Language

ENहिગુ
Scripture Library

Bhagavata Purana · Chapter 11.22

11.22.001

BhP_11.22.001/0 śrī-uddhava uvāca
kati tattvāni viśveśa saṅkhyātāny ṛṣibhiḥ prabho /
navaikādaśa pañca trīṇy āttha tvam iha śuśruma

11.22.002

kecit ṣaḍ-viṃśatiṃ prāhur apare pañca-viṃśatiṃ /
saptaike nava ṣaṭ kecic catvāry ekādaśāpare /
kecit saptadaśa prāhuḥ ṣoḍaśaike trayodaśa

11.22.003

etāvattvaṃ hi saṅkhyānām ṛṣayo yad-vivakṣayā /
gāyanti pṛthag āyuṣmann idaṃ no vaktum arhasi

11.22.004

BhP_11.22.004/0 śrī-bhagavān uvāca
yuktaṃ ca santi sarvatra bhāṣante brāhmaṇā yathā /
māyāṃ madīyām udgṛhya vadatāṃ kiṃ nu durghaṭam

11.22.005

naitad evaṃ yathāttha tvaṃ yad ahaṃ vacmi tat tathā /
evaṃ vivadatāṃ hetuṃ śaktayo me duratyayāḥ

11.22.006

yāsāṃ vyatikarād āsīd vikalpo vadatāṃ padam /
prāpte śama-dame 'pyeti vādas tam anu śāmyati

11.22.007

parasparānupraveśāt tattvānāṃ puruṣarṣabha /
paurvāparya-prasaṅkhyānaṃ yathā vaktur vivakṣitam

11.22.008

ekasminn api dṛśyante praviṣṭānītarāṇi ca /
pūrvasmin vā parasmin vā tattve tattvāni sarvaśaḥ

11.22.009

paurvāparyam ato 'mīṣāṃ prasaṅkhyānam abhīpsatām /
yathā viviktaṃ yad-vaktraṃ gṛhṇīmo yukti-sambhavāt

11.22.010

anādy-avidyā-yuktasya puruṣasyātma-vedanam /
svato na sambhavād anyas tattva-jño jñāna-do bhavet

11.22.011

puruṣeśvarayor atra na vailakṣaṇyam aṇv api /
tad-anya-kalpanāpārthā jñānaṃ ca prakṛter guṇaḥ

11.22.012

prakṛtir guṇa-sāmyaṃ vai prakṛter nātmano guṇāḥ /
sattvaṃ rajas tama iti sthity-utpatty-anta-hetavaḥ

11.22.013

sattvaṃ jñānaṃ rajaḥ karma tamo 'jñānam ihocyate /
guṇa-vyatikaraḥ kālaḥ svabhāvaḥ sūtram eva ca

11.22.014

puruṣaḥ prakṛtir vyaktam ahaṅkāro nabho 'nilaḥ /
jyotir āpaḥ kṣitir iti tattvāny uktāni me nava

11.22.015

śrotraṃ tvag darśanaṃ ghrāṇo jihveti jñāna-śaktayaḥ /
vāk-pāṇy-upastha-pāyv-aṅghriḥ karmāṇy aṅgobhayaṃ manaḥ

11.22.016

śabdaḥ sparśo raso gandho rūpaṃ cety artha-jātayaḥ /
gaty-ukty-utsarga-śilpāni karmāyatana-siddhayaḥ

11.22.017

sargādau prakṛtir hy asya kārya-kāraṇa-rūpiṇī /
sattvādibhir guṇair dhatte puruṣo 'vyakta īkṣate

11.22.018

vyaktādāyo vikurvāṇā dhātavaḥ puruṣekṣayā /
labdha-vīryāḥ sṛjanty aṇḍaṃ saṃhatāḥ prakṛter balāt

11.22.019

saptaiva dhātava iti tatrārthāḥ pañca khādayaḥ /
jñānam ātmobhayādhāras tato dehendriyāsavaḥ

11.22.020

ṣaḍ ity atrāpi bhūtāni pañca ṣaṣṭhaḥ paraḥ pumān /
tair yuita ātma-sambhūtaiḥ sṛṣṭvedaṃ samapāviśat

