Bhagavadgītābhāṣya · Chapter 14
paraṃ bhūyaḥ pravakṣyāmi jñānānāṃ jñānam uttamam |
yaj jñātvā munayaḥ sarve parāṃ siddhim ito gatāḥ ||
idaṃ jñānam upāśritya mama sādharmyam āgatāḥ |
sarge 'pi nopajāyante pralaye na vyathanti ca ||
mama yonir mahadbrahma tasmin garbhaṃ dadhāmy aham |
saṃbhavas sarvabhūtānāṃ tato bhavati bhārata ||
sarvayoniṣu kaunteya mūrtayaḥ saṃbhavanti yāḥ |
tāsāṃ brahma mahad yonir ahaṃ bījapradaḥ pitā ||
sattvaṃ rajas tama iti guṇāḥ prakṛtisaṃbhavāḥ |
nibadhnanti mahābāho dehe dehinam avyayam ||
tatra sattvaṃ nirmalatvāt prakāśakam anāmayam |
sukhasaṅgena badhnāti jñānasaṅgena cānagha ||
rajo rāgātmakaṃ viddhi tṛṣṇāsaṅgasamudbhavam |
tan nibadhnāti kaunteya karmasaṅgena dehinam ||
tamas tv ajñānajaṃ viddhi mohanaṃ sarvadehinām |
pramādālasyanidrābhis tan nibadhnāti bhārata ||
sattvaṃ sukhe sañjayati rajaḥ karmaṇi bhārata |
jñānam āvṛtya tu tamaḥ pramāde sañjayaty uta ||
rajas tamaś cābhibhūya sattvaṃ bhavati bhārata |
rajaḥ sattvaṃ tamaś caiva tamaḥ sattvaṃ rajas tathā ||
sarvadvāreṣu dehe 'smin prakāśa upajāyate /
jñānaṃ yadā tadā vidyād vivṛddhaṃ sattvam ity uta ||
lobhaḥ pravṛttir ārambhaḥ karmaṇām aśamaḥ spṛhā /
rajasy etāni jāyante vivṛddhe bharatarṣabha //
aprakāśo 'pravṛttiś ca pramādo moha eva ca /
tamasy etāni jāyante vivṛddhe kurunandana //
yadā sattve pravṛddhe tu pralayaṃ yāti dehabhṛt /
tadottamavidāṃ lokān amalān pratipadyate //
karmaṇaḥ sukṛtasyāhuḥ sāttvikaṃ nirmalaṃ phalam /
rajasas tu phalaṃ duḥkham ajñānaṃ tamasaḥ phalam //
sattvāt saṃjāyate jñānaṃ rajaso lobha eva ca /
pramādamohau tamaso bhavato 'jñānam eva ca //
ūrdhvaṃ gacchanti sattvasthā madhye tiṣṭhanti rājasāḥ /
jaghanyaguṇavṛttisthā adho gacchanti tāmasāḥ //
nānyaṃ guṇebhyaḥ kartāraṃ yadā draṣṭānupaśyati /
guṇebhyaś ca paraṃ vetti madbhāvaṃ so 'dhigacchati //
guṇān etān atītya trīn dehī dehasamudbhavān /
janmamṛtyujarāduḥkhair vimukto 'mṛtam aśnute //
kair liṅgais triguṇān etān atīto bhavati prabho /
kim ācāraḥ kathaṃ caitāṃs trīn guṇān ativartate //
prakāśaṃ ca pravṛttiṃ ca moham eva ca pāṇḍava /
na dveṣṭi saṃpravṛttāni na nivṛttāni kāṅkṣati //
udāsīnavad āsīno guṇair yo na vicālyate /
guṇā vartanta ity eva yo 'vatiṣṭhati neṅgate //
samaduḥkhasukhaḥ svasthaḥ samaloṣṭāśmakāñcanaḥ /
tulyapriyāpriyo dhīras tulyanindātmasaṃstutiḥ //
mānāvamānayos tulyas tulyo mitrāripakṣayoḥ /
sarvārambhaparityāgī guṇātītaḥ sa ucyate //
māṃ ca yo 'vyabhicāreṇa bhaktiyogena sevate /
sa guṇān samatītyaitān brahmabhūyāya kalpate //
brahmaṇo hi pratiṣṭhāham amṛtasyāvyayasya ca /
śāśvatasya ca dharmasya sukhasyaikāntikasya ca //
Original text: Bhagavadgītābhāṣya · Data entry Sadanori Ishitobi · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0