ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 12.04

ભ્પ્_12.04.001।0 શ્રી-શુક ઉવાચ
કાલસ્ તે પરમાણ્વ્-આદિર્ દ્વિ-પરાર્ધાવધિર્ નૃપ ।
કથિતો યુગ-માનં ચ શૃણુ કલ્પ-લયાવ્ અપિ

ચતુર્-યુગ-સહસ્રં તુ બ્રહ્મણો દિનમ્ ઉચ્યતે ।
સ કલ્પો યત્ર મનવશ્ ચતુર્દશ વિશામ્-પતે

તદ્-અન્તે પ્રલયસ્ તાવાન્ બ્રાહ્મી રાત્રિર્ ઉદાહૃતા ।
ત્રયો લોકા ઇમે તત્ર કલ્પન્તે પ્રલયાય હિ

એષ નૈમિત્તિકઃ પ્રોક્તઃ પ્રલયો યત્ર વિશ્વ-સૃક્ ।
શેતે ઽનન્તાસનો વિશ્વમ્ આત્મસાત્-કૃત્ય ચાત્મ-ભૂઃ

દ્વિ-પરાર્ધે ત્વ્ અતિક્રાન્તે બ્રહ્મણઃ પરમેષ્ઠિનઃ ।
તદા પ્રકૃતયઃ સપ્ત કલ્પન્તે પ્રલયાય વૈ

એષ પ્રાકૃતિકો રાજન્ પ્રલયો યત્ર લીયતે ।
અણ્ડ-કોષસ્ તુ સઙ્ઘાતો વિઘાટ ઉપસાદિતે

પર્જન્યઃ શત-વર્ષાણિ ભૂમૌ રાજન્ ન વર્ષતિ ।
તદા નિરન્ને હ્ય્ અન્યોન્યં ભક્ષ્યમાણાઃ ક્ષુધાર્દિતાઃ

ક્ષયં યાસ્યન્તિ શનકૈઃ કાલેનોપદ્રુતાઃ પ્રજાઃ ।
સામુદ્રં દૈહિકં ભૌમં રસં સાંવર્તકો રવિઃ

રશ્મિભિઃ પિબતે ઘોરૈઃ સર્વં નૈવ વિમુઞ્ચતિ ।
તતઃ સંવર્તકો વહ્નિઃ સઙ્કર્ષણ-મુખોત્થિતઃ

દહત્ય્ અનિલ-વેગોત્થઃ શૂન્યાન્ ભૂ-વિવરાન્ અથ ।
ઉપર્ય્ અધઃ સમન્તાચ્ ચ શિખાભિર્ વહ્નિ-સૂર્યયોઃ

દહ્યમાનં વિભાત્ય્ અણ્ડં દગ્ધ-ગોમય-પિણ્ડ-વત્ ।
તતઃ પ્રચણ્ડ-પવનો વર્ષાણામ્ અધિકં શતમ્

પરઃ સાંવર્તકો વાતિ ધૂમ્રં ખં રજસાવૃતમ્ ।
તતો મેઘ-કુલાન્ય્ અઙ્ગ ચિત્ર વર્ણાન્ય્ અનેકશઃ

શતં વર્ષાણિ વર્ષન્તિ નદન્તિ રભસ-સ્વનૈઃ ।
તત એકોદકં વિશ્વં બ્રહ્માણ્ડ-વિવરાન્તરમ્

તદા ભૂમેર્ ગન્ધ-ગુણં ગ્રસન્ત્ય્ આપ ઉદ-પ્લવે ।
ગ્રસ્ત-ગન્ધા તુ પૃથિવી પ્રલયત્વાય કલ્પતે

અપાં રસમ્ અથો તેજસ્ તા લીયન્તે ઽથ નીરસાઃ ।
ગ્રસતે તેજસો રૂપં વાયુસ્ તદ્-રહિતં તદા