11.22.021

catvāry eveti tatrāpi teja āpo 'nnam ātmanaḥ /
jātāni tair idaṃ jātaṃ janmāvayavinaḥ khalu

11.22.022

saṅkhyāne saptadaśake bhūta-mātrendriyāṇi ca /
pañca pañcaika-manasā ātmā saptadaśaḥ smṛtaḥ

11.22.023

tadvat ṣoḍaśa-saṅkhyāne ātmaiva mana ucyate /
bhūtendriyāṇi pañcaiva mana ātmā trayodaśa

11.22.024

ekādaśatva ātmāsau mahā-bhūtendriyāṇi ca /
aṣṭau prakṛtayaś caiva puruṣaś ca navety atha

11.22.025

iti nānā-prasaṅkhyānaṃ tattvānām ṛṣibhiḥ kṛtam /
sarvaṃ nyāyyaṃ yuktimattvād viduṣāṃ kim aśobhanam

11.22.026

BhP_11.22.026/0 śrī-uddhava uvāca
prakṛtiḥ puruṣaś cobhau yady apy ātma-vilakṣaṇau /
anyonyāpāśrayāt kṛṣṇa dṛśyate na bhidā tayoḥ /
prakṛtau lakṣyate hy ātmā prakṛtiś ca tathātmani

11.22.027

evaṃ me puṇḍarīkākṣa mahāntaṃ saṃśayaṃ hṛdi /
chettum arhasi sarva-jña vacobhir naya-naipuṇaiḥ

11.22.028

tvatto jñānaṃ hi jīvānāṃ pramoṣas te 'tra śaktitaḥ /
tvam eva hy ātma-māyāyā gatiṃ vettha na cāparaḥ

11.22.029

BhP_11.22.029/0 śrī-bhagavān uvāca
prakṛtiḥ puruṣaś ceti vikalpaḥ puruṣarṣabha /
eṣa vaikārikaḥ sargo guṇa-vyatikarātmakaḥ

11.22.030

mamāṅga māyā guṇa-mayy anekadhā vikalpa-buddhīś ca guṇair vidhatte /
vaikārikas tri-vidho 'dhyātmam ekam athādhidaivam adhibhūtam anyat

11.22.031

dṛg rūpam ārkaṃ vapur atra randhre parasparaṃ sidhyati yaḥ svataḥ khe /
ātmā yad eṣām aparo ya ādyaḥ svayānubhūtyākhila-siddha-siddhiḥ

11.22.032

evaṃ tvag-ādi śravaṇādi cakṣur jihvādi nāsādi ca citta-yuktam

11.22.033

yo 'sau guṇa-kṣobha-kṛto vikāraḥ pradhāna-mūlān mahataḥ prasūtaḥ /
ahaṃ tri-vṛn moha-vikalpa-hetur vaikārikas tāmasa aindriyaś ca

11.22.034

ātmāparijñāna-mayo vivādo hy astīti nāstīti bhidārtha-niṣṭhaḥ /
vyartho 'pi naivoparameta puṃsāṃ mattaḥ parāvṛtta-dhiyāṃ sva-lokāt

11.22.035

BhP_11.22.035/0 śrī-uddhava uvāca
tvattaḥ parāvṛtta-dhiyaḥ sva-kṛtaiḥ karmabhiḥ prabho /
uccāvacān yathā dehān gṛhṇanti visṛjanti ca

11.22.036

tan mamākhyāhi govinda durvibhāvyam anātmabhiḥ /
na hy etat prāyaśo loke vidvāṃsaḥ santi vañcitāḥ

11.22.037

BhP_11.22.037/0 śrī-bhagavān uvāca
manaḥ karma-mayaṃ ṇṝṇām indriyaiḥ pañcabhir yutam /
lokāl lokaṃ prayāty anya ātmā tad anuvartate

11.22.038

dhyāyan mano 'nu viṣayān dṛṣṭān vānuśrutān atha /
udyat sīdat karma-tantraṃ smṛtis tad anu śāmyati

11.22.039

viṣayābhiniveśena nātmānaṃ yat smaret punaḥ /
jantor vai kasyacid dhetor mṛtyur atyanta-vismṛtiḥ

