Bhagavata Purana · Chapter 11.24
BhP_11.24.001/0 śrī-bhagavān uvāca
atha te sampravakṣyāmi sāṅkhyaṃ pūrvair viniścitam /
yad vijñāya pumān sadyo jahyād vaikalpikaṃ bhramam
āsīj jñānam atho artha ekam evāvikalpitam /
yadā viveka-nipuṇā ādau kṛta-yuge 'yuge
tan māyā-phala-rūpeṇa kevalaṃ nirvikalpitam /
vāṅ-mano-'gocaraṃ satyaṃ dvidhā samabhavad bṛhat
tayor ekataro hy arthaḥ prakṛtiḥ sobhayātmikā /
jñānaṃ tv anyatamo bhāvaḥ puruṣaḥ so 'bhidhīyate
tamo rajaḥ sattvam iti prakṛter abhavan guṇāḥ /
mayā prakṣobhyamāṇāyāḥ puruṣānumatena ca
tebhyaḥ samabhavat sūtraṃ mahān sūtreṇa saṃyutaḥ /
tato vikurvato jāto yo 'haṅkāro vimohanaḥ
vaikārikas taijasaś ca tāmasaś cety ahaṃ tri-vṛt /
tan-mātrendriya-manasāṃ kāraṇaṃ cid-acin-mayaḥ
arthas tan-mātrikāj jajñe tāmasād indriyāṇi ca /
taijasād devatā āsann ekādaśa ca vaikṛtāt
mayā sañcoditā bhāvāḥ sarve saṃhatya-kāriṇaḥ /
aṇḍam utpādayām āsur mamāyatanam uttamam
tasminn ahaṃ samabhavam aṇḍe salila-saṃsthitau /
mama nābhyām abhūt padmaṃ viśvākhyaṃ tatra cātma-bhūḥ
so 'sṛjat tapasā yukto rajasā mad-anugrahāt /
lokān sa-pālān viśvātmā bhūr bhuvaḥ svar iti tridhā
devānām oka āsīt svar bhūtānāṃ ca bhuvaḥ padam /
martyādīnāṃ ca bhūr lokaḥ siddhānāṃ tritayāt param
adho 'surāṇāṃ nāgānāṃ bhūmer oko 'sṛjat prabhuḥ /
tri-lokyāṃ gatayaḥ sarvāḥ karmaṇāṃ tri-guṇātmanām
yogasya tapasaś caiva nyāsasya gatayo 'malāḥ /
mahar janas tapaḥ satyaṃ bhakti-yogasya mad-gatiḥ
mayā kālātmanā dhātrā karma-yuktam idaṃ jagat /
guṇa-pravāha etasminn unmajjati nimajjati
aṇur bṛhat kṛśaḥ sthūlo yo yo bhāvaḥ prasidhyati /
sarvo 'py ubhaya-saṃyuktaḥ prakṛtyā puruṣeṇa ca
yas tu yasyādir antaś ca sa vai madhyaṃ ca tasya san /
vikāro vyavahārārtho yathā taijasa-pārthivāḥ
yad upādāya pūrvas tu bhāvo vikurute 'param /
ādir anto yadā yasya tat satyam abhidhīyate
prakṛtir yasyopādānam ādhāraḥ puruṣaḥ paraḥ /
sato 'bhivyañjakaḥ kālo brahma tat tritayaṃ tv aham
sargaḥ pravartate tāvat paurvāparyeṇa nityaśaḥ /
mahān guṇa-visargārthaḥ sthity-anto yāvad īkṣaṇam
virāṇ mayāsādyamāno loka-kalpa-vikalpakaḥ /
pañcatvāya viśeṣāya kalpate bhuvanaiḥ saha
anne pralīyate martyam annaṃ dhānāsu līyate /
dhānā bhūmau pralīyante bhūmir gandhe pralīyate
apsu pralīyate gandha āpaś ca sva-guṇe rase /
līyate jyotiṣi raso jyotī rūpe pralīyate
rūpaṃ vāyau sa ca sparśe līyate so 'pi cāmbare /
ambaraṃ śabda-tan-mātra indriyāṇi sva-yoniṣu
yonir vaikārike saumya līyate manasīśvare /
śabdo bhūtādim apyeti bhūtādir mahati prabhuḥ
sa līyate mahān sveṣu guṇesu guṇa-vattamaḥ /
te 'vyakte sampralīyante tat kāle līyate 'vyaye
kālo māyā-maye jīve jīva ātmani mayy aje /
ātmā kevala ātma-stho vikalpāpāya-lakṣaṇaḥ
evam anvīkṣamāṇasya kathaṃ vaikalpiko bhramaḥ /
manaso hṛdi tiṣṭheta vyomnīvārkodaye tamaḥ
eṣa sāṅkhya-vidhiḥ proktaḥ saṃśaya-granthi-bhedanaḥ /
pratilomānulomābhyāṃ parāvara-dṛśa mayā
Original text: Bhāgavatapurāṇa · Data entry Ulrich Stiehl · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0