ભગવદાશયાનુસરણભાસ્ય · અધ્યાય 5

)
તસ્માદ્ ઇતિ । તસ્માદ્ અજ્ઞાનસમ્ભૂતમ્ અજ્ઞાનાદ્ ઉત્પન્નં હૃદયે8
સ્થિતં
સંશયં જ્ઞાનમ્ એવાસિસ્ તેન છિત્ત્વા નિરસ્ય9 યોગમ્ આતિષ્ઠ
બ્રહ્માર્પણન્યાયેન કર્માનુતિષ્ઠ । ઉત્થિષ્ઠ ચ ।
કિમ્ આસ્સે વિષણ્ણમના10 ઇવેતિ ।
ઇતિ શ્રીભગવદ્ભાસ્કરકૃતે11 ગીતાભાષ્યે ચતુર્થો ઽધ્યાયઃ ॥ 4 ॥
નોતેસ્:
1. પાપીયાનીત્યાહ નાયે ---વ
2. વિદ્વાત્
3. કિં પુનરવધ્રીતેત્યાહ 40 ---લ
કિં પુનર્નનધ્નીત્યેત્યાહ 40 ---વ
4. યોગીતિ ---વ
5. સન્ન્યસ્તસમ્પત્ત્યાસ્તમેકેક્વતં ફ્યેતાત્મ^ ---વ
6. યન્ન ---લ, વ
7. કમાણિ બધ્નન્તિ ---વ
8. તૃદયે ---વ
9. મિરસ્યયિગમાનિષ્ટ ---વ
10. વિષસ્મમના ---વ
11. ઇતિ શ્રીભગવદ્ગીતામભગવદ્દ્ભાસ્કક્ર્ટે ---વ
પ્. 134
અથ પઞ્ચમો ઽધ્યાયઃ ।
મયિ સર્વાણિ કર્માણિ --- ઇત્ય્ અનેન કર્તુઃ કૃતાનાં કર્મણામ્
ઈશ્વરે સન્ન્યાસ ઉક્તઃ । અનન્તરમ્ --- બ્રહ્માર્પણમ્1 --- ઇત્ય્ આરભ્ય
બ્રહ્મૈવ કર્તૃ કારકાનન્તરં2 કર્મ ચ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । અનયોઃ
કર્મસન્ન્યાસકર્મયોગયોર્ ભેદાભેદજ્ઞાનવિષયયોઃ પરસ્પરવિરોધાદ્
એકપુરુષાનુષ્ઠેયત્વાનુપપત્તૌ3 કતરદ્ અનયોઃ પ્રશસ્તતરમ્ ઇતિ4
પ્રષ્ટુમ્ અર્જુન ઉવાચ ---
(સન્ન્યાસં કર્મણાં કૃષ્ણ પુનર્ યોગં ચ શંસસિ ।
યઃ શ્રેયાન્ એતયોર્ એકસ્ તં મે બ્રૂહિ વિનિશ્ચિતમ્

)
સન્ન્યાસમ્ ઇતિ । મયિ સર્વાણિ --- ઇતિ સન્ન્યાસં કથયસિ ---
બ્રહ્માર્પણમ્ --- યોગસન્ન્યસ્તકર્મણામ્ --- યોગમ્ આતિષ્ઠ ---
ઇતિ કર્મયોગમ્ । શેષં નિગદવ્યાખ્યાતમ્ ॥ 1 ॥
શ્રીભગવાન્ ઉવાચ5 ---
(સન્ન્યાસઃ કર્મયોગશ્ ચ નૈઃશ્રેયસકરાવ્ ઉભૌ ।
તયોસ્ તુ કર્મસન્ન્યાસાત્ કર્મયોગો વિશિષ્.યતે

)
સન્ન્યાસ ઇતિ । મયિ સર્વાણિ --- ઇતિ ય ઉક્તઃ6 સન્ન્યાસો યશ્ ચાયમ્
અનન્તરોક્તઃ કર્મયોગસ્ તાવ્ ઉભૌ7 નૈઃશ્રેયસકરૌ ।
નિઃશ્રેયસમ્ એવ નૈઃશ્રેયસમ્ । અયં તુ વિશેષઃ --- કર્મસન્ન્યાસાત્
કર્મયોગો વિશિષ્યતે । કથમ્ । દ્વૈતવિષયો8 હિ સન્ન્યાસઃ ।
નોતેસ્:
1. ઉક્તોતન્ત્રં બ્રહ્માર્યણમ્ ---વ
2. ... કારકાનતરં ---ય
3. ^વિષયોઃ ... પુરુષાનુષ્ટેયત્વાતુપત્તૌ ---વ
4. પ્રશસ્યતરમિહતે ---વ
5. ભગવાચ ---વ
6. મપિ સર્વ્વાર્ણાતિય ઉક્તઃ ---વ
7. કર્મયાગસ્તા ઉભૌ ---વ
8. કથં ત વિષયો ---વ
પ્. 135
કર્મયોગઃ પુનર્ અદ્વૈતવિષયઃ । સાક્ષાત્સમ્યગ્દર્શનાશ્રયો1
બ્રહ્મૈવેદં સર્વં કર્ત્રાદિ --- સર્વં તં પરાદ્ આદ્યો
ઽન્યત્રાત્મનઃ
સર્વં વેદ2 ઇતિ શ્રુતેઃ । અતઃ કર્મયોગો વિશિષ્યતે3 ॥ 2 ॥
તત્ર સન્ન્યાસલક્ષણં તાવદ્ ઉપદિશ્યતે ---
(જ્ઞેયઃ સ નિત્યસન્ન્યાસી યો ન દ્વેષ્ટિ ન કાઙ્ક્ષતિ ।
નિર્દ્વન્દ્વો હિ મહાવાહો સુખં વન્ધાદ્ વિમુચ્યતે

)
જ્ઞેય ઇતિ । યો હિ પરમહિતં ન દ્વેષ્ટિ ન ચ હિતં ફલમ્ આકઙ્ક્ષતિ
।
કર્તવ્યમ્ એવેતિ નિત્યકર્મ4 કૃત્વા તત્ફલમ્ ઈશ્વરે5 સમર્પયતિ સ
નિત્યસન્ન્યાસીતિ બોદ્ધવ્યઃ6 । સ ચેત્થંલક્ષણઃ કર્મસ્થો ઽપિ
નિર્દ્વન્દ્વો રાગદ્વષાદિરહિતઃ સુખમ્ અનાયાસેનૈવ7 સંસારબન્ધાન્
મુચ્યતે8 મોક્ષં9 પ્રાપ્નોતીત્ય્ અર્થઃ ॥ 3 ॥
નનુ સન્ન્યાસકર્મયોગયોર્ નૈઃશ્રેયસફલત્વમ્ અયુક્તમ્10 ।
સ્વરૂપભેદવત્ ફલભેદો યુક્ત ઇતિ । ઇમામ્ આશઙ્કામ્ અપનેતુમ્ આહ ---
(સાઙ્ખ્યયોગૌ પૃથગ્બાલાઃ પ્રવદન્તિ ન પણ્ડિતાઃ ।
એકમ્ અપ્ય્ આસ્થિતઃ સમ્યગ્ ઉભયોર્ વિન્દતે ફલમ્

)
સાઙ્ખ્યેતિ । નનુ11 ચ સન્ન્યાસયોગૌ12 પ્રસ્તુતૌ ।
કિમ્ ઇદમ્ અવાન્તરમ્ અપ્રસ્તુતમ્ ઉપન્યસ્યતે13 । નાયં દોષઃ । તાવ્ એવ
સન્ન્યાસયોગૌ સાઙ્ખ્યયોગશબ્દાભ્યાં નિર્દિષ્ટૌ । યોગશબ્દસ્
તાવત્ પ્રકૃતં યોગં ન
નોતેસ્:
1. ... વિષયઃ ક્ષાત્સમ્યગ્ ---વ
2. સર્વ ... દ્યોત્પત્રાત્મનઃ સર્વવેદ ---વ
3. વિષ્યતે ---વ
4. નિહ્મકર્મ ---વ
5. તત્ફલમીશ્વરે ---વ
6. સન્ન્યાસોતિ બોધવ્ય ---વ
7. સુખમતાયસેનૈવ ---વ
8. બન્ધાત્યુચ્યતે ---વ
9. મોક્ષ ---વ
10. ... યોગયેનિઃ શ્રૈષસફલત્વમયુક્તં ---વ
11. ન તુ---વ
12. ... યોગ્યૈ ---વ
13.કિ મદં શબ્દાતરમ પ્ર^ ---વ
પ્. 136
જહાતિ ।
સાઙ્ખ્યશબ્દો ઽપિ સન્ન્યાસં પ્રત્યાયયતિ1 ભેદદર્શનસામાન્યાત્ ।
યથા --- (ય) એવં વિદ્વાન્ પૌર્ણમાસીં યજતે । ય એવં વિદ્વાનમ્
આવાસ્યામ્ --- ઇતિ પૌર્ણમાસ્યમ્ આવાસ્યાશબ્દાભ્યાં પ્રસ્તુત્ય2
શબ્દાન્તરેણ તયોર્ ઉપાદાનં ક્રિયતે દર્શપૂર્ણમાસાભ્યાં 3 યજતે
ઇતિ । તત્ર દર્શશબ્દો ઽમાવાસ્યાવચનઃ । તદ્વદ્ અત્ર4 સાઙ્ખ્યશબ્દઃ5
સન્ન્યાસવિવક્ષયા પ્રયુક્ત ઇત્ય્ અવિરોધઃ । કૃત્વા કર્માણીશ્વરે યઃ6
સમર્પયતિ સ સન્ન્યાસી । સાઙ્ખ્યો ન કાપિલો નિરગ્નિર્ નિષ્ક્રિયશ્ ચ7 ---
ઇતિ સાઙ્ખ્યશબ્દોપાદાનપ્રયોજન(મ્) । તૌ સાઙ્ખ્યયોગાવ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
પૃથક્ફલૌ બાલા8 અવિવેકિનો વદન્તિ । વસ્તુતસ્ તુ એકમ્ અપ્ય્ આસ્થિતઃ
સમ્યગુભયોર્ વિન્દતે9 ફલમ્ । સન્ન્યાસિનાપિ ભેદેન કર્મ કૃત્વા
સમર્પણકાલે ભેદદર્શનમ્ એવાશ્રીયતે । સર્વં કર્મ બ્રહ્મપ્રભવં
તદ્ બ્રહ્મસ્વરૂપમ્ એવ10 પ્રતિપદ્યત ઇત્ય્ એવં સમર્પણાત્ ॥ 4 ॥
અવસ્થામાત્રમ્ અત્ર11 ભિદ્યતે । સન્ન્યાસઃ પૂર્વાવસ્થા ।
ઘટમાનયોગિત્વાત્ કર્મયોગસ્ ત્વ્ અનન્તરાવસ્થા જ્ઞાનપરિપાકાત્12 ।
તચ્ ચ ---
(યદ્ એવ સાઙ્ખ્યાઃ પશ્યન્તિ યોગૈસ્ તદ્ અનુગમ્યતે ।
એકં સાઙ્ખ્યં ચ યોગં ચ યઃ પશ્યતિ સ પશ્યતિ

)
યદ્ એવેતિ13 । યદ્ એવ સાઙ્ખ્યાઃ14 પશ્યન્તિ બ્રહ્મ યોગૈસ્ તદ્ અનુગમ્યતે15
।
તદ્ એવ ચિન્ત્યત ઇત્ય્ અર્થઃ । એવં ચ પરમાર્થત એકં સાઙ્ખ્યં ચ
યોગં ચ યઃ પશ્યતિ સ પશ્યતિ । તાર્કિકાણાં તુ --- કાપિલાઃ16
સાઙ્ખ્યાઃ । તેષામ્ અન્યદ્ દર્શનમ્ । યોગા નૈયાયિકાઃ પ્રસિદ્ધાસ્
તેષામ્
અન્યદ્ દર્શનમ્ ઇતિ ।
નોતેસ્:
1. સમ્પ્રત્ત્યાયયતિ ---વ
2. ભેદદર્શન ... શબ્દાભ્યાં --- નાસ્તિ વ કોષે
3. ક્રિયને દર્શપૂર્ણામાસાભ્યાં ---વ
4. શબ્દોમાવાસ્યાવચનસ્તદૂદત્ર ---વ
5. ... શબ્દાઃ ---વ
6. કર્માણીશ્વરીયઃ ---વ
7. નિશ્ચયશ્ચ ---લ ષ્ઠફફલૌ
8. ર્બલા ---વ
9. સમ્યગુભયોર્વિદતે ---વ
10. તદ્ધસ્તસ્વરૂપમ્ ---વ
11. અવસ્થામાવ્ર --વ
12. પરિયાક્યન્નુ^ ---વ
13. યદ્દદેવેતિ ---વ
14. સાઙ્ખ્યઃ ---વ
15. બ્રાહ્મયોકૈસ્તદમુગમ્યતે ---વ
16. કાપિલઃ ---વ
પ્. 137
ન ચ તે સાઙ્ખ્યા યોગાશ્ ચ1 ન ચ તાર્કિકાઃ સમ્યક્ પશ્યન્તીતિ
ભગવતો ઽભિપ્રાયઃ ॥ 5 ॥
તયોર્ એકત્વમ્ ઉપપાદયિતુમ્ આહ2 ---
(સન્ન્યાસસ્ તુ મહાબાહો દુઃકમ્ આપ્તુમ્ અયોગતઃ ।
યોગયુક્તો મુનિર્ બ્રહ્મ ન ચિરેણાધિગચ્છતિ

)
સન્ન્યાસેતિ । સન્ન્યાસ ઇતિ સન્ન્યાસી ચેત્ય્ અર્થઃ । સન્ન્યાસ3 ઇતિ
પ્રથમાવિભક્તેર્ નિર્દેશાન્ નાસાવ્ આપ્તવ્યઃ4 ।
તથા હિ સન્ન્યાસમ્ ઇતિ દ્વિતીયા સ્યાત્ । અત્ર5 સન્ન્યાસશબ્દેન
સન્ન્યાસી લક્ષ્યતે ।
અત્ર અર્શાદિત્વાન્ મત્વર્થીયો ઽકારઃ6 । યથા પાપેભ્ય ઇતિ
તદ્વાન્ ઉચ્યતે7 । સન્ન્યાસી બ્રહ્મપ્રાપ્તુમ્ અયોગતો દુઃખં (પ્રાપ્તું)
શક્નુયાત્ । દુઃખમ્ ઇતિ ક્રિયાવિશેષણમ્ । ક્લિષ્ટતરમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
યોગેનાભેદદર્શનેન યુક્તો મુનિઃ8 સન્ન્યાસી ન ચિરેણ બ્રહ્માધિગચ્છતિ
।
તસ્માત્ સો ઽપિ સમર્પણવેલાયામ્ અભેદદર્શનસ્થ9 ઇત્ય્ ઉપપન્નં
સમાનફલત્વમ્10 ॥ 6 ॥
યતઃ સન્ન્યાસી યોગમ્ આસાદ્ય બ્રહ્મ પ્રતિપદ્યતે નાન્યથા ।
અતો યોગસ્ય11 યદ્ ઉક્તં વિશિષ્ટત્વં તદ્ ઉપપન્નમ્ ઇત્ય્ ઉપસંહરતિ ---
(યોગયુક્તો વિશુદ્ધાત્મા વિજિતાત્મા જિતેન્દ્રિયઃ ।
સર્વભૂતાત્મભૂતાત્મા કુર્વન્ન્ અપિ ન લિપ્યતે

)
યોગેતિ । યોગેન યુક્તો ઽદ્વૈતદર્શને ઽવસ્થિતો12 વિશુદ્ધાત્મા
નિર્મલીકૃતબુદ્ધિર્ વિજિતાત્મા13 જિતમનોવૃત્તિર્ અત એવ જિતેન્દ્રિયઃ14
નોતેસ્:
1. ર્સાખ્યયોગશ્વ ---વ
2. ^પ્રાય 5 તયારેક^ ---વ
3. સત્ર્ય સ ---વ
4. ... વિધભક્તેનિર્દેગાત્રાસાવાપ્રવ્યસ્ત^ ---વ
5. અથ તત્ર ---લ।વ
6. મન્વથીયો ---વ
7. તદ્યનુચ્યતે ---વ
8. સન્ન્યાસી બ્રહ્મ ... મુનિઃ --- અંશોઽયં ---વકોષે નાસ્તિ
9. ... વેલામભેદદ્દર્શન્સ્થા ---વ
10. સમાનફલત્વમ્ ---વ
11. તોગસ્ય ---વ
12. ... દ્વેતે દર્શને ---વ
13. ... શુદ્ધિર્વિજિતાત્મા ---વ
14. ર્જિર્તદ્રિયઃ ---વ
પ્. 138
સર્વભૂતાનામ્ આત્મભૂત1 આત્મા યસ્ય સો ઽયં કુર્વન્ન્ અપિ2 ન લિપ્યતે
।
કર્માપિ બ્રહ્મરૂપેણ ભાવ્યમાનમ્ અમૃતત્વાય કલ્પતે ।
ન હિ તત્ર લેપશક્તિર્ અસ્તીતિ ॥ 7 ॥
વૈદિકાદ્ અન્યેષ્વ્ અપિ પ્રમાદકૃતેષુ3 કર્મસ્વ્ અવશ્યંભાવિષુ4 ---
(નૈવ કિઞ્ચિત્ કરોમીતિ યુક્તો મન્યેત તત્ત્વવિત્ ।
પશ્યચ્ છૃણ્વન્ સ્પૃશં જિઘ્રન્ ભુઞ્જન્ ગચ્છં છ્વસન્ સ્વપન્

પ્રલપન્ વિસૃજન્ ગૃહ્ણન્ન્ ઉન્મિષન્ નિમિષન્ન્ અપિ ।
ઇન્દ્રિયાણીન્દ્રિયાર્થેષુ વર્તન્ત ઇતિ ધારયન્

)
નૈવેતિ । નૈવ કિઞ્ચિત્ કરોમીતિ5 યુક્તો યોગી મન્યેત તત્ત્વવિત્ ।
તેષાં બ્રહ્મકાર્યત્વાલ્ લેપદોષાપનુત્તયે । કાનિ પુનસ્ તાનિ ।
પશ્યન્ન્ ઇત્યાદિ । પ્રાણેન્દ્રિયવ્યાપારો ઽત્ર6 નિર્દિશ્યતે ।
પશ્યન્ન્ ઇતિ7 બુદ્ધિવ્યાપારઃ । બુદ્ધ્યા પર્યાલોચયન્ન્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
શૃણ્વન્ન્ ઇતિ શ્રોત્રયોઃ । સ્પૃશન્ન્ ઇતિ ત્વગિન્દ્રિયસ્ય ।
જિઘ્રન્ન્ ઇતિ8 ઘ્રાણેન્દ્રિયસ્ય । ભુઞ્જન્ન્ ઇતિ9 રસનેન્દ્રિયસ્ય ।
ગચ્છન્ન્ ઇતિ10 પાદયોઃ । શ્વસન્ન્ ઇતિ પ્રાણસ્ય ।
સ્વપન્ન્ ઇતિ11 મનસઃ । પ્રલપન્ન્ ઇતિ12 વાગિન્દ્રિયસ્ય ।
વિસૃજન્ન્ ઇતિ13 પાયૂપસ્થયોર્ વ્યાપારઃ । ગૃહ્ણન્ન્ ઇતિ હસ્તયોઃ ।
ઉન્મેષનિમેષૌ14 નેત્રયોઃ । ચિત્તં ધારયેદ્ યુક્તો મન્યેત --- ઇત્ય્
અસ્યાર્થે
ધારયેદ્ ઇતિ15 નિર્દિષ્ટઃ ॥ 8 ॥
અત્ર કેચિદ્ અગૃહ્યમાણકારણં16 સર્વકર્મત્યાગં બહુશઃ પુરસ્તાદ્
નોતેસ્:
1. ભૂતાતાસાન્મભૂત ---વ
2. સોયક્તુર્વન્વાપિ --વ
3. પ્રસાદકૃતેષુ ---વ
4. માવિષ ---વ
5. કિંવિત્કરોમિ ---વ
6. પશ્યશન્નિતિત્વાન્નિત્યાદિ પ્રાણેદિયયા^ ---વ
7. પરશ્યાન્નિતિ ---વ
8. જિન્નન્નિતિ ---વ
9. ભુઞ્જત્રિ ---વ
10. ગછનીતિ ---વ
11. પ્રાણાસ્યાસ્વયન્નિતિ ---વ
12. મલયન્નિતિ
13. વિસૃજન્નિ ---વ
14. ... મેષમનિમેષ ---વ
15. ... સ્યાથેધારયદિતિ ---વ
16. કેચિન્દહ્યમાણકારણ ---વ
પ્. 139
અસ્માભિર્ નિરસ્તમ્ અપિ શિષ્ટવિગર્હણભયાચ્ છાસ્ત્રાર્થતયા
સમ્પાદયિતું તુ સમીહન્તે । કષ્ટમ્ અહો યત્ તપસ્વિનઃ પ્રથમમ્
અશ્રેયસ્કરે વર્ત્મનિ1 કેનચિત્ પ્રલોભ્ય પ્રવર્તિતાઃ પશ્ચાત્
પરિદૂયમાનહૃદયા2 યુક્ત્યાભાસૈસ્ તદ્ એવ3 સમર્થયિતું યતન્તે
નાસદ્ગ્રહં વિમુઞ્ચન્તિ ।
તાન્ અત્ર પૃચ્છામઃ4 --- કેન પ્રમાણેન સર્વત્યાગઃ પ્રતિજ્ઞાયત
ઇતિ ।
યદિ વચનતસ્ તન્ નાસ્તિ । પ્રત્યુત તૃતીયચતુર્થયોઃ5
કર્મકર્તવ્યતૈવોક્તા6 । નિયતં કુરુ કર્મ ત્વમ્ --- ઇતિ ઇત્યાદિના ---
વિદ્વાન્ યુક્તઃ સમાચરન્8 ઇતિ ચ વિદ્વદવિદુષોઃ કર્મોક્તં સ્વાર્થં
પરાર્થં વા9 । અથ ન્યાયતઃ સો ઽપિ નાસ્તિ । કથમ્ ।
યદિ તાવદ્ આત્મજ્ઞાનકર્મયોગયોર્ વિરોધાત્10 કર્માનુપપત્તિર્ ઉચ્યતે11
મિથ્યાજ્ઞાનહેતુકો હિ કર્મયોગઃ । તચ્ ચ મિથ્યાજ્ઞાનં વિદ્યયા
નિરસ્તમ્12 --- કુરુ ક્રમપ્રવૃત્તિઃ --- ઇતિ ॥ 9 ॥
યદ્ય્ એવં13 લૌકિકવૈદિકકર્મણોર્ યુગપન્ નિવૃત્તિઃ14 પ્રસજ્યતે
મિથ્યાજ્ઞાનભાવસ્યાવિશેષાત્15 । તતશ્ ચ
શૌચાચમનભિક્ષાટનાદીનામ્ અપ્ય્ અભાવઃ16 સ્યાત્ ।
એકહેતુનિબન્ધનાનાં17 સહ વા પ્રવૃત્તિઃ સહ
વા નિવૃત્તિર્ નાન્યા ગતિર્ અસ્તિ18 । કસ્ય વા શૌચમ્19 ।
નાત્મનો નિત્યશુદ્ધત્વાત્ । ન શરીરસ્ય મમેદમ્ ઇતિ સમ્બન્ધાભાવાત્20 ।
નોતેસ્:
1. પ્રથમશ્રેયસ્કરે કર્મનિ ---વ
2. ... ત્વદયા ---વ
3. યુત્ત્યાભમૈસ્ત^ ---વ
તદૈવ ---લ
4. ષૃછામઃ ---વ
5. ... ચતુર્થયો ---વ
6. ... કર્તવ્યતેવોક્તા ---લ।ય
7. નિયત્ત્વં ---લ
નિયત્વ ---વ
8. સમ્રચરન્નિતિ ---વ
9. વિદ્વદવિદુયોઃ કર્મક્રલ્પાર્થપરાર્થે વા ---વ
10. ^જ્ઞાનાકર્મયોગયોર્વિરોધાત્ ---વ
11. ... નુયયતિરુ^ ---વ
12. નિરસ્ત ---વ
13. યર્ઘવંવં ---વ
14. કર્મણોયુગયન્તિવૃત્તિ ---વ
15. ... વિશેષાત્ર ---વ
16. તશ્ચ શૌચામનભિક્ષાટનનાદિનામપ્યભાવઃ ---વ
17. ... ર્નિબધનાં ---વ
18. ... વૃત્તિર્તાત્યાગ તરસ્તિ ---વ
19. વાશૌચ ---વ
20. મશરીરસ્ય મમેદમિતિ સમ્બન્ધામાવાત્ ---વ
પ્. 140
પરશરીરવત્ કર્મત્યાગવચ્ ચ1 દેહત્યાગો યુક્તઃ ।
કૃતપ્રયોજનત્વાન્ ન ભોજનાદિભિસ્ તસ્ય2 પોષણમ્ । ઐશ્વર્યાચ્ ચ3
મુક્તસ્ય4 ત્યાગશક્તિર્ અસ્તિ । કો નામાપરતન્ત્રઃ સન્ સ્કન્ધેન5
કુણપં6
વહેત્ । કિં ચ ભેદવિજ્ઞાનોપશમાત્ સર્વકર્મત્યાગાચ્ ચ મુક્તિમ્
અન્વિચ્છતા
સૈવ નાસ્તીતિ પ્રતિજ્ઞાતં7 સ્યાત્ । અશક્યત્વાત્ । યથા સમુદ્રે
તરઙ્ગાપનયાદ્ અશક્યં સ્નાનમ્8 । દેહેન્દ્રિયમનાંસિ હિ
નિમિત્તભૂતાનિ9 ।
તેષુ વિદ્યમાનેષુ નૈમિત્તિકં10 ભેદજ્ઞાનં કાયિકં
(માનસિકં વાચિકં) ચ ત્રિવિધં કર્માવશ્યં પ્રવર્તતે ।
અગ્નીન્ધનસંયોગે ધૂમવત્ તસ્માજ્ જ્ઞાનકર્મણોર્ વિરોધાદ્ ઇતિ11
હેત્વાભાસઃ પરવ્યામોહાર્થમ્ ઉપન્યસ્તો ઽસિદ્ધશ્
ચોદ્દાલકયાજ્ઞવલ્ક્યાદીનાં12 બ્રહ્મવિદાં
પુત્રજનકાદ્યુપદેશપ્રવૃત્તિશ્રવણાત્13 ।
ઉપદેશો ઽપિ કર્મૈવ । ત્વં ચ કેવલં નિષ્ક્રિયાત્મવિત્ ક્રિયા14 નાસ્તીતિ
બ્રવીષિ । ન ચ15 તથા વર્તસે । ભિક્ષાટનાદિ વ્યાપારં16 કરોષિ
।
અતશ્ ચ17 તત્કારી ચ ભવાંસ્ તદ્દ્વેષી18 ચ ભવાન્ ઇતિ ।
કસ્ ત્વદીયં વચનં19 પ્રમાણીકુર્યાત્ ।
અથ જ્ઞાનકર્મણોર્ વિરુદ્ધફલત્વાત્ ત્યાગ ઇતિ ચેત્ । તન્ ન ।
વિદુષા ક્રિયમાણસ્ય20 કર્મણોપવર્ગાર્થત્વાદ્ અવિરોધ(ઃ) ।
ભિન્નફલત્વે21 હિ વિરોધઃ સ્યાત્ । કિં ચ --- પ્રશ્નો ઽપિ22 તેન
નોપપદ્યેત --- સન્ન્યાસં
નોતેસ્:
1. ... શરીસ્વત્કર્મત્યાગ^ ---વ
2. ભોતનાદિભિસ્તસ્ય ---વ
3. એશ્વર્સાશ્ચ ---વ
4. મુસ્ય ---વ
5. સં કન્ધેન ---વ
6. કુણંયં ---વ
7. પ્રતિજ્ઞાનં ---વ
8. તરઙ્ગપનયાદશક્યં સ્વાનં ---વ
9. નિમિન્નભૂતાનિ ---વ
10. નિમિન્નકં ---વ
નિમિત્તિકં ---લ
11. તસ્યાજ્ઞાનકર્મણોવિરોધાદિતિ ---વ
12. ... ચોદાલકયાવવલ્કયાદીનાં ---વ
13. પુત્રનકાદ્યુવદેશ^ ---વ
14. નિઘ્રિયાત્મવિક્રિયા ---વ
15. ભ ચ ---વ
16. ભિક્ષાનાદિવ્યાપારં ---વ
17. આન્તાશ્ચ ---વ
18. ભાવાંસ્તદ્વેષી ---વ
19. વચન ---વ
20. ક્રિયમાણસ્યે ---વ
21. ભિન્નફલત્વે ---વ
22. કિન્ધિ ન પ્રસ્તોપિ ---વ
પ્. 141
કર્મણાં કૃષ્ણ --- ઇતિ । ન હિ સન્ન્યાસશબ્દેન1 પુરસ્તાત્ ત્યાગઃ
ક્વચિદ્ ઉક્તઃ2 । મયિ સર્વાણિ કર્માણિ --- ઇતીશ્વરે તેષાં સમર્પણમ્
ઉક્તમ્ । તસ્માત્ તત્રૈવાયમ્ અનુવાદો ન ત્યાગય ।
યોગશ્ ચ --- બ્રહ્માર્પણમ્ --- ઇત્ય્ અત્રોક્તો ઽનૂદ્યતે । તત્ર
પ્રશ્નોપપત્તિર્3
વ્યાખ્યાતા । યદિ ચ વિદુષઃ કર્મત્યાગઃ પુરસ્તાદ્ ઉક્તઃ4 સ્યાદ્
અર્જુનેન
પ્રતિપન્નઃ સ્યાત્ તત્ર5 ત્યાગકર્મયોગયોર્ ભિન્નપુરુષવિષયત્વાત્
કુતઃ6
પ્રશ્નાવતારો ભાગવતં ચોત્તરં નામ (પ્રતિ)પદ્યતે ।
નૈઃશ્રેયસકરાવ્
ઉભૌ7 । કર્મસન્ન્યાસાચ્ ચ8 કર્મયોગો વિશિષ્યત ઇતિ । કથં
કર્મત્યાગસ્
તદનુષ્ઠાનં ચ નિઃશ્રેયસકરમ્9 । ત્યાગો હ્ય્ અભાવઃ । નાસૌ
નિઃશ્રેયસકારણમ્ અવસ્તુત્વાત્ । યદિ ચાભાવાન્ નિઃશ્રેયસપ્રાપ્તિઃ કો
હિ
ગુરુકર્મભારં10 શિરસોદ્વહેત્ । ન ચ વિદ્વત્કર્તૃકયોસ્
ત્યાગકર્મણોઃ11
પ્રશ્નોત્તરં સમ્ભવતિ વિદુષો ઽપિ કર્મત્યાગાનુપપત્તેર્ ઉક્તત્વાદ્
ન્યાયતો
વચનતશ્ ચ ।
નાપ્ય્ અવિદ્વત્કર્તૃકવિષયં પ્રશ્નોત્તરમ્ । અવિદુષો ઽપિ કર્મણ્ય્
એવાધિકાર ઇતિ ત્યાગસ્ય નિષિદ્ધત્વાત્ । તદ્ એવમ્ અવાચકેન12 ગ્રન્થેન
સ્વાભિપ્રેતસમર્થના ક્રિયતે યેન તસ્ય સ્યાદ્ ગોમયેનાપિ13 પાયસમ્
ઇત્ય્ અલમ્ અતિપ્રસઙ્ગેન ।
ઇદં તાવત્ તત્ત્વં શ્રેયોઽર્થિનામ્ ઉક્તમ્ । નાસ્માકં વ્યસનિતા ।
યે વિપરીતવર્ત્મગામિનસ્ તે સર્વે પથિ સ્થાપયિતવ્યા14 ઇતિ ।
અસદ્વર્ત્મનિ હિ પ્રાયેણ પ્રાણિનો રસન્ત ઇતિ ॥ 9 ॥
નોતેસ્:
1. ... શદ્દેન ---વ
2. પુરસ્ત્યાત્ત્યાત્ત્યામઃ ત્કચિદુક્તો ---વ
3. ... મિત્યાત્રોક્રેતુદ્યતે તત્ર પશ્રોપપત્રિ^ ---વ
4. પુરસ્તાદક્ત ---વ
5. સ્યાવ્ર ---વ
6. ... વિષવત્વાત્ ---વ