11.22.040

janma tv ātmatayā puṃsaḥ sarva-bhāvena bhūri-da /
viṣaya-svīkṛtiṃ prāhur yathā svapna-manorathaḥ

11.22.041

svapnaṃ manorathaṃ cetthaṃ prāktanaṃ na smaraty asau /
tatra pūrvam ivātmānam apūrvam cānupaśyati

11.22.042

indriyāyana-sṛṣṭyedaṃ trai-vidhyaṃ bhāti vastuni /
bahir-antar-bhidā-hetur jano 'saj-jana-kṛd yathā

11.22.043

nityadā hy aṅga bhūtāni bhavanti na bhavanti ca /
kālenālakṣya-vegena sūkṣmatvāt tan na dṛśyate

11.22.044

yathārciṣāṃ srotasāṃ ca phalānāṃ vā vanaspateḥ /
tathaiva sarva-bhūtānāṃ vayo-'vasthādayaḥ kṛtāḥ

11.22.045

so 'yaṃ dīpo 'rciṣāṃ yadvat srotasāṃ tad idaṃ jalam /
so 'yaṃ pumān iti nṛṇāṃ mṛṣā gīr dhīr mṛṣāyuṣām

11.22.046

mā svasya karma-bījena jāyate so 'py ayaṃ pumān /
mriyate vāmaro bhrāntyā yathāgnir dāru-saṃyutaḥ

11.22.047

niṣeka-garbha-janmāni bālya-kaumāra-yauvanam /
vayo-madhyaṃ jarā mṛtyur ity avasthās tanor nava

11.22.048

etā manoratha-mayīr hānyasyoccāvacās tanūḥ /
guṇa-saṅgād upādatte kvacit kaścij jahāti ca

11.22.049

ātmanaḥ pitṛ-putrābhyām anumeyau bhavāpyayau /
na bhavāpyaya-vastūnām abhijño dvaya-lakṣaṇaḥ

11.22.050

taror bīja-vipākābhyāṃ yo vidvāñ janma-saṃyamau /
taror vilakṣaṇo draṣṭā evaṃ draṣṭā tanoḥ pṛthak

11.22.051

prakṛter evam ātmānam avivicyābudhaḥ pumān /
tattvena sparśa-sammūḍhaḥ saṃsāraṃ pratipadyate

11.22.052

sattva-saṅgād ṛṣīn devān rajasāsura-mānuṣān /
tamasā bhūta-tiryaktvaṃ bhrāmito yāti karmabhiḥ

11.22.053

nṛtyato gāyataḥ paśyan yathaivānukaroti tān /
evaṃ buddhi-guṇān paśyann anīho 'py anukāryate

11.22.054

yathāmbhasā pracalatā taravo 'pi calā iva /
cakṣusā bhrāmyamāṇena dṛśyate bhramatīva bhūḥ

11.22.055

yathā manoratha-dhiyo viṣayṣānubhavo mṛṣā /
svapna-dṛṣṭāś ca dāśārha tathā saṃsāra ātmanaḥ

11.22.056

arthe hy avidyamāne 'pi saṃsṛtir na nivartate /
dhyāyato viṣayān asya svapne 'narthāgamo yathā

11.22.057

tasmād uddhava mā bhuṅkṣva viṣayān asad-indriyaiḥ /
ātmāgrahaṇa-nirbhātaṃ paśya vaikalpikaṃ bhramam

11.22.058

kṣipto 'vamānito 'sadbhiḥ pralabdho 'sūyito 'tha vā /
tāḍitaḥ sanniruddho vā vṛttyā vā parihāpitaḥ

11.22.059

niṣṭhyuto mūtrito vājñair bahudhaivaṃ prakampitaḥ /
śreyas-kāmaḥ kṛcchra-gata ātmanātmānam uddharet

11.22.060

BhP_11.22.060/0 śrī-uddhava uvāca
yathaivam anubudhyeyaṃ vada no vadatāṃ vara /
su-duḥṣaham imaṃ manya ātmany asad-atikramam

11.22.061

viduṣām api viśvātman prakṛtir hi balīyasī /
ṛte tvad-dharma-niratān śāntāṃs te caraṇālayān

Original text: Bhāgavatapurāṇa · Data entry Ulrich Stiehl · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc