśabdaḥ svabhāvavacanaḥ, tena suṣuptyutkrāntyavasthāyāṃ viśeṣaviṣayābhāvātsaṃpiṇḍitaprajñeva prājñenātmanā svabhāvenā pariṣvakto na kiñcidvedetyabhede 'pi bhedavadupacāreṇa yojanīyam /
yathāhuḥ-'prājñaḥ saṃpiṇḍitaprajñaḥ' iti /
patyādayaśca śabdāḥ saṃsāriṇyeva kāryakaraṇasaṃghātātmakasya jagato jīvakarmārjitatayā tadbhogyatayā ca yojanīyāḥ /
tasmātsaṃsāryevānūdyate na tu paramātmā pratipadyata iti prāptam /
evaṃ prāpte 'bhidhīyate-'suṣuptyutkrāntyorbhedena vyapadeśādityanuvartate /
ayamabhisaṃdhiḥ-kiṃ saṃsāriṇo 'nyaḥ paramātmā nāsti, tasmātsaṃsāryātmaparaṃ 'yo 'yaṃ vijñānamayaḥ prāṇeṣu' iti vākyam, āhosvidiha saṃsārivyatirekeṇa paramātmano 'saṃkīrtanātsaṃsāriṇaścādimadhyāvasāneṣvavamarśanātsaṃsāryātmaparaṃ, na tāvatsaṃsāryatiriktasya tasyābhāvaḥ /
tatpratipādakā hi śataśa āgamāḥ 'īkṣaternāśabdam' 'gatisāmānyāt' ityādibiḥ sūtrasaṃdarbhairupapāditāḥ /
na cātrāpi saṃsāryatiriktaparamātmasaṃkīrtanābhāvaḥ, suṣuptyutkrāntyestatsaṃkīrtanāt /
naca prājñasya paramātmano jīvādbhedena saṃkīrtanaṃ sati saṃbhave rāhoḥ śira itivadaupacārikaṃ yuktam /
naca prājñaśabdaḥ prajñāprakarṣaśālini nirūḍhavṛttiḥ kathañcidajñaviṣayo vyākhyātumucitaḥ /
naca prajñāprakarṣo 'saṃkucadvṛttirviditasamastaveditavyātsarvavido 'nyatra saṃbhavati /
na cetthaṃbhūto jīvātmā /
tasmātsuṣuptyutkrāntyorbhedena jīvātprājñasya paramātmano vyapadeśāt 'yo 'yaṃ vijñānamayaḥ' ityādinā jīvātmānaṃ lokasiddhamanūdya tasya paramātmabhāvo 'nanadhigataḥ pratipādyate /
naca jīvātmanuvādamātraparāṇyetāni vacāṃsi /
anadhigatārthāvabodhanaparaṃ hi śābdaṃ pramāṇaṃ, na tvanuvādamātraniṣṭhaṃ bhavitumarhati /
ata eva ca saṃsāriṇaḥ paramātmabhāvavidhānāyādimadhyāvasāneṣvanupādyatayāvamarśa upapadyate /
evaṃ ca mahattvaṃ cājatvaṃ ca sarvagatasya nityasyātmanaḥ saṃbhavānnāpekṣikaṃ kalpayiṣyate /
#yastu madhye buddhāntādyavasthopanyāsāditi# /
nānenāvasthāvattvaṃ vivakṣyate /
api tvavasthānāmupajanāpāyadharmakatvena tadatiriktamavasthārahitaṃ paramātmānaṃ vivakṣati, uparitanavākyasaṃdarbhālocanāditi

13.43

1.3.13.43.
#patyādiśabdebyaḥ /
sarvasya vaśī# /
vaśaḥ sāmarthyaṃ sarvasya jagataḥ prabhavatyayam, vyūhāvasthānasamartha iti /
ata eva sarvasyeśānaḥ, sāmarthyena hyayamuktena sarvasyeṣṭe, tadicchānuvidhānājjagataḥ /
ata eva sarvasyādhipatiḥ sarvasya niyantā /
antaryāmīti yāvat /
kiñca sa evaṃbhūto hyadyantarjyotiḥ puruṣo vijñānamayo na sādhunā karmaṇā bhūyānutkṛṣṭo bhavatītyevamādyāḥ śrutayo 'saṃsāriṇaṃ paramātmānameva pratipādayanti /
tasmājjīvātmānaṃ mānāntarasiddhamanūdya tasya brahmabhāvapratipādanaparo 'yo 'yaṃ vijñānamayaḥ' ityādivākyasaṃdarbha iti siddham

13.3

iti śrīmadvācaspatimiśraviracitaśārīrakabhagavatpādabhāṣyavibhāge bhāmatyāṃ prathamasyādhyāyasya tṛtīyaḥ pādaḥ

Original text: Bhāmati a commentary on Śaṃkara's Brahmasūtrabhāṣya · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc