ભામતિ · અધ્યાય 14

#ઇતિ પ્રથમાધ્યાયસ્ય જ્ઞેયબ્રહ્મપ્રતિપાદકાસ્પષ્ટશ્રુતિસમન્વયાખ્યસ્તૃતીયઃ પાજઃ#
#પ્રથમાધ્યાયે ચતુર્થઃ પાદઃ# ।
1.4.1.1.
#આનુમાનિકમપ્યેકેષામિતિચેન્ન શારીરરૂપકવિન્યસ્તગૃહીતેર્દર્શયતિ ચ# ।
સ્યાદેતત્ ।
બ્રહ્મજીજ્ઞાસાં પ્રતિજ્ઞાય બ્રહ્મણો લક્ષણમુક્તમ્-ઽજન્માદ્યસ્ય યતઃઽ ઇતિ ।
તચ્ચેદં લક્ષણં ન પ્રધાનાદૌ ગતં, યેન વ્યભિચારાદલક્ષણં સ્યાત્, કિન્તુ બ્રહ્મણ્યેવેતિ ઽઈક્ષતેર્નાશબ્દમ્ઽ ઇતિ પ્રતિપાદિતમ્ ।
ગતિસામાન્યં ચ વેદાન્તવાક્યાનાં બ્રહ્મકરણવાદં પ્રતિ વિદ્યતે, ન પ્રધાનકારણવાદં પ્રતીતિ પ્રપઞ્ચિતમધસ્તતેન સૂત્રસંદર્ભેણ ।
તત્કિમવશિષ્યતે તદર્થમુત્તરઃ સંદર્ભ આરભ્યતે ।
નચ ઽમહતઃ પરમવ્યક્તમ્ઽ ઇત્યાદીનાં પ્રધાને સમન્વયે ઽપિ વ્યભાચિરઃ ।
નહ્યેતે પ્રધાનકારણત્વં જગત આહુઃ, અપિતુ પ્રધાનસદ્ભાવમાત્રમ્ ।
નચ તત્સદ્ભાવમાત્રેણ ઽજન્માદ્યસ્ય યતઃઽ ઇતિ બ્રહ્મલક્ષણસ્ય કિઞ્ચિદ્ધીયતે ।
તસ્માદનર્થક ઉત્તરઃ સંદર્ભ ઇત્યત આહ- #બ્રહ્મજિજ્ઞાસાં પ્રતિજ્ઞાયેતિ# ।
ન પ્રધાનસદ્ભાવમાત્રં પ્રતિપાદયન્તિ ઽમહતઃ પરમવ્યક્તમ્ઽ ઽઅજામેકામ્ઽ ઇત્યાદયઃ, કિન્તુ જગત્કારણં પ્રધાનમિતિ ।
ઽમહતઃ પરમ્ઽ ઇત્યત્ર હિ પરશબ્દો ઽવિપ્રકૃષ્ટપૂર્વકાલત્વમાહ ।
તથા ચ કારણત્વમ્ ।
ઽઅજામેકામ્ઽ ઇત્યાદીનાં તુ કારણત્વાભિધાનમતિસ્ફુટમ્ ।
એવં ચ લક્ષણવ્યભિચારાદવ્યભિચારાય યુક્ત ઉત્તરસંદર્ભારમ્ભ ઇતિ ।
પૂર્વપક્ષયતિ- #તત્ર ય એવેતિ# ।
સાંખ્યપ્રવાદરૂઢિમાહ- #તત્રાવ્યક્તમિતિ# ।
સાંખ્યસ્મૃતિપ્રસિદ્ધેર્ન કેવલં રૂઢિઃ, અવયવપ્રસિદ્ધ્યાપ્યયમેવાર્થો ઽવગમ્યત ઇત્યાહ- #ન વ્યક્તમિતિ# ।
શાન્યઘોરમૂઢશબ્દાદિહીનત્વાચ્ચેતિ ।
શ્રુતિરુક્તા ।
સ્મૃતિશ્ચ સાંખીયા ।
ન્યાયશ્ચ-ઽભેદાનાં પરિમાણાત્સમન્વયાચ્છક્તિતઃ પ્રવૃત્તેશ્ચ ।
કારણકાર્યવિભાગાદવિભાગાદ્વૈશ્વરૂપ્યસ્ય ॥
કારણમસ્ત્યવ્યક્તમ્ઽ ઇતિ ।
નચ ઽમહતઃ પરમવ્યક્તમ્ઽ ઇતિ પ્રકરણપરિશેષાભ્યામવ્યક્તપદં શરીરગોચરમ્ ।
શરીરસ્ય શાન્તઘોરમૂઢપશબ્દાદ્યાત્મકત્વેનાવ્યક્તત્વાનુપપત્તેઃ ।
તસ્માત્પ્રધાનમેવાવ્યક્તમુચ્યત ઇતિ પ્રાપ્તે, ઉચ્યતે- #નૈતદેવમ્ ।
