Bhagavata Purana · Chapter 11.22
BhP_11.22.001/0 śrī-uddhava uvāca
kati tattvāni viśveśa saṅkhyātāny ṛṣibhiḥ prabho /
navaikādaśa pañca trīṇy āttha tvam iha śuśruma
kecit ṣaḍ-viṃśatiṃ prāhur apare pañca-viṃśatiṃ /
saptaike nava ṣaṭ kecic catvāry ekādaśāpare /
kecit saptadaśa prāhuḥ ṣoḍaśaike trayodaśa
etāvattvaṃ hi saṅkhyānām ṛṣayo yad-vivakṣayā /
gāyanti pṛthag āyuṣmann idaṃ no vaktum arhasi
BhP_11.22.004/0 śrī-bhagavān uvāca
yuktaṃ ca santi sarvatra bhāṣante brāhmaṇā yathā /
māyāṃ madīyām udgṛhya vadatāṃ kiṃ nu durghaṭam
naitad evaṃ yathāttha tvaṃ yad ahaṃ vacmi tat tathā /
evaṃ vivadatāṃ hetuṃ śaktayo me duratyayāḥ
yāsāṃ vyatikarād āsīd vikalpo vadatāṃ padam /
prāpte śama-dame 'pyeti vādas tam anu śāmyati
parasparānupraveśāt tattvānāṃ puruṣarṣabha /
paurvāparya-prasaṅkhyānaṃ yathā vaktur vivakṣitam
ekasminn api dṛśyante praviṣṭānītarāṇi ca /
pūrvasmin vā parasmin vā tattve tattvāni sarvaśaḥ
paurvāparyam ato 'mīṣāṃ prasaṅkhyānam abhīpsatām /
yathā viviktaṃ yad-vaktraṃ gṛhṇīmo yukti-sambhavāt
anādy-avidyā-yuktasya puruṣasyātma-vedanam /
svato na sambhavād anyas tattva-jño jñāna-do bhavet
puruṣeśvarayor atra na vailakṣaṇyam aṇv api /
tad-anya-kalpanāpārthā jñānaṃ ca prakṛter guṇaḥ
prakṛtir guṇa-sāmyaṃ vai prakṛter nātmano guṇāḥ /
sattvaṃ rajas tama iti sthity-utpatty-anta-hetavaḥ
sattvaṃ jñānaṃ rajaḥ karma tamo 'jñānam ihocyate /
guṇa-vyatikaraḥ kālaḥ svabhāvaḥ sūtram eva ca
puruṣaḥ prakṛtir vyaktam ahaṅkāro nabho 'nilaḥ /
jyotir āpaḥ kṣitir iti tattvāny uktāni me nava
śrotraṃ tvag darśanaṃ ghrāṇo jihveti jñāna-śaktayaḥ /
vāk-pāṇy-upastha-pāyv-aṅghriḥ karmāṇy aṅgobhayaṃ manaḥ
śabdaḥ sparśo raso gandho rūpaṃ cety artha-jātayaḥ /
gaty-ukty-utsarga-śilpāni karmāyatana-siddhayaḥ
sargādau prakṛtir hy asya kārya-kāraṇa-rūpiṇī /
sattvādibhir guṇair dhatte puruṣo 'vyakta īkṣate
vyaktādāyo vikurvāṇā dhātavaḥ puruṣekṣayā /
labdha-vīryāḥ sṛjanty aṇḍaṃ saṃhatāḥ prakṛter balāt
saptaiva dhātava iti tatrārthāḥ pañca khādayaḥ /
jñānam ātmobhayādhāras tato dehendriyāsavaḥ
ṣaḍ ity atrāpi bhūtāni pañca ṣaṣṭhaḥ paraḥ pumān /
tair yuita ātma-sambhūtaiḥ sṛṣṭvedaṃ samapāviśat
catvāry eveti tatrāpi teja āpo 'nnam ātmanaḥ /
