Bhagavadāśayānusaraṇabhāsya · Chapter 5
)
tasmād iti / tasmād ajñānasambhūtam ajñānād utpannaṃ hṛdaye8
sthitaṃ
saṃśayaṃ jñānam evāsis tena chittvā nirasya9 yogam ātiṣṭha
brahmārpaṇanyāyena karmānutiṣṭha / utthiṣṭha ca /
kim āsse viṣaṇṇamanā10 iveti /
iti śrībhagavadbhāskarakṛte11 gītābhāṣye caturtho 'dhyāyaḥ // 4 //
NOTES:
1. pāpīyānītyāha nāye ---va
2. vidvāt
3. kiṃ punaravadhrītetyāha 40 ---la
kiṃ punarnanadhnītyetyāha 40 ---va
4. yogīti ---va
5. sannyastasampattyāstamekekvataṃ phyetātma^ ---va
6. yanna ---la, va
7. kamāṇi badhnanti ---va
8. tṛdaye ---va
9. mirasyayigamāniṣṭa ---va
10. viṣasmamanā ---va
11. iti śrībhagavadgītāmabhagavaddbhāskakrṭe ---va
p. 134
atha pañcamo 'dhyāyaḥ /
mayi sarvāṇi karmāṇi --- ity anena kartuḥ kṛtānāṃ karmaṇām
īśvare sannyāsa uktaḥ / anantaram --- brahmārpaṇam1 --- ity ārabhya
brahmaiva kartṛ kārakānantaraṃ2 karma ca ity uktam / anayoḥ
karmasannyāsakarmayogayor bhedābhedajñānaviṣayayoḥ parasparavirodhād
ekapuruṣānuṣṭheyatvānupapattau3 katarad anayoḥ praśastataram iti4
praṣṭum arjuna uvāca ---
(sannyāsaṃ karmaṇāṃ kṛṣṇa punar yogaṃ ca śaṃsasi /
yaḥ śreyān etayor ekas taṃ me brūhi viniścitam
)
sannyāsam iti / mayi sarvāṇi --- iti sannyāsaṃ kathayasi ---
brahmārpaṇam --- yogasannyastakarmaṇām --- yogam ātiṣṭha ---
iti karmayogam / śeṣaṃ nigadavyākhyātam // 1 //
śrībhagavān uvāca5 ---
(sannyāsaḥ karmayogaś ca naiḥśreyasakarāv ubhau /
tayos tu karmasannyāsāt karmayogo viśiṣ.yate
)
sannyāsa iti / mayi sarvāṇi --- iti ya uktaḥ6 sannyāso yaś cāyam
anantaroktaḥ karmayogas tāv ubhau7 naiḥśreyasakarau /
niḥśreyasam eva naiḥśreyasam / ayaṃ tu viśeṣaḥ --- karmasannyāsāt
karmayogo viśiṣyate / katham / dvaitaviṣayo8 hi sannyāsaḥ /
NOTES:
1. uktotantraṃ brahmāryaṇam ---va
2. ... kārakānataraṃ ---ya
3. ^viṣayoḥ ... puruṣānuṣṭeyatvātupattau ---va
4. praśasyataramihate ---va
5. bhagavāca ---va
6. mapi sarvvārṇātiya uktaḥ ---va
7. karmayāgastā ubhau ---va
8. kathaṃ ta viṣayo ---va
p. 135
karmayogaḥ punar advaitaviṣayaḥ / sākṣātsamyagdarśanāśrayo1
brahmaivedaṃ sarvaṃ kartrādi --- sarvaṃ taṃ parād ādyo
'nyatrātmanaḥ
sarvaṃ veda2 iti śruteḥ / ataḥ karmayogo viśiṣyate3 // 2 //
tatra sannyāsalakṣaṇaṃ tāvad upadiśyate ---
(jñeyaḥ sa nityasannyāsī yo na dveṣṭi na kāṅkṣati /
nirdvandvo hi mahāvāho sukhaṃ vandhād vimucyate
)
jñeya iti / yo hi paramahitaṃ na dveṣṭi na ca hitaṃ phalam ākaṅkṣati
/
kartavyam eveti nityakarma4 kṛtvā tatphalam īśvare5 samarpayati sa
nityasannyāsīti boddhavyaḥ6 / sa cetthaṃlakṣaṇaḥ karmastho 'pi
nirdvandvo rāgadvaṣādirahitaḥ sukham anāyāsenaiva7 saṃsārabandhān
mucyate8 mokṣaṃ9 prāpnotīty arthaḥ // 3 //
nanu sannyāsakarmayogayor naiḥśreyasaphalatvam ayuktam10 /
svarūpabhedavat phalabhedo yukta iti / imām āśaṅkām apanetum āha ---
(sāṅkhyayogau pṛthagbālāḥ pravadanti na paṇḍitāḥ /
ekam apy āsthitaḥ samyag ubhayor vindate phalam
)
sāṅkhyeti / nanu11 ca sannyāsayogau12 prastutau /
kim idam avāntaram aprastutam upanyasyate13 / nāyaṃ doṣaḥ / tāv eva
sannyāsayogau sāṅkhyayogaśabdābhyāṃ nirdiṣṭau / yogaśabdas
tāvat prakṛtaṃ yogaṃ na
NOTES:
1. ... viṣayaḥ kṣātsamyag ---va
2. sarva ... dyotpatrātmanaḥ sarvaveda ---va
3. viṣyate ---va
4. nihmakarma ---va
5. tatphalamīśvare ---va
6. sannyāsoti bodhavya ---va
7. sukhamatāyasenaiva ---va
8. bandhātyucyate ---va
9. mokṣa ---va
10. ... yogayeniḥ śraiṣasaphalatvamayuktaṃ ---va
11. na tu---va
12. ... yogyai ---va
13.ki madaṃ śabdātarama pra^ ---va
p. 136
jahāti /
sāṅkhyaśabdo 'pi sannyāsaṃ pratyāyayati1 bhedadarśanasāmānyāt /
yathā --- (ya) evaṃ vidvān paurṇamāsīṃ yajate / ya evaṃ vidvānam
āvāsyām --- iti paurṇamāsyam āvāsyāśabdābhyāṃ prastutya2
śabdāntareṇa tayor upādānaṃ kriyate darśapūrṇamāsābhyāṃ 3 yajate
iti / tatra darśaśabdo 'māvāsyāvacanaḥ / tadvad atra4 sāṅkhyaśabdaḥ5
sannyāsavivakṣayā prayukta ity avirodhaḥ / kṛtvā karmāṇīśvare yaḥ6
samarpayati sa sannyāsī / sāṅkhyo na kāpilo niragnir niṣkriyaś ca7 ---
iti sāṅkhyaśabdopādānaprayojana(m) / tau sāṅkhyayogāv ity arthaḥ /
pṛthakphalau bālā8 avivekino vadanti / vastutas tu ekam apy āsthitaḥ
samyagubhayor vindate9 phalam / sannyāsināpi bhedena karma kṛtvā
samarpaṇakāle bhedadarśanam evāśrīyate / sarvaṃ karma brahmaprabhavaṃ
tad brahmasvarūpam eva10 pratipadyata ity evaṃ samarpaṇāt // 4 //
avasthāmātram atra11 bhidyate / sannyāsaḥ pūrvāvasthā /
ghaṭamānayogitvāt karmayogas tv anantarāvasthā jñānaparipākāt12 /
tac ca ---
(yad eva sāṅkhyāḥ paśyanti yogais tad anugamyate /
ekaṃ sāṅkhyaṃ ca yogaṃ ca yaḥ paśyati sa paśyati
)
yad eveti13 / yad eva sāṅkhyāḥ14 paśyanti brahma yogais tad anugamyate15
/
tad eva cintyata ity arthaḥ / evaṃ ca paramārthata ekaṃ sāṅkhyaṃ ca
yogaṃ ca yaḥ paśyati sa paśyati / tārkikāṇāṃ tu --- kāpilāḥ16
sāṅkhyāḥ / teṣām anyad darśanam / yogā naiyāyikāḥ prasiddhās
teṣām
anyad darśanam iti /
NOTES:
1. samprattyāyayati ---va
2. bhedadarśana ... śabdābhyāṃ --- nāsti va koṣe
3. kriyane darśapūrṇāmāsābhyāṃ ---va
4. śabdomāvāsyāvacanastadūdatra ---va
5. ... śabdāḥ ---va
6. karmāṇīśvarīyaḥ ---va
7. niścayaśca ---la ṣṭhaphaphalau
8. rbalā ---va
9. samyagubhayorvidate ---va
10. taddhastasvarūpam ---va
11. avasthāmāvra --va
12. pariyākyannu^ ---va
13. yaddadeveti ---va
14. sāṅkhyaḥ ---va
15. brāhmayokaistadamugamyate ---va
16. kāpilaḥ ---va
p. 137
na ca te sāṅkhyā yogāś ca1 na ca tārkikāḥ samyak paśyantīti
bhagavato 'bhiprāyaḥ // 5 //
tayor ekatvam upapādayitum āha2 ---
(sannyāsas tu mahābāho duḥkam āptum ayogataḥ /
yogayukto munir brahma na cireṇādhigacchati
)
sannyāseti / sannyāsa iti sannyāsī cety arthaḥ / sannyāsa3 iti
prathamāvibhakter nirdeśān nāsāv āptavyaḥ4 /
tathā hi sannyāsam iti dvitīyā syāt / atra5 sannyāsaśabdena
sannyāsī lakṣyate /
atra arśāditvān matvarthīyo 'kāraḥ6 / yathā pāpebhya iti
tadvān ucyate7 / sannyāsī brahmaprāptum ayogato duḥkhaṃ (prāptuṃ)
śaknuyāt / duḥkham iti kriyāviśeṣaṇam / kliṣṭataram ity arthaḥ /
yogenābhedadarśanena yukto muniḥ8 sannyāsī na cireṇa brahmādhigacchati
/
tasmāt so 'pi samarpaṇavelāyām abhedadarśanastha9 ity upapannaṃ
samānaphalatvam10 // 6 //
yataḥ sannyāsī yogam āsādya brahma pratipadyate nānyathā /
ato yogasya11 yad uktaṃ viśiṣṭatvaṃ tad upapannam ity upasaṃharati ---
(yogayukto viśuddhātmā vijitātmā jitendriyaḥ /
sarvabhūtātmabhūtātmā kurvann api na lipyate
)
yogeti / yogena yukto 'dvaitadarśane 'vasthito12 viśuddhātmā
nirmalīkṛtabuddhir vijitātmā13 jitamanovṛttir ata eva jitendriyaḥ14
NOTES:
1. rsākhyayogaśva ---va
2. ^prāya 5 tayāreka^ ---va
3. satrya sa ---va
4. ... vidhabhaktenirdegātrāsāvāpravyasta^ ---va
5. atha tatra ---la/va
6. manvathīyo ---va
7. tadyanucyate ---va
8. sannyāsī brahma ... muniḥ --- aṃśo'yaṃ ---vakoṣe nāsti
9. ... velāmabhedaddarśansthā ---va
10. samānaphalatvam ---va
11. togasya ---va
12. ... dvete darśane ---va
13. ... śuddhirvijitātmā ---va
14. rjirtadriyaḥ ---va
p. 138
sarvabhūtānām ātmabhūta1 ātmā yasya so 'yaṃ kurvann api2 na lipyate
/
karmāpi brahmarūpeṇa bhāvyamānam amṛtatvāya kalpate /
na hi tatra lepaśaktir astīti // 7 //
vaidikād anyeṣv api pramādakṛteṣu3 karmasv avaśyaṃbhāviṣu4 ---
(naiva kiñcit karomīti yukto manyeta tattvavit /
paśyac chṛṇvan spṛśaṃ jighran bhuñjan gacchaṃ chvasan svapan
pralapan visṛjan gṛhṇann unmiṣan nimiṣann api /
indriyāṇīndriyārtheṣu vartanta iti dhārayan
)
naiveti / naiva kiñcit karomīti5 yukto yogī manyeta tattvavit /
teṣāṃ brahmakāryatvāl lepadoṣāpanuttaye / kāni punas tāni /
paśyann ityādi / prāṇendriyavyāpāro 'tra6 nirdiśyate /
paśyann iti7 buddhivyāpāraḥ / buddhyā paryālocayann ity arthaḥ /
śṛṇvann iti śrotrayoḥ / spṛśann iti tvagindriyasya /
jighrann iti8 ghrāṇendriyasya / bhuñjann iti9 rasanendriyasya /
gacchann iti10 pādayoḥ / śvasann iti prāṇasya /
svapann iti11 manasaḥ / pralapann iti12 vāgindriyasya /
visṛjann iti13 pāyūpasthayor vyāpāraḥ / gṛhṇann iti hastayoḥ /
unmeṣanimeṣau14 netrayoḥ / cittaṃ dhārayed yukto manyeta --- ity
asyārthe
dhārayed iti15 nirdiṣṭaḥ // 8 //
atra kecid agṛhyamāṇakāraṇaṃ16 sarvakarmatyāgaṃ bahuśaḥ purastād
NOTES:
1. bhūtātāsānmabhūta ---va
2. soyakturvanvāpi --va
3. prasādakṛteṣu ---va
4. māviṣa ---va
5. kiṃvitkaromi ---va
6. paśyaśannititvānnityādi prāṇediyayā^ ---va
7. paraśyānniti ---va
8. jinnanniti ---va
9. bhuñjatri ---va
10. gachanīti ---va
11. prāṇāsyāsvayanniti ---va
12. malayanniti
13. visṛjanni ---va
14. ... meṣamanimeṣa ---va
15. ... syāthedhārayaditi ---va
16. kecindahyamāṇakāraṇa ---va
p. 139
asmābhir nirastam api śiṣṭavigarhaṇabhayāc chāstrārthatayā
sampādayituṃ tu samīhante / kaṣṭam aho yat tapasvinaḥ prathamam
aśreyaskare vartmani1 kenacit pralobhya pravartitāḥ paścāt
paridūyamānahṛdayā2 yuktyābhāsais tad eva3 samarthayituṃ yatante
nāsadgrahaṃ vimuñcanti /
tān atra pṛcchāmaḥ4 --- kena pramāṇena sarvatyāgaḥ pratijñāyata
iti /
yadi vacanatas tan nāsti / pratyuta tṛtīyacaturthayoḥ5
karmakartavyataivoktā6 / niyataṃ kuru karma tvam --- iti ityādinā ---
vidvān yuktaḥ samācaran8 iti ca vidvadaviduṣoḥ karmoktaṃ svārthaṃ
parārthaṃ vā9 / atha nyāyataḥ so 'pi nāsti / katham /
yadi tāvad ātmajñānakarmayogayor virodhāt10 karmānupapattir ucyate11
mithyājñānahetuko hi karmayogaḥ / tac ca mithyājñānaṃ vidyayā
nirastam12 --- kuru kramapravṛttiḥ --- iti // 9 //
yady evaṃ13 laukikavaidikakarmaṇor yugapan nivṛttiḥ14 prasajyate
mithyājñānabhāvasyāviśeṣāt15 / tataś ca
śaucācamanabhikṣāṭanādīnām apy abhāvaḥ16 syāt /
ekahetunibandhanānāṃ17 saha vā pravṛttiḥ saha
vā nivṛttir nānyā gatir asti18 / kasya vā śaucam19 /
nātmano nityaśuddhatvāt / na śarīrasya mamedam iti sambandhābhāvāt20 /
NOTES:
1. prathamaśreyaskare karmani ---va
2. ... tvadayā ---va
3. yuttyābhamaista^ ---va
tadaiva ---la
4. ṣṛchāmaḥ ---va
5. ... caturthayo ---va
6. ... kartavyatevoktā ---la/ya
7. niyattvaṃ ---la
niyatva ---va
8. samracaranniti ---va
9. vidvadaviduyoḥ karmakralpārthaparārthe vā ---va
10. ^jñānākarmayogayorvirodhāt ---va
11. ... nuyayatiru^ ---va
12. nirasta ---va
13. yarghavaṃvaṃ ---va
14. karmaṇoyugayantivṛtti ---va
15. ... viśeṣātra ---va
16. taśca śaucāmanabhikṣāṭananādināmapyabhāvaḥ ---va
17. ... rnibadhanāṃ ---va
18. ... vṛttirtātyāga tarasti ---va
19. vāśauca ---va
20. maśarīrasya mamedamiti sambandhāmāvāt ---va
p. 140
paraśarīravat karmatyāgavac ca1 dehatyāgo yuktaḥ /
kṛtaprayojanatvān na bhojanādibhis tasya2 poṣaṇam / aiśvaryāc ca3
muktasya4 tyāgaśaktir asti / ko nāmāparatantraḥ san skandhena5
kuṇapaṃ6
vahet / kiṃ ca bhedavijñānopaśamāt sarvakarmatyāgāc ca muktim
anvicchatā
saiva nāstīti pratijñātaṃ7 syāt / aśakyatvāt / yathā samudre
taraṅgāpanayād aśakyaṃ snānam8 / dehendriyamanāṃsi hi
nimittabhūtāni9 /
teṣu vidyamāneṣu naimittikaṃ10 bhedajñānaṃ kāyikaṃ
(mānasikaṃ vācikaṃ) ca trividhaṃ karmāvaśyaṃ pravartate /
agnīndhanasaṃyoge dhūmavat tasmāj jñānakarmaṇor virodhād iti11
hetvābhāsaḥ paravyāmohārtham upanyasto 'siddhaś
coddālakayājñavalkyādīnāṃ12 brahmavidāṃ
putrajanakādyupadeśapravṛttiśravaṇāt13 /
upadeśo 'pi karmaiva / tvaṃ ca kevalaṃ niṣkriyātmavit kriyā14 nāstīti
bravīṣi / na ca15 tathā vartase / bhikṣāṭanādi vyāpāraṃ16 karoṣi
/
ataś ca17 tatkārī ca bhavāṃs taddveṣī18 ca bhavān iti /
kas tvadīyaṃ vacanaṃ19 pramāṇīkuryāt /
atha jñānakarmaṇor viruddhaphalatvāt tyāga iti cet / tan na /
viduṣā kriyamāṇasya20 karmaṇopavargārthatvād avirodha(ḥ) /
bhinnaphalatve21 hi virodhaḥ syāt / kiṃ ca --- praśno 'pi22 tena
nopapadyeta --- sannyāsaṃ
NOTES:
1. ... śarīsvatkarmatyāga^ ---va
2. bhotanādibhistasya ---va
3. eśvarsāśca ---va
4. musya ---va
5. saṃ kandhena ---va
6. kuṇaṃyaṃ ---va
7. pratijñānaṃ ---va
8. taraṅgapanayādaśakyaṃ svānaṃ ---va
9. niminnabhūtāni ---va
10. niminnakaṃ ---va
nimittikaṃ ---la
11. tasyājñānakarmaṇovirodhāditi ---va
12. ... codālakayāvavalkayādīnāṃ ---va
13. putranakādyuvadeśa^ ---va
14. nighriyātmavikriyā ---va
15. bha ca ---va
16. bhikṣānādivyāpāraṃ ---va
17. āntāśca ---va
18. bhāvāṃstadveṣī ---va
19. vacana ---va
20. kriyamāṇasye ---va
21. bhinnaphalatve ---va
22. kindhi na prastopi ---va
p. 141
karmaṇāṃ kṛṣṇa --- iti / na hi sannyāsaśabdena1 purastāt tyāgaḥ
kvacid uktaḥ2 / mayi sarvāṇi karmāṇi --- itīśvare teṣāṃ samarpaṇam
uktam / tasmāt tatraivāyam anuvādo na tyāgaya /
yogaś ca --- brahmārpaṇam --- ity atrokto 'nūdyate / tatra
praśnopapattir3
vyākhyātā / yadi ca viduṣaḥ karmatyāgaḥ purastād uktaḥ4 syād
arjunena
pratipannaḥ syāt tatra5 tyāgakarmayogayor bhinnapuruṣaviṣayatvāt
kutaḥ6
praśnāvatāro bhāgavataṃ cottaraṃ nāma (prati)padyate /
naiḥśreyasakarāv
ubhau7 / karmasannyāsāc ca8 karmayogo viśiṣyata iti / kathaṃ
karmatyāgas
tadanuṣṭhānaṃ ca niḥśreyasakaram9 / tyāgo hy abhāvaḥ / nāsau
niḥśreyasakāraṇam avastutvāt / yadi cābhāvān niḥśreyasaprāptiḥ ko
hi
gurukarmabhāraṃ10 śirasodvahet / na ca vidvatkartṛkayos
tyāgakarmaṇoḥ11
praśnottaraṃ sambhavati viduṣo 'pi karmatyāgānupapatter uktatvād
nyāyato
vacanataś ca /
nāpy avidvatkartṛkaviṣayaṃ praśnottaram / aviduṣo 'pi karmaṇy
evādhikāra iti tyāgasya niṣiddhatvāt / tad evam avācakena12 granthena
svābhipretasamarthanā kriyate yena tasya syād gomayenāpi13 pāyasam
ity alam atiprasaṅgena /
idaṃ tāvat tattvaṃ śreyo'rthinām uktam / nāsmākaṃ vyasanitā /
ye viparītavartmagāminas te sarve pathi sthāpayitavyā14 iti /
asadvartmani hi prāyeṇa prāṇino rasanta iti // 9 //
NOTES:
1. ... śaddena ---va
2. purastyāttyāttyāmaḥ tkacidukto ---va
3. ... mityātrokretudyate tatra paśropapatri^ ---va
4. purastādakta ---va
5. syāvra ---va
6. ... viṣavatvāt ---va
7. naicceyasakārāvubhau ---va
8. ... sannyāsāśca ---la/va
9. ... tyāgandanuṣṭhanaṃ ca niḥśreyayasakaraṃ ---va
10. kodimurukarma māraṃ śiraṃ śiraso dviyet ---va
11. ... ssāgakarmaṇoḥ ---va
12. tadevaṃ avācakena ---la/va
13. syādobhadenāpi ---va
14. rathāpayitavyā ---va
p. 142
athedānīṃ prakṛtam anusarāmaḥ / yāni punaḥ śāstracoditāni1 ---
(brahmaṇy ādhāya karmāṇi saṅgaṃ tyaktvā karoti yaḥ /)
lipyate na sa pāpena padmapatram ivāmbhasā
)
brahmeti / dṛṣṭāntopanyāsārthaḥ ślokaḥ2 // 10 //
taiḥ karma kriyate / kiṃ viśiṣṭaiḥ kimarthaṃ cety ucyate ---
(kāyena manasā buddhyā kevalair indriyair api /
yoginaḥ karma kurvanti saṅgaṃ tyaktvātmaśuddhaye
)
kāyeneti / kevalaśabdaḥ kāyādibhiḥ pratyekaṃ sambadhyate /
kevalaśabdaḥ śuddhavacanaḥ3 / (kevakaiḥ) phalāsaṅgadoṣarahitaiḥ /
saṅkalpavikalpātmakaṃ manaḥ / buddhir adhyavasāyātmikā /
ātmaśuddhaye / śuddhiḥ kaivalyaṃ muktir ity arthaḥ / kāyādiviśuddho4
mukta ity ucyate // 11 //
tasyeva spaṣṭīkaraṇārtham idam ucyate5 ---
(yuktaḥ karmaphalaṃ tyaktvā śāntim āpnoti naiṣṭhikīm /
ayuktaḥ kāmakāreṇa phale sakto nibadhyate
)
yukta iti / yuktaḥ karmaphalaṃ tyaktvā śāntiṃ muktiṃ prāpnoti
naiṣṭhikīṃ7 niścalām / yaḥ punar ayuktaḥ kāmakāreṇa / kāmaḥ
pravṛttīcchā8 / pravṛttyā phale sakto nibadhyate na mucyate9 /
tasmād yogī brahmaṇi niḥkṣipya karma kurvan mucyata ity
upasaṃhārāthaṃ vacanam etat // 12 //10
NOTES:
1. coditāni ---va, la
2. ślīkaḥ 11 ---va, la
3. śuddhavadhamanaḥ ---va
4. kāyādiviśuddho ---va
5. ... midamucyataṃ 12 --- va/la
6. mukti ---va
7. neṣṭikī ---va
8. pravṛttīchā ---va
9. sacyate ---va
10. 13 va, la
p. 143
śāntiṃ prāptasya1 kīdṛśī phalāvasthā bhavatīti tāṃ pradarśayati /
yadi hi sāvasthā2 nirāyāsā syāt tatas tatprāptyupāye3
jñānakarmasamuccaye tadarthinaḥ pravartante nānyatheti ---
(sarvakarmāṇi manasā sannyasyāste sukhaṃ vaśī /
navadvāre pure dehī naiva kurvan na kārayan
)
sarveti sarvaśabdaḥ prakṛtavācī / laukikaṃ vaidikaṃ ca karma
manasādhyātmacetasā brahmaṇi sannyasya samyaṅ nikṣipya4 sarvaṃ karma
brahmaiva5 tad eva kartṛ tatphalaṃ ca tad evety ekatvam anudṛśya pūrvam
anuṣṭhānāvasthāyāṃ6 paścāl labdhajyotiḥ7 paramātmabhūtaḥ sukham
āste8 / vimuktasamastabandhano 'ntaryāmivat9 / bhogenaiva
prārabdhakāryakarmakṣayapratijñānāc charīrapātaṃ10 yāvat /
tathā ca śrutiḥ --- tasya tāvad eva ciraṃ yāvan na vimokṣye 'tha
sampatsya iti / yāvac charīrān na vimokṣyate /
prārabdhaphalakarmaphalabhogapratibandhāt tāvad evāsya11 viduṣaś ciram
/
bhuṅkte tu karmaṇi12 pratibandhābhāvāt /
atha sampatsye mucyata ity arthaḥ / śarīrastho 'pi kaunteya na13 karoti
na lipyata iti smṛteḥ / ata eva vaśī14 svatantraḥ /
atha āsir audāsīnye dhātur vartate / yathā gṛhaṃ parigṛhyāste /
kṣetraṃ parigṛhyāste15 --- ity audāsīnyavacano nopadeśavacanas
tadvat16 /
idānīṃ
NOTES:
1. śāntiprāprasya ---va
2. māvasthā ---va
3. ... syāttatatsmātprātyupāye ---va
4. samyaṅkrikṣipya ---va
5. vramaiva ---va
6. pūrvamatuṣṭābhāvasthāyāṃ ---va
7. paścāllavujyotiḥ ---va
8. sūkhamāste ---va
9. vibhuktasamaktasamastavandhanontaryāmimat ---va
10. prārabdhakārtha karma^
11. prārabdhaphalakarmaphalabhogaprativandhāttādhadevāsthā ---va
12. bhuṅktelu karmārṇi ---va
13. konteya ---va
14. varśā ---va
15. ayagnāsirodāsīnyadhāturvata yathā gṛhaṃ parigṛsvāste kṣetraṃ
parigṛdyasti ---va
atha sāsiraudāsīnpe ---la
16. ^vacanasta ---va
p. 144
paramātmā saṃvṛtaḥ1 san navadvāre pure sapta śīrṣaṇyāni dvārāṇi
dve2 nāsike dve netre tathā kṣotre mukham ekam adhastād3 dve
pāyūpasthe
pure śarīre dehī4 naiva kurvann akārayan / dehasambandhasya nivṛttatvāt
tadānīṃ tatkāryābhāvaḥ5 / prāgavasthāyāṃ tu
dehasambandhānuvṛttteḥ6 kurvan kārayaṃś cāste7 / kurvann iti8
svatantrakartṛtvam / kārayann iti hetukartṛtvam / yathā pacati pācayati
iti / tathā ca śrutiḥ --- salila eko draṣṭā9 dvaito bhavati10 --- iti /
evaṃ paramātmasthitivarṇanārthāyām asyāṃ gītāyām uttarā11 gītā
samyag ghaṭate /
na kartṛtvaṃ na karmāṇi lokasya sṛjati prabhuḥ --- iti /
yadi12 punaḥ sthitaprajñasya yogino dhriyamāṇaśarīrasya13
kṣutpipāsāparītasyāvastheyam ucyate / tasyāḥ14 kaḥ prasaṅgo lokasya
kartṛtvakarmasarjane yena pratiṣiddhyate15 / prabhuśabdaprayogo 'pi
paramātmāvasthāvarṇane16 yujyate /
karmatyāgavādino 'nyathā vyācakṣate / samyagdarśī17 vidvān
sarvakarmāṇi nityanaimittikādīni samyaṅ nyasya18 tyaktvāste sukhaṃ19
vaśī jitendriyaḥ20 / kva punar āste tadā navadvāre śarīre /
naiva kurvan na kārayann iti21 / tad idaṃ svapakṣarāgāviṣṭacetaso
'pavyākhyānam / na hi22 brahmabūtasya viduṣo deha āsanam upapadyate23 /
nāsau parimite deśe kāle viśeṣe vāste sarvadeśakālavyāpitvāt /
uktaṃ ca --- nityaḥ sarvatragaḥ sthāṇuḥ --- iti /
na cāmūrtasyātmanaḥ
NOTES:
1. sa pravṛttaḥ ---va
2. dyarāriṇa ---va
3. ... mekaṣadhastā ---
4. dehi ---va
5. ... bhāvāḥ ---va
6. dekṣasambandhānuvṛtte ---va
7. kārayaścārate ---va
8. kurvantiti ---va
9. dṛṣṭā ---va
10. mavatidveto ---va
11. ... muntarāgītā ---va
12. yudi ---va
13. ghriyamāṇāśarārasya ---va
14. tasyaḥ ---va
15. pratiṣeddhote ---va
16. paraprātmāvasthā va^ ---va
17. samyagṛrśe ---va
18. samyakasya ---va
19. mukhaṃ ---va
20. jitendriyaḥ ---va
21. kurvanta kārayantiti ---va
22. vyākhyānaṃ hi ---va
23. āsan mupapadyate ---va
p. 145
śarīre mūrta(vad) upaveśanaṃ yujyate / abhimānakṛtam eva tv āsanam /
mamedaṃ śarīram aham asya1 svāmīty akurvann akārayaṃś ceti2 cāsminn
api
vyākhyānaviśeṣaṇaṃ3 nāvakalpate /
sarvaśabdaś ca śaucācamanāśanapānādīnāṃ śiṣyapraśāsanādīnām
anantānām abhipretānāṃ4 kriyamāṇatvāt5
sarvatyāgavādinaḥ sutarām avācakaḥ ślokaḥ /
manograhaṇaṃ ca kartavyaṃ6 sarvakarmāṇi tyaktvā manasaiva7 hi
tyajyante /
sannyāsagrahaṇaṃ8 ca na kuryāt / santyajyeti9 brūyād asandehāya /
tasmān manasā10 sannyasyeti pūrvoktasannyāsapratipattyarthaṃ
yogasannyastakarmāṇām iti11 /
tasmād yathā vyākhyāta evārtha iti sthitam // 13 //12
so 'yaṃ paramātmā ---
(na kartṛtvaṃ na karmāṇi lokasya sṛjati prabhuḥ /
na karmaphalasaṃyogaṃ svabhāvas tu pravartate
)
neti / muktaḥ prabhur īśvaraḥ saṃpannaḥ prāṇinam iva
putrabhṛtyakalatrāder niyantavyasyeha vidyamānatvād ucyate /
na kartṛtvādi / ātmīyasya
poṣyavargasya vidhatte svasvāmisambandhanivṛtteḥ / na ca tatkṛtasya
śuśrūṣādilakṣaṇasya karmaṇo 'nurūpaṃ phalaṃ sṛjaty āptakāmatvād
iti / muktasya prāg iva bhṛtyādeḥ kartṛtvādiniṣedhaḥ16 /
kartṛtvādinibandhanaṃ
NOTES:
1. ... mahamasyā ---va
2. ... nna kāsyaṃśceti ---va
3. ... viśeṣaṇā^ ---va
4. śiṣyapraśānādīnāmānantābhābhabhipratānāṃ ---va
5. kriyamānatvāḥ ---va
kriyamāṇatvā ---la
6. kartavya ---va
7. manaseva ---va
8. sannyasi^ ---va
9. kurṣāttsantyajye ---va
10. tasmātmanasā ---va
11. ... sannyāstakarmāṇimiti ---va
12. 14 ---va/la
13. muktaḥ sukhābhisaṃvandhanivṛtte na ca takṛtasya
śruśruṣādilaṇasya
karmaṇo murūpaṃ phalaṃ sṛjatyāptakāmatvād iti muktasya prāg iva
putrabhṛtyakalatrādeniyantavyaseha vidyamānatvāducyate ātmīyasya
poṣyabargasya vidhatai kartṛtvābhiniṣedhaḥ /
p. 146
hi svābhāvikam ajñānam1 / tatsahatā yatnenāpanayan2 /
yathā prabhur lokasya3 kartṛtvādi svecchayā na sṛjati na ca
karmaphalasaṃyogam āptakāmatvāt / sve mahimni hi paramātmā sthitaḥ4 /
prāṇikarmaiva sṛṣṭau phalotpattau ca nimittam /
īśvaras tu karmānuvidhāyī tanniyantā5 /
na hi tasya kartṛtvādyāpādane lokasya prayojanam asti6 /
udāsīno hi saḥ / anyathā vaiṣamyanairghṛṇyaprasaṅgād īśvaro7
rāgādimān syād yathā rājā8 bhṛtyānāṃ karmāṇi ca vidhatte9 /
rājabhṛtyānāṃ ca parasparasāpekṣatvam anyonyopakārakatvāt10 /
kathaṃ tarhi lokasya kartṛtvakarmaphalasaṃyogas tad āha11 ---
svabhāvas tu pravartate / ajñānaprabhavau rāgadveṣau / tanmūlaṃ12 ca
karma / tataḥ śarīragrahaṇam / punaḥ karma / punar ajñānam / punā
rāgadveṣāv iti13 / tad idaṃ cakram eva samāvartate /
avyāpṛtāvastheśvaratulyateha paripakvayogasya14 yogino dṛṣṭāntārtham
uktā /
vyāpṛtāvasthasya tv īśvarasya jīvakarmānurūpaṃ jagad
vidhātṛtvaṃ15
śrutismṛtisiddhaṃ sthitam eva // 14 //16
yasmād ayam īśvaro na rāgādivaśena lokaṃ prerayati tasmāt ---
(nādatte kasyacit pāpaṃ na caiva sukṛtaṃ vibhuḥ /
ajñānenāvṛtaṃ jñānaṃ tena muhyanti jantavaḥ
)
NOTES:
1. kartṛtvādinivadhavaṃhi svābhāvivakāmajñānaṃ ---va
2. sahatāyanayanayan ---va
... sahatāyatnenāpanayana ---la
3. mabhurlokasya ---va
4. svenāhibhri paranā sthitaḥ ---va
5. tatriyantā ---va
6. prayojuna ma^ ---va
7. nairghṛṇyaprasaṃmādīśvare ---va
8. rāgādimāndyādyathā / rajja ---va
9. vidyatte rajjamṛ^ ---va
10. ... manyoptopakārāt ---va
11. saṃyogāstavṛhi ---va
12. ... prabhavo rāgadveṣau / taḥ nmūlaṃ ---va
13. punarajñāneṃ puna punarāmadve^ ---va
14. ... patkayāgamyāyogi^ ---va
15. ^karmānunūpajjāgrādvidhātṛtvaṃ ---va
... jāgradvidhātṛtvaṃ ---la
16. 15 ---va/la
p. 147
nādatta1 iti / kasyacit sambandhi pāpaṃ na gṛhṇāti / na ca sukṛtam
ādatte / hetvabhāvāt2 / yad īśvaraḥ svārthaṃ na prayuṅkte lokaṃ
kena tarhi muhyanti3 jantavaḥ /
tad āha --- svabhāvas tv ajñānenāvidyayā4 avidyā viparītajñānam /
dehādiṣv ātmābhimāno brahmasvarūpāgrahaṇaṃ5
cāvidyocyate / tayāvṛtam ācchannaṃ jñānam / tena muhyanti6 // 15 //
yeṣāṃ tu ---
(jñānena tu tadajñānaṃ yeṣāṃ nāśitam ātmanaḥ /
teṣām ādityavaj jñānaṃ prakāśayati tatparam
)
jñāneneti6 / ādityavad yathādityo bhuvanamaṇḍalaṃ7 prakāśayati
tathā jñānam ajñānaṃ vināśya tatparaṃ brahma prakāśayati /
brahmaivedaṃ sarvam ahaṃ ca brahmeti jñānī8 paśyatīty arthaḥ // 16
//9
ita ūrddhvam adhyāyaparisamāpteḥ jñānasvarūpaṃ
tatsahakārisādhanaṃ10
pratipādyate ---
(tadbuddhayas tadātmānas tanniṣṭhās tatparāyaṇāḥ /
gacchanty apunarāvṛttiṃ jñānanirdhūtakalmaṣāḥ
)
tadbuddhaya iti / tasmin brahmaṇi buddhir yeṣāṃ te tadbuddhayaḥ11 /
tad brahmātmā yeṣāṃ te tadātmanaḥ / tasmin niṣṭhā tātparyaṃ
yeṣāṃ te tanniṣṭhāḥ /
tatparāyaṇaṃ gatir yeṣāṃ te tatparāyaṇāḥ /
tadātmānas te
NOTES:
1. nādartteti ---va/la
2. hatvābhāvāt ---va
3. mujdyanti ---va
..ṣtu ajñānenanāvi^ ---va
4. ..ṭudāha ajñanenāvi^ ---la
5. dahādiṣvātmābhimāno brahmasvarūpāgrahaṇāṃ ---va
6. vṛttamāchatrajñānentenanuhyanti 16 ---va
^ 16 ---la
7. yeṣā tu kṣātenaiti ādityavahadyathādityabhuvana ---va/la
8. brāhmeti kṣāvī ---va
9. 17 ---va/la
10. itadgadyamadhyāmasamārptekṣani ... sādhana ---va
11. te dvudayaḥ ---va
p. 148
tanniṣṭhās tatparāyaṇā gacchanty apunarāvṛttiṃ mokṣaṃ1 jñānena
nirdhūtaṃ kalmaṣaṃ yeṣāṃ te tathoktāḥ // 17 //2
kīdṛśaṃ tajjñānam ity ucyate3 ---
(vidyāvinayasampanne brāhmaṇe gavi hastini /
śuni caiva śvapāke ca paṇḍitāḥ samadarśinaḥ
)
vidyeti / vidyā ca vinayaś ca (vidyāvinayau) / vinayaḥ saṃyamaḥ /
tābhyāṃ4 sampanne adhyayanādisaṃskāravatīty arthaḥ /
brāhmaṇavat pūjyatamatvād gograhaṇam5 / madhyamapratipattyarthaṃ
hastigrahaṇam /
śvaśvapākagrahaṇam atyantāspṛśyāvajñeyabhūtapratipattyartham /
paṇḍitāḥ samadarśinas teṣu6 brahmāvasthitaṃ samaṃ taddarśino
bhavanti / sarvabhūteṣv ākāśavad brahmasvarūpam anugataṃ
paśyantīty arthaḥ // 18 //7
evaṃ samgyagdarśināṃ8 ko lābha ity āha ---
(ihaiva tair jitaḥ sargo yeṣāṃ sāmye sthitaṃ manaḥ /
nirdoṣaṃ hi samaṃ brahma tasmād brahmaṇi te sthitāḥ
)
iheti / ihaiva dehasthitaiḥ sargaḥ punarbhavo jito nāśito yeṣāṃ sāmye
brahmasvarūpe sthitaṃ manas tair ity arthaḥ / nirdoṣaṃ hi samaṃ9
brahma /
buddhyā10 dṛśyamānaṃ sarvaṃ brahmaiva11 sampadyate yathā
lavaṇakṣetre12
patitaṃ vastu lavaṇam eva sampadyate / tasmin brahmaṇi te sthitā
yasmāt tasmāt tair jita13 iti pūrveṇa sambandhaḥ // 19 //14
NOTES:
1. ... tatparāṇā gachantyapunarāvṛrtimokṣaṃ ---va
gatiryeṣāṃ te tadātmanastesmitatparāyaṇā gachantya^ ---la
2. 18 la/va
3. takṣānamityu^ ---va
4. tābhyāṃ pante ---va
5. vrāhmarṇavat pūjyatamatvāhograhaṇam ---va
6. samadarśanasteṣu ---va
7. ... gatavaśyatīty arthaḥ 19 ---va/19 la
8. ... dṛrśināṃ ---va
9. nirdeṣaṃ hi saṃmaṃ ---va
10. vuḍyā ---va
11. brahmeva ---va
12. lavanakṣetre --va
13. yasmāttasmūratterjita iti ---va
14. 20 la asyāṅkasyābhāvaḥ ---va
p. 149
yaś ca brahmaṇi sthitas tasya1 tadanuguṇaṃ sādhanam upadiśyate ---
(na prahṛṣyet priyaṃ prāpya nodvijet prāpya cāpriyam /
sthirabuddhir asaṃmūḍho brahmavid brahmaṇi sthitaḥ
)
na preti / priyam iṣṭaṃ prāpya na prahṛṣyaṃ prakarṣeṇa hṛṣṭir
na2 kartavyā / nodvijet3 prāpya cāpriyam / udvegaś cittavyathā /
sthirā niścalā nirvicikitsā buddhir yasya sa sthirabuddhiḥ / asammūḍho
viviktacittavṛttiḥ // 20 //4
kiṃ ca ---
(bāhyasparśeṣv asaktātmā vindaty ātmani yat sukham /
sa brahmayogayuktātmā sukham avyayam aśnute
)
brahmeti (// 21 //)
kathaṃ punar ātmasukhasyaivākṣayatvam / nanu bāhyasparśasukham
apy akṣayam eva / neti brūmo yasmāt5 ---
(ye hi saṃsparśajā bhogā duḥkhayonaya eva te /
ādyantavantaḥ kaunteya na teṣu ramate budhaḥ
)
ya iti / ye hi saṃsparśajā bhogā viṣayasaṃsarganibandhanā duḥkhasya
yonayas te / yoniḥ kāraṇaṃ yasmāt / ādimanto 'ntavantaś ca
kādācitkāḥ
kṣaṇikāḥ / na teṣu ramate budho doṣadarśī6 // 22 //7
kaś ca yogī sukhī ca / tad ucyate ---
(śaknotīhaiva yaḥ soḍhuṃ prāk śarīravimocanāt /
kāmakrodhodbhavaṃ vegaṃ sa yuktaḥ sa sukhī naraḥ
)
NOTES:
1. sthitalahasya ---va
2. na pratyaṣya prakarṣaṇahaṣṭirna ---va
prakarṣaṇa^ ---la
3. nodvijot ---va
4. 20 ---la/va
5. yasmāt 22 ---va
6. vudho dorśī ---va
7. 23 ---va/la
p. 150
śaknotīti / ihaiva1 dehe soḍhuṃ niyantuṃ yaḥ śaknoti na
lakṣaṇamātraṃ
kiṃ tu2 prāk śarīravimocanād ādehapātāt / kāmodbhavaṃ
krodhodbhavaṃ3
vegam / aprāptaprāptīcchā kāmaḥ / tena4 preritā cittavṛttiḥ
kāmavego 'nuraktacittavṛttinirodhaḥ5 kāmodveganirodho6
netravaktravikāraliṅgaḥ /
krodhas tadutthaveganirodhaś ca7 / tāv etau vegau8 niru(ṇa)ddhi yaḥ sa
yuktaḥ sa sukhī naraḥ // 23 //9
yaś caivaṃ kāmakrodhau jitvātmani10 vartate sa mukta evam ucyate /
tad āha ---
(antaḥsukho 'ntarārāmas tathāntarjyotir eva yaḥ /
sa pārtha paramaṃ yogaṃ brahmabhūto 'dhigacchati
)
antar iti / antarātmani11 sukhaṃ yasyāsāv antaḥsukhaḥ /
antarātmany ārāmaḥ krīḍā12 yasyāsāv antarārāmaḥ /
tathāntarātmā
jyotir yasyāsav antarjyotir na vāyvādityādijyotiḥ13 /
saḥ / he pārtha paramaṃ yogam / yujyata iti yogaḥ / taṃ paramātmānaṃ
brahmabhūto 'dhigacchati // 24 //14
kiṃ ca
(labhante brahmanirvāṇam ṛṣayaḥ kṣīṇakalmaṣāḥ /
chinnadvaidhā yatātmānaḥ sarvabhūtahite ratāḥ
)
labhanta iti / labhante brahmaṇi nirvṛttim15 / athavā brahmaiva
nirvāṇaṃ paramaṃ sukham ṛṣayo16 darśanavantaḥ17 /
kṣīnaṃ kalmaṣaṃ yeṣāṃ te
NOTES:
1. śaknotīti iheva ---va
2. kitu ---va
3. dehayatotva hābhodbhavakrodhodbhava ---va
4. prāpticchākāmastema ---va
5. kāmavegonurakta^ ---va
6. kāmotthavergānarodhaḥ ---va
7. ... stadusyavagāṇirodhaśca ---va
8. tāveto vegau ---va
9. 24 ---va/la
10. jitātmani ---va
11. anta iti antarātmani ---la/va
12. koḍā ---va
13. nebājyādityādijyotiḥ ---va
14. 25 ---va/la
15. brahmanirvṛttim ---va
16. sukhamṛṣabhaṃyo ---va/la
17. darśanavantaḥ ---va
p. 151
tathoktāḥ / chinnaṃ dvaidhaṃ saṃśayo1 yais te2 chinnadvaidhāḥ /
yatātmāno niyatāntaḥkaraṇāḥ / sarvabhūtānāṃ hite ratā
ahiṃsakā ity arthaḥ // 25 //3
sa eva śāntyupāyaḥ punaḥ kathyate / bahuśaḥ śravaṇāt
sthirasaṃskāraṃ
cittaṃ bhavatīti4 ---
(kāmakrodhaviyuktānāṃ yatīnāṃ yatacetasām /
abhito brahmanirvāṇaṃ vartate viditātmanām
)
kāmeti / yatīnāṃ parivrājakānām5 / pradarśanārtham etat /
gṛhasthādīnām athavā yatīnāṃ yatnavatām / tasyaiva nirvacanaṃ6
yatacetasām iti / abhito nikaṭe samīpakāla ity arthaḥ / nirvāṇaṃ
niratiśayānandarūpam7 / abhita ubhayata ity eke / jīvatāṃ8 mṛtānāṃ
ceti / tad asat / jīvatāṃ cen nirvāṇaṃ9 siddhaṃ mṛtānāṃ
daṇḍāpūpikayā siddham iti na vaktavyaṃ mṛtānām iti // 26 // 10
muktyupāyaprasaṅgena11 yogo 'pi muktyupāyatvād antaraṅgatvāc ca
prastūyate / ṣaṣṭhe tasya vistaro bhaviṣyati ---
(sparśān kṛtvā bahir bāhyāṃś cakṣuś caivāntare bhruvoḥ /
prāṇāpānau samau kṛtvā nāsābhyantaracāriṇau
)
sparśān iti12 / bāhyān13 viṣayān bahir eva14 kṛtvā yadā
manasāntarātmani nopasarpanti15 tadā viṣayā bahir eva bhavanti /
NOTES:
1. dvedhaṃ ---va
dvaidhaṃ saṃśayaṃ ---la
2. yoste ---
3. 25 va/la
4. bhavatīti 26 la
5. yaptīnāṃ pativājakānāṃ ---va
6. nirvacana ---va
7. niratiśayājandanupaṃ ---va
8. jīvajāṃ ---va
9. cettirvāṇaṃ ---va
10. 27 va/la
11. muktupāyaprasaṅgena ---va
12. sparśāditi ---va/la
13. vāsvān ---va
14. vaghereva ---va
15. manasānnarātmano nopasaryati ---va
p. 152
bhruvo 'ntare1 madhye cakṣuḥ kṛtvety adhikriyate /
prāṇāpānāv ucchvāsaniḥśvāsau nāsābhyantaracāriṇau samau kṛtvā
/
nocchvāsam adhikaṃ karoti na niḥśvāsam /
yathāsvabhāvapravṛttau kṛtvety arthaḥ // 27 //2
vastūttareṇa samāpyate ---
(yatendriyamanobuddhir munir mokṣaparāyaṇaḥ /
vigatecchābhayakrodho yaḥ sadā mukta eva saḥ
)
yateti / niyatānīndriyāṇi mano buddhiś ca yasya sa vaśī /
mananān muni(ḥ) / mokṣaḥ param ayanaṃ gatir yasyāsau
mokṣaparāyaṇaḥ /
vigatecchā bhayaṃ ca krodhaś ca yasyāsau vigatecchābhayakrodhaḥ /
icchā kāmaḥ / ya evaṃ sadā varta(te) mukta eva saḥ /
nāsty atra vicāraṇā3 // 28 //4
muktyupāyo darśitaḥ / jñeyas tu sākṣād darśayitavyo yaṃ jñātvā
mucyetety āha5 ---
(bhoktāraṃ yajñatapasāṃ sarvalokamaheśvaram /
suhṛdaṃ sarvabhūtānāṃ jñātvā māṃ śāntim ṛcchati
Original text: Bhagavadāśayānusaraṇabhāsya · Edition: D. Subhadropadhyaya, Varanasi, 1965 (Sarasvati Bhavana Granthamala, 94) · Data entry Takahiro Kato · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0