7. નૈચ્ચેયસકારાવુભૌ ---વ
8. ... સન્ન્યાસાશ્ચ ---લ।વ
9. ... ત્યાગન્દનુષ્ઠનં ચ નિઃશ્રેયયસકરં ---વ
10. કોદિમુરુકર્મ મારં શિરં શિરસો દ્વિયેત્ ---વ
11. ... સ્સાગકર્મણોઃ ---વ
12. તદેવં અવાચકેન ---લ।વ
13. સ્યાદોભદેનાપિ ---વ
14. રથાપયિતવ્યા ---વ
પ્. 142
અથેદાનીં પ્રકૃતમ્ અનુસરામઃ । યાનિ પુનઃ શાસ્ત્રચોદિતાનિ1 ---
(બ્રહ્મણ્ય્ આધાય કર્માણિ સઙ્ગં ત્યક્ત્વા કરોતિ યઃ ।)
લિપ્યતે ન સ પાપેન પદ્મપત્રમ્ ઇવામ્ભસા

)
બ્રહ્મેતિ । દૃષ્ટાન્તોપન્યાસાર્થઃ શ્લોકઃ2 ॥ 10 ॥
તૈઃ કર્મ ક્રિયતે । કિં વિશિષ્ટૈઃ કિમર્થં ચેત્ય્ ઉચ્યતે ---
(કાયેન મનસા બુદ્ધ્યા કેવલૈર્ ઇન્દ્રિયૈર્ અપિ ।
યોગિનઃ કર્મ કુર્વન્તિ સઙ્ગં ત્યક્ત્વાત્મશુદ્ધયે

)
કાયેનેતિ । કેવલશબ્દઃ કાયાદિભિઃ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે ।
કેવલશબ્દઃ શુદ્ધવચનઃ3 । (કેવકૈઃ) ફલાસઙ્ગદોષરહિતૈઃ ।
સઙ્કલ્પવિકલ્પાત્મકં મનઃ । બુદ્ધિર્ અધ્યવસાયાત્મિકા ।
આત્મશુદ્ધયે । શુદ્ધિઃ કૈવલ્યં મુક્તિર્ ઇત્ય્ અર્થઃ । કાયાદિવિશુદ્ધો4
મુક્ત ઇત્ય્ ઉચ્યતે ॥ 11 ॥
તસ્યેવ સ્પષ્ટીકરણાર્થમ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે5 ---
(યુક્તઃ કર્મફલં ત્યક્ત્વા શાન્તિમ્ આપ્નોતિ નૈષ્ઠિકીમ્ ।
અયુક્તઃ કામકારેણ ફલે સક્તો નિબધ્યતે

)
યુક્ત ઇતિ । યુક્તઃ કર્મફલં ત્યક્ત્વા શાન્તિં મુક્તિં પ્રાપ્નોતિ
નૈષ્ઠિકીં7 નિશ્ચલામ્ । યઃ પુનર્ અયુક્તઃ કામકારેણ । કામઃ
પ્રવૃત્તીચ્છા8 । પ્રવૃત્ત્યા ફલે સક્તો નિબધ્યતે ન મુચ્યતે9 ।
તસ્માદ્ યોગી બ્રહ્મણિ નિઃક્ષિપ્ય કર્મ કુર્વન્ મુચ્યત ઇત્ય્
ઉપસંહારાથં વચનમ્ એતત્ ॥ 12 ॥10
નોતેસ્:
1. ચોદિતાનિ ---વ, લ
2. શ્લીકઃ 11 ---વ, લ
3. શુદ્ધવધમનઃ ---વ
4. કાયાદિવિશુદ્ધો ---વ
5. ... મિદમુચ્યતં 12 --- વ।લ
6. મુક્તિ ---વ
7. નેષ્ટિકી ---વ
8. પ્રવૃત્તીછા ---વ
9. સચ્યતે ---વ
10. 13 વ, લ
પ્. 143
શાન્તિં પ્રાપ્તસ્ય1 કીદૃશી ફલાવસ્થા ભવતીતિ તાં પ્રદર્શયતિ ।
યદિ હિ સાવસ્થા2 નિરાયાસા સ્યાત્ તતસ્ તત્પ્રાપ્ત્યુપાયે3
જ્ઞાનકર્મસમુચ્ચયે તદર્થિનઃ પ્રવર્તન્તે નાન્યથેતિ ---
(સર્વકર્માણિ મનસા સન્ન્યસ્યાસ્તે સુખં વશી ।
નવદ્વારે પુરે દેહી નૈવ કુર્વન્ ન કારયન્

)
સર્વેતિ સર્વશબ્દઃ પ્રકૃતવાચી । લૌકિકં વૈદિકં ચ કર્મ
મનસાધ્યાત્મચેતસા બ્રહ્મણિ સન્ન્યસ્ય સમ્યઙ્ નિક્ષિપ્ય4 સર્વં કર્મ
બ્રહ્મૈવ5 તદ્ એવ કર્તૃ તત્ફલં ચ તદ્ એવેત્ય્ એકત્વમ્ અનુદૃશ્ય પૂર્વમ્
અનુષ્ઠાનાવસ્થાયાં6 પશ્ચાલ્ લબ્ધજ્યોતિઃ7 પરમાત્મભૂતઃ સુખમ્
આસ્તે8 । વિમુક્તસમસ્તબન્ધનો ઽન્તર્યામિવત્9 । ભોગેનૈવ
પ્રારબ્ધકાર્યકર્મક્ષયપ્રતિજ્ઞાનાચ્ છરીરપાતં10 યાવત્ ।
તથા ચ શ્રુતિઃ --- તસ્ય તાવદ્ એવ ચિરં યાવન્ ન વિમોક્ષ્યે ઽથ
સમ્પત્સ્ય ઇતિ । યાવચ્ છરીરાન્ ન વિમોક્ષ્યતે ।
પ્રારબ્ધફલકર્મફલભોગપ્રતિબન્ધાત્ તાવદ્ એવાસ્ય11 વિદુષશ્ ચિરમ્
।
ભુઙ્ક્તે તુ કર્મણિ12 પ્રતિબન્ધાભાવાત્ ।
અથ સમ્પત્સ્યે મુચ્યત ઇત્ય્ અર્થઃ । શરીરસ્થો ઽપિ કૌન્તેય ન13 કરોતિ
ન લિપ્યત ઇતિ સ્મૃતેઃ । અત એવ વશી14 સ્વતન્ત્રઃ ।
અથ આસિર્ ઔદાસીન્યે ધાતુર્ વર્તતે । યથા ગૃહં પરિગૃહ્યાસ્તે ।
ક્ષેત્રં પરિગૃહ્યાસ્તે15 --- ઇત્ય્ ઔદાસીન્યવચનો નોપદેશવચનસ્
તદ્વત્16 ।
ઇદાનીં
નોતેસ્:
1. શાન્તિપ્રાપ્રસ્ય ---વ
2. માવસ્થા ---વ
3. ... સ્યાત્તતત્સ્માત્પ્રાત્યુપાયે ---વ
4. સમ્યઙ્ક્રિક્ષિપ્ય ---વ
5. વ્રમૈવ ---વ
6. પૂર્વમતુષ્ટાભાવસ્થાયાં ---વ
7. પશ્ચાલ્લવુજ્યોતિઃ ---વ
8. સૂખમાસ્તે ---વ
9. વિભુક્તસમક્તસમસ્તવન્ધનોન્તર્યામિમત્ ---વ
10. પ્રારબ્ધકાર્થ કર્મ^
11. પ્રારબ્ધફલકર્મફલભોગપ્રતિવન્ધાત્તાધદેવાસ્થા ---વ
12. ભુઙ્ક્તેલુ કર્માર્ણિ ---વ
13. કોન્તેય ---વ
14. વર્શા ---વ
15. અયગ્નાસિરોદાસીન્યધાતુર્વત યથા ગૃહં પરિગૃસ્વાસ્તે ક્ષેત્રં
પરિગૃદ્યસ્તિ ---વ
અથ સાસિરૌદાસીન્પે ---લ
16. ^વચનસ્ત ---વ
પ્. 144
પરમાત્મા સંવૃતઃ1 સન્ નવદ્વારે પુરે સપ્ત શીર્ષણ્યાનિ દ્વારાણિ
દ્વે2 નાસિકે દ્વે નેત્રે તથા ક્ષોત્રે મુખમ્ એકમ્ અધસ્તાદ્3 દ્વે
પાયૂપસ્થે
પુરે શરીરે દેહી4 નૈવ કુર્વન્ન્ અકારયન્ । દેહસમ્બન્ધસ્ય નિવૃત્તત્વાત્
તદાનીં તત્કાર્યાભાવઃ5 । પ્રાગવસ્થાયાં તુ
દેહસમ્બન્ધાનુવૃત્ત્તેઃ6 કુર્વન્ કારયંશ્ ચાસ્તે7 । કુર્વન્ન્ ઇતિ8
સ્વતન્ત્રકર્તૃત્વમ્ । કારયન્ન્ ઇતિ હેતુકર્તૃત્વમ્ । યથા પચતિ પાચયતિ
ઇતિ । તથા ચ શ્રુતિઃ --- સલિલ એકો દ્રષ્ટા9 દ્વૈતો ભવતિ10 --- ઇતિ ।
એવં પરમાત્મસ્થિતિવર્ણનાર્થાયામ્ અસ્યાં ગીતાયામ્ ઉત્તરા11 ગીતા
સમ્યગ્ ઘટતે ।
ન કર્તૃત્વં ન કર્માણિ લોકસ્ય સૃજતિ પ્રભુઃ --- ઇતિ ।
યદિ12 પુનઃ સ્થિતપ્રજ્ઞસ્ય યોગિનો ધ્રિયમાણશરીરસ્ય13
ક્ષુત્પિપાસાપરીતસ્યાવસ્થેયમ્ ઉચ્યતે । તસ્યાઃ14 કઃ પ્રસઙ્ગો લોકસ્ય
કર્તૃત્વકર્મસર્જને યેન પ્રતિષિદ્ધ્યતે15 । પ્રભુશબ્દપ્રયોગો ઽપિ
પરમાત્માવસ્થાવર્ણને16 યુજ્યતે ।
કર્મત્યાગવાદિનો ઽન્યથા વ્યાચક્ષતે । સમ્યગ્દર્શી17 વિદ્વાન્
સર્વકર્માણિ નિત્યનૈમિત્તિકાદીનિ સમ્યઙ્ ન્યસ્ય18 ત્યક્ત્વાસ્તે સુખં19
વશી જિતેન્દ્રિયઃ20 । ક્વ પુનર્ આસ્તે તદા નવદ્વારે શરીરે ।
નૈવ કુર્વન્ ન કારયન્ન્ ઇતિ21 । તદ્ ઇદં સ્વપક્ષરાગાવિષ્ટચેતસો
ઽપવ્યાખ્યાનમ્ । ન હિ22 બ્રહ્મબૂતસ્ય વિદુષો દેહ આસનમ્ ઉપપદ્યતે23 ।
નાસૌ પરિમિતે દેશે કાલે વિશેષે વાસ્તે સર્વદેશકાલવ્યાપિત્વાત્ ।
ઉક્તં ચ --- નિત્યઃ સર્વત્રગઃ સ્થાણુઃ --- ઇતિ ।
ન ચામૂર્તસ્યાત્મનઃ
નોતેસ્:
1. સ પ્રવૃત્તઃ ---વ
2. દ્યરારિણ ---વ
3. ... મેકષધસ્તા ---
4. દેહિ ---વ
5. ... ભાવાઃ ---વ
6. દેક્ષસમ્બન્ધાનુવૃત્તે ---વ
7. કારયશ્ચારતે ---વ
8. કુર્વન્તિતિ ---વ
9. દૃષ્ટા ---વ
10. મવતિદ્વેતો ---વ
11. ... મુન્તરાગીતા ---વ
12. યુદિ ---વ
13. ઘ્રિયમાણાશરારસ્ય ---વ
14. તસ્યઃ ---વ
15. પ્રતિષેદ્ધોતે ---વ
16. પરપ્રાત્માવસ્થા વ^ ---વ
17. સમ્યગૃર્શે ---વ
18. સમ્યકસ્ય ---વ
19. મુખં ---વ
20. જિતેન્દ્રિયઃ ---વ
21. કુર્વન્ત કારયન્તિતિ ---વ
22. વ્યાખ્યાનં હિ ---વ
23. આસન્ મુપપદ્યતે ---વ
પ્. 145
શરીરે મૂર્ત(વદ્) ઉપવેશનં યુજ્યતે । અભિમાનકૃતમ્ એવ ત્વ્ આસનમ્ ।
મમેદં શરીરમ્ અહમ્ અસ્ય1 સ્વામીત્ય્ અકુર્વન્ન્ અકારયંશ્ ચેતિ2 ચાસ્મિન્ન્
અપિ
વ્યાખ્યાનવિશેષણં3 નાવકલ્પતે ।
સર્વશબ્દશ્ ચ શૌચાચમનાશનપાનાદીનાં શિષ્યપ્રશાસનાદીનામ્
અનન્તાનામ્ અભિપ્રેતાનાં4 ક્રિયમાણત્વાત્5
સર્વત્યાગવાદિનઃ સુતરામ્ અવાચકઃ શ્લોકઃ ।
મનોગ્રહણં ચ કર્તવ્યં6 સર્વકર્માણિ ત્યક્ત્વા મનસૈવ7 હિ
ત્યજ્યન્તે ।
સન્ન્યાસગ્રહણં8 ચ ન કુર્યાત્ । સન્ત્યજ્યેતિ9 બ્રૂયાદ્ અસન્દેહાય ।
તસ્માન્ મનસા10 સન્ન્યસ્યેતિ પૂર્વોક્તસન્ન્યાસપ્રતિપત્ત્યર્થં
યોગસન્ન્યસ્તકર્માણામ્ ઇતિ11 ।
તસ્માદ્ યથા વ્યાખ્યાત એવાર્થ ઇતિ સ્થિતમ્ ॥ 13 ॥12
સો ઽયં પરમાત્મા ---
(ન કર્તૃત્વં ન કર્માણિ લોકસ્ય સૃજતિ પ્રભુઃ ।
ન કર્મફલસંયોગં સ્વભાવસ્ તુ પ્રવર્તતે

)
નેતિ । મુક્તઃ પ્રભુર્ ઈશ્વરઃ સંપન્નઃ પ્રાણિનમ્ ઇવ
પુત્રભૃત્યકલત્રાદેર્ નિયન્તવ્યસ્યેહ વિદ્યમાનત્વાદ્ ઉચ્યતે ।
ન કર્તૃત્વાદિ । આત્મીયસ્ય
પોષ્યવર્ગસ્ય વિધત્તે સ્વસ્વામિસમ્બન્ધનિવૃત્તેઃ । ન ચ તત્કૃતસ્ય
શુશ્રૂષાદિલક્ષણસ્ય કર્મણો ઽનુરૂપં ફલં સૃજત્ય્ આપ્તકામત્વાદ્
ઇતિ । મુક્તસ્ય પ્રાગ્ ઇવ ભૃત્યાદેઃ કર્તૃત્વાદિનિષેધઃ16 ।
કર્તૃત્વાદિનિબન્ધનં
નોતેસ્:
1. ... મહમસ્યા ---વ
2. ... ન્ન કાસ્યંશ્ચેતિ ---વ
3. ... વિશેષણા^ ---વ
4. શિષ્યપ્રશાનાદીનામાનન્તાભાભભિપ્રતાનાં ---વ
5. ક્રિયમાનત્વાઃ ---વ
ક્રિયમાણત્વા ---લ
6. કર્તવ્ય ---વ
7. મનસેવ ---વ
8. સન્ન્યસિ^ ---વ
9. કુર્ષાત્ત્સન્ત્યજ્યે ---વ
10. તસ્માત્મનસા ---વ
11. ... સન્ન્યાસ્તકર્માણિમિતિ ---વ
12. 14 ---વ।લ
13. મુક્તઃ સુખાભિસંવન્ધનિવૃત્તે ન ચ તકૃતસ્ય
શ્રુશ્રુષાદિલણસ્ય
કર્મણો મુરૂપં ફલં સૃજત્યાપ્તકામત્વાદ્ ઇતિ મુક્તસ્ય પ્રાગ્ ઇવ
પુત્રભૃત્યકલત્રાદેનિયન્તવ્યસેહ વિદ્યમાનત્વાદુચ્યતે આત્મીયસ્ય
પોષ્યબર્ગસ્ય વિધતૈ કર્તૃત્વાભિનિષેધઃ ।
પ્. 146
હિ સ્વાભાવિકમ્ અજ્ઞાનમ્1 । તત્સહતા યત્નેનાપનયન્2 ।
યથા પ્રભુર્ લોકસ્ય3 કર્તૃત્વાદિ સ્વેચ્છયા ન સૃજતિ ન ચ
કર્મફલસંયોગમ્ આપ્તકામત્વાત્ । સ્વે મહિમ્નિ હિ પરમાત્મા સ્થિતઃ4 ।
પ્રાણિકર્મૈવ સૃષ્ટૌ ફલોત્પત્તૌ ચ નિમિત્તમ્ ।
ઈશ્વરસ્ તુ કર્માનુવિધાયી તન્નિયન્તા5 ।
ન હિ તસ્ય કર્તૃત્વાદ્યાપાદને લોકસ્ય પ્રયોજનમ્ અસ્તિ6 ।
ઉદાસીનો હિ સઃ । અન્યથા વૈષમ્યનૈર્ઘૃણ્યપ્રસઙ્ગાદ્ ઈશ્વરો7
રાગાદિમાન્ સ્યાદ્ યથા રાજા8 ભૃત્યાનાં કર્માણિ ચ વિધત્તે9 ।
રાજભૃત્યાનાં ચ પરસ્પરસાપેક્ષત્વમ્ અન્યોન્યોપકારકત્વાત્10 ।
કથં તર્હિ લોકસ્ય કર્તૃત્વકર્મફલસંયોગસ્ તદ્ આહ11 ---
સ્વભાવસ્ તુ પ્રવર્તતે । અજ્ઞાનપ્રભવૌ રાગદ્વેષૌ । તન્મૂલં12 ચ
કર્મ । તતઃ શરીરગ્રહણમ્ । પુનઃ કર્મ । પુનર્ અજ્ઞાનમ્ । પુના
રાગદ્વેષાવ્ ઇતિ13 । તદ્ ઇદં ચક્રમ્ એવ સમાવર્તતે ।
અવ્યાપૃતાવસ્થેશ્વરતુલ્યતેહ પરિપક્વયોગસ્ય14 યોગિનો દૃષ્ટાન્તાર્થમ્
ઉક્તા ।
વ્યાપૃતાવસ્થસ્ય ત્વ્ ઈશ્વરસ્ય જીવકર્માનુરૂપં જગદ્
વિધાતૃત્વં15
શ્રુતિસ્મૃતિસિદ્ધં સ્થિતમ્ એવ ॥ 14 ॥16
યસ્માદ્ અયમ્ ઈશ્વરો ન રાગાદિવશેન લોકં પ્રેરયતિ તસ્માત્ ---
(નાદત્તે કસ્યચિત્ પાપં ન ચૈવ સુકૃતં વિભુઃ ।
અજ્ઞાનેનાવૃતં જ્ઞાનં તેન મુહ્યન્તિ જન્તવઃ

)
નોતેસ્:
1. કર્તૃત્વાદિનિવધવંહિ સ્વાભાવિવકામજ્ઞાનં ---વ
2. સહતાયનયનયન્ ---વ
... સહતાયત્નેનાપનયન ---લ
3. મભુર્લોકસ્ય ---વ
4. સ્વેનાહિભ્રિ પરના સ્થિતઃ ---વ
5. તત્રિયન્તા ---વ
6. પ્રયોજુન મ^ ---વ
7. નૈર્ઘૃણ્યપ્રસંમાદીશ્વરે ---વ
8. રાગાદિમાન્દ્યાદ્યથા । રજ્જ ---વ
9. વિદ્યત્તે રજ્જમૃ^ ---વ
10. ... મન્યોપ્તોપકારાત્ ---વ
11. સંયોગાસ્તવૃહિ ---વ
12. ... પ્રભવો રાગદ્વેષૌ । તઃ ન્મૂલં ---વ
13. પુનરજ્ઞાનેં પુન પુનરામદ્વે^ ---વ
14. ... પત્કયાગમ્યાયોગિ^ ---વ
15. ^કર્માનુનૂપજ્જાગ્રાદ્વિધાતૃત્વં ---વ
... જાગ્રદ્વિધાતૃત્વં ---લ
16. 15 ---વ।લ
પ્. 147
નાદત્ત1 ઇતિ । કસ્યચિત્ સમ્બન્ધિ પાપં ન ગૃહ્ણાતિ । ન ચ સુકૃતમ્
આદત્તે । હેત્વભાવાત્2 । યદ્ ઈશ્વરઃ સ્વાર્થં ન પ્રયુઙ્ક્તે લોકં
કેન તર્હિ મુહ્યન્તિ3 જન્તવઃ ।
તદ્ આહ --- સ્વભાવસ્ ત્વ્ અજ્ઞાનેનાવિદ્યયા4 અવિદ્યા વિપરીતજ્ઞાનમ્ ।
દેહાદિષ્વ્ આત્માભિમાનો બ્રહ્મસ્વરૂપાગ્રહણં5
ચાવિદ્યોચ્યતે । તયાવૃતમ્ આચ્છન્નં જ્ઞાનમ્ । તેન મુહ્યન્તિ6 ॥ 15 ॥
યેષાં તુ ---
(જ્ઞાનેન તુ તદજ્ઞાનં યેષાં નાશિતમ્ આત્મનઃ ।
તેષામ્ આદિત્યવજ્ જ્ઞાનં પ્રકાશયતિ તત્પરમ્