લીયતે ચાનિલે તેજો વાયોઃ ખં ગ્રસતે ગુણમ્ ।
સ વૈ વિશતિ ખં રાજંસ્ તતશ્ ચ નભસો ગુણમ્

શબ્દં ગ્રસતિ ભૂતાદિર્ નભસ્ તમ્ અનુ લીયતે ।
તૈજસશ્ ચેન્દ્રિયાણ્ય્ અઙ્ગ દેવાન્ વૈકારિકો ગુણૈઃ

મહાન્ ગ્રસત્ય્ અહઙ્કારં ગુણાઃ સત્ત્વાદયશ્ ચ તમ્ ।
ગ્રસતે ઽવ્યાકૃતં રાજન્ ગુણાન્ કાલેન ચોદિતમ્

ન તસ્ય કાલાવયવૈઃ પરિણામાદયો ગુણાઃ ।
અનાદ્ય્ અનન્તમ્ અવ્યક્તં નિત્યં કારણમ્ અવ્યયમ્

ન યત્ર વાચો ન મનો ન સત્ત્વં તમો રજો વા મહદ્-આદયો ઽમી ।
ન પ્રાણ-બુદ્ધીન્દ્રિય-દેવતા વા ન સન્નિવેશઃ ખલુ લોક-કલ્પઃ

ન સ્વપ્ન-જાગ્રન્ ન ચ તત્ સુષુપ્તં ન ખં જલં ભૂર્ અનિલો ઽગ્નિર્ અર્કઃ ।
સંસુપ્ત-વચ્ છૂન્ય-વદ્ અપ્રતર્ક્યં તન્ મૂલ-ભૂતં પદમ્ આમનન્તિ

લયઃ પ્રાકૃતિકો હ્ય્ એષ પુરુષાવ્યક્તયોર્ યદા ।
શક્તયઃ સમ્પ્રલીયન્તે વિવશાઃ કાલ-વિદ્રુતાઃ

બુદ્ધીન્દ્રિયાર્થ-રૂપેણ જ્ઞાનં ભાતિ તદ્-આશ્રયમ્ ।
દૃશ્યત્વાવ્યતિરેકાભ્યામ્ આદ્ય્-અન્તવદ્ અવસ્તુ યત્

દીપશ્ ચક્ષુશ્ ચ રૂપં ચ જ્યોતિષો ન પૃથગ્ ભવેત્ ।
એવં ધીઃ ખાનિ માત્રાશ્ ચ ન સ્યુર્ અન્યતમાદ્ ઋતાત્

બુદ્ધેર્ જાગરણં સ્વપ્નઃ સુષુપ્તિર્ ઇતિ ચોચ્યતે ।
માયા-માત્રમ્ ઇદં રાજન્ નાનાત્વં પ્રત્યગ્-આત્મનિ

યથા જલ-ધરા વ્યોમ્નિ ભવન્તિ ન ભવન્તિ ચ ।
બ્રહ્મણીદં તથા વિશ્વમ્ અવયવ્ય્ ઉદયાપ્યયાત્

સત્યં હ્ય્ અવયવઃ પ્રોક્તઃ સર્વાવયવિનામ્ ઇહ ।
વિનાર્થેન પ્રતીયેરન્ પટસ્યેવાઙ્ગ તન્તવઃ

યત્ સામાન્ય-વિશેષાભ્યામ્ ઉપલભ્યેત સ ભ્રમઃ ।
અન્યોન્યાપાશ્રયાત્ સર્વમ્ આદ્ય્-અન્તવદ્ અવસ્તુ યત્

વિકારઃ ખ્યાયમાનો ઽપિ પ્રત્યગ્-આત્માનમ્ અન્તરા ।
ન નિરૂપ્યો ઽસ્ત્ય્ અણુર્ અપિ સ્યાચ્ ચેચ્ ચિત્-સમ આત્મ-વત્

ન હિ સત્યસ્ય નાનાત્વમ્ અવિદ્વાન્ યદિ મન્યતે ।
નાનાત્વં છિદ્રયોર્ યદ્વજ્ જ્યોતિષોર્ વાતયોર્ ઇવ

યથા હિરણ્યં બહુધા સમીયતે નૃભિઃ ક્રિયાભિર્ વ્યવહાર-વર્ત્મસુ ।
એવં વચોભિર્ ભગવાન્ અધોક્ષજો વ્યાખ્યાયતે લૌકિક-વૈદિકૈર્ જનૈઃ

યથા ઘનો ઽર્ક-પ્રભવો ઽર્ક-દર્શિતો $ હ્ય્ અર્કાંશ-ભૂતસ્ય ચ ચક્ષુષસ્ તમઃ &અમ્પ્;
એવં ત્વ્ અહં બ્રહ્મ-ગુણસ્ તદ્-ઈક્ષિતો % બ્રહ્માંશકસ્યાત્મન આત્મ-બન્ધનઃ ॥ ભ્પ્_12.04.032* ॥
ઘનો યદાર્ક-પ્રભવો વિદીર્યતે ચક્ષુઃ સ્વરૂપં રવિમ્ ઈક્ષતે તદા ।
યદા હ્ય્ અહઙ્કાર ઉપાધિર્ આત્મનો જિજ્ઞાસયા નશ્યતિ તર્હ્ય્ અનુસ્મરેત્

યદૈવમ્ એતેન વિવેક-હેતિના માયા-મયાહઙ્કરણાત્મ-બન્ધનમ્ ।
છિત્ત્વાચ્યુતાત્માનુભવો ઽવતિષ્ઠતે તમ્ આહુર્ આત્યન્તિકમ્ અઙ્ગ સમ્પ્લવમ્

નિત્યદા સર્વ-ભૂતાનાં બ્રહ્માદીનાં પરન્તપ ।
ઉત્પત્તિ-પ્રલયાવ્ એકે સૂક્ષ્મ-જ્ઞાઃ સમ્પ્રચક્ષતે

કાલ-સ્રોતો-જવેનાશુ હ્રિયમાણસ્ય નિત્યદા ।
પરિણામિનાં અવસ્થાસ્ તા જન્મ-પ્રલય-હેતવઃ

અનાદ્ય્-અન્તવતાનેન કાલેનેશ્વર-મૂર્તિના ।
અવસ્થા નૈવ દૃશ્યન્તે વિયતિ જ્યોતિષાં ઇવ

નિત્યો નૈમિત્તિકશ્ ચૈવ તથા પ્રાકૃતિકો લયઃ ।
આત્યન્તિકશ્ ચ કથિતઃ કાલસ્ય ગતિર્ ઈદૃશી

એતાઃ કુરુ-શ્રેષ્ઠ જગદ્-વિધાતુર્ નારાયણસ્યાખિલ-સત્ત્વ-ધામ્નઃ ।
લીલા-કથાસ્ તે કથિતાઃ સમાસતઃ કાર્ત્સ્ન્યેન નાજો ઽપ્ય્ અભિધાતુમ્ ઈશઃ

સંસાર-સિન્ધુમ્ અતિ-દુસ્તરમ્ ઉત્તિતીર્ષોર્ $ નાન્યઃ પ્લવો ભગવતઃ પુરુષોત્તમસ્ય &અમ્પ્;
લીલા-કથા-રસ-નિષેવણમ્ અન્તરેણ % પુંસો ભવેદ્ વિવિધ-દુઃખ-દવાર્દિતસ્ય ॥ ભ્પ્_12.04.040* ॥
પુરાણ-સંહિતામ્ એતામ્ ઋષિર્ નારાયણો ઽવ્યયઃ ।
નારદાય પુરા પ્રાહ કૃષ્ણ-દ્વૈપાયનાય સઃ

સ વૈ મહ્યં મહા-રાજ ભગવાન્ બાદરાયણઃ ।
ઇમાં ભાગવતીં પ્રીતઃ સંહિતાં વેદ-સમ્મિતામ્

ઇમાં વક્ષ્યત્ય્ અસૌ સૂત ઋષિભ્યો નૈમિષાલયે ।
દીર્ઘ-સત્રે કુરુ-શ્રેષ્ઠ સમ્પૃષ્ટઃ શૌનકાદિભિઃ