ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 11.24

ભ્પ્_11.24.001।0 શ્રી-ભગવાન્ ઉવાચ
અથ તે સમ્પ્રવક્ષ્યામિ સાઙ્ખ્યં પૂર્વૈર્ વિનિશ્ચિતમ્ ।
યદ્ વિજ્ઞાય પુમાન્ સદ્યો જહ્યાદ્ વૈકલ્પિકં ભ્રમમ્

આસીજ્ જ્ઞાનમ્ અથો અર્થ એકમ્ એવાવિકલ્પિતમ્ ।
યદા વિવેક-નિપુણા આદૌ કૃત-યુગે ઽયુગે

તન્ માયા-ફલ-રૂપેણ કેવલં નિર્વિકલ્પિતમ્ ।
વાઙ્-મનો-ઽગોચરં સત્યં દ્વિધા સમભવદ્ બૃહત્

તયોર્ એકતરો હ્ય્ અર્થઃ પ્રકૃતિઃ સોભયાત્મિકા ।
જ્ઞાનં ત્વ્ અન્યતમો ભાવઃ પુરુષઃ સો ઽભિધીયતે

તમો રજઃ સત્ત્વમ્ ઇતિ પ્રકૃતેર્ અભવન્ ગુણાઃ ।
મયા પ્રક્ષોભ્યમાણાયાઃ પુરુષાનુમતેન ચ

તેભ્યઃ સમભવત્ સૂત્રં મહાન્ સૂત્રેણ સંયુતઃ ।
તતો વિકુર્વતો જાતો યો ઽહઙ્કારો વિમોહનઃ

વૈકારિકસ્ તૈજસશ્ ચ તામસશ્ ચેત્ય્ અહં ત્રિ-વૃત્ ।
તન્-માત્રેન્દ્રિય-મનસાં કારણં ચિદ્-અચિન્-મયઃ

અર્થસ્ તન્-માત્રિકાજ્ જજ્ઞે તામસાદ્ ઇન્દ્રિયાણિ ચ ।
તૈજસાદ્ દેવતા આસન્ન્ એકાદશ ચ વૈકૃતાત્

મયા સઞ્ચોદિતા ભાવાઃ સર્વે સંહત્ય-કારિણઃ ।
અણ્ડમ્ ઉત્પાદયામ્ આસુર્ મમાયતનમ્ ઉત્તમમ્

તસ્મિન્ન્ અહં સમભવમ્ અણ્ડે સલિલ-સંસ્થિતૌ ।
મમ નાભ્યામ્ અભૂત્ પદ્મં વિશ્વાખ્યં તત્ર ચાત્મ-ભૂઃ

સો ઽસૃજત્ તપસા યુક્તો રજસા મદ્-અનુગ્રહાત્ ।
લોકાન્ સ-પાલાન્ વિશ્વાત્મા ભૂર્ ભુવઃ સ્વર્ ઇતિ ત્રિધા

દેવાનામ્ ઓક આસીત્ સ્વર્ ભૂતાનાં ચ ભુવઃ પદમ્ ।
મર્ત્યાદીનાં ચ ભૂર્ લોકઃ સિદ્ધાનાં ત્રિતયાત્ પરમ્

અધો ઽસુરાણાં નાગાનાં ભૂમેર્ ઓકો ઽસૃજત્ પ્રભુઃ ।
ત્રિ-લોક્યાં ગતયઃ સર્વાઃ કર્મણાં ત્રિ-ગુણાત્મનામ્

યોગસ્ય તપસશ્ ચૈવ ન્યાસસ્ય ગતયો ઽમલાઃ ।
મહર્ જનસ્ તપઃ સત્યં ભક્તિ-યોગસ્ય મદ્-ગતિઃ

મયા કાલાત્મના ધાત્રા કર્મ-યુક્તમ્ ઇદં જગત્ ।
ગુણ-પ્રવાહ એતસ્મિન્ન્ ઉન્મજ્જતિ નિમજ્જતિ

અણુર્ બૃહત્ કૃશઃ સ્થૂલો યો યો ભાવઃ પ્રસિધ્યતિ ।
સર્વો ઽપ્ય્ ઉભય-સંયુક્તઃ પ્રકૃત્યા પુરુષેણ ચ

યસ્ તુ યસ્યાદિર્ અન્તશ્ ચ સ વૈ મધ્યં ચ તસ્ય સન્ ।
વિકારો વ્યવહારાર્થો યથા તૈજસ-પાર્થિવાઃ

યદ્ ઉપાદાય પૂર્વસ્ તુ ભાવો વિકુરુતે ઽપરમ્ ।
આદિર્ અન્તો યદા યસ્ય તત્ સત્યમ્ અભિધીયતે

પ્રકૃતિર્ યસ્યોપાદાનમ્ આધારઃ પુરુષઃ પરઃ ।
સતો ઽભિવ્યઞ્જકઃ કાલો બ્રહ્મ તત્ ત્રિતયં ત્વ્ અહમ્

સર્ગઃ પ્રવર્તતે તાવત્ પૌર્વાપર્યેણ નિત્યશઃ ।
મહાન્ ગુણ-વિસર્ગાર્થઃ સ્થિત્ય્-અન્તો યાવદ્ ઈક્ષણમ્

વિરાણ્ મયાસાદ્યમાનો લોક-કલ્પ-વિકલ્પકઃ ।
પઞ્ચત્વાય વિશેષાય કલ્પતે ભુવનૈઃ સહ

અન્ને પ્રલીયતે મર્ત્યમ્ અન્નં ધાનાસુ લીયતે ।
ધાના ભૂમૌ પ્રલીયન્તે ભૂમિર્ ગન્ધે પ્રલીયતે

અપ્સુ પ્રલીયતે ગન્ધ આપશ્ ચ સ્વ-ગુણે રસે ।
લીયતે જ્યોતિષિ રસો જ્યોતી રૂપે પ્રલીયતે

રૂપં વાયૌ સ ચ સ્પર્શે લીયતે સો ઽપિ ચામ્બરે ।
અમ્બરં શબ્દ-તન્-માત્ર ઇન્દ્રિયાણિ સ્વ-યોનિષુ

યોનિર્ વૈકારિકે સૌમ્ય લીયતે મનસીશ્વરે ।
શબ્દો ભૂતાદિમ્ અપ્યેતિ ભૂતાદિર્ મહતિ પ્રભુઃ

સ લીયતે મહાન્ સ્વેષુ ગુણેસુ ગુણ-વત્તમઃ ।
તે ઽવ્યક્તે સમ્પ્રલીયન્તે તત્ કાલે લીયતે ઽવ્યયે

કાલો માયા-મયે જીવે જીવ આત્મનિ મય્ય્ અજે ।
આત્મા કેવલ આત્મ-સ્થો વિકલ્પાપાય-લક્ષણઃ

એવમ્ અન્વીક્ષમાણસ્ય કથં વૈકલ્પિકો ભ્રમઃ ।
મનસો હૃદિ તિષ્ઠેત વ્યોમ્નીવાર્કોદયે તમઃ

એષ સાઙ્ખ્ય-વિધિઃ પ્રોક્તઃ સંશય-ગ્રન્થિ-ભેદનઃ ।
પ્રતિલોમાનુલોમાભ્યાં પરાવર-દૃશ મયા