ન હ્યેતત્કાઠકં વાક્યમિતિ# ।
લૌકિકી હિ પ્રસિદ્ધી રૂઢિર્વેદાર્થનિર્ણયે નિમિત્તં, તદુપાયત્વાત્ ।
યથાહુઃ-ઽય એવ લૌકિકાઃ શબ્દાસ્ત એવ વૈદિકાસ્ત એવ ચૈષામર્થાઃઽ ઇતિ ।
નતુ પરીક્ષકાણાં પારિભાષિકી, પૌરુષેયી હિ સા ન વેદાર્થનિર્ણયનિબન્ધનસિદ્ધૌ(યનિમિત્તં પો?) ષધાદિપ્રસિદ્ધિવત્ ।
તસ્માદ્રૂઢિતસ્તાવન્ન પ્રધાનં પ્રતીયતે ।
યોગસ્ત્વન્યત્રાપિ તુલ્યઃ ।
તદેવમવ્યક્તશ્રુતાવન્યથાસિદ્ધાયાં પ્રકરણપરિશેષાભ્યાં શરીરગોચરો ઽયમવ્યક્તશબ્દઃ ।
યથા ચાસ્ય તદ્ગોચરત્વમુપપદ્યતે તથાગ્રે દર્શયિષ્યતિ ।
તેષુ શરીરાદિષુ મધ્યે વિષયાંસ્તદ્ગેચરાન્ વિદ્ધિ ।
યથાશ્વો ઽધ્વાનમાલમ્બ્ય ચલત્યેવમિન્દ્રિયહયાઃ સ્વગોચરમાલમ્બ્યેતિ ।
આત્મા ભોક્તેત્યાહુર્મનીષિણઃ ।
કથમ્, ઇન્દ્રિયમનોયુક્તં યોગો યથા ભવતિ ।
ઇન્દ્રિયાર્થમનઃ સંનિકર્ષેણ હ્યત્મા ગન્ધાદીનાં ભોક્તા ।
પ્રધાસ્યાકાઙ્ક્ષાવતો વચનં પ્રકરણમિતિ ગન્તવ્યં વિષ્ણોઃ પરમં પદં પ્રધાનમિતિ તદાકાઙ્ક્ષામવતારયતિ- #તૈશ્ચેન્દ્રિયાદિભિરસંયતૈરિતિ# ।
અસંયમાભિધાનં વ્યતિરેકમુખેન સંયમવદાતીકરણમ્ ।
પરશબ્દઃ શ્રેષ્ઠવચનઃ ।
નન્વાન્તરત્વેન યદિ શ્રેષ્ઠત્વં તદેન્દ્રિયાણામેવ બાહ્યેભ્યો ગન્ધાહિભ્યઃ શ્રેષ્ઠત્વં સ્યાદિત્યત આહ- #અર્થા યે શબ્દાદય ઇતિ# ।
નાન્તરત્વેન શ્રેષ્ઠત્વમપિ તુ પ્રધાનતયા, તચ્ચ વિવક્ષાધીનં, ગ્રહેભ્યશ્ચેન્દ્રિયેભ્યો ઽતિગ્રહયાર્થાનાં પ્રધાન્યં શ્રુત્યા વિવક્ષિતમિતીન્દ્રિયેભ્યોર્ઽથાનાં પ્રાધાન્યાત્પરત્વં ભવતિ ।
ઘ્રાણજિહ્વાવાક્ચક્ષુઃ શ્રોત્રમનોહસ્તત્વચો હિ ઇન્દ્રિયાણિ શ્રુત્યાષ્ટૌ ગ્રહા ઉક્તાઃ ।
ગૃહ્ણન્તિ વશીકુર્વન્તિ ખલ્વેતાનિ પુરુષપશુમિતિ ।
ન ચૈતનિ સ્વરૂપવતો વશીકર્તુમીશતે, યાવદસ્મૈ પુરુષશવે ગન્ધરસનામરૂપશબ્દકામકર્મસ્પર્શાન્નોપહરન્તિ ।
અત એવ ગન્ધાદયો ઽષ્ટાવતિગ્રહાઃ, તદુપહારેણ ગ્રહાણાં ગ્રહત્વોપપત્તેઃ ।
તદિદમુક્તમ્- #ઇન્દ્રિયાણાં ગ્રહણં વિષયાણામતિગ્રહત્વમિતિ શ્રુતિપ્રસિદ્ધેરિતિ# ।
ગ્રહત્વેનેન્દ્રિયૈઃ સામ્યે ઽપિ મનસઃ સ્વગતેન વિશેષેણાર્થેભ્યઃ પરત્વમાહ #-વિષયેબ્યશ્ચ મનસઃ પરત્વમિતિ# ।
કસ્માત્પુમાન્ રથિત્વેનોપક્ષિપ્તો ગૃહ્યત ઇત્યત આહ- #આત્મશબ્દાદિતિ# ।
તત્પ્રત્યભિજ્ઞાનાદિત્યર્થઃ ।
શ્રેષ્ઠત્વે હેતુમાહ- #ભોક્તુશ્ચેતિ# ।
તદનેન જીવાત્મા સ્વામિતયા મહાનુક્તઃ ।
અથવા શ્રુતિસ્મૃતિભ્યાં હૈરણ્યગર્ભી બુદ્ધિરાત્મશબ્દેનોચ્યત ઇત્યાહ #-અથવેતિ ।
પૂરિતિ# ।
ભોગ્યજાતસ્ય બુદ્ધિરધિકરણમિતિ બુદ્ધિઃ પૂઃ ।
તદેવં સર્વાસાં બુદ્ધીનાં પ્રથમજહિરણ્યગર્ભબુદ્ધ્યેકનીડતયા હિરણ્યગર્ભબુદ્ધેર્મહત્ત્વં ચાપનાદા(ચોપનાદાના?)ત્મત્વં ચ ।
અત એવ બુદ્ધિમાત્રાત્પૃથક્કરણમુપપન્નમ્ ।
નન્વેતસ્મિન્પક્ષે હિરણ્યગર્ભબુદ્ધેરાત્મત્વાન્ન રથિત આત્મનો ભોક્તુરત્રોપાદાનમિતિ ન રથમાત્રં પરિશિષ્યતે ઽપિ તુ રથવાનપીત્યત આહ- #એતસ્મિંસ્તુ પક્ષ ઇતિ# ।
યથા હિ સમારોપિતં પ્રતિબિમ્બં બિમ્બાન્ન વસ્તુતો ભિદ્યતે તથા ન પરમાત્મનો વિજ્ઞાનાત્મા વસ્તુતો ભિદ્યત ઇતિ પરમાત્મૈવ રથવાનિહોપાત્તસ્તેન રથમાત્રં પરિસિષ્ટમિતિ ।
અથ રથાદિરૂપકકલ્પનાયાઃ શરીરાદિષુ કિં પ્રયોજનમિત્યત આહ #-શરીરેન્દ્રિયમનોબુદ્ધિવિષયવદેનાસંયુક્તસ્ય હીતિ# ।
વેદના સુખાદ્યનુભાવઃ ।
પ્રત્યર્થમઞ્ચતીતિ પ્રત્યગાત્મેહ જીવો ઽભિમતસ્તસ્ય બ્રહ્માવગતિઃ ।
નચ જીવસ્ય બ્રહ્મત્વં માનાન્તરસિદ્ધં, યેનાત્ર નાગમો ઽપેક્ષ્યેત્યાહ- #તથાચેતિ# ।
વાગિતિ છાન્દસો દ્વિતીયાલોપઃ ।
શેષમતિરોહિતાર્થમ્

1.4.1.2.
પૂર્વપક્ષિણો ઽનુશયબીજનિરાકરણપરં સૂત્રમ્-સૂક્ષ્મં તુ તદર્હત્વાત્ ।
પ્રકૃતેર્વિકારણામનન્યત્વાત્પ્રકૃતેરવ્યક્તત્વં વિકાર ઉપચર્યતે ।
યથા ઽગોભિઃ શ્રીમિતઽ ઇતિ ગૌશબ્દસ્તાદ્વિકારે પયસિ ।
અવ્યક્તાત્કારણાત્ વિકારણામનન્યત્વેનાવ્યક્તશબ્દાર્હત્વે પ્રમાણમાહ- #તથાચ શ્રુતિરિતિ# ।
અવ્યાકૃતમવ્યક્તમિત્યનર્થાન્તરમ્ ।
નન્વેવં સતિ પ્રધાનમેવાબ્યુપેતં ભવતિ, સુખદુઃખમોહાત્મકં હિ જગદેવંભૂતાદેવ કારણાદ્ભવિતુમર્હતિ, કારણાત્મકત્વાત્કાર્યસ્ય ।
યચ્ચ તસ્ય સુખાત્મકત્વં તત્સત્ત્વમ્ ।
યચ્ચ તસ્ય દુઃખાત્મકત્વં તદ્ગજઃ ।
યચ્ચ તસ્ય મોહાત્મકત્વં તત્તમઃ ।
તથા ચાવ્યક્તં પધાનમેવાભ્યુપેતમિતિ

1.4.1.3.
