Language

ENहिગુ
Scripture Library

Bhagavadāśayānusaraṇabhāsya · Chapter 4

4.1

)
evam iti / evam uktena prakāreṇa buddheḥ paraṃ kāmaṃ buddhvā8
jahi śatruṃ mahābāho / kāmarūpaṃ duḥkhenāsadanīyam9 / kiṃ kṛtvā
/
saṃstabhyātmānam ātmani10 saṃstabhya niruddhya cātmānaṃ kṣetrajñam
ātmani11 paramātmani saṃyojyaikīkṛtya12 brahmarūpeṇāvasthāpya
kāmaṃ13 jahīti tātparyārthaḥ14 // 48 //
iti śrībhagavadbhāskarakṛte15 gītābhāṣye tṛtīyo 'dhyāyaḥ //
NOTES:
1. ^tvenacotkṛṣṭātvātyastvaṃ indriyerbhyaḥ
2. prādhānyāśca
3. matasastu parā ṣuddhis
4. ... ^manaso
5. puroṣo
6. sthāṇusvaityadhyavasāyaḥ
7. buddhiḥ paratassa kāmaḥ parāmṛṣyate
8. buddheparaṃ kāmabuddhā
9. kāmarūpaduḥkhenāsadanīye
10. saṃstambhyātmānam
11. kṣetrajñātmani
12. yujyaikīkṛtya
13. ... vasthāpakāmaṃ
14. tatpāryārthaḥ 41
15. ... bhagavadbhakarakṛte
p. 106
atha caturtho 'dhyāyaḥ
śrībhagavān uvāca1 ---
(imaṃ vivasvate yogaṃ proktavān aham avyayam /
vivasvān manave prāha manur ikṣvākave 'bravīt

4.2

)
imam iti / vivasvān ādityaḥ tasmai2 proktavān aham avyayam /
nityatvaṃ3 nityavedavihitatvāt / sa ca vivasvān svaputrāya manave4
daṇḍadharāya (prāha) manur ādirājāyekṣvākave 'bravīt5 // 1 //
(evaṃ paramparākhyātam imaṃ rājarṣayo viduḥ /
sa kāleneha mahatā yogo naṣṭaḥ parantapa

4.3

)
evam iti / evaṃ paramparākhyātam ācāryaparamparayā6 kathitam imaṃ
rājarṣayo viduḥ / rājānaś ca te darśanaśaktiyuktāś ceti7 rājarṣayaḥ /
sa yogaḥ kālena mahateha loke8 kathañcid viṣayāsaktacetasaṃ rājānām
āsādya9 naṣṭaḥ / parān śatrūṃs tāpayatīti he parantapa10 // 2 //
(sa evāyaṃ mayā te 'dya yogaḥ proktaḥ purātanaḥ /
bhakto 'si me sakhā ceti rahasyaṃ hy etad uttaram

4.4

)
sa eveti / sa eva sanātano yogo mayā proktaḥ / kasmāt /
bhakto 'si me sakhā ceti11 / rahasyaṃ hy etan mayoktam aprakāśitam /
yan mayi bhaktatvasakhitvābhyāṃ12 naitad avajñātum arhasi / idānīṃ
NOTES:
1. śrībhagavāca
2. svānādigtyastasmai
3. nityaṃ
4. matave
5. ... rājāyekṣvākavravīt
6. paraspurākhyātamā^
7. darśanaśaktiyukteśceti
8. tvoke
9. dhricidviṣayatsaktacetasāṃ rājāmāsāgha
10. paratapa
11. sakhyā ceti
12. hetanmayoktamaprakāśatīyamayibhakṣutva^
p. 107
yuddha(āya) protsāhanārthaṃ prāptāvasaraṃ1 proktam ity
abhiprāyaḥ // 3 //
pūrvaparavirodhaṃ paśyann arjuna uvāca ---
(aparaṃ bhavato janma paraṃ janma vivasvataḥ /
katham etad vijānīyāṃ tvam ādau proktavān iti

4.5

)
aparam iti / bhavato janmāparam idānīntanam2 / param ādityasya
sargādau / katham etad vijānīyāṃ jñātuṃ śaknuyām /
tvam ādau proktavān iti3 / yathāvirodhas tathā māṃ pratipādayeḥ // 4
//
amarajīvavyatirikteśvarapratipādanadvāreṇottaraṃ4 dīyate ---
(bahūni me vyatītāni janmāni tava cārjuna /
tāny ahaṃ veda sarvāṇi na tvaṃ vettha parantapa

4.6

)
bahūni5 / bahūni me vyatītāni6 prādurbhāvarūpāṇi / mayi
sarvāṇi --- iti vacanam idānīṃ siddhaṃ7 bhavati /
anyathā vyatirikteśvarābhāve8 kva karmāṇi sannyaseran / tāny ahaṃ
veda /
tvaṃ tāni na vettha jānāsy anīśvaratvāt9 // 5 //
kathaṃ punar īśvaro 'jaḥ10 san sambhavatīti11 codyam āśaṅkya12
nirākaroti ---
(ajo 'pi sann avyayātmā bhūtānām īśvaro 'pi san /
prakṛtiṃ svām adhiṣṭhāya sambhavāmy ātmamāyayā

4.7

)
NOTES:
1. yuddhaprotsāhanārthaṃ prāsāvasaraṃ
2. ^midānnītataṃ
3. jñātu na śaknuyāttvamodau proktavaniti
4. bharajīvyatirikraścara pratipādanadvāroṇotta^
5. vahunīti
6. vadvani me vyatīttāni
7. mapitsāṇītivacanamidānnīṃ sīddhaṃ
8. ṣyatiriktleśvarābhavi
9. veda tātāmināsyanīśvaratvāt
10. punarīśvarājaḥ
11. sabhyavasīti
12. coghamāśakya
p. 108
aja iti / na jāyate avinaśvara ātmā svarūpaṃ yasyāsāv avyayātmā /
prakṛtiṃ svām avaṣṭabhya / prakṛtis tejo'bannalakṣaṇā1
parameśvarād utpannā / (tām) avaṣṭabhya āśritya sambhavāmy
ātmamāyayā3 / māyāśabdaḥ prajñāvacanaḥ / svecchayety arthaḥ4 /
nāhaṃ dharmaprayojyaḥ saṃsārī5 / vaśyaprakṛtitvād dehopādānāny
asau6 svecchayā grahīṣyatīti (a)virodhaḥ7 // 6 //
kadā punar ātmānaṃ sṛjasīty āha ---
(yadā yadā hi dharmasya glānir bhavati bhārata /
abhyutthānam adharmasya tadātmānaṃ sṛjāmy aham

4.8

)
(yadeti) / yadā hi dharmasya varṇāśramādilakṣaṇasya glānir hāniḥ8 /
abhyutthānaṃ vṛddhir adharmasya / tadātmānaṃ sṛjāmy aham // 7 //
tat ---
(paritrāṇāya sādhūnāṃ vināśāya ca duṣkṛtām /
dharmasaṃsthāpanārthāya sambhavāmi yuge yuge

4.9

)
(paritrāṇāyeti9 /) paritrāṇāya sādhūnāṃ svakarmaniratānām /
vināśāya ca duṣkṛtām / evaṃ dharmasaṃsthāpanaya yuge yuge
(sambhavāmi) // 8 //
(janma karma ca me divyam evaṃ yo vetti tattvataḥ /
tyaktvā dehaṃ punar janma naiti mām eti so 'rjuna

4.10

)
janmeti / janma mathurādiṣu10 / karma ca sādhuparitrāṇalakṣaṇam
NOTES:
1. na jāyatavinaśvara ... tejovalalakṣaṇā
2. ādhovaṣṭabhyāśritya
3. sambhāvābhyātma
4. sveghayetyartho
5. saṃsāri
6. ... prakṛtvādehopadā^
7. samechamā na bhaviṣyata iti virodhaḥ
8. lānirhāniḥ
9. paritrāṇāpiti
10. janma mthurādiṣu
p. 109
uktaprakāraṃ divyam amānuṣaṃ (yo ve)tti sa tyaktvā1 dehaṃ punar janma
na gacchati2 / mām eva prāpnotīti / nanu3 caivaṃ śabdaśravaṇamātreṇa4
sarvaloko mucyate5 / upaniṣaduktaparamātmajñānopāsanābhyāṃ6
yāvajjīvaṃ kṛtābhyāṃ svāśramavihitakarmayajñābhyāṃ7 muktir iti
sthitam / ihāpi ca yajñānuṣṭhānād apavarga9 iti sthāpitaṃ
pratyuddhriyeta10 / atrocyate --- nāyaṃ virodho 'sti / īśvaraḥ
svatantraḥ samasta(saṃsāra)paripālanāya11 / prākṛtas tu tatparas
tadupāsanayā mucyata ity anavadyam12 // 9 //
uttaraśloke cāyam arthaḥ spaṣṭhīkriyate ---
(vītarāgabhayakrodhā manmayā mām upāśritāḥ /
bahavo jñānatapasā pūtā madbhāvam āgatāḥ

4.11

)
vīteti / (vītāḥ) rā(gaś ca bhayaṃ ca krodhaś ca te vigatā ye)bhyas
te13 vītarāgabhayakrodhāḥ / kvacid vastuni snehamātraṃ rāgaḥ /
manmayā (mā)m ātmatvenābhiprapannā nityam evaṃ svarūpaṃ cetasā14
mām eva copāśritāḥ15 / nānyo 'smākaṃ16 śaraṇam astīty
ubhayaviśeṣaṇopādānam /
yathā kaścit srtīmayo bhavati na śaraṇaṃ prapannaḥ /
kiṃ tu rājānaṃ yogakṣemāv ahaṃ jñānatapasā
jñānaṃ ca ta(pa)ś ca jñānata(paḥ / ta)yor dvandvaikavadbhāvaḥ17 /
sarvo dvandvo ekavad bhavati --- iti18
NOTES:
1. ... vyamānuṣyattiṃ sa tyattkā
2. gachati
3. na tu
4. śaśravarṇamātre
5. mucyata
6. nāṣatsa ca paramātmajñānopāsanābhyāṃ
7. kṛtābhyāsvāśramāvehitakarmāryakṣābhyāṃ
8. sthītam
9. ihāpiścamānuṣṭānādayavarga
10. pratyuddhiyeta
11. virodhostīsvaraḥ svatantraḥ samatsapari^
12. prātatparastudupāsanaṣā mucyate ityanavaghaṃ
13. voteti gvebātāśyastevīta^
14. nityam eva svarūpasmacetaso
15. cāpāśritā
16. tānyosmākaṃ
17. dvandvaikadhadbhāvaḥ
18. dvandvo bhavamdavatīti
p. 110
smaraṇā(t) / jñānena tapasā ca pūtā ity arthaḥ / jñānam eva1
tapo jñānatapaḥ2 iti kecit / tad ayuktam3 / jñānasya
tapaḥśaraṇānarthakyāt4 / jñānena5 pūtā iti siddhatvāt / na hi
jñānena sadṛśam --- iti6 coktatvāt // 10 //
nanu jñānatapobhyāṃ (bhaktā eva) madbhāvaṃ pratipadyante7 netare /
kin nu8 khalu kāraṇam / ata āha ---
(ye yathā māṃ prapadyante tāṃs tathaiva bhajāmy aham /
mama vartmānuvartante manuṣyāḥ pārtha sarvaśaḥ

4.12

)
ya iti / ye phalārthino māṃ (yathā) prapadyante tāṃs tathaiva bhajāmi
phalaprad(ānena) / ye 'py apavargārthino (māṃ) bhajante tāṃś
cāpavargapradānenānugṛhṇāmi9 / tathā ca vājināṃ śrutiḥ ---
taṃ yathāyathopāsate --- iti / ato mama vartma phalārthino10
mokṣārthinaś cobhayārthino manuṣyāḥ sarvaśaḥ sarva eva tṛtīyasya
rāśer abhāvāt (anuvartante) // 11 //
te ca phalārthino mo(kṣaṃ na kāṅkṣantīty āha11) ---
(kāṅkṣantaḥ karmaṇāṃ siddhiṃ yajanta iha devatāḥ /
kṣipraṃ hi mānuṣe loke siddhir bhavati karmajā

4.13

)
kāṅkṣanti iti12 / karmasambandhinīṃ13 siddhiṃ kāṅkṣanto yajante
NOTES:
1. jānāmeva
2. jñānatapo ---lā
3. yandaṃyuktam ---lā
4. śaraṇanarthakyāt
5. tānena
6. śadaśamiti
7. ... tapobhyāṃrvapratipadyante
8. kinna
9. yaṃ iti va ṣe phajāthino māṃ prati pardyanatāṃ ...
phalaprātthārthopya ... ^ityāha pavagorthino bhānte
tāṃścāpavargapradāne nātu gṛhṇāmi --- va
10. vastrārtha phalārthi^
11. va--- koṣe mo iti nāsti lā la--- koṣe tu mo ity ettasyānantaraṃ
kāṅkṣanni ityasmāt pūrvamiṣadriktaṃ sthānaṃ vartate
12. kāṅkṣata iti ---va
13. sambandhino ---va
p. 111
devatā yāgena pūjayanti / yataḥ kṣipraṃ1 hi mānuṣe loke (iti)
anuvādaḥ2 / karmavipariṇāmasyāniyatakālatvāt3 mānuṣe loka iti
niyamārtham /
karmajā siddhir manuṣyaloka eva (manu)ṣyādhikāratvāc chāstrasya4 /
jñānajā tu siddhir brahmalokā(dāv a)pi5 bhavati /
śrutir api --- tad yo yo devānāṃ6 pratyabuddhyata sa eva tad abhavat
(tatha)rṣīṇāṃ tathā manuṣyāṇām7 --- iti / tatraiva
jñānaprakarṣam
āsādya8 mucyate / tathā ca purāṇasmṛtiḥ ---
brahmaṇā saha te9 sarve (samprāpte prati)sañcare /
parasyānte10 kṛtātmānaḥ praviśanti11 paraṃ padam // iti /
iha ca vakṣyati daivī siddhir vimokṣāya --- iti /
tasmān manu(ṣyeṇa tvayārju)nenāvaśyaṃ karma12 kartavyam iti
tātparyārthaḥ // 12 //
manuṣyāḥ sarve13 mama vartmānuvartanta14 ity uktam / ke punas te /
kena vā15 te sṛṣṭā ity āha16 ---
(cāturvarṇyaṃ mayā sṛṣṭaṃ guṇakarmavibhāgaśaḥ /
tasya kartāram api māṃ viddhy akartāram avyayam

4.14

)
cāturvarṇyam iti / catvāra eva varṇāś cāturvarṇyam17 /
tan mayā
NOTES:
1. kṣiḍya ---va
2. mānuṣeloki manuvādaḥ ---va
3. kamapariṇāmasyānilatakāla^ ---va
4. evayyādhikāratvāchāstrasya ---va
5. jñānajā tu siddhir vahmalokā didyapi ---va
6. devārnā ---va
7. sa saḥ ṇāṃ tathā manuṣyāṇāṃ ---va
8. jñāmaprakarṣamāsāgha ---va
9. maṃhate ---va
10. yadṛsyānte ---va
11. praviśyanti ---va pra iti aspaṣṭam ---la
12. tasmātuṣyanetāghaśyaṃ karma ---va
13. manurṣya sarve ---va
14. vartmānurvantat ---va
15. ketavā ---va
16. sṛṣṭa iti ---va
17. cālurvarṇya ---va
p. 112
sṛṣṭam / katham / guṇakarmavibhāgaśaḥ /
guṇavibhāgena karmavibhāgena1 ca /
(tatra brāhmaṇasya) ṛjutānṛśaṃsatvaṃ2 prasannacittatetyādayo
guṇāḥ sattvapradhānatvāt3 / kṣatriyasya śauryatejodhṛtyādayo
'lpasattvānuvimarśatvāt4 / vaiśyasya rajaḥpradhānyād upaṣṭambhaś
calacittatā5 ca guṇāḥ / śūdrasya tamaḥprādhānyād dāsatā6 (guṇaḥ
/
atha) karma adhyāpanādi brāhmaṇasya raṇādi7 rājanyasya kṛṣyādi
vaiśyasya8 śuśrūṣā śūdrasyeti / tasmād ye9 yathāyogaṃ karmasv
adhikṛtā10 (tathā te) mama vartmānuvartante11 /
tasya kartāram avyayaṃ (māṃ viddhi12 /)
nanu vipratiṣiddham abhidhīyate13 / nāyaṃ virodhaḥ /
saṅkalpamātreṇa jagatsṛṣṭisthitibhaṅgakartṛtvāt kartāraṃ14
strīpuṃyogenedānīṃ evānutpādanād akartāraṃ viddhi /
cāturvarṇyagrahaṇaṃ15 jagatpradarśanārtham16 /
yad vā svātantryeṇa pṛthivyādinirmā(ṇa)sadbhāvāt17 kartṛtvam /
prāṇikarmasāpekṣatvena sāpekṣatvād akartṛtvam // 13 //
NOTES:
1. kamīvebhāgena ---va
2. mārjatānṛśaṃsasya ---va
mārjavānṛśaṃsasya ---lā
3. guṇaḥ ... satva ---va
4. ... dayolpasattvānupimarśatvāt ---va
... dayolpasattvānuvi ... tvāt ---la
5. vaiśasya rajaḥpradhānyādupaṣṭambhaścalacittanā ca ---va
6. ... prādhānyādāvatsatā ---la tathā ---va
7. ... nādirājanyasya ---la
karmādhyayanādi brāhmaṇoranādhirājanvasya ---va
8. vaiṣyasya ---va
9. tasmānme ---va
tasmātte ---la
10. ... yathāyoga ... dhikṛtā va, la
11. vartate
12. tasya ... karta ... sya kartāraṃ ---la
tasya kartāsya kartāram ---va
13. mabhidhīyante ---va
14. ... treṇa gatsṛṣṭibhaṅgakartṛtvāt katariṃ ---va
15. cānurvarṇya^ ---va
16. na gagatpradarśanārtha ---va
17. strīpuṃyogena ... pṛthivyādinirmā(ṇ)a śoyaṃ
caturdaśāṅkāṅkitaślokabhāṣyasthaḥ / atrocyate --- ayamatra etasmāt
paraṃ vartate va koṣe /
tatra pāṭhas tuatrocyate
'yamatrīyuthogauvadānīmevānusādanādakartāraṃ
viddhe cāturvarṇya grahaṇaṃ nagagatpradarśanārtha yadvā svātantryeṇa
pṛthidinirmā 'bhiprāyāyaḥbhiprāya iti
p. 113
na ca jagatsargādīni karmāṇi māṃ limpanti1 tad āha ---
(na māṃ karmāṇi limpanti na me karmaphale spṛhā /
mām evaṃ yo 'bhijānāti karmabhir na sa badhyate