jātāni tair idaṃ jātaṃ janmāvayavinaḥ khalu
saṅkhyāne saptadaśake bhūta-mātrendriyāṇi ca /
pañca pañcaika-manasā ātmā saptadaśaḥ smṛtaḥ
tadvat ṣoḍaśa-saṅkhyāne ātmaiva mana ucyate /
bhūtendriyāṇi pañcaiva mana ātmā trayodaśa
ekādaśatva ātmāsau mahā-bhūtendriyāṇi ca /
aṣṭau prakṛtayaś caiva puruṣaś ca navety atha
iti nānā-prasaṅkhyānaṃ tattvānām ṛṣibhiḥ kṛtam /
sarvaṃ nyāyyaṃ yuktimattvād viduṣāṃ kim aśobhanam
BhP_11.22.026/0 śrī-uddhava uvāca
prakṛtiḥ puruṣaś cobhau yady apy ātma-vilakṣaṇau /
anyonyāpāśrayāt kṛṣṇa dṛśyate na bhidā tayoḥ /
prakṛtau lakṣyate hy ātmā prakṛtiś ca tathātmani
evaṃ me puṇḍarīkākṣa mahāntaṃ saṃśayaṃ hṛdi /
chettum arhasi sarva-jña vacobhir naya-naipuṇaiḥ
tvatto jñānaṃ hi jīvānāṃ pramoṣas te 'tra śaktitaḥ /
tvam eva hy ātma-māyāyā gatiṃ vettha na cāparaḥ
BhP_11.22.029/0 śrī-bhagavān uvāca
prakṛtiḥ puruṣaś ceti vikalpaḥ puruṣarṣabha /
eṣa vaikārikaḥ sargo guṇa-vyatikarātmakaḥ
mamāṅga māyā guṇa-mayy anekadhā vikalpa-buddhīś ca guṇair vidhatte /
vaikārikas tri-vidho 'dhyātmam ekam athādhidaivam adhibhūtam anyat
dṛg rūpam ārkaṃ vapur atra randhre parasparaṃ sidhyati yaḥ svataḥ khe /
ātmā yad eṣām aparo ya ādyaḥ svayānubhūtyākhila-siddha-siddhiḥ
evaṃ tvag-ādi śravaṇādi cakṣur jihvādi nāsādi ca citta-yuktam
yo 'sau guṇa-kṣobha-kṛto vikāraḥ pradhāna-mūlān mahataḥ prasūtaḥ /
ahaṃ tri-vṛn moha-vikalpa-hetur vaikārikas tāmasa aindriyaś ca
ātmāparijñāna-mayo vivādo hy astīti nāstīti bhidārtha-niṣṭhaḥ /
vyartho 'pi naivoparameta puṃsāṃ mattaḥ parāvṛtta-dhiyāṃ sva-lokāt
BhP_11.22.035/0 śrī-uddhava uvāca
tvattaḥ parāvṛtta-dhiyaḥ sva-kṛtaiḥ karmabhiḥ prabho /
uccāvacān yathā dehān gṛhṇanti visṛjanti ca
tan mamākhyāhi govinda durvibhāvyam anātmabhiḥ /
na hy etat prāyaśo loke vidvāṃsaḥ santi vañcitāḥ
BhP_11.22.037/0 śrī-bhagavān uvāca
manaḥ karma-mayaṃ ṇṝṇām indriyaiḥ pañcabhir yutam /
lokāl lokaṃ prayāty anya ātmā tad anuvartate
dhyāyan mano 'nu viṣayān dṛṣṭān vānuśrutān atha /
udyat sīdat karma-tantraṃ smṛtis tad anu śāmyati
viṣayābhiniveśena nātmānaṃ yat smaret punaḥ /
jantor vai kasyacid dhetor mṛtyur atyanta-vismṛtiḥ
janma tv ātmatayā puṃsaḥ sarva-bhāvena bhūri-da /
viṣaya-svīkṛtiṃ prāhur yathā svapna-manorathaḥ