શઙ્કાનિરાકરણાર્થં સૂત્રમ્- #તદધીનત્વાદર્થવત્# ।
પ્રધાનં હિ સાંખ્યાનાં સેશ્વરાણામનીશ્વરાણાં વેશ્વરાત્ ક્ષેત્રજ્ઞેભ્યો વા વસ્તુતો ભિન્નં શક્યં નિર્વક્તુમ્ ।
બ્રહ્મણસ્ત્વિયમવિદ્યા શક્તિર્માયાદિશબ્દવાચ્યા ન શક્યા તત્ત્વેનાન્યત્વેન વા નિર્વક્તુમ્ ।
ઇદમેવાસ્યા અવ્યક્તત્વં યદનિર્વાચ્યત્વં નામ ।
સો ઽયમવ્યાકૃતવાદસ્ય પ્રધાનવાદાદ્ભેદઃ ।
અવિદ્યાશક્તેશ્ચેશ્વરાધીનત્વં, તદાશ્રયત્વાત્ ।
નચ દ્રવ્યમાત્રમશક્તં કાર્યાયાલમિતિ શક્તેરર્થવત્ત્વમ્ ।
તદિદમુક્તમ્- #અર્થવદિતિ# ।
સ્યાદેતત્ ।
યદિ બ્રહ્મણો ઽવિદ્યાશક્ત્યા સંસારઃ પ્રતીયતે હન્ત મુક્તાનામપિ પુનરુત્પાદપ્રસઙ્ગઃ, તસ્યાઃ પ્રધાનવત્તાદવસ્થ્યાત્ ।
તદ્વિનાશે વા સમસ્તસંસારોચ્છેદઃ તન્મૂલવિદ્યાશક્તેઃ સમુચ્છેદાદિત્યત આહ- #મુક્તાનાં ચ પુનઃ# ।
બન્ધસ્ય અનુત્પત્તિઃ ।
#કુતઃ ।
વિદ્યયા તસ્યા બીજશક્તેર્દાહાત્# ।
અયમભિસંધિઃ-ન વયં પ્રધાનવદવિદ્યાં સર્વજીવેષ્વેકામાચક્ષ્મહે, યૈનેવમુપાલમેમહિ, કિન્ત્વિયં પ્રતિજીવં ભિદ્યતે ।
તેન યસ્યૈવ જીવસ્ય વિદ્યોત્પન્ના તસ્યૈવાવિદ્યાપનીયતે ન જીવાન્તરસ્ય, ભિન્નાધિકરણયોર્વિદ્યાવિદ્યયોરવિરોધાત્, તત્કુતઃ સમસ્તસંસારોચ્છેદપ્રસઙ્ગઃ ।
પધાનવાદિનાં ત્વેષ દોષઃ ।
પ્રધાનસ્યૈકત્વેન તદુચ્છેદે સર્વોચ્છેદો ઽનુચ્છેદે વા ન કસ્યચિદિત્યનિર્મોક્ષપ્રસઙ્ગઃ. પ્રધાનભેદે ઽપિ ચૈતદવિવેકખ્યાતિલક્ષણાવિદ્યાસદસત્ત્વનિબન્ધનૌ બન્ધમોક્ષૌ, તર્હિ કૃતં પ્રધાનેન, અવિદ્યાસદસદ્ભાવાભ્યામેવ તદુપપત્તેઃ ।
ન ચાવિદ્યોપાધિભેદાધીનો જીવભેદો જીવભેદાધીનશ્ચાવિદ્યોપાધિભેદ ઇતિ પરસ્પરાશ્રયાદુભયાસિદ્ધિરિતિ સાંપ્રતમ્ ।
અનાદિત્વાદ્બીજાઙ્કુરવદુભયસિદ્ધેઃ ।
અવિદ્યાત્વમાત્રેણ ચૈકત્વોપચારો ઽવ્યક્તમિતિ ચાવ્યાકૃતમિતિ ચેતિ ।
નન્વેવમવિદ્યૈવ જગદ્બીજમિતિ કૃતમીશ્વરેણેત્યત આહ- #પરમેશ્વરાશ્રયેતિ# ।
નહ્યચેતનં ચૈતનાનધિષ્ઠિતં કાર્યાય પર્યાપ્તમિતિ સ્વકાર્યં કર્તું પરમેશ્વરં નિમિત્તતયોપાદાનતયા વાશ્રયતે, પ્રપઞ્ચવિભ્રમસ્ય હીશ્વરાધિષ્ઠાનત્વમહિવિભ્રમસ્યેવ રજ્જ્વધિષ્ઠાનત્વમ્, તેન યથાહિવિભ્રમો રજ્જૂપાદાન એવં પ્રપઞ્ચવિભ્રમ ઈશ્વરોપાદાનઃ, તસ્માજ્જીવાધિકરણાપ્યવિદ્યા નિમિત્તતયા વિષયતયા ચેશ્વરમાશ્રયત ઇતીશ્વરાશ્રયેત્યુચ્યતે, ન ત્વાધારતયા, વિદ્યાસ્વભાવે બ્રહ્મણિ તદનુપપત્તેરિતિ ।
અત એવાહ- #યસ્યાં સ્વરૂપપ્રતિબોધરહિતાઃ શેરતે સંસારિણો જીવા ઇતિ# ।
યસ્યામવિદ્યાયાં સત્યાં શરતે જીવાઃ ।
જીવાનાં સ્વરૂપં વાસ્તવં બ્રહ્મ, તદ્બોધરહિતાઃ શેરત ઇતિ લય ઉક્તઃ ।
સંસારિણ ઇતિ વિક્ષેપ ઉક્તઃ ।
#અવ્યક્તાધીનત્વાજ્જીવભાવસ્યેતિ# ।
યદ્યપિ જીવાવ્યક્તયોરનાદિત્વેનાનિયતં પૌર્વાપર્યં તથાપ્યવ્યક્તસ્ય પૂર્વત્વં વિવક્ષિત્વૈતદુક્તમ્ ।
#સત્યપિ શરીરવદિન્દ્રિયાદીનામિતિ# ।
ગૌબલીવર્દપદવેતદ્દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
આચાર્યદેશીયમતમાહ #-અન્યે ત્વિતિ# ।
એતદ્દૂષયતિ- #તૈસ્ત્વિતિ# ।
પ્રકરણપારિશેષ્યયોરુભયત્ર તુલ્યત્વાન્નૈકગ્રહણનિયમહેતુરસ્તિ ।
શઙ્કતે #-આમ્નાત્યાર્થમિતિ# ।
અવ્યક્તપદમેવ સ્થૂલશરીરવ્યાવૃત્તિહેતુર્વ્યક્તત્વાત્તસ્યેતિ શઙ્કાર્થઃ ।
નિરાકરોતિ-ન ।
#એકવાક્યતાધીનત્વાદિતિ# ।
પ્રકૃતહાન્યપ્રકૃતપ્રક્રિયાપ્રસઙ્ગેનૈકવાક્યત્વે સંભવતિ ન વાક્યભેદો યુજ્યતે ।
ન ચાકાહ્ક્ષાં વિનૈકવાક્યત્વમ્, ઉભયં ચ પ્રકૃતમિત્યુભયં ગ્રાહ્યત્વેનેહાકાઙ્ક્ષિતમિત્યેકાભિધાયકમપિ પદં શરીરદ્વપરમ્ ।
નચ મુખ્યયા વૃત્ત્યાતત્પરમિત્યૌપચારિકતં ન ભવતિ ।
યથોપહન્તૃમાત્રનિરાકાહ્ક્ષાયાં કકપદં પ્રયુજ્યમાનં શ્વાદિસર્વહન્તૃપદં વિજ્ઞાયતે ।
યથાહુઃ ઽકાકેભ્યો રક્ષ્યતામન્નમિતિ બાલે ઽપિ નોદિતઃ ।
ઉપઘાતપ્રધાનત્વાન્ન શ્વાદિભ્યો ન રક્ષતિ ॥
ઽ ઇતિ ।
નનુ ન શરીરદ્વયસ્યાત્રાકાહ્ક્ષા ।
કિન્તુ દુઃશોધત્વાત્સૂક્ષ્મસ્યૈવ શરીરસ્ય, નતુ ષાટ્કૌશિકસ્ય સ્થૂલસ્યષ એતદ્ધિ દૃષ્ટબીભત્સતયા સુકરં વૈરાગ્યવિષયત્વેન શોધયિતુમિત્યત આહ- #ન ચૈવં#
#મન્તવ્યમિતિ# ।
વિષ્ણોઃ પરમં પદમવગમયિતું પરં પરમત્ર પ્રતિપાદ્યત્વેન પ્રસ્તુતં ન તુ વૈરાગ્યાય શોધનમિત્યર્થઃ ।
અલં વા વિવાદેન, ભવતુ સૂક્ષ્મમેવ શરીરં પરિશોધ્યં, તથાપિ ન સાંખ્યાભિમતમત્ર પ્રધાનં પરમિત્યભ્યુપેત્યાહ- #સર્વથાપિ ત્વિતિ#

1.4.1.4.
#જ્ઞેયત્વાવચનાચ્ચ# ।
ઇતો ઽપિ નાયમવ્યક્તશબ્દઃ સાંખ્યાભિમતપ્રધાનપરઃ ।
સાંખ્યૈઃ ખલુ પ્રધાનાદ્વિવેકેન પુરુષં નિઃશ્રેયસાય જ્ઞાતું વા વિભૂત્યૈ વા પ્રધાનં જ્ઞેયત્વેનોપક્ષિપ્યતે ।
ન ચેહ જાનીયાદિતિ ચોપાસીતેતિ વા વિધિવિભક્તિશ્રુતિરસ્તિ, અપિ ત્વવ્યક્તપદમાત્રમ્ ।
ન ચૈતાવતા સાંખ્યસ્મૃતિપ્રત્યભિજ્ઞાનં ભવતીતિ ભાવઃ

1.4.1.5.
જ્ઞેયત્વાવચનસ્યાસિદ્ધિમાશઙ્ક્ય તત્સિદ્ધિપ્રદર્શનાર્થં સૂત્રમ્- #વદતીતિ ચેન્ન પ્રાજ્ઞો હિ પ્રકરણાત્# ।
નિગદવ્યાખ્યાતમસ્ય ભાષ્યમ્

1.4.1.6.
#ત્રયાણામેવ ચૈવમુપન્યાસઃ પ્રશ્નશ્ચ# ।
વરપ્રદાનોપક્રમા હિ મૃત્યુનચિકેતઃ સંવાદવાક્યપ્રવૃત્તિરામાપ્તેઃ કઠવલ્લીનાં લક્ષ્યતે ।
મૃત્યુઃ કિલ ન ચિકેતસે કુપિતેન પિત્રા પ્રહિતાય તુષ્ટસ્ત્રીન્વરાન્ પ્રદદૌ ।
નચિકેતાસ્તુ પથમેન વરેણ પિતુઃ સૌમનસ્યં વવ્રે, દ્વિતીયેનાગ્નિવિદ્યામ્, તૃતીયેનાત્મવિદ્યામ્ ।
ઽવરણામેષ વરસ્તૃતીયઃઽ ઇતિ વચનાત્ ।
નનુ તત્ર વરપ્રદાને પ્રધાનગોચરે સ્તઃ પ્રશ્નપર્તિવચને ।
તસ્માત્કઠવલ્લીષ્વગ્નિજીવપરમાત્મપરૈવ વાક્યપ્રવૃત્તિર્ન ત્વનુપક્રાન્તપ્રધાનપરા ભવિતુમર્હતીત્યાહ- #ઇતશ્ચ ન પ્રધાનસ્યાવ્યક્તશબ્દવાચ્યત્વમિતિ# ।
ઽહન્તઃ ત ઇદં પ્રવક્ષ્યામિ ગુહ્યં બ્રહ્મ સનાતનમ્ઽ ઇત્યનેન વ્યવહિતં જીવવિષયં ઽયથા તુ મરણં પ્રાપ્યાત્મા ભવતિ ગૌતમઽ ઇત્યાદિપ્રતિવચનમિતિ યોજના ।
અત્રાહ ચોદકઃ-કિં જીવપરમાત્મનોરેક એવ પ્રશ્નઃ, કિં વાન્યો જીવસ્ય ઽયેયં પ્રેતેઽ મનુષ્ય ઇતિ પ્રશાન્તઃ, અન્યશ્ચ પરમાત્મનઃ ઽઅન્યત્ર ધર્માત્ઽ ઇત્યાદિઃ ।
એકત્વે સૂત્રવિરોધસ્ત્રયાણમિતિ ।
ભેદે તુ સૌમનસ્યાવાપ્ત્યગ્ન્યાત્મજ્ઞાનવિષયવરત્રયપ્રદાનાનન્તભાવો ઽન્યત્ર ધર્માદિત્યાદેઃ પ્રશ્નસ્ય ।
તુરીયવરાન્તરકલ્પનાયાં વા તૃતીય ઇતિ શ્રુતિબાધપ્રસઙ્ગઃ ।
વરપ્રદાનાનન્તર્ભાવે પ્રશ્નસ્ય તદ્વત્ પ્રધાનાખ્યાનમપ્યનન્તર્ભૂતં વરપ્રદાને ઽસ્તુ ઽમહતઃ પરમવ્યક્તઽમિત્યાક્ષેપઃ ।
પરિહરતિ- #અત્રોચ્યતે, નૈવં વયમિહેતિ# ।
વસ્તુતો જીવપરમાત્મનોરભેદાત્પ્રષ્ટવ્યાભેદેનૈક એવ પ્રશ્નઃ ।
અત એવ પ્રતિવચનમપ્યેકમ્ ।
સૂત્રં ત્વવાસ્તભેદાભિપ્રાયમ્ ।
વાસ્તવશ્ચ જીવપરમાત્મનોરભેદસ્તત્ર તત્ર શ્રુત્યુપન્યાસેન ભગવતા ભાષ્યકારેણ દર્શિતઃ ।
તથા જીવવિષયસ્યાસ્તિત્વનાસ્તિત્વપ્રશ્નસ્યેત્યાદિ ।
ઽયેયં પ્રેતેઽ ઇતિ હિ નચિકેતસઃ પ્રશ્નમુપશ્રુત્ય તત્તત્કામવિષયમલોભં ચાસ્ય પ્રતીત્ય મૃત્યુઃ ઽવિદ્યાભીપ્સિનં નચિકેતસં મન્યેઽ ઇત્યાદિના નચિકેતસં પ્રશસ્ય પ્રશ્નમપિ તદીયં પ્રશંસન્નસ્મિન્પ્રશ્ને બ્રહ્મૈવોત્તરમુવાચ- #તં દુર્દર્શમિતિ# ।
યદિ પુનર્જીવાત્પ્રાજ્ઞો ભિદ્યેત, જીવગોચરઃ પ્રશ્નઃ, પ્રાજ્ઞગોચરં ચોત્તરમિતિ કિં કેન સંગચ્છેત ।
અપિચ યદ્વિષયં પ્રશ્નમુપશ્રુત્ય મૃત્યુનૈષ પ્રશંસિતો નચિકેતાઃ યદિ તમેવ ભૂયઃ પૃચ્છેત્તદુત્તરે ચાવદધ્યાત્ તતઃ પ્રશંસા દૃષ્ટાર્થા સ્યાત્, પ્રશ્નાન્તરે ત્વસાવસ્થાને પ્રસારિતા સત્યદૃષ્ટાર્થા સ્યાદિત્યાહ- #યત્પ્રશ્નેતિ# ।
યસ્મિન્ પ્રશ્નો યત્પ્રશ્નઃ ।
શેષમતિરોહિતાર્થમ્

1.4.1.7.
#મહદ્વચ્ચ# ।
અનેન સાંખ્યપ્રસિદ્ધેર્વૈદિકપ્રસિદ્ધ્યા વિરોધાન્ન સાંખ્યપ્રસિદ્ધિર્વેદ આદર્તવ્યેત્યુક્તમ્ ।
સાંખ્યાનાં મહત્તત્ત્વં સત્તામાત્રં, પુરુષાર્થક્રિયાક્ષમં સત્તસ્ય ભાવઃ સત્તા તન્માત્રં મહત્તત્ત્વમિતિ ।
યા યા પુરુષાર્થક્રિયા શબ્દાદ્યુપભોગલક્ષણા ચ સત્ત્વપુરુષાન્યતાખ્યાતિલક્ષણા ચ સા સર્વા મહતિ બુદ્ધૌ સમાપ્યત ઇતિ મહત્તત્ત્વં સત્તામાત્રમુચ્યત ઇતિ

1.4.2.8.
#ચમસવદવિશેષાત્# ।
અજાશબ્દો યદ્યપિ છાગાયાં રૂઢસ્તથાપ્યધ્યાત્મવિદ્યાધિકારાન્ન તત્ર કર્તિતુમર્હતિ ।
તસ્માદ્રૂઢેરસંભવાદ્યોગેન વર્તયિતવ્યઃ ।
તત્ર કિં સ્વતન્ત્રં પ્રધાનમનેન મન્ત્રવર્ણેનાનૂદ્યતામુત પારમેશ્વરી માયાશક્તિસ્તેજો ઽબન્નવ્યાક્રિયાકારણમુચ્યતામ્ કિં તાવત્પ્રાપ્તં, પ્રધાનમેવેતિ ।
તથાહિ-યાદૃશં પ્રધાનં સાંખ્યૈઃ સ્મર્યતે તાદૃશમેવાસ્મિન્નન્યૂનાનતિરિક્તં પ્રતીયતે ।
સા હિ પ્રધાનલક્ષણા પ્રકૃતિર્ન જાયત ઇત્યજા ચ એકા ચ લોહિતશુક્લકૃષ્ણા ચ ।
યદ્યપિ લોહિતત્વાદયો વર્ણા ન રજઃપ્રભૃતિષુ સન્તિ, તથાપિ લોહિતં કુસુમ્ભાદિ રઞ્જયતિ,
રજો ઽપિ રઞ્જયતીતિ લોહિતમ્ ।
એવં પ્રસન્નં પાથઃ શુક્લં, સત્ત્વમપિ પ્રસન્નમિતિ શુક્લમ્ ।
એવમાવરકં મેઘાદિ કૃષ્ણં, તમો ઽપ્યાવરકમિતિ કૃષ્ણમ્ ।
પરેણાપિ નાવ્યાકૃતસ્ય સ્વરૂપેણ લોહિતત્વાદિયોગ આસ્થેયઃ, કિન્તુ તત્કાર્યસ્ય તેજો ઽબન્નસ્ય રોહિત્વાદિકારણ ઉપચરણીયમ્ ।
કાર્યસારૂપેણ વા કારણે કલ્પનીયં, તદસ્માકમપિ તુલ્યમ્ ।
ઽઅજો હ્યેકો જુષમાણો ઽનુશેતે જહાત્યેનાં ભુક્તભોગામજો ઽન્યઃઽ ઇતિ ત્વાત્મભેદશ્રવણાત્ સાંખ્યસ્મૃતેરેવાત્ર મન્ત્રવર્ણે પ્રત્યભિજ્ઞાનં ન ત્વવ્યાકૃતપ્રક્રિયાયાઃ ।
તસ્યામૈકાત્મ્યાભ્યુપગમેનાત્મભેદાભાવાત્ ।
તસ્માત્સ્વતન્ત્રં પ્રધાનં નાશબ્દમિતિ પ્રાપ્તમ્ ।
#તેષાં સામ્યાવસ્થાવયવધર્મૈરિતિ# ।
અવયવાઃ પ્રધાનસ્મૈકસ્ય સત્ત્વરજસ્તમાંસિ તેષાં ધર્મા લોહિતત્વાદયસ્તૈરિતિ ।
#પ્રજાસ્ત્રૈગુણ્યાન્વિતા ઇતિ# ।
સુખદુઃખમોહાત્મિકાઃ ।
તથાહિ-મૈત્રદારેષુ નર્મદાયાં મૈત્રસ્ય સુખં, તત્ કસ્ય હેતોઃ, તં પ્રતિ સત્ત્વસ્ય સમુદ્ભવાત્ ।
તથાચ તત્સપત્નીનાં દુઃખં, તત્ કસ્ય હેતોઃ, તાઃ પ્રતિ રજઋસમુદ્ભવાત્, તથા ચૈત્રસ્ય તામવિન્દતો મોહો વિષાદઃ, સ કસ્ય હેતોઃ, તં પ્રતિ તમઃસમુદ્ભવાત્ ।
નર્મદયા ચ સર્વે ભાવા વ્યાખ્યાતાઃ ।
તદિદં ત્રૈગુણ્યાન્વિતત્વં પ્રજાનામ્ ।
અનુશેત ઇતિ વ્યાચષ્ટે- #તામેવાવિદ્યયેતિ# ।
વિષયા હિ શબ્દાદયઃ પ્રકૃતિવિકારસ્ત્રૈગુણ્યેન સુખદુઃખમોહાત્માન ઇન્દ્રિયમનો ઽહઙ્કારપ્રણાલિકયા બુદ્ધિસત્ત્વમુપસંક્રામન્તિ ।
તેન તદ્બુદ્ધિસત્ત્વં પ્રધાનવિકારઃ સુખદુઃખમોહાત્મકં શબ્દાદિરૂપેણ પરિણમતે ।
ચિતિશક્તિસ્ત્વપરિણામિન્યપ્રતિસંક્રમાપિ બુદ્ધિસત્ત્વાદાત્મનો વિવેકબુધ્યમાના બુદ્ધિવૃત્ત્યૈવ વિપર્યાસેનાવિદ્યયા બુદ્ધિસ્થાન્સુખાદીનાત્મન્યભિમન્યમાના સુખાદિમતીવ ભવતિ ।
તદિદમુક્તમ્- #સુખી દુઃખી મૂઢો ઽહમિત્યવિવેકતયા સંસરતિ# ।
એકઃ ।
સત્ત્વપુરુષાન્યતાખ્યાતિસમુન્મૂલિતનિખિલવાસનાવિદ્યાનુબન્ધસ્ત્વન્યો જહાત્યેનાં પ્રકૃતિમ્ ।
તદિદમુક્તમ્- #અન્યઃ પુનરિતિ# ।
ભુક્તભોગામિતિ વ્યાચષ્ટે- #કૃતભોગાપવર્ગામ્# ।
શબ્દાદ્યાપલબ્ધિર્ભોગઃ ।
ગુણપુરુષાન્યતાખ્યાતિરપવર્ગઃ ।
અપવૃજ્યતે હિ તયા પુરુષ ઇતિ ।
એવં પ્રાપ્તે ઽભિધીયતે-ન તાવત્ ઽઅજો હ્યેકો જુષમાણો ઽનુશેતે જહાત્યેનાં ભુક્તભોગમજો ઽન્યઃઽ ઇત્યેતદાત્મભેદપ્રતિપાદનપરમપિ તુ સિદ્ધમાત્મભેદંનૂદ્ય બન્ધમોક્ષૌ પ્રતિપાદયતીતિ ।
સ ચાનૂદિતો ભેદઃ ઽએકો દેવઃ સર્વભૂતેષુ ગૂઢઃ સર્વવ્યાપી સર્વભૂતાન્તરાત્માઽ ઇત્યાદિશ્રુતિભિરાત્મૈકત્વપ્રતિપાદનપરાભિર્વિરોધાત્કલ્પનિકો ઽવતિષ્ઠતે ।
તથાચ ન સાંખ્યપ્રક્રિયાપ્રત્યભિજ્ઞાનમિત્યજાવાક્યં ચમસવાક્યવત્પરિપ્લવમાનં ન સ્વતન્ત્રપ્રધાનનિશ્ચયાય પર્યાપ્તમ્ ।
તદિદમુક્તં સૂત્રકૃતા-ઽચમસવદવિશેષાત્ઽ ઇતિ

1.4.2.9.
ઉત્તરસૂત્રમવતારયિતું શઙ્કતે- #તત્ર ત્વિદં તચ્છિર ઇતિ# ।
સૂત્રમવતારયતિ- #અત્ર બ્રૂમઃ ।
જ્યોતિરુપક્રમા તુ તથા હ્યધીયત એકે# ।
સર્વશાખાપ્રત્યયમેકં બ્રહ્મેતિ સ્થૈતૌ શાખાન્તરોક્તરોહિતાદિગુણયોગિની તેજો ઽબન્નલક્ષણા જરાયુજાણ્ડસ્વેદજદ્ભિજ્જચતુર્વિધભૂતગ્રામપ્રકૃતિભૂતેયમજા પ્રતિપત્તવ્યા, ઽરોહિતશુક્લકૃષ્ણામ્ઽ ઇતિ રોહિતાદિરુપતયા તસ્યા એવ પ્રત્યભિજ્ઞાનાત્ ।
ન તુ સાંખ્યપરિકલ્પિતા પ્રકૃતિઃ ।
તસ્યા અપ્રામાણિકતયા શ્રુતહાન્યશ્રુતકલ્પનાપ્રસઙ્ગાત્, રઞ્જનાદિના ચ રોહિતાદ્યુપચારસ્ય સતિ મુખ્યાર્થસંભવે ઽયોગાત્ ।
તદિદમુક્તમ્- #રોહિતાદીનાં શબ્દાનામિતિ# ।
અજાપદસ્ય ચ સમુદાયપ્રસિદ્ધિપરિત્યાગેન ન જાયત ઇત્યવયવપ્રસિદ્ધ્યાશ્રયણે દોષપ્રસઙ્ગાત્ ।
અત્ર તુ રૂપકક્લપનાયાં સમુદાયપ્રસિદ્ધેરેવાનપેક્ષાયાઃ સ્વીકારાત્ ।
અપિ ચાયમપિ શ્રુતિકલાપો ઽસ્મદ્દર્શનાનુગુણો ન સાંખ્યસ્મૃત્યનુગુણ ઇત્યાહ #-તથેહાપીતિ ।
કિં કારણં બ્રહ્મેત્યુપક્રમ્યેતિ# ।
બ્રહ્મસ્વરૂપં તાવજ્જગત્કારણં ન ભવતિ, વિશુદ્ધત્વાત્તસ્ય ।
યથાહુઃ-ઽપુરુષસ્ય તુ શુદ્ધસ્ય નાશુદ્ધા વિકૃતિર્બવેત્ઽ ઇત્યાશયવતીવ શ્રુતિઃ પૃચ્છતિ ।
કિઙ્કારણમ્ ।
યસ્ય બ્રહ્મણો જગદુત્પત્તિસ્તત્ કિઙ્કારણં બ્રહ્મેત્યર્થઃ ।
તે બ્રહ્મવિદો ધ્યાનયોગેનાત્માનં ગતાઃ પ્રાપ્તા અપશ્યન્નિતિ યોજના ।
#યો યોનિં યોનિમિતિ# ।
અવિદ્યા શક્તિર્યોનિઃ, સા ચ પ્રતિજીવં નાનેત્યુક્તમતો વીપ્સોપપન્ના ।
શેષમતિરોહિતાર્થમ્