Bhagavata Purana · Chapter 12.04

BhP_12.04.001/0 śrī-śuka uvāca
kālas te paramāṇv-ādir dvi-parārdhāvadhir nṛpa /
kathito yuga-mānaṃ ca śṛṇu kalpa-layāv api

catur-yuga-sahasraṃ tu brahmaṇo dinam ucyate /
sa kalpo yatra manavaś caturdaśa viśām-pate

tad-ante pralayas tāvān brāhmī rātrir udāhṛtā /
trayo lokā ime tatra kalpante pralayāya hi

eṣa naimittikaḥ proktaḥ pralayo yatra viśva-sṛk /
śete 'nantāsano viśvam ātmasāt-kṛtya cātma-bhūḥ

dvi-parārdhe tv atikrānte brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ /
tadā prakṛtayaḥ sapta kalpante pralayāya vai

eṣa prākṛtiko rājan pralayo yatra līyate /
aṇḍa-koṣas tu saṅghāto vighāṭa upasādite

parjanyaḥ śata-varṣāṇi bhūmau rājan na varṣati /
tadā niranne hy anyonyaṃ bhakṣyamāṇāḥ kṣudhārditāḥ

kṣayaṃ yāsyanti śanakaiḥ kālenopadrutāḥ prajāḥ /
sāmudraṃ daihikaṃ bhaumaṃ rasaṃ sāṃvartako raviḥ

raśmibhiḥ pibate ghoraiḥ sarvaṃ naiva vimuñcati /
tataḥ saṃvartako vahniḥ saṅkarṣaṇa-mukhotthitaḥ

dahaty anila-vegotthaḥ śūnyān bhū-vivarān atha /
upary adhaḥ samantāc ca śikhābhir vahni-sūryayoḥ

dahyamānaṃ vibhāty aṇḍaṃ dagdha-gomaya-piṇḍa-vat /
tataḥ pracaṇḍa-pavano varṣāṇām adhikaṃ śatam

paraḥ sāṃvartako vāti dhūmraṃ khaṃ rajasāvṛtam /
tato megha-kulāny aṅga citra varṇāny anekaśaḥ

śataṃ varṣāṇi varṣanti nadanti rabhasa-svanaiḥ /
tata ekodakaṃ viśvaṃ brahmāṇḍa-vivarāntaram

tadā bhūmer gandha-guṇaṃ grasanty āpa uda-plave /
grasta-gandhā tu pṛthivī pralayatvāya kalpate

apāṃ rasam atho tejas tā līyante 'tha nīrasāḥ /
grasate tejaso rūpaṃ vāyus tad-rahitaṃ tadā

līyate cānile tejo vāyoḥ khaṃ grasate guṇam /
sa vai viśati khaṃ rājaṃs tataś ca nabhaso guṇam

śabdaṃ grasati bhūtādir nabhas tam anu līyate /
taijasaś cendriyāṇy aṅga devān vaikāriko guṇaiḥ

mahān grasaty ahaṅkāraṃ guṇāḥ sattvādayaś ca tam /
grasate 'vyākṛtaṃ rājan guṇān kālena coditam

na tasya kālāvayavaiḥ pariṇāmādayo guṇāḥ /
anādy anantam avyaktaṃ nityaṃ kāraṇam avyayam

na yatra vāco na mano na sattvaṃ tamo rajo vā mahad-ādayo 'mī /
na prāṇa-buddhīndriya-devatā vā na sanniveśaḥ khalu loka-kalpaḥ

na svapna-jāgran na ca tat suṣuptaṃ na khaṃ jalaṃ bhūr anilo 'gnir arkaḥ /
saṃsupta-vac chūnya-vad apratarkyaṃ tan mūla-bhūtaṃ padam āmananti

layaḥ prākṛtiko hy eṣa puruṣāvyaktayor yadā /
śaktayaḥ sampralīyante vivaśāḥ kāla-vidrutāḥ

buddhīndriyārtha-rūpeṇa jñānaṃ bhāti tad-āśrayam /
dṛśyatvāvyatirekābhyām ādy-antavad avastu yat

dīpaś cakṣuś ca rūpaṃ ca jyotiṣo na pṛthag bhavet /
evaṃ dhīḥ khāni mātrāś ca na syur anyatamād ṛtāt

buddher jāgaraṇaṃ svapnaḥ suṣuptir iti cocyate /
māyā-mātram idaṃ rājan nānātvaṃ pratyag-ātmani

yathā jala-dharā vyomni bhavanti na bhavanti ca /
brahmaṇīdaṃ tathā viśvam avayavy udayāpyayāt

satyaṃ hy avayavaḥ proktaḥ sarvāvayavinām iha /
vinārthena pratīyeran paṭasyevāṅga tantavaḥ

yat sāmānya-viśeṣābhyām upalabhyeta sa bhramaḥ /
anyonyāpāśrayāt sarvam ādy-antavad avastu yat

vikāraḥ khyāyamāno 'pi pratyag-ātmānam antarā /
na nirūpyo 'sty aṇur api syāc cec cit-sama ātma-vat

na hi satyasya nānātvam avidvān yadi manyate /
nānātvaṃ chidrayor yadvaj jyotiṣor vātayor iva

yathā hiraṇyaṃ bahudhā samīyate nṛbhiḥ kriyābhir vyavahāra-vartmasu /
evaṃ vacobhir bhagavān adhokṣajo vyākhyāyate laukika-vaidikair janaiḥ

yathā ghano 'rka-prabhavo 'rka-darśito $ hy arkāṃśa-bhūtasya ca cakṣuṣas tamaḥ &
evaṃ tv ahaṃ brahma-guṇas tad-īkṣito % brahmāṃśakasyātmana ātma-bandhanaḥ // BhP_12.04.032* //
ghano yadārka-prabhavo vidīryate cakṣuḥ svarūpaṃ ravim īkṣate tadā /
yadā hy ahaṅkāra upādhir ātmano jijñāsayā naśyati tarhy anusmaret

yadaivam etena viveka-hetinā māyā-mayāhaṅkaraṇātma-bandhanam /
chittvācyutātmānubhavo 'vatiṣṭhate tam āhur ātyantikam aṅga samplavam

nityadā sarva-bhūtānāṃ brahmādīnāṃ parantapa /
utpatti-pralayāv eke sūkṣma-jñāḥ sampracakṣate

kāla-sroto-javenāśu hriyamāṇasya nityadā /
pariṇāmināṃ avasthās tā janma-pralaya-hetavaḥ

anādy-antavatānena kāleneśvara-mūrtinā /
avasthā naiva dṛśyante viyati jyotiṣāṃ iva

nityo naimittikaś caiva tathā prākṛtiko layaḥ /
ātyantikaś ca kathitaḥ kālasya gatir īdṛśī

etāḥ kuru-śreṣṭha jagad-vidhātur nārāyaṇasyākhila-sattva-dhāmnaḥ /
līlā-kathās te kathitāḥ samāsataḥ kārtsnyena nājo 'py abhidhātum īśaḥ

saṃsāra-sindhum ati-dustaram uttitīrṣor $ nānyaḥ plavo bhagavataḥ puruṣottamasya &
līlā-kathā-rasa-niṣevaṇam antareṇa % puṃso bhaved vividha-duḥkha-davārditasya // BhP_12.04.040* //
purāṇa-saṃhitām etām ṛṣir nārāyaṇo 'vyayaḥ /
nāradāya purā prāha kṛṣṇa-dvaipāyanāya saḥ

sa vai mahyaṃ mahā-rāja bhagavān bādarāyaṇaḥ /
imāṃ bhāgavatīṃ prītaḥ saṃhitāṃ veda-sammitām

imāṃ vakṣyaty asau sūta ṛṣibhyo naimiṣālaye /
dīrgha-satre kuru-śreṣṭha sampṛṣṭaḥ śaunakādibhiḥ