svapnaṃ manorathaṃ cetthaṃ prāktanaṃ na smaraty asau /
tatra pūrvam ivātmānam apūrvam cānupaśyati
indriyāyana-sṛṣṭyedaṃ trai-vidhyaṃ bhāti vastuni /
bahir-antar-bhidā-hetur jano 'saj-jana-kṛd yathā
nityadā hy aṅga bhūtāni bhavanti na bhavanti ca /
kālenālakṣya-vegena sūkṣmatvāt tan na dṛśyate
yathārciṣāṃ srotasāṃ ca phalānāṃ vā vanaspateḥ /
tathaiva sarva-bhūtānāṃ vayo-'vasthādayaḥ kṛtāḥ
so 'yaṃ dīpo 'rciṣāṃ yadvat srotasāṃ tad idaṃ jalam /
so 'yaṃ pumān iti nṛṇāṃ mṛṣā gīr dhīr mṛṣāyuṣām
mā svasya karma-bījena jāyate so 'py ayaṃ pumān /
mriyate vāmaro bhrāntyā yathāgnir dāru-saṃyutaḥ
niṣeka-garbha-janmāni bālya-kaumāra-yauvanam /
vayo-madhyaṃ jarā mṛtyur ity avasthās tanor nava
etā manoratha-mayīr hānyasyoccāvacās tanūḥ /
guṇa-saṅgād upādatte kvacit kaścij jahāti ca
ātmanaḥ pitṛ-putrābhyām anumeyau bhavāpyayau /
na bhavāpyaya-vastūnām abhijño dvaya-lakṣaṇaḥ
taror bīja-vipākābhyāṃ yo vidvāñ janma-saṃyamau /
taror vilakṣaṇo draṣṭā evaṃ draṣṭā tanoḥ pṛthak
prakṛter evam ātmānam avivicyābudhaḥ pumān /
tattvena sparśa-sammūḍhaḥ saṃsāraṃ pratipadyate
sattva-saṅgād ṛṣīn devān rajasāsura-mānuṣān /
tamasā bhūta-tiryaktvaṃ bhrāmito yāti karmabhiḥ
nṛtyato gāyataḥ paśyan yathaivānukaroti tān /
evaṃ buddhi-guṇān paśyann anīho 'py anukāryate
yathāmbhasā pracalatā taravo 'pi calā iva /
cakṣusā bhrāmyamāṇena dṛśyate bhramatīva bhūḥ
yathā manoratha-dhiyo viṣayṣānubhavo mṛṣā /
svapna-dṛṣṭāś ca dāśārha tathā saṃsāra ātmanaḥ
arthe hy avidyamāne 'pi saṃsṛtir na nivartate /
dhyāyato viṣayān asya svapne 'narthāgamo yathā
tasmād uddhava mā bhuṅkṣva viṣayān asad-indriyaiḥ /
ātmāgrahaṇa-nirbhātaṃ paśya vaikalpikaṃ bhramam
kṣipto 'vamānito 'sadbhiḥ pralabdho 'sūyito 'tha vā /
tāḍitaḥ sanniruddho vā vṛttyā vā parihāpitaḥ
niṣṭhyuto mūtrito vājñair bahudhaivaṃ prakampitaḥ /
śreyas-kāmaḥ kṛcchra-gata ātmanātmānam uddharet
BhP_11.22.060/0 śrī-uddhava uvāca
yathaivam anubudhyeyaṃ vada no vadatāṃ vara /
su-duḥṣaham imaṃ manya ātmany asad-atikramam
viduṣām api viśvātman prakṛtir hi balīyasī /
ṛte tvad-dharma-niratān śāntāṃs te caraṇālayān
Original text: Bhāgavatapurāṇa · Data entry Ulrich Stiehl · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0