4.15

)
na mām iti / na māṃ karmāṇi limpanti2 / kutaḥ / na me karmaphale
spṛhā /
na hi sṛṣṭyādikarmaṇā prāptavyaṃ sādhyaṃ mamāsti āptakāmatvāt3
/
mām evaṃ yo 'bhijānāti karmabhir na sa4 badhyate /
nanu cāptakāmatvād īśvaraṃ5 na limpanti karmāṇi / anyaṃ punar
anavāptakāmaṃ sukṛtāni kasmāt tāni limpanti6 / atrocyate /
ayam atrābhiprāyaḥ7 --- vītatṛṣṇatvam alepakāraṇam / anyo 'pi yaḥ
svavyāpāre vītatṛṣṇaḥ parameśvarārpitakarmaṇi8 pravartate so 'pi
karmabhir na badhyata iti yuktataram uktam9 // 14 //
etam eva phalavaitṛṣṇyalakṣaṇaṃ hetum upajīvayann āha10 ---
(evaṃ jñātvā kṛtaṃ karma pūrvair api mumukṣubhiḥ /
kuru karmaiva tasmāt tvaṃ pūrvaiḥ pūrvataraiḥ kṛtam

4.16

)
evam iti / evaṃ jñātvā11 kṛtaṃ karma pūrvair api cirantanair
mumukṣubhiḥ / kuru karmaiva tasmāt tvaṃ pūrvaiḥ kṛtam /
nedānīntanair
anuṣṭhitam12 // 15 //
tac ca karma durvijñeyasvarūpaṃ katham ity āha ---
(kiṃ karma kim akarmeti kavayo 'py atra mohitāḥ /
tat te karma pravakṣyāmi yaj jñātvā mokṣyase 'śubhāt

4.17

)
NOTES:
1. sagādini ... lipanti ---va
2. liṃpati ---va
3. prāptavyaṃ sākhyaṃ mamāsmāptakāmanvapā māmevaṃ^ ---va
kāmatvamāmevaṃ ---la
4. karmabhinna sa^ ---va
5. kāmasvādīśvaraṃ na liṃpati ---va
akṣarāṇyaspaṣṭāni ---la
6. kasmātsālipanti ---va
7. ayamatrī yutho gaunadīmīme vānusādanādakartāraṃ vidve
cāturvarṇyagrahaṇaṃ na gagatpradarśanārthaṃ yadvā svātantreṇa
pṛthidinirbhābhiprāyaḥ
8. paremeśvarapatikarmaṇi ---va
parameśvarāyenikarmaṇi ---la
9. muktaṃ ---va
10. hetumupatīvannāha 14 ---va
11. jātvā ---va
12. nīdānītaneranuṣṭitaṃ 15
p. 114
kim iti / kiṃ karma kim akarmeti1 kavayo 'pi
pratyakṣādiṣaṭpramāṇakuśalā2 apy atra karmapravibhāge mohitāḥ /
pravibhāgaṃ jñātum aśaktās te / tat4 karma (te) prakarṣeṇa vakṣyāmi
/
yaj jñātvā kṛtvā5 ca karmaprakaraṇāt --- kuru karmaiva --- iti
cānantaraṃ karmānuṣṭhānasya vihitatvān mokṣyase vimokṣase 'śubhāt
saṃsāraparivartāt // 16 //
syān mataṃ6 karmākarma ca prasiddham /
kim atra boddhuṃ ity āśaṅkyāha7 ---
(karmaṇo hy api boddhavyaṃ boddhavyaṃ ca vikarmaṇaḥ /
akarmaṇo 'pi boddhavyaṃ gahanā karmaṇo gatiḥ

4.18

)
karmeti8 / satyaṃ śrutismṛtivihitaṃ karma prasiddhaṃ tathāpi tasya
svarūpaṃ9 boddhavyam asty apavargādhikṛtena puruṣeṇa /
boddhavyaṃ ca vikarmaṇaḥ / vikarma10 yac chāstrabāhyaṃ pāṣaṇḍibhir
ācaryamāṇaṃ11 dhātuvādaśilpakarmādi ca / akarmaṇaś ca
pratiṣiddhalaśunabhakṣaṇādeḥ /
kāmyasya cāpavargārthinaḥ / tad apy akartavyam eva / (evaṃ) ca
trividhasyāpi gahanā gambhīrā durvijñeyā gatiḥ // 17 //
pravibhajyedānīṃ nirṇayaṃ karoti ---
(karmaṇy akarma yaḥ paśyed akarmaṇi ca karma yaḥ /
sa buddhimān manuṣyeṣu sa yuktaḥ kṛtsnakarmakṛt

4.19

)
karmaṇīti12 / nitye karmaṇi smārte13 śraute ca /
karma
NOTES:
1. kīmakarmeti ---va
2. ṣahapramāṇa ---va
3. karma vibhāge ---la
4. jñātumaśakyā te tu ---va
5. pakṣādā kṛtvā ---va
6. śubhātmaṃsāravarivartārthatvānmataṃ
7. vīdhavyamityāśaṅkyāha 16
8. karmati ---va
9. tasya rūpaṃ ---va
10. vikkarma ---va
11. pāṣāṃḍibhirācāryamāṇaṃ ---va
pāṣāṇḍibhirācarya
12. karmaṇoti ---vā
13. smārne
p. 115
kriyata1 iti karmaphalam ucyate2 / phalābhāvaṃ yaḥ paśyed
īśvaroddeśena3
kriyamāṇatvāt / tadvyatirikto 'bhyudayaḥ --- sarva ete4 puṇyalokā
bhavanti --- ity evamādiprāpto5 vāryate / akarmaṇi6 kāmye pratiṣiddhe
ca
karmaphalabhāvaṃ7 kāmye svargapaśvādi yathāśrutaṃ pratiṣiddhe ca
narakapātādir vigarhaṇāṃ8 ca / ubhayatra9 viṣayasaptamī /
na punar adhikaraṇasaptamī10 / yathā śarāve badarāṇīti11 /
tad etat paśyet vicārayet / jñātvā caitad ubhayaṃ parihared iti /
sa buddhimān adhyātmaśāstravihitabuddhitvāt /
sa ca yukto yogī kṛtsnakarmakṛt /
kṛtsna ātmā12 / tadarthaṃ karma karotīti kṛtsnakarmakṛt13 /
na cāpavargo nāma karmaṇaḥ14 phalaṃ jñānakarmabhyāṃ
pūrvakarmavidhinivṛttidvāreṇa15 tasyābhivyajyamānatvāt16 /
yathā pradīpenāndhakāranivṛttidvāreṇa17 ghaṭādir abhivyajyate /
mokṣo hi nitya eva na ghaṭa iva kumbhakāreṇa kriyate / ato yuktaṃ
karmaṇy
akarma yaḥ paśyed iti /18
anye punar anyathā (vyā)cakṣate / kāmye19 karmaṇy akarma yaḥ paśyet
phalābhāvam / akarmaṇi nitye karmāpavargānuguṇaṃ phalaṃ20 paśyed iti
/
NOTES:
1. kriyat ---va
2. ... mucyata ---va
3. phalābhāve yaḥ paśye īśvarodeśena^ ---va
4. rāte
5. ... ^prāso ---va
6. akaṇi ---va
7. karmakalabhāvaṃ ---va
8. naraka pātādiśiḥ vigarhaṇā ca ---va
narakapātādiśivigarhaṇā ca ---la
9. cobhathatra ---ca
10. ... sajamīi ---va
11. śarovevadarāṇoti
12. yogī kṛsttra karmakatsna ātmā ---va
13. kṛtsnakarmakṛt ---va
14. vāma karmaṇaḥ ---va
15. ... karmavidhānivṛtti^ ---va
16. tasyābhivyatyamānakṣvāt ---va
tasyābhivyajyamāṇatvāt ---la
17. pradoyeṇāndha^ ---la
pradopeṇādha^ ---va
18. kumbhakāreṇa kriyatetīyuktaṃ karmaṇyakarmapūrvapaśyaditi ---va
19. kāme ---va
20. palaṃ ---va
p. 116
tad idam asadvyākhyānam1 / kuru karma --- iti karmaśāstreṇa nityaṃ
karma mokṣārthinaḥ kartavyam upadiśyate2 na kāmyam / na cākāmyeṣv
agnihotrādiṣu3 śrūyamāṇaphalābhāve kartavyatāsti4
vidhyantarābhāvāt /
na ca phalāntaraṃ kalpayituṃ śakyaṃ svamanīṣikayā5 / tathā coktam
aśakyaṃ hi tatpuruṣeṇa jñātum ṛte6 vacanād iti / na cākarmaśabdena7
nityaṃ karmocyate / kiṃ karma kim akarmeti prakramavirodhāt /8
apare tu karmadveṣiṇaḥ svamatiparikalpitaślokabāhyam artham asminn
āropitum īhamānāḥ śrotriyaśruti(niṣṭha)buddhivyāmohanaṃ9 kurvanto
bahu
bhāṣante10 / prakṛtasambandhaṃ ca karmaṇi vyāpāre11 karmābhāvaṃ
yaḥ paśyet / na hi paramārthataḥ12 kriyā nāmāsti13 / yathā kila
nauyāyināṃ tīragatavṛkṣeṣu gamanabuddhir bhrāntis tathā14
sarvakriyābuddhir iti / yathā kṣaṇikavādino bauddhā
devadattādigantṛvyatirekeṇa gamanakriyāṃ necchanti15 / tathāpy atra
brūmahe16 --- kriyā nāstīti na pratijñātuṃ17 śakyate /
aṅguliś calati / devadatto gacchati / (brahmadattaḥ) pacati /
parṇaṃ calatīti18 sarvaprāṇipratyakṣatvāt /
NOTES:
1. tadimamasadhyāratvanaṃ ---va
tadisamamasadvyākhyā
2. kartavyasupadiśyate ---va
3. cakāmyegnihotrādiṣu ---va
4. kartavyatāsri ---va
5. svamarnaṣikapā ---va
6. puṣeṇa jātumṛte ---va
7. ... śabdona^ ---va
8. kirmakamemi prakrarmavirodhāt ---va
9. ... ślokavāsvamartha^ ---va
10. śrotṛbuddhirvyāmohanaṃ kuvantobadubhāṣante ---va
11. prakṛtamavadha ca karmaṇivyāpāre ---va
prakṛtamavandhaṃ ca karmaṇi^ ---la
12. paramārthātaḥ ---va
13. nāprāsti ---va
14. gamanunbuddhibhrāntistathā ---va
gamanunabuddhirbhrāntistathā ---la
15. kṣaṇikavodinī boddhā devadattādigatṛvyati ... nechanti ---va
16. brūnahe ---va
17. kriyānnāstīti na pratijātu ---va
18. śakyate gulitadeyadatto gachati pacati yaṃṇaṃ calatīti ---va
...palaṃ calatī^ ---la
p. 117
pratyakṣadravyasamavetā hi kriyā pratyakṣā / apratyakṣadravyasamavetā
tv anumeyā / yathā parṇādicalanena kāryeṇa vāyor gamanam anumīyate1
/
na cātra kāraṇadoṣo2 bādhakapratyayo vā vidyate / nauyāne tu tatra
kāraṇadoṣas tīragatanagagamanabhrāntitvena ca /
mṛgatṛṣṇikāyāṃ3 salilaṃ nāstīti gaṅgāmbho4 nāstīti (na)
śakyate
vaktum /
bauddhasyāpy etad evottaram / ataḥ5 karmaṇo 'bhāvapratijñā tāvad
asambaddhā / atha karmaṇy ātmani karmābhāvaṃ paśyed iti vyākhyāyate
tad apy asat6 / na hi karmaśabdenātmābhidhīyate / tadānīṃ karmaṇīty
api na7 vaktavyam / saptamyantaṃ karmaśabdam anuccāryātmany akarma
paśye(d i)ti8 vaktavyam / vyāmohāyātmany akarma karmābhāvaṃ paśyed
ity ukte(ḥ) tatra karma nāstīti gamyate / kiṃ ca9 --- na jāyate
mriyate10
vā --- ity ātmani ṣaḍ api bhāvavikārāḥ pūrvam eva11 nirākṛtāḥ /
ahaṅkāravimūḍhātmā12 iti coktam / ataḥ punaruktam iha syāt
aprastutaṃ13 ca / karmaprakaraṇaṃ caitad vartate /
kiṃ ca yady akarmaṇi14 ca karma ya iti15 svamanīṣikayā vyākhyātam16 /
śarīrendriyavyāpāropagame 'haṃ sukham āsiṣya17 iti
NOTES:
1. vāryoga^ ---va
2. kyaraṇa^ ---va
3. ca gatṛsmikāyāṃ ---va
4. gaṅgāmbho ---va
5. bauddhasyāpenadevottamataḥ ---va
6. karmaṇo bhā bhāvapratijñātāvaddhasaṃvadhā apyakarmaṇyātmanikamobhāvaṃ paśyediti vyākhyāyeta tatappisat ---va
7. tadānī karmaṇityana ---va
8. saptamyakarma^ paśyeti ---la
saptamantaṃ karmaśabdamanuścaryātmanyakarma paśyeti ---va
9. kim ca ---va
10. stiyate ---va
11. pūrnameva ---va
12. ... vimūyatmeti ---va
13. punaktamitasyāda prakṣmunaṃ ca ---va
14. ... karmāṇi ---va
15. karmatha iti ---va
16. ... manīṣikavāvyākhyānaṃ ---va
17. śarīrendriyavyāpārāparameha sukhanāsiṣye ---va
p. 118
kila kaścin manyate1 / tadoparame karmaṇi2 karmavyāpāraṃ paśyed iti ---
tad apy a[pa]vyākhyānaṃ pūrvaṃ nirākṛtatvāt3 / karmendriyāṇi4
saṃyamya iti yaś coparamātmasukhaṃ manyate nāsau punas tatra
karmakartavyatāṃ pratipadyate nimittābhāvāt / athānyaḥ paśyet sa
tarhi
draṣṭā5 karma karotīti / nanu pūrvam eva bhagavatā niyukto niyataṃ
kuru
karma tvam iti / idānīṃ punaruktam / na ca gahanatvād asyārthasya
punaḥ
punar vaktavyatā / ātmani6 karmaṇas tūparamaś ca na kartavya iti7
pūrvoktasyāpi bhagavadvacanasya viviktārthatvād anavasthāprasaṅgāc
ca8 /

tasmāt pūrvokta eva ślokārthaḥ9 // 18 //
pūrvaślokārtham uttareṇa10 spaṣṭhīkartum āha ---
(yasya sarve samārambhāḥ kāmasaṅkalpavarjitāḥ /
jñānāgnidagdhakarmāṇaṃ tam āhuḥ paṇḍitaṃ budhāḥ

4.20

)
yasyeti / samārabhyanta iti samārambhā vyāpārāḥ11 / kāmyata iti
kāmaḥ phalam / tatsaṅkalparahitā brahmajñānāgnidagdhakarmāṇas
tam āhur brahmavidaḥ paṇḍitam12 / ye punar anātmavidaḥ karma
kurvanti13
na te paṇḍitā iti / yathābhūtārthakathanam etat14 /
stutyartho 'yaṃ15 śloka iti kecit / tad ayuktam16 / vidhiśeṣatvena hi
stutiḥ
pravartate / yathā pūrṇāhutividheḥ stutyarthaḥ --- pūrṇāhutyā17
NOTES:
1. kaścitmanyate ---va
2. tatroparamekṛrmaṇi ---va
3. pūrva ni^ ---va
4. karmendriyaṇi ---va
5. sa tarddhidaṣṭā ---va
6. vaktavyatātmani ---va
7. karmaṇassuparamaśca na kartavyata iti ---va
8. ... navasyāprasaṅgāca ---va
9. pūrvokta e ślo^ ---va
10. ... muttareṇāsya ---va
11. samārabhyata iti samārabhā vyāpārāḥ ---va
12. tatsaṅkalparahīti
brahmajñānāgnidagdhakarmāṇastamākṛrbrahmāvidaḥ
paḍitam ---va
13. ye munaranātmavidaḥ karma kavati ---va
14. ... ^menat
15. sutyartho ---va
16. tadayukta ---va
17. purṇādutyā ---va
p. 119
sarvān kāmān avāpnoti1 iti / stutiś cāsmatpakṣe yujyate /
pūrvatra2 phalābhisandhirahitasya3 karmaṇo vidhānatvāt / tvatpakṣe
kiṃ
stūyate4 / karmaṇi hi karmābhāvadarśanaṃ5 mithyā / jñānaṃ stūyate6
/
na hi sarvalokapratyakṣā kriyā pratyākhyātuṃ śakyety uktam7 // 19 //
yaś caivaṃ phalasaṅkalparahitaḥ paramārthadarśī sa karmaṇi pravṛtto
'pi
naiva kartety ucyata ity āha ---
(tyaktvā karmaphalāsaṅgaṃ nityatṛpto nirāśrayaḥ /
karmaṇy abhipravṛtto 'pi naiva kiñcit karoti saḥ

4.21

)
tyaktveti / anityebhyaḥ phalebhyo vyāvṛttacetā nityena paramātmanā
tṛpto nityatṛpto9 nirāśrayaḥ phalasādhanabhūta āśrayo yasya10 na
vidyate sa kurvann api na karoti phalānuṣaṅgābhāvāt11 /
karmaṇy evādhikāras te --- iti yady api12 dharmādhikāraḥ
phalānadhikāraś coktas tathāpy atra13 na punar uktatā / asya
prakaraṇasya
viśeṣārthatvāt / karmākarmapravibhāgadvāreṇākarma14 kāmyaṃ
pratiṣiddhaṃ ca na kartavyam / nityaṃ ca karma15 brahmārādhanārthaṃ16
kartavyam / kurvaṃś cāpnoti17 kilbiṣam iti
brahmārpaṇanyāyenādvaitāvasthitacetasā kartavyam iti18 // 20 //
NOTES:
1. ... vāptotīti ---va
2. ṣūrvatra ... ---va
3. bhisandhi ---va
4. vidhānatvāttvatpakṣe kiṃ srūyate ---va
5. kamībhāvārśanaṃ ---va
6. sānaṃ srūyate ---va
7. pratyākhyātuṃ śaketyuktam 29 ---va
8. tyaktoti ---
9. nityadabho ---va
10. ... dhanamūta ayo yasya ---va
11. phalānuyaṅgābhāvāt ---va
12. yasvapy
13. ... kāraścaukta^ ---va
14. viśeṣārthatvākarmākarma^ ---la
15. karya ---va
16. brahmārādhanāṃrtha ---va
17. kartadhyabhakurvacāpnoci ---va
18. kartavya iti ---la
kartavyati ---va
p. 120
kiṃ ca1 ---
(nirāśīr yatacittātmā tyaktasarvaparigrahaḥ /
śārīraṃ kevalaṃ karma kurvann āpnoti kilbiṣam

4.22

)
nirāśīr iti / nirgatā phalāśīr yasya sa nirāśīḥ2 /
cittaṃ cātmā ca cittātmānau / tau saṃyatau3 yasya sa yatacittātmā4 /
ātmaśabdena sendriyaṃ śarīraṃ gṛhyate5 / naiṣu6 putrādiṣu vā
mamaite 'ham eteṣām iti7 parigrahabuddhir yasya nāsty asau
tyaktasarvaparigrahaḥ / kim idaṃ śārīraṃ nāma / śārīranirvartyam
āho8
śarīrasthityartham iti / na tāvat sthityartham /
dhriyamāṇaśarīrasyārthaprāptatvād upadeśo 'narthakaḥ10
śarīrayātrāpi
ca ity uktatvāc ca / tasmāc charīraṃ śarīrendriyanirvartyaṃ
śāstracoditaṃ karma11 / nanu pratiṣiddham api śarīranirvartyaṃ syāt /
naiṣa doṣaḥ / vaidikakarmaprakaraṇāt / kevalam iti ca phalarahitam12 /
nanu śāstrīyaṃ karma13 kurvataḥ kilbiṣaṃ nāpnotīty
aprāptapratiṣedhaprasaṅgaḥ14 / atrābhidhīyate ---
vākyatātparyāparijñānam atrāparādhyati15 / kurvann eva na prāpnoti16
akurvaṃs tu vihitākaraṇād āpnoti17 kilbiṣaṃ pāpam / atha vā
kilbiṣaṃ
saṃsāraṃ18 pratipadyata iti yojanāntaram /
NOTES:
1. kica ---va
2. nirāśī ---va
3. saṃyutau ---va
4. yatadhitātmā ---va
5. śabdonarsadriyaṃ śarīraṃ gṛsvate ---va
6. neṣu ---la
7. ... hametiṣāmiti ---va
8. nāstisau parigrahaḥ tyuktasarva ---va
9. ... nirvatyemāho ---va
10. upadeśoranarthakaḥ ---va
11. tasmācchārīrandriyanivartyaṃ śāstraṃ coditaṃ karma ---va
tasmācchārīrendriya^ ---la
12. rahita ---va
13. śāstrīya karma ---va
14. kilvīṣaṃ nāmotityanāsatiṣeprasaṅgaḥ ---va
15. ... tātparthyāparijñānamātraparādhyarthe ---va
16. kurvannevena prāptoti ---va
17. vihitākaraṇā vyāpnoti ---va
18. kilvisaṃsāraṃ ---va
p. 121
apare tu śarīrasthityarthaṃ bhikṣāṭanāśanapānādi kurvanti1
iti yojayanti / tad api2 kevalam abhimānarahitam iti / tad apavyākhyānam
/
na hi bhikṣāṭanaṃ karomīty abhimānarahitasya3 buddhipūrvam antareṇa
tatra pravṛtter eva kalpate / kṣutpipāsābhyāṃ pīḍyamānas
tatpratīkārāya4 bhojanādau kartṛtvam anubhavan vaidike karmaṇi5
kathaṃ
kartṛtvaṃ na pratipadyeta / tad idaṃ rājaputraceṣṭitam /
yadi vaidike karmaṇi6 brahmajñānavirodhāt kartṛtvaṃ nivṛttaṃ7 tathā
laukike 'pīty aviśeṣaḥ8 / atha vobhayatrāpi kartṛtvaṃ na labhyam
ardhajaratīyam9 / tasmād avyutpannavipralabdhabuddhiṣu10 vyākhyānam
idaṃ
śobhate / nāsmāsu ye pramāṇavṛttam anurundhāmahe11 // 21 //
yathaiva phalasaṅkalpo na kartavyas tathānye 'pi cittadharmā12
upadiśyante ---
(yadṛcchālābhasantuṣṭo dvandvātīto vimatsaraḥ /
samaḥ siddhāv asiddhau ca kṛtvāpi na nibandhyate

4.23

)
yadṛccheti13 / yadṛcchālābhena prārthitopanatalābhena santuṣṭo14
rāgadveṣasukhaduḥkhādidvandvātīto15 vigataṃ mātsaryaṃ16 pareṣu
vairabandho17 yasyāsau vimatsaro 'bhīṣṭavastusiddhāv asiddhau ca samaḥ
/
karma kṛtvāpi na nibadhyate / bandhahetūnāṃ18 cittadoṣāṇām
abhāvāt19 // 22 //
NOTES:
1. śarīrasthityathabhi^ ---la
śarāsthityabhi^ bhikṣāṭanāśanayānādi kurvanti ---va
2. taṭapi
3. karomītyābhimānahimatasya ---va
4. ... mānastastranīkārāya ---va
5. vaidikikarmaṇi ---va
6. karmaṇi ---va
7. kartṛtvalivṛttaṃ ---va
kartṛtvanibṛtta ---la
8. lokikepityavi^
9. ... magha jaratoyaṃ ---va
10. tasmādatyutpannavipralavravuddhiṣu ---va
11. ... manuruddhāmaha ---va
12. tathānyopi catudharmā ---
13. yavṛccheti^
14. yadachālā^ ---va
sannuṭṭo ---va
15. ... dvepasukhaduḥkhādidvandvātīrti ---va
16. mātsaraṃ ---va
17. vairaṃvaho ---va
18. na gha hatūṇāṃ ---va
vandhahetūṇāṃ ---la
19. ..ḍoṣāṇābhāvāt ---va
p. 122
prakaraṇopasaṃhārārthaḥ1 ślokaḥ ---
(gatasaṅgasya muktasya jñānāvasthitacetasaḥ /
yajñāyācarataḥ karma samagraṃ pravilīyate

4.24

)
gatasaṅgasya muktasya jñānāveti / gatasaṅgasya muktasya rāgādibhir
doṣair ātmajñānāvasthitacetaso2 yajñāya
paramātmārādhanāyārabhataḥ
karmārabhamāṇasya3 tatsamagram / sam ity ekībhāve 'graṃ phalaṃ tena4
saha pravilīyate5 brahmarūpaṃ pratipadyate / karmāpi brahmaiva
tatprabhavatvāt / yo hi6 karma tyajati7 tena brhamaiva tyaktaṃ bhavati /
asmiṃ karmaprakaraṇe8 sarvāsu gītāsu karmapravṛttir eva9 bhagavatā
darśitā --- yasya sarve samārambhāḥ --- ity ārabhya /
tad atra bhagavanmatavināśakāḥ kecin mahāmāyāvinaḥ sūtrakam iva
paṭaṃ kurvantaḥ10 karmanivṛttim eva11 varṇayanto lokaṃ
vipratārayanti // 23 //12
kriyākārakeṣu sarveṣu brahmābhigataṃ paśyan svayaṃ brahmāsmīti
bhāvitātmā tenaiva rūpeṇāvasthāya karma kurvan brahmaiva āpnotīti
phalaṃ darśayann āha13 ---
(brahmārpaṇaṃ brahmahavir brahmāgnau brahmaṇā hutam /
brahmaiva tena gantavyaṃ brahmakarmasamādhinā

4.25

)
NOTES:
1. prakararṇopasaṃhārārthaḥ ---va
2. muktasya gādibhirdoṣerātmanāvasthitacetaso ---va
3. karmārebhamānasya ---va
4. teta ---va
5. pralīḥ ---va
6. ... prabhavalāghohi ---va
7. tyejate ---la, va
8. karmakaraṇe ---va
9. gītāsukaptivṛttireva ---va
10. vināśakaraḥ kothatmahāmāyāvinosūnnakamiva yaṭa kurvataḥ ---va
... māyāvino sūtramiva paṭāṃ^ ---la
11. ^nivṛttameva ---va
12. 33 ---va
13. phaladarśannāha ---va
p. 123
brahmeti / arpyate samarpyate yena juhūr hastādinā tatkaraṇaṃ kārakaṃ
brahma haviḥśabdasāhacaryād dhavyasevārpaṇaṃ1 pratīyate /
haviḥ somājyapayaḥprabhṛti hūyamānaṃ dravyam2 /
devatām uddiśya hūyata iti sampradānakārakaṃ devatāpy ākṣiptaiva3 /
brahmaiva agnir brahmāgnir āhavanīyaḥ smārtaś copāsanīyas tasminn
adhikaraṇe4 svayaṃ5 brahmaṇā kartrā hutaṃ havanaṃ nirvartitam /
tenaiva6 kurvatā brahmaiva gantavyaṃ prāptavyam / brahmātmakaṃ karma
brahmakarma tasmiṃ karmaṇi samādhir yasyāsau7 brahmakarmasamādhis tena
/
pañcakārakagrahaṇaṃ pradarśanārtham8 / yāvān yatra śrautaḥ smārto
vā
kārakagrāmas tatsarvaṃ brahmeti pratipattavyam iti8 / brahmaiva10
samastaḥ
prapañcaḥ --- sarvaṃ khalv idaṃ11 brahma --- iti śruteḥ12 /
tatra yaḥ sarveṣu vikāreṣu kāraṇarūpaṃ brahmānugataṃ13 paśyati sa
samyagdarśī14 / yathā śarāvādiṣu mṛtsvarūpam anugatam15 /
na cātra --- mano brahma --- itivad brahmadṛṣṭyā kārakopāsanaṃ16
codyate kiṃ tu17 tattvadarśanam /
tatra hi yuktam iti śabdaprayogāt pratīkopāsanam / ata eva
sarvātmadarśitvāt --- brahmaiva tena gantavyam --- iti
brahmaprāptivacanaṃ18 yuktam /
nanu --- śreyān dravyamayāt19 --- iti jñānayajñastutyarthaṃ
NOTES:
1. śabṛsaicayadityamevāryaṇaṃ ---va
2. ... hūpramāna^ ---va
3. ... kārakaḍevatā- ---la
4. ... rāvahano ^davetāyaḥ sthārtacopāsanasta^ ---va
... pāsanasta^ ---la
5. ravaya ---va
6. tenevaṃ ---va
7. brahmātmakaṃ karmasamādhistaimaya ca kārakagrahaṇaṃ ---va
8. pradarśanārtha ---va
9. ... pattavyabhi ---va
10. brahmeva ---va
11. sarva khalvida ---va
12. śrute ---va
13. brahmānugate ---va
14. sampādaśai ---va
15. savādiṣu ṛtsvarūpa^ ---va
16. na cātraptato brahmetivahadaṣyyākarakopāmanaṃ ---va
17. kitu ---va
18. brahmaprāptivañcataṃ ca
19. tanu śreyāndavyamapāditi ---va
p. 124
prakaraṇam1 / keyam ākasmikī2 pratibhā /
anekavidhāyakavākyasamūho3 hi prakaraṇam ucyate /
te cāneke yajñaviśeṣāḥ prativākyaṃ brahmaprāptyupāyā upadiśyante /
jñānajñāpakatvān nānuvādaḥ / stutiś ca tenaikena4 ślokena siddheti
na kṛtsnaṃ prakaraṇaṃ stutyartham / na ca vidhim antareṇa stutiḥ
kvacid arthavatī / kiñca vidyamānena (guṇena) pādakaṃ6 tarhi śāstraṃ
na stutiparam / dvitīye7 ca kalpe sarvavedoktam anṛtam iti9 pratipadyeta /
aniṣṭaṃ caitat10 /
anye tu11 brahmārpaṇam ity oṅkāre brahmopāsanam ity upadi(śyate)12 iti
vadanti /
teneyaṃ trayī13 vidyā vartate / etasyaivākṣarasya praśāsane gārgi
sūryācandramasau --- iti śrutiḥ14 kilaitam arthaṃ darśayatīti tad
asat15 /
udgīthāvayavasyauṅkārasya16 varṇātmakasyopāsanaṃ tatra vidhīyate
śrutatvān na brahmopāsanam iti sthitam / tena --- iyam --- ity etasyaiva
stutyartham iti vyākhyātam ity alaṃ prasaṅgena // 24 //
idānīṃ yajñabhedāḥ pradarśyante17 / kvacit kasyacid adhikāraḥ18
sambhavati ---
NOTES:
1. jñānayajñāstutyarthamakaṇaṃ ---va
2. ... mākasmiko ---va
3. ... vākyasamuho ---va
4. tenekena ---va
5. stutiśahorivadavidhamānena ---va
6. yarthā prati^ ---va
7. dvitoye ---va
8. saṃrva ... ---va
9. ... mavṛtamiti ---va
10. ... niṣṭacetat ---va
11. atye ---va
12. brahmāpaṇamityāṅkaribrahmopāsanamityupadiḥ ---va
brahmopāsanamityupadi ---la
13. trayo ---va
14. etasyaivākṣarasyāpadityā iti śruteḥ ---va
etasyaivākṣarasyāpadityā iti ---la
15. tatasat ---va
16. udīthāvayavasyokārasya ---va
17. pasabhedāḥ pradaṃrśyate ---va
18. ... kāra ---va
p. 125
(dvaivam evāpare yajñaṃ yoginaḥ paryupāsate /
brahmāgnāv apare yajñaṃ yajñenaivopajuhvati

4.26

)
daivam iti / deveṣu bhavaṃ yajñaṃ1 daivaṃ hiraṇyagarbhopāsanam
ādityādyupāsanaṃ ca2 / tathā ca brāhmaṇam --- vidyayā devaloko3
devo bhūtvā devān apy eti --- iti / karmayoginaḥ paryupāsate /
devādibhāve 'pi jñānotpattir iṣyate4 / tad yo yo devānāṃ
pratyabudhyata5 sa eva tad abhavat tatharṣīṇāṃ tathā manuṣyāṇām
--- iti śruteḥ /
brahmaivāgnis tasmin yajñaṃ6 svam ātmānam antaḥkaraṇaṃ7 vivakṣitam
/
na jīvaḥ8 /
yat kiñcij jñeyaṃ9 jānātīti yajña ity ātmavacano 'tra nirdiśyate10 /
yajñenātmanātmasamīpavartinā11 manasopajuhvati12 / brahmātmanor
ekīkaraṇaṃ13 vivakṣitam // 25 //
(śrotrādīnīndriyāṇy anye saṃyamāgniṣu juhvati /
śabdādīn viṣayān anya indriyāgniṣu juhvati

4.27

)
śtoreti / anye gurukulavāsino naiṣṭhikā14 brahmacāriṇaḥ /
saṃyama evāgniḥ saṃyamāgniḥ / pratīndriyaṃ15 saṃyamabhedād
bahuvacanam16 / teṣu śrotrādīni juhvati17 / brahmacaryeṇa kālaṃ
kṣapayantīty arthaḥ /
śabdādīn viṣayān anye gṛhasthāḥ śāstrābhyanujñānād
indriyāgniṣu18
juhvati19 yojayanti / tathā ca smṛtiḥ --- nityaṃ sugandhasnānaśīlaḥ
iti // 26 //
NOTES:
1. bhavayejñaṃ ---va
2. ... mādityākapāsanaṃ ca ---va
3. vidharyādavaloko ---va
4. ... rivyate ---va
5. tatho devānāṃ prasabuddhyata ---va
6. yajñaṃ ---va
7. svamātmakaraṇaṃ ---va
8. vipakṣiḍanaṃ ---va
9. jjeyaṃ ---va
10. rnirdiśyate ---va
11. ... vantinā ---va
12. ... juhūti ---va
13. ... rekekaraṇaṃ ---va
14. gurakulavāsino neṣṭikā ---va
15. pratidriyaṃ ---va
16. bahuvacane ---va
17. juhutiṃ
18. śāstrābhyanujñānāḍindrīyāgniṣu ---va
19. juhvato ---va
p. 126
apare tu1 ---
(sarvāṇīndriyakarmāṇi prāṇakarmāṇi cāpare /
ātmasaṃyamayogāgnau juhvati jñānadīpite

4.28

)
sarvāṇīti / sarvāṇīndriyakarmāṇi2 buddhīndriyāṇāṃ karmāṇi
rūpādigrahaṇāni / karmendriyāṇāṃ ca vacanād
ānaviharaṇotsargānandalakṣaṇāni3 / prāṇaḥ pañca vāyavaḥ /
teṣāṃ karmāṇi / bahir nirgamanaṃ4 prāṇakarma /
adhastād avanayanam apānakarma5 / vyāyamanaṃ vyānakarma /
ākuñcanaprasāraṇād yaśitapītasya6 samānayanaṃ7 samānakarma /
ūrdhvanayanam udānakarma / ātmani saṃyama evāgnis tasmin juhvati8 /
samyagjñānadopite9 yo 'yaṃ jñānaprabandhaḥ kriyāvistāraś
cātmaprabandhād ātmany evāsau pralīyata10 iti manyamānās tatkṛtena
guṇadoṣeṇa pratyahaṃ na lipyanta11 iti // 27 //
amī cāpare ---
(dravyayajñās tapoyajñā yogayajñās tathāpare /
svādhyāyajñānayajñāś ca yatayaḥ saṃśitavratāḥ

4.29

)
dravyeti / dravyaiḥ somājyapayaḥprabhṛtibhir nirvartyo yajño yeṣāṃ
te dravyayajñāḥ / tapaḥ kṛcchracāndrāyaṇādi yajante12
tapoyajñāḥ13 /
NOTES:
1. apare tuḥ 26 ---va
... tu 26 ---la
2. sarvāṇāndriya^ ---va
3. ca canādānatidaraṇotsargānandalakṣaṇāni ---va
4. vahinirgamataṃ ---va
5. karmāvastādaṣanayana^ ---la
karmāvastādaṣanāyana^ ---va
6. ... dyaśītapītasya ---la
7. samātapana ---va
8. tasmiṃ juhvanti ---va
9. samyamrādipite ---va
10. yoyaṃ vyānapratibandhaḥ kiyāvistaraścātmapravandhādātmanyevāsau
pralīṣata ---va
11. doṣeṇā prahavaṃ lipyanta ---va
12. somātyapayaḥ prabhṛtibhiniṃvantyo jñeye prāte dravya yataraḥ
tapaḥ kṛchadyāndrayaṇādi ---va
13. ... yajñaḥ
p. 127
pratyāhāras tathā dhyānaṃ prāṇāyām atho dhāraṇā /
tarkaś caiva1 samādhiś ca ṣaḍaṅgo2 yoga ucyate3 //
sa eva yajño yeṣāṃ te yogayajñāḥ / svādhyāyayajño vedābhyāsaḥ /
jñānayajño4 vedārthajñānaṃ yajño yeṣāṃ te jñānayajñāḥ /
mīmāṃsā śārīrakādivyākhyātāro yatayo yatnavantaḥ5 saṃśitavratā
akhaṇḍitavratāḥ // 28 //
amī cāpare ---
(apāne juhvati prāṇaṃ prāṇe 'pānaṃ tathāpare /
prāṇāpānagatī ruddhvā prāṇāyām aparāyaṇāḥ

4.30

)
apāneti / apāne pūraṇavṛttau prāṇaṃ recakavṛttiṃ juhvati /
mastakamadhyavartinī6 suṣumṇā nāḍī / taddvāreṇa bāhyaṃ7
vāyumantaḥ
praveśayanti / ādityamaṇḍalād ārabhya hṛdaye cittapraveśānusārī8
vāyuḥ praveśito9 bhavati / atha viparyayeṇa prāṇe10 recakavṛttau11
pūraṇavṛttiṃ yāvad ādityas tāvac cittavṛttim ūrdhvām udgamayanti12
/
so 'yaṃ brahmapatho yoginām utkrāntikāle13 samyagabhyasta upayujyate /
prāṇāpānagatī prāṇāpānavṛttī14 ruddhvā niruddhya
yativaccharīraṃ15 kumbhakavṛttyā pūrayitvā kumbhakaprāṇāyām
aprāyaṇāḥ16 // 29 //
NOTES:
1. ... raṇartakaścaiva ---va
2. ṣaḍeṅgo ---va
3. nucyate
4. sānayajño vedārthayajño yeṣāṃ te ---va
5. ^vyākhyātoro ... yatpravantaḥ ---va
6. recakavṛntijudvamisamakamadhyavartinī ---va
7. vāsvaṃ ---va
8. ^dāramyatṛdayevita praveśānusāre ---va
9. maveśito ---va
10. prāṇai ---va
11. vṛttau ---va
12. ... vṛttiyāvadādistāvacitta vṛttimūrdyāmubhdamāyānti ---va
13. ... muvrakṣkrāntikāle ---va
14. prāṇāyāmagatī ... vṛttī ---va
15. niruddhyativaccharīraṃ ---la
niruddhāvṛttivacchārīraṃ ---va
16. ... kubhakaprāṇāyāmaparāyaṇā 29 ---va
p. 128
uttareṇa gītārthaḥ parisamāpyate ---
(apare niyatāhārāḥ prāṇān prāṇeṣu juhvati /
sarve 'py ete yajñavido yajñakṣapitakalmaṣāḥ

4.31

)
apara iti apare niyatāhārāḥ / udarasyārdham annena1 pūrayet
tṛtīyaṃ2 bhāgam udakena caturtho vāyusañcārārthaḥ --- iti
yogaśāstre darśitam / te kumbhakenāvasthitāḥ3 prāṇān prāṇeṣu
juhvati / sarve prāṇāpānād ayas tasyām avasthāyām
ekībhavantīty arthaḥ4 / sarve 'py ete yajñavidaḥ pūrvoktās tenaiva
(yajñena) kṣapitaṃ kalmaṣaṃ pāpaṃ5 yeṣāṃ te tathoktāḥ // 30 //
(yajñaśiṣṭāmṛtabhujo yānti brahma sanātanam /
nāyaṃ loko 'sty ayajñasya kuto 'nyaḥ kurusattama

4.32

)
yajñeti / yajñārthaṃ6 viniyuktaṃ dravyam / tacchiṣṭaṃ tad
evāmṛtaṃ
bhuñjata iti yajñaśiṣṭāmṛtabhujo yathāsambhavaṃ yānti prāpnuvanti
brahma sanātanaṃ purāṇam / sākṣāt pāramparyeṇa5 (vā)
phalākāṅkṣibhiḥ kriyamāṇā brahmaprāptihetavo bhavanti8 /
yaḥ punar ayajñas tasya nāyaṃ loko 'sti /
kuto 'nyaḥ paraloka9 iti saṅkṣepaḥ // 31 //
(evaṃ bahuvidhā yajñā vitatā brahmaṇo mukhe /
karmajān viddhi tān sarvān evaṃ jñātvā vimokṣyase

4.33

)
evam iti / evamuktena prakāreṇa brahmaṇo mukhe brahma vedaḥ tasya10
mukhaṃ dvāram upalabdhisthānaṃ11 vedavākyeṣu vitatāḥ prathitāḥ /
NOTES:
1. udasyārtthedharmaśanena ---va
udarasyāvamaśanena ---la
2. tṛtīryabhāga^ ---va
3. kumbhakemāvasthitāḥ ---va
4. ... sthāyāmekebhavantīty arthaḥ ---va
5. pāpa
6. yarjñati yajñārtha ---va
7. pārayarvyeṇa ---va
8. brahmaprābhihetavo bharvati ---va
9. pa loka ---va
10. dhedasta^ ---va
11. ... charamupalavristhānaṃ ---va
p. 129
ete yajñā1 vaidikā eva / ete na puruṣabuddhiprabhavā ity abhiprāyaḥ2
/
karmajān kāyikavācikamānasajān evaṃ jñānaṃ3 kṛtvā vimokṣyase
saṃsārāt / kuru karmaiva --- iti kartavyatā(yā)ḥ pratiślokam
adhikṛtatvāt4 kṛtveti noktam // 32 //
yadi tarhi yajñair eva mokṣaṃ prāpyate kim ātmajñānenety āśaṅkyām
āha5 ---
(śreyān dravyamayād yajñāj jñānayajñaḥ parantapa /
sarvaṃ karmākhilaṃ pārtha jñāne parisamāpyate

4.34

)
śreyān iti / pūrvatra kevalād eva jñānān mokṣo nāsti / kiṃ tarhi /
karmasahitād ity uktam --- na karmaṇām anārambhād6 iti ārabhya / atra
punaḥ kevalād eva karmaṇo mokṣaḥ syād ity āśaṅkya nirasyate /
asti cedam api darśanam / yājñikānāṃ keṣāñcin mokṣo nāma svarga
eva
tāratamyāvasthitaḥ7 / sa ca karmasādhyo8 nānyo 'stīty
āśaṅkābījaṃ9
cedam / evaṃ jñātvā vimokṣyasa10 iti / śreyān praśasyataro11
dravyamayād
agniṣṭomāder jñānayajñaḥ / kutaḥ / sarvaṃ hi jñāne sati
parisamāpyate 'pavargāya samarthaṃ12 bhavatīty arthaḥ /
tathā ca śrutiḥ --- sa ya ātmānam eva lokam upāste hāsya karma
kṣīyate13 --- iti / jñānasahitaṃ karmākṣayaphalatvān na kṣīyata
ity ucyate /
svarūpato14 hi kṣaṇikaṃ karma /
tathā --- yo vā etad akṣaram aviditvā
NOTES:
1. yajña ---va
2. ... prabhāvā isabhiprāyaḥ ---va
3. jñāna ---va
4. kuru kamaivanti kartavyatāḥ pratiślokamavitkṛtavyāt^ ---va
5. ... jñāmenetyāśaṅkayāmāha ---va
6. karmaṇānanārambhā^ ---va
7. nirasyasticedapidṛrśanayājñakānāṃ keṣāñcitmokṣonāmasvarga eva
tātamyāvasthitaḥ ---va
8. ... sādhye ---va
9. ... śaṅkabījaṃ ---va
10. pimokṣasa iti ---va
11. praśasyatarī ---va
12. samartha ---va
13. karmā kṣīyata ---va
14. sarūpato ---va
p. 130
gārgy asmalloke juhoti1 dadāti tapasyaty api bahūni2 varṣasahasrāṇi
antavān evāsya sa loko bhavati --- iti // 33 //
tatpunar ātmajñānam itthaṃ vijānīhīty upadiśati3 ---
(tad viddhi praṇipātena paripraśnena sevayā /
upadekṣyanti te jñānaṃ jñāninas tattvadarśinaḥ