)
જ્ઞાનેનેતિ6 । આદિત્યવદ્ યથાદિત્યો ભુવનમણ્ડલં7 પ્રકાશયતિ
તથા જ્ઞાનમ્ અજ્ઞાનં વિનાશ્ય તત્પરં બ્રહ્મ પ્રકાશયતિ ।
બ્રહ્મૈવેદં સર્વમ્ અહં ચ બ્રહ્મેતિ જ્ઞાની8 પશ્યતીત્ય્ અર્થઃ ॥ 16
॥9
ઇત ઊર્દ્ધ્વમ્ અધ્યાયપરિસમાપ્તેઃ જ્ઞાનસ્વરૂપં
તત્સહકારિસાધનં10
પ્રતિપાદ્યતે ---
(તદ્બુદ્ધયસ્ તદાત્માનસ્ તન્નિષ્ઠાસ્ તત્પરાયણાઃ ।
ગચ્છન્ત્ય્ અપુનરાવૃત્તિં જ્ઞાનનિર્ધૂતકલ્મષાઃ

)
તદ્બુદ્ધય ઇતિ । તસ્મિન્ બ્રહ્મણિ બુદ્ધિર્ યેષાં તે તદ્બુદ્ધયઃ11 ।
તદ્ બ્રહ્માત્મા યેષાં તે તદાત્મનઃ । તસ્મિન્ નિષ્ઠા તાત્પર્યં
યેષાં તે તન્નિષ્ઠાઃ ।
તત્પરાયણં ગતિર્ યેષાં તે તત્પરાયણાઃ ।
તદાત્માનસ્ તે
નોતેસ્:
1. નાદર્ત્તેતિ ---વ।લ
2. હત્વાભાવાત્ ---વ
3. મુજ્દ્યન્તિ ---વ
..ષ્તુ અજ્ઞાનેનનાવિ^ ---વ
4. ..ટુદાહ અજ્ઞનેનાવિ^ ---લ
5. દહાદિષ્વાત્માભિમાનો બ્રહ્મસ્વરૂપાગ્રહણાં ---વ
6. વૃત્તમાછત્રજ્ઞાનેન્તેનનુહ્યન્તિ 16 ---વ
^ 16 ---લ
7. યેષા તુ ક્ષાતેનૈતિ આદિત્યવહદ્યથાદિત્યભુવન ---વ।લ
8. બ્રાહ્મેતિ ક્ષાવી ---વ
9. 17 ---વ।લ
10. ઇતદ્ગદ્યમધ્યામસમાર્પ્તેક્ષનિ ... સાધન ---વ
11. તે દ્વુદયઃ ---વ
પ્. 148
તન્નિષ્ઠાસ્ તત્પરાયણા ગચ્છન્ત્ય્ અપુનરાવૃત્તિં મોક્ષં1 જ્ઞાનેન
નિર્ધૂતં કલ્મષં યેષાં તે તથોક્તાઃ ॥ 17 ॥2
કીદૃશં તજ્જ્ઞાનમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે3 ---
(વિદ્યાવિનયસમ્પન્ને બ્રાહ્મણે ગવિ હસ્તિનિ ।
શુનિ ચૈવ શ્વપાકે ચ પણ્ડિતાઃ સમદર્શિનઃ

)
વિદ્યેતિ । વિદ્યા ચ વિનયશ્ ચ (વિદ્યાવિનયૌ) । વિનયઃ સંયમઃ ।
તાભ્યાં4 સમ્પન્ને અધ્યયનાદિસંસ્કારવતીત્ય્ અર્થઃ ।
બ્રાહ્મણવત્ પૂજ્યતમત્વાદ્ ગોગ્રહણમ્5 । મધ્યમપ્રતિપત્ત્યર્થં
હસ્તિગ્રહણમ્ ।
શ્વશ્વપાકગ્રહણમ્ અત્યન્તાસ્પૃશ્યાવજ્ઞેયભૂતપ્રતિપત્ત્યર્થમ્ ।
પણ્ડિતાઃ સમદર્શિનસ્ તેષુ6 બ્રહ્માવસ્થિતં સમં તદ્દર્શિનો
ભવન્તિ । સર્વભૂતેષ્વ્ આકાશવદ્ બ્રહ્મસ્વરૂપમ્ અનુગતં
પશ્યન્તીત્ય્ અર્થઃ ॥ 18 ॥7
એવં સમ્ગ્યગ્દર્શિનાં8 કો લાભ ઇત્ય્ આહ ---
(ઇહૈવ તૈર્ જિતઃ સર્ગો યેષાં સામ્યે સ્થિતં મનઃ ।
નિર્દોષં હિ સમં બ્રહ્મ તસ્માદ્ બ્રહ્મણિ તે સ્થિતાઃ

)
ઇહેતિ । ઇહૈવ દેહસ્થિતૈઃ સર્ગઃ પુનર્ભવો જિતો નાશિતો યેષાં સામ્યે
બ્રહ્મસ્વરૂપે સ્થિતં મનસ્ તૈર્ ઇત્ય્ અર્થઃ । નિર્દોષં હિ સમં9
બ્રહ્મ ।
બુદ્ધ્યા10 દૃશ્યમાનં સર્વં બ્રહ્મૈવ11 સમ્પદ્યતે યથા
લવણક્ષેત્રે12
પતિતં વસ્તુ લવણમ્ એવ સમ્પદ્યતે । તસ્મિન્ બ્રહ્મણિ તે સ્થિતા
યસ્માત્ તસ્માત્ તૈર્ જિત13 ઇતિ પૂર્વેણ સમ્બન્ધઃ ॥ 19 ॥14
નોતેસ્:
1. ... તત્પરાણા ગછન્ત્યપુનરાવૃર્તિમોક્ષં ---વ
ગતિર્યેષાં તે તદાત્મનસ્તેસ્મિતત્પરાયણા ગછન્ત્ય^ ---લ
2. 18 લ।વ
3. તક્ષાનમિત્યુ^ ---વ
4. તાભ્યાં પન્તે ---વ
5. વ્રાહ્મર્ણવત્ પૂજ્યતમત્વાહોગ્રહણમ્ ---વ
6. સમદર્શનસ્તેષુ ---વ
7. ... ગતવશ્યતીત્ય્ અર્થઃ 19 ---વ।19 લ
8. ... દૃર્શિનાં ---વ
9. નિર્દેષં હિ સંમં ---વ
10. વુડ્યા ---વ
11. બ્રહ્મેવ ---વ
12. લવનક્ષેત્રે --વ
13. યસ્માત્તસ્મૂરત્તેર્જિત ઇતિ ---વ
14. 20 લ અસ્યાઙ્કસ્યાભાવઃ ---વ
પ્. 149
યશ્ ચ બ્રહ્મણિ સ્થિતસ્ તસ્ય1 તદનુગુણં સાધનમ્ ઉપદિશ્યતે ---
(ન પ્રહૃષ્યેત્ પ્રિયં પ્રાપ્ય નોદ્વિજેત્ પ્રાપ્ય ચાપ્રિયમ્ ।
સ્થિરબુદ્ધિર્ અસંમૂઢો બ્રહ્મવિદ્ બ્રહ્મણિ સ્થિતઃ

)
ન પ્રેતિ । પ્રિયમ્ ઇષ્ટં પ્રાપ્ય ન પ્રહૃષ્યં પ્રકર્ષેણ હૃષ્ટિર્
ન2 કર્તવ્યા । નોદ્વિજેત્3 પ્રાપ્ય ચાપ્રિયમ્ । ઉદ્વેગશ્ ચિત્તવ્યથા ।
સ્થિરા નિશ્ચલા નિર્વિચિકિત્સા બુદ્ધિર્ યસ્ય સ સ્થિરબુદ્ધિઃ । અસમ્મૂઢો
વિવિક્તચિત્તવૃત્તિઃ ॥ 20 ॥4
કિં ચ ---
(બાહ્યસ્પર્શેષ્વ્ અસક્તાત્મા વિન્દત્ય્ આત્મનિ યત્ સુખમ્ ।
સ બ્રહ્મયોગયુક્તાત્મા સુખમ્ અવ્યયમ્ અશ્નુતે

)
બ્રહ્મેતિ (॥ 21 ॥)
કથં પુનર્ આત્મસુખસ્યૈવાક્ષયત્વમ્ । નનુ બાહ્યસ્પર્શસુખમ્
અપ્ય્ અક્ષયમ્ એવ । નેતિ બ્રૂમો યસ્માત્5 ---
(યે હિ સંસ્પર્શજા ભોગા દુઃખયોનય એવ તે ।
આદ્યન્તવન્તઃ કૌન્તેય ન તેષુ રમતે બુધઃ

)
ય ઇતિ । યે હિ સંસ્પર્શજા ભોગા વિષયસંસર્ગનિબન્ધના દુઃખસ્ય
યોનયસ્ તે । યોનિઃ કારણં યસ્માત્ । આદિમન્તો ઽન્તવન્તશ્ ચ
કાદાચિત્કાઃ
ક્ષણિકાઃ । ન તેષુ રમતે બુધો દોષદર્શી6 ॥ 22 ॥7
કશ્ ચ યોગી સુખી ચ । તદ્ ઉચ્યતે ---
(શક્નોતીહૈવ યઃ સોઢું પ્રાક્ શરીરવિમોચનાત્ ।
કામક્રોધોદ્ભવં વેગં સ યુક્તઃ સ સુખી નરઃ

)
નોતેસ્:
1. સ્થિતલહસ્ય ---વ
2. ન પ્રત્યષ્ય પ્રકર્ષણહષ્ટિર્ન ---વ
પ્રકર્ષણ^ ---લ
3. નોદ્વિજોત્ ---વ
4. 20 ---લ।વ
5. યસ્માત્ 22 ---વ
6. વુધો દોર્શી ---વ
7. 23 ---વ।લ
પ્. 150
શક્નોતીતિ । ઇહૈવ1 દેહે સોઢું નિયન્તું યઃ શક્નોતિ ન
લક્ષણમાત્રં
કિં તુ2 પ્રાક્ શરીરવિમોચનાદ્ આદેહપાતાત્ । કામોદ્ભવં
ક્રોધોદ્ભવં3
વેગમ્ । અપ્રાપ્તપ્રાપ્તીચ્છા કામઃ । તેન4 પ્રેરિતા ચિત્તવૃત્તિઃ
કામવેગો ઽનુરક્તચિત્તવૃત્તિનિરોધઃ5 કામોદ્વેગનિરોધો6
નેત્રવક્ત્રવિકારલિઙ્ગઃ ।
ક્રોધસ્ તદુત્થવેગનિરોધશ્ ચ7 । તાવ્ એતૌ વેગૌ8 નિરુ(ણ)દ્ધિ યઃ સ
યુક્તઃ સ સુખી નરઃ ॥ 23 ॥9
યશ્ ચૈવં કામક્રોધૌ જિત્વાત્મનિ10 વર્તતે સ મુક્ત એવમ્ ઉચ્યતે ।
તદ્ આહ ---
(અન્તઃસુખો ઽન્તરારામસ્ તથાન્તર્જ્યોતિર્ એવ યઃ ।
સ પાર્થ પરમં યોગં બ્રહ્મભૂતો ઽધિગચ્છતિ

)
અન્તર્ ઇતિ । અન્તરાત્મનિ11 સુખં યસ્યાસાવ્ અન્તઃસુખઃ ।
અન્તરાત્મન્ય્ આરામઃ ક્રીડા12 યસ્યાસાવ્ અન્તરારામઃ ।
તથાન્તરાત્મા
જ્યોતિર્ યસ્યાસવ્ અન્તર્જ્યોતિર્ ન વાય્વાદિત્યાદિજ્યોતિઃ13 ।
સઃ । હે પાર્થ પરમં યોગમ્ । યુજ્યત ઇતિ યોગઃ । તં પરમાત્માનં
બ્રહ્મભૂતો ઽધિગચ્છતિ ॥ 24 ॥14
કિં ચ
(લભન્તે બ્રહ્મનિર્વાણમ્ ઋષયઃ ક્ષીણકલ્મષાઃ ।
છિન્નદ્વૈધા યતાત્માનઃ સર્વભૂતહિતે રતાઃ

)
લભન્ત ઇતિ । લભન્તે બ્રહ્મણિ નિર્વૃત્તિમ્15 । અથવા બ્રહ્મૈવ
નિર્વાણં પરમં સુખમ્ ઋષયો16 દર્શનવન્તઃ17 ।
ક્ષીનં કલ્મષં યેષાં તે
નોતેસ્:
1. શક્નોતીતિ ઇહેવ ---વ
2. કિતુ ---વ
3. દેહયતોત્વ હાભોદ્ભવક્રોધોદ્ભવ ---વ
4. પ્રાપ્તિચ્છાકામસ્તેમ ---વ
5. કામવેગોનુરક્ત^ ---વ
6. કામોત્થવેર્ગાનરોધઃ ---વ
7. ... સ્તદુસ્યવગાણિરોધશ્ચ ---વ
8. તાવેતો વેગૌ ---વ
9. 24 ---વ।લ
10. જિતાત્મનિ ---વ
11. અન્ત ઇતિ અન્તરાત્મનિ ---લ।વ
12. કોડા ---વ
13. નેબાજ્યાદિત્યાદિજ્યોતિઃ ---વ
14. 25 ---વ।લ
15. બ્રહ્મનિર્વૃત્તિમ્ ---વ
16. સુખમૃષભંયો ---વ।લ
17. દર્શનવન્તઃ ---વ
પ્. 151
તથોક્તાઃ । છિન્નં દ્વૈધં સંશયો1 યૈસ્ તે2 છિન્નદ્વૈધાઃ ।
યતાત્માનો નિયતાન્તઃકરણાઃ । સર્વભૂતાનાં હિતે રતા
અહિંસકા ઇત્ય્ અર્થઃ ॥ 25 ॥3
સ એવ શાન્ત્યુપાયઃ પુનઃ કથ્યતે । બહુશઃ શ્રવણાત્
સ્થિરસંસ્કારં
ચિત્તં ભવતીતિ4 ---
(કામક્રોધવિયુક્તાનાં યતીનાં યતચેતસામ્ ।
અભિતો બ્રહ્મનિર્વાણં વર્તતે વિદિતાત્મનામ્

)
કામેતિ । યતીનાં પરિવ્રાજકાનામ્5 । પ્રદર્શનાર્થમ્ એતત્ ।
ગૃહસ્થાદીનામ્ અથવા યતીનાં યત્નવતામ્ । તસ્યૈવ નિર્વચનં6
યતચેતસામ્ ઇતિ । અભિતો નિકટે સમીપકાલ ઇત્ય્ અર્થઃ । નિર્વાણં
નિરતિશયાનન્દરૂપમ્7 । અભિત ઉભયત ઇત્ય્ એકે । જીવતાં8 મૃતાનાં
ચેતિ । તદ્ અસત્ । જીવતાં ચેન્ નિર્વાણં9 સિદ્ધં મૃતાનાં
દણ્ડાપૂપિકયા સિદ્ધમ્ ઇતિ ન વક્તવ્યં મૃતાનામ્ ઇતિ ॥ 26 ॥ 10
મુક્ત્યુપાયપ્રસઙ્ગેન11 યોગો ઽપિ મુક્ત્યુપાયત્વાદ્ અન્તરઙ્ગત્વાચ્ ચ
પ્રસ્તૂયતે । ષષ્ઠે તસ્ય વિસ્તરો ભવિષ્યતિ ---
(સ્પર્શાન્ કૃત્વા બહિર્ બાહ્યાંશ્ ચક્ષુશ્ ચૈવાન્તરે ભ્રુવોઃ ।
પ્રાણાપાનૌ સમૌ કૃત્વા નાસાભ્યન્તરચારિણૌ

)
સ્પર્શાન્ ઇતિ12 । બાહ્યાન્13 વિષયાન્ બહિર્ એવ14 કૃત્વા યદા
મનસાન્તરાત્મનિ નોપસર્પન્તિ15 તદા વિષયા બહિર્ એવ ભવન્તિ ।
નોતેસ્:
1. દ્વેધં ---વ
દ્વૈધં સંશયં ---લ
2. યોસ્તે ---
3. 25 વ।લ
4. ભવતીતિ 26 લ
5. યપ્તીનાં પતિવાજકાનાં ---વ
6. નિર્વચન ---વ
7. નિરતિશયાજન્દનુપં ---વ
8. જીવજાં ---વ
9. ચેત્તિર્વાણં ---વ
10. 27 વ।લ
11. મુક્તુપાયપ્રસઙ્ગેન ---વ
12. સ્પર્શાદિતિ ---વ।લ
13. વાસ્વાન્ ---વ
14. વઘેરેવ ---વ
15. મનસાન્નરાત્મનો નોપસર્યતિ ---વ
પ્. 152
ભ્રુવો ઽન્તરે1 મધ્યે ચક્ષુઃ કૃત્વેત્ય્ અધિક્રિયતે ।
પ્રાણાપાનાવ્ ઉચ્છ્વાસનિઃશ્વાસૌ નાસાભ્યન્તરચારિણૌ સમૌ કૃત્વા
।
નોચ્છ્વાસમ્ અધિકં કરોતિ ન નિઃશ્વાસમ્ ।
યથાસ્વભાવપ્રવૃત્તૌ કૃત્વેત્ય્ અર્થઃ ॥ 27 ॥2
વસ્તૂત્તરેણ સમાપ્યતે ---
(યતેન્દ્રિયમનોબુદ્ધિર્ મુનિર્ મોક્ષપરાયણઃ ।
વિગતેચ્છાભયક્રોધો યઃ સદા મુક્ત એવ સઃ

)
યતેતિ । નિયતાનીન્દ્રિયાણિ મનો બુદ્ધિશ્ ચ યસ્ય સ વશી ।
મનનાન્ મુનિ(ઃ) । મોક્ષઃ પરમ્ અયનં ગતિર્ યસ્યાસૌ
મોક્ષપરાયણઃ ।
વિગતેચ્છા ભયં ચ ક્રોધશ્ ચ યસ્યાસૌ વિગતેચ્છાભયક્રોધઃ ।
ઇચ્છા કામઃ । ય એવં સદા વર્ત(તે) મુક્ત એવ સઃ ।
નાસ્ત્ય્ અત્ર વિચારણા3 ॥ 28 ॥4
મુક્ત્યુપાયો દર્શિતઃ । જ્ઞેયસ્ તુ સાક્ષાદ્ દર્શયિતવ્યો યં જ્ઞાત્વા
મુચ્યેતેત્ય્ આહ5 ---
(ભોક્તારં યજ્ઞતપસાં સર્વલોકમહેશ્વરમ્ ।
સુહૃદં સર્વભૂતાનાં જ્ઞાત્વા માં શાન્તિમ્ ઋચ્છતિ