ભગવદ્ગીતાભાષ્ય · અધ્યાય 14

પરં ભૂયઃ પ્રવક્ષ્યામિ જ્ઞાનાનાં જ્ઞાનમ્ ઉત્તમમ્ ।
યજ્ જ્ઞાત્વા મુનયઃ સર્વે પરાં સિદ્ધિમ્ ઇતો ગતાઃ ॥

ઇદં જ્ઞાનમ્ ઉપાશ્રિત્ય મમ સાધર્મ્યમ્ આગતાઃ ।
સર્ગે ઽપિ નોપજાયન્તે પ્રલયે ન વ્યથન્તિ ચ ॥

મમ યોનિર્ મહદ્બ્રહ્મ તસ્મિન્ ગર્ભં દધામ્ય્ અહમ્ ।
સંભવસ્ સર્વભૂતાનાં તતો ભવતિ ભારત ॥

સર્વયોનિષુ કૌન્તેય મૂર્તયઃ સંભવન્તિ યાઃ ।
તાસાં બ્રહ્મ મહદ્ યોનિર્ અહં બીજપ્રદઃ પિતા ॥

સત્ત્વં રજસ્ તમ ઇતિ ગુણાઃ પ્રકૃતિસંભવાઃ ।
નિબધ્નન્તિ મહાબાહો દેહે દેહિનમ્ અવ્યયમ્ ॥

તત્ર સત્ત્વં નિર્મલત્વાત્ પ્રકાશકમ્ અનામયમ્ ।
સુખસઙ્ગેન બધ્નાતિ જ્ઞાનસઙ્ગેન ચાનઘ ॥

રજો રાગાત્મકં વિદ્ધિ તૃષ્ણાસઙ્ગસમુદ્ભવમ્ ।
તન્ નિબધ્નાતિ કૌન્તેય કર્મસઙ્ગેન દેહિનમ્ ॥

તમસ્ ત્વ્ અજ્ઞાનજં વિદ્ધિ મોહનં સર્વદેહિનામ્ ।
પ્રમાદાલસ્યનિદ્રાભિસ્ તન્ નિબધ્નાતિ ભારત ॥

સત્ત્વં સુખે સઞ્જયતિ રજઃ કર્મણિ ભારત ।
જ્ઞાનમ્ આવૃત્ય તુ તમઃ પ્રમાદે સઞ્જયત્ય્ ઉત ॥

રજસ્ તમશ્ ચાભિભૂય સત્ત્વં ભવતિ ભારત ।
રજઃ સત્ત્વં તમશ્ ચૈવ તમઃ સત્ત્વં રજસ્ તથા ॥

સર્વદ્વારેષુ દેહે ઽસ્મિન્ પ્રકાશ ઉપજાયતે ।
જ્ઞાનં યદા તદા વિદ્યાદ્ વિવૃદ્ધં સત્ત્વમ્ ઇત્ય્ ઉત ॥

લોભઃ પ્રવૃત્તિર્ આરમ્ભઃ કર્મણામ્ અશમઃ સ્પૃહા ।
રજસ્ય્ એતાનિ જાયન્તે વિવૃદ્ધે ભરતર્ષભ ॥

અપ્રકાશો ઽપ્રવૃત્તિશ્ ચ પ્રમાદો મોહ એવ ચ ।
તમસ્ય્ એતાનિ જાયન્તે વિવૃદ્ધે કુરુનન્દન ॥

યદા સત્ત્વે પ્રવૃદ્ધે તુ પ્રલયં યાતિ દેહભૃત્ ।
તદોત્તમવિદાં લોકાન્ અમલાન્ પ્રતિપદ્યતે ॥

કર્મણઃ સુકૃતસ્યાહુઃ સાત્ત્વિકં નિર્મલં ફલમ્ ।
રજસસ્ તુ ફલં દુઃખમ્ અજ્ઞાનં તમસઃ ફલમ્ ॥

સત્ત્વાત્ સંજાયતે જ્ઞાનં રજસો લોભ એવ ચ ।
પ્રમાદમોહૌ તમસો ભવતો ઽજ્ઞાનમ્ એવ ચ ॥

ઊર્ધ્વં ગચ્છન્તિ સત્ત્વસ્થા મધ્યે તિષ્ઠન્તિ રાજસાઃ ।
જઘન્યગુણવૃત્તિસ્થા અધો ગચ્છન્તિ તામસાઃ ॥

નાન્યં ગુણેભ્યઃ કર્તારં યદા દ્રષ્ટાનુપશ્યતિ ।
ગુણેભ્યશ્ ચ પરં વેત્તિ મદ્ભાવં સો ઽધિગચ્છતિ ॥

ગુણાન્ એતાન્ અતીત્ય ત્રીન્ દેહી દેહસમુદ્ભવાન્ ।
જન્મમૃત્યુજરાદુઃખૈર્ વિમુક્તો ઽમૃતમ્ અશ્નુતે ॥

કૈર્ લિઙ્ગૈસ્ ત્રિગુણાન્ એતાન્ અતીતો ભવતિ પ્રભો ।
કિમ્ આચારઃ કથં ચૈતાંસ્ ત્રીન્ ગુણાન્ અતિવર્તતે ॥

પ્રકાશં ચ પ્રવૃત્તિં ચ મોહમ્ એવ ચ પાણ્ડવ ।
ન દ્વેષ્ટિ સંપ્રવૃત્તાનિ ન નિવૃત્તાનિ કાઙ્ક્ષતિ ॥

ઉદાસીનવદ્ આસીનો ગુણૈર્ યો ન વિચાલ્યતે ।
ગુણા વર્તન્ત ઇત્ય્ એવ યો ઽવતિષ્ઠતિ નેઙ્ગતે ॥

સમદુઃખસુખઃ સ્વસ્થઃ સમલોષ્ટાશ્મકાઞ્ચનઃ ।
તુલ્યપ્રિયાપ્રિયો ધીરસ્ તુલ્યનિન્દાત્મસંસ્તુતિઃ ॥

માનાવમાનયોસ્ તુલ્યસ્ તુલ્યો મિત્રારિપક્ષયોઃ ।
સર્વારમ્ભપરિત્યાગી ગુણાતીતઃ સ ઉચ્યતે ॥

માં ચ યો ઽવ્યભિચારેણ ભક્તિયોગેન સેવતે ।
સ ગુણાન્ સમતીત્યૈતાન્ બ્રહ્મભૂયાય કલ્પતે ॥

બ્રહ્મણો હિ પ્રતિષ્ઠાહમ્ અમૃતસ્યાવ્યયસ્ય ચ ।
શાશ્વતસ્ય ચ ધર્મસ્ય સુખસ્યૈકાન્તિકસ્ય ચ ॥