4.35

)
tad iti4 / prakarṣe(ṇa) nipatya pātaḥ praṇipātas tena
dīrghanamaskārādinā ca taj jānīhi5 / paripraśnaḥ kim ātmatattvaṃ
kā
vidyā6 kā cāvidyeti / devā śuśrūṣā /
jñānino 'pi santaḥ kecid atattvadarśino8 bhavanti /
ato viśeṣayati9 --- tattvadarśina iti /
sākṣātkṛtātmasattattvā10 ity arthaḥ // 34 //
kīdṛśaṃ taj jñānam iti11 ---
(yaj jñātvā na punar moham evaṃ yāsyasi pāṇḍava /
yena bhūtāny aśeṣeṇa drakṣyasy ātmany atho mayi

4.36

)
yad iti / yaj jñātvādhigamya12 pūrvavan mohaṃ na yāsyasi /
yena jñānena bhūtā(ny aśeṣeṇa) kārtsyena drakṣyasy ātmany atho mayi
parameśvare13 / yathā samudre sarvā āpaḥ praviśyaikībhavanti
tathātmani
sarvā(di)kāraṇe sarvo 'yaṃ prapañcaḥ14 praviśyaikībhavatīty arthaḥ
/
kāryakāraṇayor
NOTES:
1. tathā evā ye tadakṣarabhaviditvā gārgyasmalloketuhoti ---va
2. vakūni ---va
3. nimittaṃ ---va
tatpunarātmajñānamittaṃ vijābhīhityupadīśati ---va
4. tarditi ---va
5. ta jānīhi ---va
6. paripraśnaḥ kimātmatatva vā vidhā ---va
7. jāninopi ---va
8. kecirādattvadarśito ---va
9. viśeṣayanti ---va
10. sākṣātkṛtātmasattvā --va
sākṣātkṛtātmasatattvā ---la
11. kīdvaśantejñānamiti ---va
12. yajñjñātvādhigamya ---va
13. jñāyeṭhabhūjākārtsyena dravyasyātmanyatho api parameśvaro ---va
14. ... api ... ---la
15. sargeya prayañcaḥ ---va
p. 131
abhedāt suvarṇarucakādivat1 /
īdṛśaṃ jñānam apare upadekṣyantīti2 // 35 //
jñānam āhātmyam adhunā3 kathyate ---
(api cedasi pāpebhyaḥ sarvebhyaḥ pāpakṛttamaḥ /
sarvaṃ jñānaplavenaiva vṛjinaṃ santariṣyasi

4.37

)
apīti / yady api pāpebhyaḥ4 puruṣebhyaḥ pāpakṛttamo 'si sarvaṃ
vṛjinaṃ pāpaṃ jñānam eva plavas taraṅgas tena5 samyak tariṣyasi // 36 //
tatra dṛṣṭāntam āha ---
(yathaidhāṃsi samiddho 'gnir bhasmasāt kurute 'rjuna /
jñānāgniḥ sarvakarmāṇi bhasmasāt kurute tathā

4.38

)
yatheti / yathaidhāṃsīndhanāni6 samyagiddho 'gnir bhasmasāt kurute7
bhasmībhāvaṃ nayati tathā jñānāgniḥ sarvakarmāṇi yāny
ārabdhaphalāni8 janmāntarakṛtāni
bhaviṣyaccharīrahetutvenāvasthitāni9
yāni cāsmiṃ janmani prāgjñānotpatteḥ10 kṛtāni tāni11 bhasmīkaroti
/
yāni punar ārabdhaphalāni12 teṣām upabhogenaiva kṣayaḥ /
tathā ca śrutiḥ --- tasya tāvad eva ciraṃ yāvan na vimokṣye 'tha
sampatsye13 --- iti // 37 //
NOTES:
1. suvarṇarudakādiva ---la
2. kīdṛśaṃ jñānamupadekṣyannīti ---la
vṛkṣaṃ jñānamupadetyutīti ---va
3. jñānasāhātmyamadhunā ---va
4. yavapipāmebhyaḥ ---va
5. jñānam eva hama sāraṅkastena ---va
6. yathedhāsīdhanāni ---va
7. samyagichegnirbhasmasātkurute ---va
8. yānyanārabhvaphalāni ---va
9. bhaviṣyacharīre ... hetutvenāvasthitāni ---va
10. jñānotpatteḥ ---va
11. tāmi ---va
12. punarāradhvakalāni ---va
13. vimakṣyatitha^ ---va
vimokṣyati tha saṃpatsya iti ---la
p. 132
yataś caivam1 ---
(na hi jñānena sadṛśaṃ pavitram iha vidyate /
tat svayaṃ yogasaṃsiddhiḥ kālenātmani vindati

4.39

)
nahīti / na hi jñānena sadṛśaṃ pavitraṃ pāvanam iha śāstrīye
'rthe2 vidyate / nirdhāraṇe saptamī / tac ca jñānaṃ svayam ity
ātmavācī3 / karmayogena saṃsiddhaḥ kālena4 paripākahetunātmani
svabuddhāv eva labhate // 38 //
praṇipātādi bāhyanimittam uktam5 / idānīm ābhyantaraṃ6 nimittam āha ---
(śraddhāvāṃl labhate jñānaṃ tatparaḥ saṃyatendriyaḥ /
jñānaṃ labdhvā parāṃ śāntim acireṇādhigacchati

4.40

)
śraddhāvān iti / śraddhāstikyabuddhir ādarapratyayas tadvāṃs
tatparaś ca śravaṇamananādiṣu vyāpṛtaḥ / kaś ca vyāpriyate /
saṃyatendriyaḥ7 / sa labhate / tac ca labdhvā8 parāṃ śāntiṃ muktim
acireṇa kṣipraṃ cādhigacchati9 // 39 //
śraddhāvān ity uktam / tasya pratyudāharaṇārtham āha10 ---
(ajñaś cāśraddadhānaś ca saṃśayātmā vinaśyati /
nāyaṃ loko 'sti na paro na sukhaṃ saṃśayātmanaḥ

4.41

)
ajñeti / ajño 'nātmavādī11 yathokte 'rthe śraddhām akurvann
aśraddadhāno
bhavati vā mokṣo na veti12 saṃśayātmā sa vinaśyati / ajñānāt /
NOTES:
1. yataccyevaṃ ---va
2. śāstrīyethe ---va
3. svadhamityātmavācī ---va
4. kāleva ---va
5. ... vāsvanimitraḥ muktam ---va
6. idānīmārabhyantara^ ---va
7. vyāetaḥ vyāpriyatendriyaḥ ---va
8. taśca laddhā ---va
9. vādhigacchati ---va
10. pratyudāhāraṇārthamāha ---va
11. ajñenātmavārdī ---va
12. śraddhamakurvantaḥ śraddhadhāno bhaḍati mokṣena
p. 133
saṃśayaḥ pāpīyān ity āha --- nāyaṃ1 loko 'sti
sarvaprāṇisādhāraṇaḥ paro dūrataḥ / sukhaṃ ca tasya nāstīti /
idam arthād uktam avidvān2 saṃśayātmā ca karmabhir badhyata iti // 40
//
kaṃ punar na karmāṇi nibadhnanti tad āha3 ---
(yogasannyastakarmāṇaṃ jñānasañchinnasaṃśayam /
ātmavantaṃ na karmāṇi nibadhnanti dhanañjaya

4.42

)
yogeti4 / yogena brahmārpaṇanyāyena paramātmani sannyastaṃ samyag
nyastam ekīkṛtaṃ karma yenātmajñānena5 ca (samyak) chinnaḥ saṃśayo
yena6 tam ātmavantam apramādinaṃ na karmāṇi nibadhnanti7 // 41 //
prakaraṇārtham upasaṃharati ---
(tasmād ajñānasambhūtaṃ hṛtsthaṃ jñānāsinātmanaḥ /
chittvainaṃ saṃśayaṃ yogam ātiṣṭho 'ttiṣṭha bhārata

Original text: Bhagavadāśayānusaraṇabhāsya · Edition: D. Subhadropadhyaya, Varanasi, 1965 (Sarasvati Bhavana Granthamala, 94) · Data entry Takahiro Kato · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc