ભાગવત પુરાણ · અધ્યાય 11.22

ભ્પ્_11.22.001।0 શ્રી-ઉદ્ધવ ઉવાચ
કતિ તત્ત્વાનિ વિશ્વેશ સઙ્ખ્યાતાન્ય્ ઋષિભિઃ પ્રભો ।
નવૈકાદશ પઞ્ચ ત્રીણ્ય્ આત્થ ત્વમ્ ઇહ શુશ્રુમ

કેચિત્ ષડ્-વિંશતિં પ્રાહુર્ અપરે પઞ્ચ-વિંશતિં ।
સપ્તૈકે નવ ષટ્ કેચિચ્ ચત્વાર્ય્ એકાદશાપરે ।
કેચિત્ સપ્તદશ પ્રાહુઃ ષોડશૈકે ત્રયોદશ

એતાવત્ત્વં હિ સઙ્ખ્યાનામ્ ઋષયો યદ્-વિવક્ષયા ।
ગાયન્તિ પૃથગ્ આયુષ્મન્ન્ ઇદં નો વક્તુમ્ અર્હસિ

ભ્પ્_11.22.004।0 શ્રી-ભગવાન્ ઉવાચ
યુક્તં ચ સન્તિ સર્વત્ર ભાષન્તે બ્રાહ્મણા યથા ।
માયાં મદીયામ્ ઉદ્ગૃહ્ય વદતાં કિં નુ દુર્ઘટમ્

નૈતદ્ એવં યથાત્થ ત્વં યદ્ અહં વચ્મિ તત્ તથા ।
એવં વિવદતાં હેતું શક્તયો મે દુરત્યયાઃ

યાસાં વ્યતિકરાદ્ આસીદ્ વિકલ્પો વદતાં પદમ્ ।
પ્રાપ્તે શમ-દમે ઽપ્યેતિ વાદસ્ તમ્ અનુ શામ્યતિ

પરસ્પરાનુપ્રવેશાત્ તત્ત્વાનાં પુરુષર્ષભ ।
પૌર્વાપર્ય-પ્રસઙ્ખ્યાનં યથા વક્તુર્ વિવક્ષિતમ્

એકસ્મિન્ન્ અપિ દૃશ્યન્તે પ્રવિષ્ટાનીતરાણિ ચ ।
પૂર્વસ્મિન્ વા પરસ્મિન્ વા તત્ત્વે તત્ત્વાનિ સર્વશઃ

પૌર્વાપર્યમ્ અતો ઽમીષાં પ્રસઙ્ખ્યાનમ્ અભીપ્સતામ્ ।
યથા વિવિક્તં યદ્-વક્ત્રં ગૃહ્ણીમો યુક્તિ-સમ્ભવાત્

અનાદ્ય્-અવિદ્યા-યુક્તસ્ય પુરુષસ્યાત્મ-વેદનમ્ ।
સ્વતો ન સમ્ભવાદ્ અન્યસ્ તત્ત્વ-જ્ઞો જ્ઞાન-દો ભવેત્

પુરુષેશ્વરયોર્ અત્ર ન વૈલક્ષણ્યમ્ અણ્વ્ અપિ ।
તદ્-અન્ય-કલ્પનાપાર્થા જ્ઞાનં ચ પ્રકૃતેર્ ગુણઃ

પ્રકૃતિર્ ગુણ-સામ્યં વૈ પ્રકૃતેર્ નાત્મનો ગુણાઃ ।
સત્ત્વં રજસ્ તમ ઇતિ સ્થિત્ય્-ઉત્પત્ત્ય્-અન્ત-હેતવઃ

સત્ત્વં જ્ઞાનં રજઃ કર્મ તમો ઽજ્ઞાનમ્ ઇહોચ્યતે ।
ગુણ-વ્યતિકરઃ કાલઃ સ્વભાવઃ સૂત્રમ્ એવ ચ

પુરુષઃ પ્રકૃતિર્ વ્યક્તમ્ અહઙ્કારો નભો ઽનિલઃ ।
જ્યોતિર્ આપઃ ક્ષિતિર્ ઇતિ તત્ત્વાન્ય્ ઉક્તાનિ મે નવ

શ્રોત્રં ત્વગ્ દર્શનં ઘ્રાણો જિહ્વેતિ જ્ઞાન-શક્તયઃ ।
વાક્-પાણ્ય્-ઉપસ્થ-પાય્વ્-અઙ્ઘ્રિઃ કર્માણ્ય્ અઙ્ગોભયં મનઃ

શબ્દઃ સ્પર્શો રસો ગન્ધો રૂપં ચેત્ય્ અર્થ-જાતયઃ ।
ગત્ય્-ઉક્ત્ય્-ઉત્સર્ગ-શિલ્પાનિ કર્માયતન-સિદ્ધયઃ

સર્ગાદૌ પ્રકૃતિર્ હ્ય્ અસ્ય કાર્ય-કારણ-રૂપિણી ।
સત્ત્વાદિભિર્ ગુણૈર્ ધત્તે પુરુષો ઽવ્યક્ત ઈક્ષતે

વ્યક્તાદાયો વિકુર્વાણા ધાતવઃ પુરુષેક્ષયા ।
લબ્ધ-વીર્યાઃ સૃજન્ત્ય્ અણ્ડં સંહતાઃ પ્રકૃતેર્ બલાત્

સપ્તૈવ ધાતવ ઇતિ તત્રાર્થાઃ પઞ્ચ ખાદયઃ ।
જ્ઞાનમ્ આત્મોભયાધારસ્ તતો દેહેન્દ્રિયાસવઃ

ષડ્ ઇત્ય્ અત્રાપિ ભૂતાનિ પઞ્ચ ષષ્ઠઃ પરઃ પુમાન્ ।
તૈર્ યુઇત આત્મ-સમ્ભૂતૈઃ સૃષ્ટ્વેદં સમપાવિશત્

ચત્વાર્ય્ એવેતિ તત્રાપિ તેજ આપો ઽન્નમ્ આત્મનઃ ।
જાતાનિ તૈર્ ઇદં જાતં જન્માવયવિનઃ ખલુ

સઙ્ખ્યાને સપ્તદશકે ભૂત-માત્રેન્દ્રિયાણિ ચ ।
પઞ્ચ પઞ્ચૈક-મનસા આત્મા સપ્તદશઃ સ્મૃતઃ

તદ્વત્ ષોડશ-સઙ્ખ્યાને આત્મૈવ મન ઉચ્યતે ।
ભૂતેન્દ્રિયાણિ પઞ્ચૈવ મન આત્મા ત્રયોદશ

એકાદશત્વ આત્માસૌ મહા-ભૂતેન્દ્રિયાણિ ચ ।
અષ્ટૌ પ્રકૃતયશ્ ચૈવ પુરુષશ્ ચ નવેત્ય્ અથ

ઇતિ નાના-પ્રસઙ્ખ્યાનં તત્ત્વાનામ્ ઋષિભિઃ કૃતમ્ ।
સર્વં ન્યાય્યં યુક્તિમત્ત્વાદ્ વિદુષાં કિમ્ અશોભનમ્

ભ્પ્_11.22.026।0 શ્રી-ઉદ્ધવ ઉવાચ
પ્રકૃતિઃ પુરુષશ્ ચોભૌ યદ્ય્ અપ્ય્ આત્મ-વિલક્ષણૌ ।
અન્યોન્યાપાશ્રયાત્ કૃષ્ણ દૃશ્યતે ન ભિદા તયોઃ ।
પ્રકૃતૌ લક્ષ્યતે હ્ય્ આત્મા પ્રકૃતિશ્ ચ તથાત્મનિ

એવં મે પુણ્ડરીકાક્ષ મહાન્તં સંશયં હૃદિ ।
છેત્તુમ્ અર્હસિ સર્વ-જ્ઞ વચોભિર્ નય-નૈપુણૈઃ

ત્વત્તો જ્ઞાનં હિ જીવાનાં પ્રમોષસ્ તે ઽત્ર શક્તિતઃ ।
ત્વમ્ એવ હ્ય્ આત્મ-માયાયા ગતિં વેત્થ ન ચાપરઃ

ભ્પ્_11.22.029।0 શ્રી-ભગવાન્ ઉવાચ
પ્રકૃતિઃ પુરુષશ્ ચેતિ વિકલ્પઃ પુરુષર્ષભ ।
એષ વૈકારિકઃ સર્ગો ગુણ-વ્યતિકરાત્મકઃ

મમાઙ્ગ માયા ગુણ-મય્ય્ અનેકધા વિકલ્પ-બુદ્ધીશ્ ચ ગુણૈર્ વિધત્તે ।
વૈકારિકસ્ ત્રિ-વિધો ઽધ્યાત્મમ્ એકમ્ અથાધિદૈવમ્ અધિભૂતમ્ અન્યત્

દૃગ્ રૂપમ્ આર્કં વપુર્ અત્ર રન્ધ્રે પરસ્પરં સિધ્યતિ યઃ સ્વતઃ ખે ।
આત્મા યદ્ એષામ્ અપરો ય આદ્યઃ સ્વયાનુભૂત્યાખિલ-સિદ્ધ-સિદ્ધિઃ

એવં ત્વગ્-આદિ શ્રવણાદિ ચક્ષુર્ જિહ્વાદિ નાસાદિ ચ ચિત્ત-યુક્તમ્

યો ઽસૌ ગુણ-ક્ષોભ-કૃતો વિકારઃ પ્રધાન-મૂલાન્ મહતઃ પ્રસૂતઃ ।
અહં ત્રિ-વૃન્ મોહ-વિકલ્પ-હેતુર્ વૈકારિકસ્ તામસ ઐન્દ્રિયશ્ ચ

આત્માપરિજ્ઞાન-મયો વિવાદો હ્ય્ અસ્તીતિ નાસ્તીતિ ભિદાર્થ-નિષ્ઠઃ ।
વ્યર્થો ઽપિ નૈવોપરમેત પુંસાં મત્તઃ પરાવૃત્ત-ધિયાં સ્વ-લોકાત્

ભ્પ્_11.22.035।0 શ્રી-ઉદ્ધવ ઉવાચ
ત્વત્તઃ પરાવૃત્ત-ધિયઃ સ્વ-કૃતૈઃ કર્મભિઃ પ્રભો ।
ઉચ્ચાવચાન્ યથા દેહાન્ ગૃહ્ણન્તિ વિસૃજન્તિ ચ

તન્ મમાખ્યાહિ ગોવિન્દ દુર્વિભાવ્યમ્ અનાત્મભિઃ ।
ન હ્ય્ એતત્ પ્રાયશો લોકે વિદ્વાંસઃ સન્તિ વઞ્ચિતાઃ

ભ્પ્_11.22.037।0 શ્રી-ભગવાન્ ઉવાચ
મનઃ કર્મ-મયં ણૄણામ્ ઇન્દ્રિયૈઃ પઞ્ચભિર્ યુતમ્ ।
લોકાલ્ લોકં પ્રયાત્ય્ અન્ય આત્મા તદ્ અનુવર્તતે

ધ્યાયન્ મનો ઽનુ વિષયાન્ દૃષ્ટાન્ વાનુશ્રુતાન્ અથ ।
ઉદ્યત્ સીદત્ કર્મ-તન્ત્રં સ્મૃતિસ્ તદ્ અનુ શામ્યતિ

વિષયાભિનિવેશેન નાત્માનં યત્ સ્મરેત્ પુનઃ ।
જન્તોર્ વૈ કસ્યચિદ્ ધેતોર્ મૃત્યુર્ અત્યન્ત-વિસ્મૃતિઃ

જન્મ ત્વ્ આત્મતયા પુંસઃ સર્વ-ભાવેન ભૂરિ-દ ।
વિષય-સ્વીકૃતિં પ્રાહુર્ યથા સ્વપ્ન-મનોરથઃ

સ્વપ્નં મનોરથં ચેત્થં પ્રાક્તનં ન સ્મરત્ય્ અસૌ ।
તત્ર પૂર્વમ્ ઇવાત્માનમ્ અપૂર્વમ્ ચાનુપશ્યતિ

ઇન્દ્રિયાયન-સૃષ્ટ્યેદં ત્રૈ-વિધ્યં ભાતિ વસ્તુનિ ।
બહિર્-અન્તર્-ભિદા-હેતુર્ જનો ઽસજ્-જન-કૃદ્ યથા

નિત્યદા હ્ય્ અઙ્ગ ભૂતાનિ ભવન્તિ ન ભવન્તિ ચ ।
કાલેનાલક્ષ્ય-વેગેન સૂક્ષ્મત્વાત્ તન્ ન દૃશ્યતે

યથાર્ચિષાં સ્રોતસાં ચ ફલાનાં વા વનસ્પતેઃ ।
તથૈવ સર્વ-ભૂતાનાં વયો-ઽવસ્થાદયઃ કૃતાઃ

સો ઽયં દીપો ઽર્ચિષાં યદ્વત્ સ્રોતસાં તદ્ ઇદં જલમ્ ।
સો ઽયં પુમાન્ ઇતિ નૃણાં મૃષા ગીર્ ધીર્ મૃષાયુષામ્

મા સ્વસ્ય કર્મ-બીજેન જાયતે સો ઽપ્ય્ અયં પુમાન્ ।
મ્રિયતે વામરો ભ્રાન્ત્યા યથાગ્નિર્ દારુ-સંયુતઃ

નિષેક-ગર્ભ-જન્માનિ બાલ્ય-કૌમાર-યૌવનમ્ ।
વયો-મધ્યં જરા મૃત્યુર્ ઇત્ય્ અવસ્થાસ્ તનોર્ નવ

એતા મનોરથ-મયીર્ હાન્યસ્યોચ્ચાવચાસ્ તનૂઃ ।
ગુણ-સઙ્ગાદ્ ઉપાદત્તે ક્વચિત્ કશ્ચિજ્ જહાતિ ચ

આત્મનઃ પિતૃ-પુત્રાભ્યામ્ અનુમેયૌ ભવાપ્યયૌ ।
ન ભવાપ્યય-વસ્તૂનામ્ અભિજ્ઞો દ્વય-લક્ષણઃ

તરોર્ બીજ-વિપાકાભ્યાં યો વિદ્વાઞ્ જન્મ-સંયમૌ ।
તરોર્ વિલક્ષણો દ્રષ્ટા એવં દ્રષ્ટા તનોઃ પૃથક્

પ્રકૃતેર્ એવમ્ આત્માનમ્ અવિવિચ્યાબુધઃ પુમાન્ ।
તત્ત્વેન સ્પર્શ-સમ્મૂઢઃ સંસારં પ્રતિપદ્યતે

સત્ત્વ-સઙ્ગાદ્ ઋષીન્ દેવાન્ રજસાસુર-માનુષાન્ ।
તમસા ભૂત-તિર્યક્ત્વં ભ્રામિતો યાતિ કર્મભિઃ

નૃત્યતો ગાયતઃ પશ્યન્ યથૈવાનુકરોતિ તાન્ ।
એવં બુદ્ધિ-ગુણાન્ પશ્યન્ન્ અનીહો ઽપ્ય્ અનુકાર્યતે

યથામ્ભસા પ્રચલતા તરવો ઽપિ ચલા ઇવ ।
ચક્ષુસા ભ્રામ્યમાણેન દૃશ્યતે ભ્રમતીવ ભૂઃ

યથા મનોરથ-ધિયો વિષય્ષાનુભવો મૃષા ।
સ્વપ્ન-દૃષ્ટાશ્ ચ દાશાર્હ તથા સંસાર આત્મનઃ

અર્થે હ્ય્ અવિદ્યમાને ઽપિ સંસૃતિર્ ન નિવર્તતે ।
ધ્યાયતો વિષયાન્ અસ્ય સ્વપ્ને ઽનર્થાગમો યથા

તસ્માદ્ ઉદ્ધવ મા ભુઙ્ક્ષ્વ વિષયાન્ અસદ્-ઇન્દ્રિયૈઃ ।
આત્માગ્રહણ-નિર્ભાતં પશ્ય વૈકલ્પિકં ભ્રમમ્

ક્ષિપ્તો ઽવમાનિતો ઽસદ્ભિઃ પ્રલબ્ધો ઽસૂયિતો ઽથ વા ।
તાડિતઃ સન્નિરુદ્ધો વા વૃત્ત્યા વા પરિહાપિતઃ

નિષ્ઠ્યુતો મૂત્રિતો વાજ્ઞૈર્ બહુધૈવં પ્રકમ્પિતઃ ।
શ્રેયસ્-કામઃ કૃચ્છ્ર-ગત આત્મનાત્માનમ્ ઉદ્ધરેત્

ભ્પ્_11.22.060।0 શ્રી-ઉદ્ધવ ઉવાચ
યથૈવમ્ અનુબુધ્યેયં વદ નો વદતાં વર ।
સુ-દુઃષહમ્ ઇમં મન્ય આત્મન્ય્ અસદ્-અતિક્રમમ્

વિદુષામ્ અપિ વિશ્વાત્મન્ પ્રકૃતિર્ હિ બલીયસી ।
ઋતે ત્વદ્-ધર્મ-નિરતાન્ શાન્તાંસ્ તે ચરણાલયાન્