ભગવદાશયાનુસરણભાસ્ય · અધ્યાય 4

)
એવમ્ ઇતિ । એવમ્ ઉક્તેન પ્રકારેણ બુદ્ધેઃ પરં કામં બુદ્ધ્વા8
જહિ શત્રું મહાબાહો । કામરૂપં દુઃખેનાસદનીયમ્9 । કિં કૃત્વા
।
સંસ્તભ્યાત્માનમ્ આત્મનિ10 સંસ્તભ્ય નિરુદ્ધ્ય ચાત્માનં ક્ષેત્રજ્ઞમ્
આત્મનિ11 પરમાત્મનિ સંયોજ્યૈકીકૃત્ય12 બ્રહ્મરૂપેણાવસ્થાપ્ય
કામં13 જહીતિ તાત્પર્યાર્થઃ14 ॥ 48 ॥
ઇતિ શ્રીભગવદ્ભાસ્કરકૃતે15 ગીતાભાષ્યે તૃતીયો ઽધ્યાયઃ ॥
નોતેસ્:
1. ^ત્વેનચોત્કૃષ્ટાત્વાત્યસ્ત્વં ઇન્દ્રિયેર્ભ્યઃ
2. પ્રાધાન્યાશ્ચ
3. મતસસ્તુ પરા ષુદ્ધિસ્
4. ... ^મનસો
5. પુરોષો
6. સ્થાણુસ્વૈત્યધ્યવસાયઃ
7. બુદ્ધિઃ પરતસ્સ કામઃ પરામૃષ્યતે
8. બુદ્ધેપરં કામબુદ્ધા
9. કામરૂપદુઃખેનાસદનીયે
10. સંસ્તમ્ભ્યાત્માનમ્
11. ક્ષેત્રજ્ઞાત્મનિ
12. યુજ્યૈકીકૃત્ય
13. ... વસ્થાપકામં
14. તત્પાર્યાર્થઃ 41
15. ... ભગવદ્ભકરકૃતે
પ્. 106
અથ ચતુર્થો ઽધ્યાયઃ
શ્રીભગવાન્ ઉવાચ1 ---
(ઇમં વિવસ્વતે યોગં પ્રોક્તવાન્ અહમ્ અવ્યયમ્ ।
વિવસ્વાન્ મનવે પ્રાહ મનુર્ ઇક્ષ્વાકવે ઽબ્રવીત્

)
ઇમમ્ ઇતિ । વિવસ્વાન્ આદિત્યઃ તસ્મૈ2 પ્રોક્તવાન્ અહમ્ અવ્યયમ્ ।
નિત્યત્વં3 નિત્યવેદવિહિતત્વાત્ । સ ચ વિવસ્વાન્ સ્વપુત્રાય મનવે4
દણ્ડધરાય (પ્રાહ) મનુર્ આદિરાજાયેક્ષ્વાકવે ઽબ્રવીત્5 ॥ 1 ॥
(એવં પરમ્પરાખ્યાતમ્ ઇમં રાજર્ષયો વિદુઃ ।
સ કાલેનેહ મહતા યોગો નષ્ટઃ પરન્તપ

)
એવમ્ ઇતિ । એવં પરમ્પરાખ્યાતમ્ આચાર્યપરમ્પરયા6 કથિતમ્ ઇમં
રાજર્ષયો વિદુઃ । રાજાનશ્ ચ તે દર્શનશક્તિયુક્તાશ્ ચેતિ7 રાજર્ષયઃ ।
સ યોગઃ કાલેન મહતેહ લોકે8 કથઞ્ચિદ્ વિષયાસક્તચેતસં રાજાનામ્
આસાદ્ય9 નષ્ટઃ । પરાન્ શત્રૂંસ્ તાપયતીતિ હે પરન્તપ10 ॥ 2 ॥
(સ એવાયં મયા તે ઽદ્ય યોગઃ પ્રોક્તઃ પુરાતનઃ ।
ભક્તો ઽસિ મે સખા ચેતિ રહસ્યં હ્ય્ એતદ્ ઉત્તરમ્

)
સ એવેતિ । સ એવ સનાતનો યોગો મયા પ્રોક્તઃ । કસ્માત્ ।
ભક્તો ઽસિ મે સખા ચેતિ11 । રહસ્યં હ્ય્ એતન્ મયોક્તમ્ અપ્રકાશિતમ્ ।
યન્ મયિ ભક્તત્વસખિત્વાભ્યાં12 નૈતદ્ અવજ્ઞાતુમ્ અર્હસિ । ઇદાનીં
નોતેસ્:
1. શ્રીભગવાચ
2. સ્વાનાદિગ્ત્યસ્તસ્મૈ
3. નિત્યં
4. મતવે
5. ... રાજાયેક્ષ્વાકવ્રવીત્
6. પરસ્પુરાખ્યાતમા^
7. દર્શનશક્તિયુક્તેશ્ચેતિ
8. ત્વોકે
9. ધ્રિચિદ્વિષયત્સક્તચેતસાં રાજામાસાઘ
10. પરતપ
11. સખ્યા ચેતિ
12. હેતન્મયોક્તમપ્રકાશતીયમયિભક્ષુત્વ^
પ્. 107
યુદ્ધ(આય) પ્રોત્સાહનાર્થં પ્રાપ્તાવસરં1 પ્રોક્તમ્ ઇત્ય્
અભિપ્રાયઃ ॥ 3 ॥
પૂર્વપરવિરોધં પશ્યન્ન્ અર્જુન ઉવાચ ---
(અપરં ભવતો જન્મ પરં જન્મ વિવસ્વતઃ ।
કથમ્ એતદ્ વિજાનીયાં ત્વમ્ આદૌ પ્રોક્તવાન્ ઇતિ

)
અપરમ્ ઇતિ । ભવતો જન્માપરમ્ ઇદાનીન્તનમ્2 । પરમ્ આદિત્યસ્ય
સર્ગાદૌ । કથમ્ એતદ્ વિજાનીયાં જ્ઞાતું શક્નુયામ્ ।
ત્વમ્ આદૌ પ્રોક્તવાન્ ઇતિ3 । યથાવિરોધસ્ તથા માં પ્રતિપાદયેઃ ॥ 4
॥
અમરજીવવ્યતિરિક્તેશ્વરપ્રતિપાદનદ્વારેણોત્તરં4 દીયતે ---
(બહૂનિ મે વ્યતીતાનિ જન્માનિ તવ ચાર્જુન ।
તાન્ય્ અહં વેદ સર્વાણિ ન ત્વં વેત્થ પરન્તપ

)
બહૂનિ5 । બહૂનિ મે વ્યતીતાનિ6 પ્રાદુર્ભાવરૂપાણિ । મયિ
સર્વાણિ --- ઇતિ વચનમ્ ઇદાનીં સિદ્ધં7 ભવતિ ।
અન્યથા વ્યતિરિક્તેશ્વરાભાવે8 ક્વ કર્માણિ સન્ન્યસેરન્ । તાન્ય્ અહં
વેદ ।
ત્વં તાનિ ન વેત્થ જાનાસ્ય્ અનીશ્વરત્વાત્9 ॥ 5 ॥
કથં પુનર્ ઈશ્વરો ઽજઃ10 સન્ સમ્ભવતીતિ11 ચોદ્યમ્ આશઙ્ક્ય12
નિરાકરોતિ ---
(અજો ઽપિ સન્ન્ અવ્યયાત્મા ભૂતાનામ્ ઈશ્વરો ઽપિ સન્ ।
પ્રકૃતિં સ્વામ્ અધિષ્ઠાય સમ્ભવામ્ય્ આત્મમાયયા

)
નોતેસ્:
1. યુદ્ધપ્રોત્સાહનાર્થં પ્રાસાવસરં
2. ^મિદાન્નીતતં
3. જ્ઞાતુ ન શક્નુયાત્ત્વમોદૌ પ્રોક્તવનિતિ
4. ભરજીવ્યતિરિક્રશ્ચર પ્રતિપાદનદ્વારોણોત્ત^
5. વહુનીતિ
6. વદ્વનિ મે વ્યતીત્તાનિ
7. મપિત્સાણીતિવચનમિદાન્નીં સીદ્ધં
8. ષ્યતિરિક્ત્લેશ્વરાભવિ
9. વેદ તાતામિનાસ્યનીશ્વરત્વાત્
10. પુનરીશ્વરાજઃ
11. સભ્યવસીતિ
12. ચોઘમાશક્ય
પ્. 108
અજ ઇતિ । ન જાયતે અવિનશ્વર આત્મા સ્વરૂપં યસ્યાસાવ્ અવ્યયાત્મા ।
પ્રકૃતિં સ્વામ્ અવષ્ટભ્ય । પ્રકૃતિસ્ તેજોઽબન્નલક્ષણા1
પરમેશ્વરાદ્ ઉત્પન્ના । (તામ્) અવષ્ટભ્ય આશ્રિત્ય સમ્ભવામ્ય્
આત્મમાયયા3 । માયાશબ્દઃ પ્રજ્ઞાવચનઃ । સ્વેચ્છયેત્ય્ અર્થઃ4 ।
નાહં ધર્મપ્રયોજ્યઃ સંસારી5 । વશ્યપ્રકૃતિત્વાદ્ દેહોપાદાનાન્ય્
અસૌ6 સ્વેચ્છયા ગ્રહીષ્યતીતિ (અ)વિરોધઃ7 ॥ 6 ॥
કદા પુનર્ આત્માનં સૃજસીત્ય્ આહ ---
(યદા યદા હિ ધર્મસ્ય ગ્લાનિર્ ભવતિ ભારત ।
અભ્યુત્થાનમ્ અધર્મસ્ય તદાત્માનં સૃજામ્ય્ અહમ્

)
(યદેતિ) । યદા હિ ધર્મસ્ય વર્ણાશ્રમાદિલક્ષણસ્ય ગ્લાનિર્ હાનિઃ8 ।
અભ્યુત્થાનં વૃદ્ધિર્ અધર્મસ્ય । તદાત્માનં સૃજામ્ય્ અહમ્ ॥ 7 ॥
તત્ ---
(પરિત્રાણાય સાધૂનાં વિનાશાય ચ દુષ્કૃતામ્ ।
ધર્મસંસ્થાપનાર્થાય સમ્ભવામિ યુગે યુગે

)
(પરિત્રાણાયેતિ9 ।) પરિત્રાણાય સાધૂનાં સ્વકર્મનિરતાનામ્ ।
વિનાશાય ચ દુષ્કૃતામ્ । એવં ધર્મસંસ્થાપનય યુગે યુગે
(સમ્ભવામિ) ॥ 8 ॥
(જન્મ કર્મ ચ મે દિવ્યમ્ એવં યો વેત્તિ તત્ત્વતઃ ।
ત્યક્ત્વા દેહં પુનર્ જન્મ નૈતિ મામ્ એતિ સો ઽર્જુન

)
જન્મેતિ । જન્મ મથુરાદિષુ10 । કર્મ ચ સાધુપરિત્રાણલક્ષણમ્
નોતેસ્:
1. ન જાયતવિનશ્વર ... તેજોવલલક્ષણા
2. આધોવષ્ટભ્યાશ્રિત્ય
3. સમ્ભાવાભ્યાત્મ
4. સ્વેઘયેત્યર્થો
5. સંસારિ
6. ... પ્રકૃત્વાદેહોપદા^
7. સમેછમા ન ભવિષ્યત ઇતિ વિરોધઃ
8. લાનિર્હાનિઃ
9. પરિત્રાણાપિતિ
10. જન્મ મ્થુરાદિષુ
પ્. 109
ઉક્તપ્રકારં દિવ્યમ્ અમાનુષં (યો વે)ત્તિ સ ત્યક્ત્વા1 દેહં પુનર્ જન્મ
ન ગચ્છતિ2 । મામ્ એવ પ્રાપ્નોતીતિ । નનુ3 ચૈવં શબ્દશ્રવણમાત્રેણ4
સર્વલોકો મુચ્યતે5 । ઉપનિષદુક્તપરમાત્મજ્ઞાનોપાસનાભ્યાં6
યાવજ્જીવં કૃતાભ્યાં સ્વાશ્રમવિહિતકર્મયજ્ઞાભ્યાં7 મુક્તિર્ ઇતિ
સ્થિતમ્ । ઇહાપિ ચ યજ્ઞાનુષ્ઠાનાદ્ અપવર્ગ9 ઇતિ સ્થાપિતં
પ્રત્યુદ્ધ્રિયેત10 । અત્રોચ્યતે --- નાયં વિરોધો ઽસ્તિ । ઈશ્વરઃ
સ્વતન્ત્રઃ સમસ્ત(સંસાર)પરિપાલનાય11 । પ્રાકૃતસ્ તુ તત્પરસ્
તદુપાસનયા મુચ્યત ઇત્ય્ અનવદ્યમ્12 ॥ 9 ॥
ઉત્તરશ્લોકે ચાયમ્ અર્થઃ સ્પષ્ઠીક્રિયતે ---
(વીતરાગભયક્રોધા મન્મયા મામ્ ઉપાશ્રિતાઃ ।
બહવો જ્ઞાનતપસા પૂતા મદ્ભાવમ્ આગતાઃ

)
વીતેતિ । (વીતાઃ) રા(ગશ્ ચ ભયં ચ ક્રોધશ્ ચ તે વિગતા યે)ભ્યસ્
તે13 વીતરાગભયક્રોધાઃ । ક્વચિદ્ વસ્તુનિ સ્નેહમાત્રં રાગઃ ।
મન્મયા (મા)મ્ આત્મત્વેનાભિપ્રપન્ના નિત્યમ્ એવં સ્વરૂપં ચેતસા14
મામ્ એવ ચોપાશ્રિતાઃ15 । નાન્યો ઽસ્માકં16 શરણમ્ અસ્તીત્ય્
ઉભયવિશેષણોપાદાનમ્ ।
યથા કશ્ચિત્ સ્ર્તીમયો ભવતિ ન શરણં પ્રપન્નઃ ।
કિં તુ રાજાનં યોગક્ષેમાવ્ અહં જ્ઞાનતપસા
જ્ઞાનં ચ ત(પ)શ્ ચ જ્ઞાનત(પઃ । ત)યોર્ દ્વન્દ્વૈકવદ્ભાવઃ17 ।
સર્વો દ્વન્દ્વો એકવદ્ ભવતિ --- ઇતિ18
નોતેસ્:
1. ... વ્યમાનુષ્યત્તિં સ ત્યત્ત્કા
2. ગછતિ
3. ન તુ
4. શશ્રવર્ણમાત્રે
5. મુચ્યત
6. નાષત્સ ચ પરમાત્મજ્ઞાનોપાસનાભ્યાં
7. કૃતાભ્યાસ્વાશ્રમાવેહિતકર્માર્યક્ષાભ્યાં
8. સ્થીતમ્
9. ઇહાપિશ્ચમાનુષ્ટાનાદયવર્ગ
10. પ્રત્યુદ્ધિયેત
11. વિરોધોસ્તીસ્વરઃ સ્વતન્ત્રઃ સમત્સપરિ^
12. પ્રાતત્પરસ્તુદુપાસનષા મુચ્યતે ઇત્યનવઘં
13. વોતેતિ ગ્વેબાતાશ્યસ્તેવીત^
14. નિત્યમ્ એવ સ્વરૂપસ્મચેતસો
15. ચાપાશ્રિતા
16. તાન્યોસ્માકં
17. દ્વન્દ્વૈકધદ્ભાવઃ
18. દ્વન્દ્વો ભવમ્દવતીતિ
પ્. 110
સ્મરણા(ત્) । જ્ઞાનેન તપસા ચ પૂતા ઇત્ય્ અર્થઃ । જ્ઞાનમ્ એવ1
તપો જ્ઞાનતપઃ2 ઇતિ કેચિત્ । તદ્ અયુક્તમ્3 । જ્ઞાનસ્ય
તપઃશરણાનર્થક્યાત્4 । જ્ઞાનેન5 પૂતા ઇતિ સિદ્ધત્વાત્ । ન હિ
જ્ઞાનેન સદૃશમ્ --- ઇતિ6 ચોક્તત્વાત્ ॥ 10 ॥
નનુ જ્ઞાનતપોભ્યાં (ભક્તા એવ) મદ્ભાવં પ્રતિપદ્યન્તે7 નેતરે ।
કિન્ નુ8 ખલુ કારણમ્ । અત આહ ---
(યે યથા માં પ્રપદ્યન્તે તાંસ્ તથૈવ ભજામ્ય્ અહમ્ ।
મમ વર્ત્માનુવર્તન્તે મનુષ્યાઃ પાર્થ સર્વશઃ

)
ય ઇતિ । યે ફલાર્થિનો માં (યથા) પ્રપદ્યન્તે તાંસ્ તથૈવ ભજામિ
ફલપ્રદ્(આનેન) । યે ઽપ્ય્ અપવર્ગાર્થિનો (માં) ભજન્તે તાંશ્
ચાપવર્ગપ્રદાનેનાનુગૃહ્ણામિ9 । તથા ચ વાજિનાં શ્રુતિઃ ---
તં યથાયથોપાસતે --- ઇતિ । અતો મમ વર્ત્મ ફલાર્થિનો10
મોક્ષાર્થિનશ્ ચોભયાર્થિનો મનુષ્યાઃ સર્વશઃ સર્વ એવ તૃતીયસ્ય
રાશેર્ અભાવાત્ (અનુવર્તન્તે) ॥ 11 ॥
તે ચ ફલાર્થિનો મો(ક્ષં ન કાઙ્ક્ષન્તીત્ય્ આહ11) ---
(કાઙ્ક્ષન્તઃ કર્મણાં સિદ્ધિં યજન્ત ઇહ દેવતાઃ ।
ક્ષિપ્રં હિ માનુષે લોકે સિદ્ધિર્ ભવતિ કર્મજા

)
કાઙ્ક્ષન્તિ ઇતિ12 । કર્મસમ્બન્ધિનીં13 સિદ્ધિં કાઙ્ક્ષન્તો યજન્તે
નોતેસ્:
1. જાનામેવ
2. જ્ઞાનતપો ---લા
3. યન્દંયુક્તમ્ ---લા
4. શરણનર્થક્યાત્
5. તાનેન
6. શદશમિતિ
7. ... તપોભ્યાંર્વપ્રતિપદ્યન્તે
8. કિન્ન
9. યં ઇતિ વ ષે ફજાથિનો માં પ્રતિ પર્દ્યનતાં ...
ફલપ્રાત્થાર્થોપ્ય ... ^ઇત્યાહ પવગોર્થિનો ભાન્તે
તાંશ્ચાપવર્ગપ્રદાને નાતુ ગૃહ્ણામિ --- વ
10. વસ્ત્રાર્થ ફલાર્થિ^
11. વ--- કોષે મો ઇતિ નાસ્તિ લા લ--- કોષે તુ મો ઇત્ય્ એત્તસ્યાનન્તરં
કાઙ્ક્ષન્નિ ઇત્યસ્માત્ પૂર્વમિષદ્રિક્તં સ્થાનં વર્તતે
12. કાઙ્ક્ષત ઇતિ ---વ
13. સમ્બન્ધિનો ---વ
પ્. 111
દેવતા યાગેન પૂજયન્તિ । યતઃ ક્ષિપ્રં1 હિ માનુષે લોકે (ઇતિ)
અનુવાદઃ2 । કર્મવિપરિણામસ્યાનિયતકાલત્વાત્3 માનુષે લોક ઇતિ
નિયમાર્થમ્ ।
કર્મજા સિદ્ધિર્ મનુષ્યલોક એવ (મનુ)ષ્યાધિકારત્વાચ્ છાસ્ત્રસ્ય4 ।
જ્ઞાનજા તુ સિદ્ધિર્ બ્રહ્મલોકા(દાવ્ અ)પિ5 ભવતિ ।
શ્રુતિર્ અપિ --- તદ્ યો યો દેવાનાં6 પ્રત્યબુદ્ધ્યત સ એવ તદ્ અભવત્
(તથ)ર્ષીણાં તથા મનુષ્યાણામ્7 --- ઇતિ । તત્રૈવ
જ્ઞાનપ્રકર્ષમ્
આસાદ્ય8 મુચ્યતે । તથા ચ પુરાણસ્મૃતિઃ ---
બ્રહ્મણા સહ તે9 સર્વે (સમ્પ્રાપ્તે પ્રતિ)સઞ્ચરે ।
પરસ્યાન્તે10 કૃતાત્માનઃ પ્રવિશન્તિ11 પરં પદમ્ ॥ ઇતિ ।
ઇહ ચ વક્ષ્યતિ દૈવી સિદ્ધિર્ વિમોક્ષાય --- ઇતિ ।
તસ્માન્ મનુ(ષ્યેણ ત્વયાર્જુ)નેનાવશ્યં કર્મ12 કર્તવ્યમ્ ઇતિ
તાત્પર્યાર્થઃ ॥ 12 ॥
મનુષ્યાઃ સર્વે13 મમ વર્ત્માનુવર્તન્ત14 ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । કે પુનસ્ તે ।
કેન વા15 તે સૃષ્ટા ઇત્ય્ આહ16 ---
(ચાતુર્વર્ણ્યં મયા સૃષ્ટં ગુણકર્મવિભાગશઃ ।
તસ્ય કર્તારમ્ અપિ માં વિદ્ધ્ય્ અકર્તારમ્ અવ્યયમ્

)
ચાતુર્વર્ણ્યમ્ ઇતિ । ચત્વાર એવ વર્ણાશ્ ચાતુર્વર્ણ્યમ્17 ।
તન્ મયા
નોતેસ્:
1. ક્ષિડ્ય ---વ
2. માનુષેલોકિ મનુવાદઃ ---વ
3. કમપરિણામસ્યાનિલતકાલ^ ---વ
4. એવય્યાધિકારત્વાછાસ્ત્રસ્ય ---વ
5. જ્ઞાનજા તુ સિદ્ધિર્ વહ્મલોકા દિદ્યપિ ---વ
6. દેવાર્ના ---વ
7. સ સઃ ણાં તથા મનુષ્યાણાં ---વ
8. જ્ઞામપ્રકર્ષમાસાઘ ---વ
9. મંહતે ---વ
10. યદૃસ્યાન્તે ---વ
11. પ્રવિશ્યન્તિ ---વ પ્ર ઇતિ અસ્પષ્ટમ્ ---લ
12. તસ્માતુષ્યનેતાઘશ્યં કર્મ ---વ
13. મનુર્ષ્ય સર્વે ---વ
14. વર્ત્માનુર્વન્તત્ ---વ
15. કેતવા ---વ
16. સૃષ્ટ ઇતિ ---વ
17. ચાલુર્વર્ણ્ય ---વ
પ્. 112
સૃષ્ટમ્ । કથમ્ । ગુણકર્મવિભાગશઃ ।
ગુણવિભાગેન કર્મવિભાગેન1 ચ ।
(તત્ર બ્રાહ્મણસ્ય) ઋજુતાનૃશંસત્વં2 પ્રસન્નચિત્તતેત્યાદયો
ગુણાઃ સત્ત્વપ્રધાનત્વાત્3 । ક્ષત્રિયસ્ય શૌર્યતેજોધૃત્યાદયો
ઽલ્પસત્ત્વાનુવિમર્શત્વાત્4 । વૈશ્યસ્ય રજઃપ્રધાન્યાદ્ ઉપષ્ટમ્ભશ્
ચલચિત્તતા5 ચ ગુણાઃ । શૂદ્રસ્ય તમઃપ્રાધાન્યાદ્ દાસતા6 (ગુણઃ
।
અથ) કર્મ અધ્યાપનાદિ બ્રાહ્મણસ્ય રણાદિ7 રાજન્યસ્ય કૃષ્યાદિ
વૈશ્યસ્ય8 શુશ્રૂષા શૂદ્રસ્યેતિ । તસ્માદ્ યે9 યથાયોગં કર્મસ્વ્
અધિકૃતા10 (તથા તે) મમ વર્ત્માનુવર્તન્તે11 ।
તસ્ય કર્તારમ્ અવ્યયં (માં વિદ્ધિ12 ।)
નનુ વિપ્રતિષિદ્ધમ્ અભિધીયતે13 । નાયં વિરોધઃ ।
સઙ્કલ્પમાત્રેણ જગત્સૃષ્ટિસ્થિતિભઙ્ગકર્તૃત્વાત્ કર્તારં14
સ્ત્રીપુંયોગેનેદાનીં એવાનુત્પાદનાદ્ અકર્તારં વિદ્ધિ ।
ચાતુર્વર્ણ્યગ્રહણં15 જગત્પ્રદર્શનાર્થમ્16 ।
યદ્ વા સ્વાતન્ત્ર્યેણ પૃથિવ્યાદિનિર્મા(ણ)સદ્ભાવાત્17 કર્તૃત્વમ્ ।
પ્રાણિકર્મસાપેક્ષત્વેન સાપેક્ષત્વાદ્ અકર્તૃત્વમ્ ॥ 13 ॥
નોતેસ્:
1. કમીવેભાગેન ---વ
2. માર્જતાનૃશંસસ્ય ---વ
માર્જવાનૃશંસસ્ય ---લા
3. ગુણઃ ... સત્વ ---વ
4. ... દયોલ્પસત્ત્વાનુપિમર્શત્વાત્ ---વ
... દયોલ્પસત્ત્વાનુવિ ... ત્વાત્ ---લ
5. વૈશસ્ય રજઃપ્રધાન્યાદુપષ્ટમ્ભશ્ચલચિત્તના ચ ---વ
6. ... પ્રાધાન્યાદાવત્સતા ---લ તથા ---વ
7. ... નાદિરાજન્યસ્ય ---લ
કર્માધ્યયનાદિ બ્રાહ્મણોરનાધિરાજન્વસ્ય ---વ
8. વૈષ્યસ્ય ---વ
9. તસ્માન્મે ---વ
તસ્માત્તે ---લ
10. ... યથાયોગ ... ધિકૃતા વ, લ
11. વર્તતે
12. તસ્ય ... કર્ત ... સ્ય કર્તારં ---લ
તસ્ય કર્તાસ્ય કર્તારમ્ ---વ
13. મભિધીયન્તે ---વ
14. ... ત્રેણ ગત્સૃષ્ટિભઙ્ગકર્તૃત્વાત્ કતરિં ---વ
15. ચાનુર્વર્ણ્ય^ ---વ
16. ન ગગત્પ્રદર્શનાર્થ ---વ
17. સ્ત્રીપુંયોગેન ... પૃથિવ્યાદિનિર્મા(ણ્)અ શોયં
ચતુર્દશાઙ્કાઙ્કિતશ્લોકભાષ્યસ્થઃ । અત્રોચ્યતે --- અયમત્ર એતસ્માત્
પરં વર્તતે વ કોષે ।
તત્ર પાઠસ્ તુઅત્રોચ્યતે
ઽયમત્રીયુથોગૌવદાનીમેવાનુસાદનાદકર્તારં
વિદ્ધે ચાતુર્વર્ણ્ય ગ્રહણં નગગત્પ્રદર્શનાર્થ યદ્વા સ્વાતન્ત્ર્યેણ
પૃથિદિનિર્મા ઽભિપ્રાયાયઃભિપ્રાય ઇતિ
પ્. 113
ન ચ જગત્સર્ગાદીનિ કર્માણિ માં લિમ્પન્તિ1 તદ્ આહ ---
(ન માં કર્માણિ લિમ્પન્તિ ન મે કર્મફલે સ્પૃહા ।
મામ્ એવં યો ઽભિજાનાતિ કર્મભિર્ ન સ બધ્યતે

)
ન મામ્ ઇતિ । ન માં કર્માણિ લિમ્પન્તિ2 । કુતઃ । ન મે કર્મફલે
સ્પૃહા ।
ન હિ સૃષ્ટ્યાદિકર્મણા પ્રાપ્તવ્યં સાધ્યં મમાસ્તિ આપ્તકામત્વાત્3
।
મામ્ એવં યો ઽભિજાનાતિ કર્મભિર્ ન સ4 બધ્યતે ।
નનુ ચાપ્તકામત્વાદ્ ઈશ્વરં5 ન લિમ્પન્તિ કર્માણિ । અન્યં પુનર્
અનવાપ્તકામં સુકૃતાનિ કસ્માત્ તાનિ લિમ્પન્તિ6 । અત્રોચ્યતે ।
અયમ્ અત્રાભિપ્રાયઃ7 --- વીતતૃષ્ણત્વમ્ અલેપકારણમ્ । અન્યો ઽપિ યઃ
સ્વવ્યાપારે વીતતૃષ્ણઃ પરમેશ્વરાર્પિતકર્મણિ8 પ્રવર્તતે સો ઽપિ
કર્મભિર્ ન બધ્યત ઇતિ યુક્તતરમ્ ઉક્તમ્9 ॥ 14 ॥
એતમ્ એવ ફલવૈતૃષ્ણ્યલક્ષણં હેતુમ્ ઉપજીવયન્ન્ આહ10 ---
(એવં જ્ઞાત્વા કૃતં કર્મ પૂર્વૈર્ અપિ મુમુક્ષુભિઃ ।
કુરુ કર્મૈવ તસ્માત્ ત્વં પૂર્વૈઃ પૂર્વતરૈઃ કૃતમ્

)
એવમ્ ઇતિ । એવં જ્ઞાત્વા11 કૃતં કર્મ પૂર્વૈર્ અપિ ચિરન્તનૈર્
મુમુક્ષુભિઃ । કુરુ કર્મૈવ તસ્માત્ ત્વં પૂર્વૈઃ કૃતમ્ ।
નેદાનીન્તનૈર્
અનુષ્ઠિતમ્12 ॥ 15 ॥
તચ્ ચ કર્મ દુર્વિજ્ઞેયસ્વરૂપં કથમ્ ઇત્ય્ આહ ---
(કિં કર્મ કિમ્ અકર્મેતિ કવયો ઽપ્ય્ અત્ર મોહિતાઃ ।
તત્ તે કર્મ પ્રવક્ષ્યામિ યજ્ જ્ઞાત્વા મોક્ષ્યસે ઽશુભાત્

)
નોતેસ્:
1. સગાદિનિ ... લિપન્તિ ---વ
2. લિંપતિ ---વ
3. પ્રાપ્તવ્યં સાખ્યં મમાસ્માપ્તકામન્વપા મામેવં^ ---વ
કામત્વમામેવં ---લ
4. કર્મભિન્ન સ^ ---વ
5. કામસ્વાદીશ્વરં ન લિંપતિ ---વ
અક્ષરાણ્યસ્પષ્ટાનિ ---લ
6. કસ્માત્સાલિપન્તિ ---વ
7. અયમત્રી યુથો ગૌનદીમીમે વાનુસાદનાદકર્તારં વિદ્વે
ચાતુર્વર્ણ્યગ્રહણં ન ગગત્પ્રદર્શનાર્થં યદ્વા સ્વાતન્ત્રેણ
પૃથિદિનિર્ભાભિપ્રાયઃ
8. પરેમેશ્વરપતિકર્મણિ ---વ
પરમેશ્વરાયેનિકર્મણિ ---લ
9. મુક્તં ---વ
10. હેતુમુપતીવન્નાહ 14 ---વ
11. જાત્વા ---વ
12. નીદાનીતનેરનુષ્ટિતં 15
પ્. 114
કિમ્ ઇતિ । કિં કર્મ કિમ્ અકર્મેતિ1 કવયો ઽપિ
પ્રત્યક્ષાદિષટ્પ્રમાણકુશલા2 અપ્ય્ અત્ર કર્મપ્રવિભાગે મોહિતાઃ ।
પ્રવિભાગં જ્ઞાતુમ્ અશક્તાસ્ તે । તત્4 કર્મ (તે) પ્રકર્ષેણ વક્ષ્યામિ
।
યજ્ જ્ઞાત્વા કૃત્વા5 ચ કર્મપ્રકરણાત્ --- કુરુ કર્મૈવ --- ઇતિ
ચાનન્તરં કર્માનુષ્ઠાનસ્ય વિહિતત્વાન્ મોક્ષ્યસે વિમોક્ષસે ઽશુભાત્
સંસારપરિવર્તાત્ ॥ 16 ॥
સ્યાન્ મતં6 કર્માકર્મ ચ પ્રસિદ્ધમ્ ।
કિમ્ અત્ર બોદ્ધું ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાહ7 ---
(કર્મણો હ્ય્ અપિ બોદ્ધવ્યં બોદ્ધવ્યં ચ વિકર્મણઃ ।
અકર્મણો ઽપિ બોદ્ધવ્યં ગહના કર્મણો ગતિઃ

)
કર્મેતિ8 । સત્યં શ્રુતિસ્મૃતિવિહિતં કર્મ પ્રસિદ્ધં તથાપિ તસ્ય
સ્વરૂપં9 બોદ્ધવ્યમ્ અસ્ત્ય્ અપવર્ગાધિકૃતેન પુરુષેણ ।
બોદ્ધવ્યં ચ વિકર્મણઃ । વિકર્મ10 યચ્ છાસ્ત્રબાહ્યં પાષણ્ડિભિર્
આચર્યમાણં11 ધાતુવાદશિલ્પકર્માદિ ચ । અકર્મણશ્ ચ
પ્રતિષિદ્ધલશુનભક્ષણાદેઃ ।
કામ્યસ્ય ચાપવર્ગાર્થિનઃ । તદ્ અપ્ય્ અકર્તવ્યમ્ એવ । (એવં) ચ
ત્રિવિધસ્યાપિ ગહના ગમ્ભીરા દુર્વિજ્ઞેયા ગતિઃ ॥ 17 ॥
પ્રવિભજ્યેદાનીં નિર્ણયં કરોતિ ---
(કર્મણ્ય્ અકર્મ યઃ પશ્યેદ્ અકર્મણિ ચ કર્મ યઃ ।
સ બુદ્ધિમાન્ મનુષ્યેષુ સ યુક્તઃ કૃત્સ્નકર્મકૃત્

)
કર્મણીતિ12 । નિત્યે કર્મણિ સ્માર્તે13 શ્રૌતે ચ ।
કર્મ
નોતેસ્:
1. કીમકર્મેતિ ---વ
2. ષહપ્રમાણ ---વ
3. કર્મ વિભાગે ---લ
4. જ્ઞાતુમશક્યા તે તુ ---વ
5. પક્ષાદા કૃત્વા ---વ
6. શુભાત્મંસારવરિવર્તાર્થત્વાન્મતં
7. વીધવ્યમિત્યાશઙ્ક્યાહ 16
8. કર્મતિ ---વ
9. તસ્ય રૂપં ---વ
10. વિક્કર્મ ---વ
11. પાષાંડિભિરાચાર્યમાણં ---વ
પાષાણ્ડિભિરાચર્ય
12. કર્મણોતિ ---વા
13. સ્માર્ને
પ્. 115
ક્રિયત1 ઇતિ કર્મફલમ્ ઉચ્યતે2 । ફલાભાવં યઃ પશ્યેદ્
ઈશ્વરોદ્દેશેન3
ક્રિયમાણત્વાત્ । તદ્વ્યતિરિક્તો ઽભ્યુદયઃ --- સર્વ એતે4 પુણ્યલોકા
ભવન્તિ --- ઇત્ય્ એવમાદિપ્રાપ્તો5 વાર્યતે । અકર્મણિ6 કામ્યે પ્રતિષિદ્ધે
ચ
કર્મફલભાવં7 કામ્યે સ્વર્ગપશ્વાદિ યથાશ્રુતં પ્રતિષિદ્ધે ચ
નરકપાતાદિર્ વિગર્હણાં8 ચ । ઉભયત્ર9 વિષયસપ્તમી ।
ન પુનર્ અધિકરણસપ્તમી10 । યથા શરાવે બદરાણીતિ11 ।
તદ્ એતત્ પશ્યેત્ વિચારયેત્ । જ્ઞાત્વા ચૈતદ્ ઉભયં પરિહરેદ્ ઇતિ ।
સ બુદ્ધિમાન્ અધ્યાત્મશાસ્ત્રવિહિતબુદ્ધિત્વાત્ ।
સ ચ યુક્તો યોગી કૃત્સ્નકર્મકૃત્ ।
કૃત્સ્ન આત્મા12 । તદર્થં કર્મ કરોતીતિ કૃત્સ્નકર્મકૃત્13 ।
ન ચાપવર્ગો નામ કર્મણઃ14 ફલં જ્ઞાનકર્મભ્યાં
પૂર્વકર્મવિધિનિવૃત્તિદ્વારેણ15 તસ્યાભિવ્યજ્યમાનત્વાત્16 ।
યથા પ્રદીપેનાન્ધકારનિવૃત્તિદ્વારેણ17 ઘટાદિર્ અભિવ્યજ્યતે ।
મોક્ષો હિ નિત્ય એવ ન ઘટ ઇવ કુમ્ભકારેણ ક્રિયતે । અતો યુક્તં
કર્મણ્ય્
અકર્મ યઃ પશ્યેદ્ ઇતિ ।18
અન્યે પુનર્ અન્યથા (વ્યા)ચક્ષતે । કામ્યે19 કર્મણ્ય્ અકર્મ યઃ પશ્યેત્
ફલાભાવમ્ । અકર્મણિ નિત્યે કર્માપવર્ગાનુગુણં ફલં20 પશ્યેદ્ ઇતિ
।
નોતેસ્:
1. ક્રિયત્ ---વ
2. ... મુચ્યત ---વ
3. ફલાભાવે યઃ પશ્યે ઈશ્વરોદેશેન^ ---વ
4. રાતે
5. ... ^પ્રાસો ---વ
6. અકણિ ---વ
7. કર્મકલભાવં ---વ
8. નરક પાતાદિશિઃ વિગર્હણા ચ ---વ
નરકપાતાદિશિવિગર્હણા ચ ---લ
9. ચોભથત્ર ---ચ
10. ... સજમીઇ ---વ
11. શરોવેવદરાણોતિ
12. યોગી કૃસ્ત્ત્ર કર્મકત્સ્ન આત્મા ---વ
13. કૃત્સ્નકર્મકૃત્ ---વ
14. વામ કર્મણઃ ---વ
15. ... કર્મવિધાનિવૃત્તિ^ ---વ
16. તસ્યાભિવ્યત્યમાનક્ષ્વાત્ ---વ
તસ્યાભિવ્યજ્યમાણત્વાત્ ---લ
17. પ્રદોયેણાન્ધ^ ---લ
પ્રદોપેણાધ^ ---વ
18. કુમ્ભકારેણ ક્રિયતેતીયુક્તં કર્મણ્યકર્મપૂર્વપશ્યદિતિ ---વ
19. કામે ---વ
20. પલં ---વ
પ્. 116
તદ્ ઇદમ્ અસદ્વ્યાખ્યાનમ્1 । કુરુ કર્મ --- ઇતિ કર્મશાસ્ત્રેણ નિત્યં
કર્મ મોક્ષાર્થિનઃ કર્તવ્યમ્ ઉપદિશ્યતે2 ન કામ્યમ્ । ન ચાકામ્યેષ્વ્
અગ્નિહોત્રાદિષુ3 શ્રૂયમાણફલાભાવે કર્તવ્યતાસ્તિ4
વિધ્યન્તરાભાવાત્ ।
ન ચ ફલાન્તરં કલ્પયિતું શક્યં સ્વમનીષિકયા5 । તથા ચોક્તમ્
અશક્યં હિ તત્પુરુષેણ જ્ઞાતુમ્ ઋતે6 વચનાદ્ ઇતિ । ન ચાકર્મશબ્દેન7
નિત્યં કર્મોચ્યતે । કિં કર્મ કિમ્ અકર્મેતિ પ્રક્રમવિરોધાત્ ।8
અપરે તુ કર્મદ્વેષિણઃ સ્વમતિપરિકલ્પિતશ્લોકબાહ્યમ્ અર્થમ્ અસ્મિન્ન્
આરોપિતુમ્ ઈહમાનાઃ શ્રોત્રિયશ્રુતિ(નિષ્ઠ)બુદ્ધિવ્યામોહનં9 કુર્વન્તો
બહુ
ભાષન્તે10 । પ્રકૃતસમ્બન્ધં ચ કર્મણિ વ્યાપારે11 કર્માભાવં
યઃ પશ્યેત્ । ન હિ પરમાર્થતઃ12 ક્રિયા નામાસ્તિ13 । યથા કિલ
નૌયાયિનાં તીરગતવૃક્ષેષુ ગમનબુદ્ધિર્ ભ્રાન્તિસ્ તથા14
સર્વક્રિયાબુદ્ધિર્ ઇતિ । યથા ક્ષણિકવાદિનો બૌદ્ધા
દેવદત્તાદિગન્તૃવ્યતિરેકેણ ગમનક્રિયાં નેચ્છન્તિ15 । તથાપ્ય્ અત્ર
બ્રૂમહે16 --- ક્રિયા નાસ્તીતિ ન પ્રતિજ્ઞાતું17 શક્યતે ।
અઙ્ગુલિશ્ ચલતિ । દેવદત્તો ગચ્છતિ । (બ્રહ્મદત્તઃ) પચતિ ।
પર્ણં ચલતીતિ18 સર્વપ્રાણિપ્રત્યક્ષત્વાત્ ।
નોતેસ્:
1. તદિમમસધ્યારત્વનં ---વ
તદિસમમસદ્વ્યાખ્યા
2. કર્તવ્યસુપદિશ્યતે ---વ
3. ચકામ્યેગ્નિહોત્રાદિષુ ---વ
4. કર્તવ્યતાસ્રિ ---વ
5. સ્વમર્નષિકપા ---વ
6. પુષેણ જાતુમૃતે ---વ
7. ... શબ્દોન^ ---વ
8. કિર્મકમેમિ પ્રક્રર્મવિરોધાત્ ---વ
9. ... શ્લોકવાસ્વમર્થ^ ---વ
10. શ્રોતૃબુદ્ધિર્વ્યામોહનં કુવન્તોબદુભાષન્તે ---વ
11. પ્રકૃતમવધ ચ કર્મણિવ્યાપારે ---વ
પ્રકૃતમવન્ધં ચ કર્મણિ^ ---લ
12. પરમાર્થાતઃ ---વ
13. નાપ્રાસ્તિ ---વ
14. ગમનુન્બુદ્ધિભ્રાન્તિસ્તથા ---વ
ગમનુનબુદ્ધિર્ભ્રાન્તિસ્તથા ---લ
15. ક્ષણિકવોદિની બોદ્ધા દેવદત્તાદિગતૃવ્યતિ ... નેછન્તિ ---વ
16. બ્રૂનહે ---વ
17. ક્રિયાન્નાસ્તીતિ ન પ્રતિજાતુ ---વ
18. શક્યતે ગુલિતદેયદત્તો ગછતિ પચતિ યંણં ચલતીતિ ---વ
...પલં ચલતી^ ---લ
પ્. 117
પ્રત્યક્ષદ્રવ્યસમવેતા હિ ક્રિયા પ્રત્યક્ષા । અપ્રત્યક્ષદ્રવ્યસમવેતા
ત્વ્ અનુમેયા । યથા પર્ણાદિચલનેન કાર્યેણ વાયોર્ ગમનમ્ અનુમીયતે1
।
ન ચાત્ર કારણદોષો2 બાધકપ્રત્યયો વા વિદ્યતે । નૌયાને તુ તત્ર
કારણદોષસ્ તીરગતનગગમનભ્રાન્તિત્વેન ચ ।
મૃગતૃષ્ણિકાયાં3 સલિલં નાસ્તીતિ ગઙ્ગામ્ભો4 નાસ્તીતિ (ન)
શક્યતે
વક્તુમ્ ।
બૌદ્ધસ્યાપ્ય્ એતદ્ એવોત્તરમ્ । અતઃ5 કર્મણો ઽભાવપ્રતિજ્ઞા તાવદ્
અસમ્બદ્ધા । અથ કર્મણ્ય્ આત્મનિ કર્માભાવં પશ્યેદ્ ઇતિ વ્યાખ્યાયતે
તદ્ અપ્ય્ અસત્6 । ન હિ કર્મશબ્દેનાત્માભિધીયતે । તદાનીં કર્મણીત્ય્
અપિ ન7 વક્તવ્યમ્ । સપ્તમ્યન્તં કર્મશબ્દમ્ અનુચ્ચાર્યાત્મન્ય્ અકર્મ
પશ્યે(દ્ ઇ)તિ8 વક્તવ્યમ્ । વ્યામોહાયાત્મન્ય્ અકર્મ કર્માભાવં પશ્યેદ્
ઇત્ય્ ઉક્તે(ઃ) તત્ર કર્મ નાસ્તીતિ ગમ્યતે । કિં ચ9 --- ન જાયતે
મ્રિયતે10
વા --- ઇત્ય્ આત્મનિ ષડ્ અપિ ભાવવિકારાઃ પૂર્વમ્ એવ11 નિરાકૃતાઃ ।
અહઙ્કારવિમૂઢાત્મા12 ઇતિ ચોક્તમ્ । અતઃ પુનરુક્તમ્ ઇહ સ્યાત્
અપ્રસ્તુતં13 ચ । કર્મપ્રકરણં ચૈતદ્ વર્તતે ।
કિં ચ યદ્ય્ અકર્મણિ14 ચ કર્મ ય ઇતિ15 સ્વમનીષિકયા વ્યાખ્યાતમ્16 ।
શરીરેન્દ્રિયવ્યાપારોપગમે ઽહં સુખમ્ આસિષ્ય17 ઇતિ
નોતેસ્:
1. વાર્યોગ^ ---વ
2. ક્યરણ^ ---વ
3. ચ ગતૃસ્મિકાયાં ---વ
4. ગઙ્ગામ્ભો ---વ
5. બૌદ્ધસ્યાપેનદેવોત્તમતઃ ---વ
6. કર્મણો ભા ભાવપ્રતિજ્ઞાતાવદ્ધસંવધા અપ્યકર્મણ્યાત્મનિકમોભાવં પશ્યેદિતિ વ્યાખ્યાયેત તતપ્પિસત્ ---વ
7. તદાની કર્મણિત્યન ---વ
8. સપ્તમ્યકર્મ^ પશ્યેતિ ---લ
સપ્તમન્તં કર્મશબ્દમનુશ્ચર્યાત્મન્યકર્મ પશ્યેતિ ---વ
9. કિમ્ ચ ---વ
10. સ્તિયતે ---વ
11. પૂર્નમેવ ---વ
12. ... વિમૂયત્મેતિ ---વ
13. પુનક્તમિતસ્યાદ પ્રક્ષ્મુનં ચ ---વ
14. ... કર્માણિ ---વ
15. કર્મથ ઇતિ ---વ
16. ... મનીષિકવાવ્યાખ્યાનં ---વ
17. શરીરેન્દ્રિયવ્યાપારાપરમેહ સુખનાસિષ્યે ---વ
પ્. 118
કિલ કશ્ચિન્ મન્યતે1 । તદોપરમે કર્મણિ2 કર્મવ્યાપારં પશ્યેદ્ ઇતિ ---
તદ્ અપ્ય્ અ[પ]વ્યાખ્યાનં પૂર્વં નિરાકૃતત્વાત્3 । કર્મેન્દ્રિયાણિ4
સંયમ્ય ઇતિ યશ્ ચોપરમાત્મસુખં મન્યતે નાસૌ પુનસ્ તત્ર
કર્મકર્તવ્યતાં પ્રતિપદ્યતે નિમિત્તાભાવાત્ । અથાન્યઃ પશ્યેત્ સ
તર્હિ
દ્રષ્ટા5 કર્મ કરોતીતિ । નનુ પૂર્વમ્ એવ ભગવતા નિયુક્તો નિયતં
કુરુ
કર્મ ત્વમ્ ઇતિ । ઇદાનીં પુનરુક્તમ્ । ન ચ ગહનત્વાદ્ અસ્યાર્થસ્ય
પુનઃ
પુનર્ વક્તવ્યતા । આત્મનિ6 કર્મણસ્ તૂપરમશ્ ચ ન કર્તવ્ય ઇતિ7
પૂર્વોક્તસ્યાપિ ભગવદ્વચનસ્ય વિવિક્તાર્થત્વાદ્ અનવસ્થાપ્રસઙ્ગાચ્
ચ8 ।

તસ્માત્ પૂર્વોક્ત એવ શ્લોકાર્થઃ9 ॥ 18 ॥
પૂર્વશ્લોકાર્થમ્ ઉત્તરેણ10 સ્પષ્ઠીકર્તુમ્ આહ ---
(યસ્ય સર્વે સમારમ્ભાઃ કામસઙ્કલ્પવર્જિતાઃ ।
જ્ઞાનાગ્નિદગ્ધકર્માણં તમ્ આહુઃ પણ્ડિતં બુધાઃ

)
યસ્યેતિ । સમારભ્યન્ત ઇતિ સમારમ્ભા વ્યાપારાઃ11 । કામ્યત ઇતિ
કામઃ ફલમ્ । તત્સઙ્કલ્પરહિતા બ્રહ્મજ્ઞાનાગ્નિદગ્ધકર્માણસ્
તમ્ આહુર્ બ્રહ્મવિદઃ પણ્ડિતમ્12 । યે પુનર્ અનાત્મવિદઃ કર્મ
કુર્વન્તિ13
ન તે પણ્ડિતા ઇતિ । યથાભૂતાર્થકથનમ્ એતત્14 ।
સ્તુત્યર્થો ઽયં15 શ્લોક ઇતિ કેચિત્ । તદ્ અયુક્તમ્16 । વિધિશેષત્વેન હિ
સ્તુતિઃ
પ્રવર્તતે । યથા પૂર્ણાહુતિવિધેઃ સ્તુત્યર્થઃ --- પૂર્ણાહુત્યા17
નોતેસ્:
1. કશ્ચિત્મન્યતે ---વ
2. તત્રોપરમેકૃર્મણિ ---વ
3. પૂર્વ નિ^ ---વ
4. કર્મેન્દ્રિયણિ ---વ
5. સ તર્દ્ધિદષ્ટા ---વ
6. વક્તવ્યતાત્મનિ ---વ
7. કર્મણસ્સુપરમશ્ચ ન કર્તવ્યત ઇતિ ---વ
8. ... નવસ્યાપ્રસઙ્ગાચ ---વ
9. પૂર્વોક્ત એ શ્લો^ ---વ
10. ... મુત્તરેણાસ્ય ---વ
11. સમારભ્યત ઇતિ સમારભા વ્યાપારાઃ ---વ
12. તત્સઙ્કલ્પરહીતિ
બ્રહ્મજ્ઞાનાગ્નિદગ્ધકર્માણસ્તમાકૃર્બ્રહ્માવિદઃ
પડિતમ્ ---વ
13. યે મુનરનાત્મવિદઃ કર્મ કવતિ ---વ
14. ... ^મેનત્
15. સુત્યર્થો ---વ
16. તદયુક્ત ---વ
17. પુર્ણાદુત્યા ---વ
પ્. 119
સર્વાન્ કામાન્ અવાપ્નોતિ1 ઇતિ । સ્તુતિશ્ ચાસ્મત્પક્ષે યુજ્યતે ।
પૂર્વત્ર2 ફલાભિસન્ધિરહિતસ્ય3 કર્મણો વિધાનત્વાત્ । ત્વત્પક્ષે
કિં
સ્તૂયતે4 । કર્મણિ હિ કર્માભાવદર્શનં5 મિથ્યા । જ્ઞાનં સ્તૂયતે6
।
ન હિ સર્વલોકપ્રત્યક્ષા ક્રિયા પ્રત્યાખ્યાતું શક્યેત્ય્ ઉક્તમ્7 ॥ 19 ॥
યશ્ ચૈવં ફલસઙ્કલ્પરહિતઃ પરમાર્થદર્શી સ કર્મણિ પ્રવૃત્તો
ઽપિ
નૈવ કર્તેત્ય્ ઉચ્યત ઇત્ય્ આહ ---
(ત્યક્ત્વા કર્મફલાસઙ્ગં નિત્યતૃપ્તો નિરાશ્રયઃ ।
કર્મણ્ય્ અભિપ્રવૃત્તો ઽપિ નૈવ કિઞ્ચિત્ કરોતિ સઃ

)
ત્યક્ત્વેતિ । અનિત્યેભ્યઃ ફલેભ્યો વ્યાવૃત્તચેતા નિત્યેન પરમાત્મના
તૃપ્તો નિત્યતૃપ્તો9 નિરાશ્રયઃ ફલસાધનભૂત આશ્રયો યસ્ય10 ન
વિદ્યતે સ કુર્વન્ન્ અપિ ન કરોતિ ફલાનુષઙ્ગાભાવાત્11 ।
કર્મણ્ય્ એવાધિકારસ્ તે --- ઇતિ યદ્ય્ અપિ12 ધર્માધિકારઃ
ફલાનધિકારશ્ ચોક્તસ્ તથાપ્ય્ અત્ર13 ન પુનર્ ઉક્તતા । અસ્ય
પ્રકરણસ્ય
વિશેષાર્થત્વાત્ । કર્માકર્મપ્રવિભાગદ્વારેણાકર્મ14 કામ્યં
પ્રતિષિદ્ધં ચ ન કર્તવ્યમ્ । નિત્યં ચ કર્મ15 બ્રહ્મારાધનાર્થં16
કર્તવ્યમ્ । કુર્વંશ્ ચાપ્નોતિ17 કિલ્બિષમ્ ઇતિ
બ્રહ્માર્પણન્યાયેનાદ્વૈતાવસ્થિતચેતસા કર્તવ્યમ્ ઇતિ18 ॥ 20 ॥
નોતેસ્:
1. ... વાપ્તોતીતિ ---વ
2. ષૂર્વત્ર ... ---વ
3. ભિસન્ધિ ---વ
4. વિધાનત્વાત્ત્વત્પક્ષે કિં સ્રૂયતે ---વ
5. કમીભાવાર્શનં ---વ
6. સાનં સ્રૂયતે ---વ
7. પ્રત્યાખ્યાતું શકેત્યુક્તમ્ 29 ---વ
8. ત્યક્તોતિ ---
9. નિત્યદભો ---વ
10. ... ધનમૂત અયો યસ્ય ---વ
11. ફલાનુયઙ્ગાભાવાત્ ---વ
12. યસ્વપ્ય્
13. ... કારશ્ચૌક્ત^ ---વ
14. વિશેષાર્થત્વાકર્માકર્મ^ ---લ
15. કર્ય ---વ
16. બ્રહ્મારાધનાંર્થ ---વ
17. કર્તધ્યભકુર્વચાપ્નોચિ ---વ
18. કર્તવ્ય ઇતિ ---લ
કર્તવ્યતિ ---વ
પ્. 120
કિં ચ1 ---
(નિરાશીર્ યતચિત્તાત્મા ત્યક્તસર્વપરિગ્રહઃ ।
શારીરં કેવલં કર્મ કુર્વન્ન્ આપ્નોતિ કિલ્બિષમ્

)
નિરાશીર્ ઇતિ । નિર્ગતા ફલાશીર્ યસ્ય સ નિરાશીઃ2 ।
ચિત્તં ચાત્મા ચ ચિત્તાત્માનૌ । તૌ સંયતૌ3 યસ્ય સ યતચિત્તાત્મા4 ।
આત્મશબ્દેન સેન્દ્રિયં શરીરં ગૃહ્યતે5 । નૈષુ6 પુત્રાદિષુ વા
મમૈતે ઽહમ્ એતેષામ્ ઇતિ7 પરિગ્રહબુદ્ધિર્ યસ્ય નાસ્ત્ય્ અસૌ
ત્યક્તસર્વપરિગ્રહઃ । કિમ્ ઇદં શારીરં નામ । શારીરનિર્વર્ત્યમ્
આહો8
શરીરસ્થિત્યર્થમ્ ઇતિ । ન તાવત્ સ્થિત્યર્થમ્ ।
ધ્રિયમાણશરીરસ્યાર્થપ્રાપ્તત્વાદ્ ઉપદેશો ઽનર્થકઃ10
શરીરયાત્રાપિ
ચ ઇત્ય્ ઉક્તત્વાચ્ ચ । તસ્માચ્ છરીરં શરીરેન્દ્રિયનિર્વર્ત્યં
શાસ્ત્રચોદિતં કર્મ11 । નનુ પ્રતિષિદ્ધમ્ અપિ શરીરનિર્વર્ત્યં સ્યાત્ ।
નૈષ દોષઃ । વૈદિકકર્મપ્રકરણાત્ । કેવલમ્ ઇતિ ચ ફલરહિતમ્12 ।
નનુ શાસ્ત્રીયં કર્મ13 કુર્વતઃ કિલ્બિષં નાપ્નોતીત્ય્
અપ્રાપ્તપ્રતિષેધપ્રસઙ્ગઃ14 । અત્રાભિધીયતે ---
વાક્યતાત્પર્યાપરિજ્ઞાનમ્ અત્રાપરાધ્યતિ15 । કુર્વન્ન્ એવ ન પ્રાપ્નોતિ16
અકુર્વંસ્ તુ વિહિતાકરણાદ્ આપ્નોતિ17 કિલ્બિષં પાપમ્ । અથ વા
કિલ્બિષં
સંસારં18 પ્રતિપદ્યત ઇતિ યોજનાન્તરમ્ ।
નોતેસ્:
1. કિચ ---વ
2. નિરાશી ---વ
3. સંયુતૌ ---વ
4. યતધિતાત્મા ---વ
5. શબ્દોનર્સદ્રિયં શરીરં ગૃસ્વતે ---વ
6. નેષુ ---લ
7. ... હમેતિષામિતિ ---વ
8. નાસ્તિસૌ પરિગ્રહઃ ત્યુક્તસર્વ ---વ
9. ... નિર્વત્યેમાહો ---વ
10. ઉપદેશોરનર્થકઃ ---વ
11. તસ્માચ્છારીરન્દ્રિયનિવર્ત્યં શાસ્ત્રં ચોદિતં કર્મ ---વ
તસ્માચ્છારીરેન્દ્રિય^ ---લ
12. રહિત ---વ
13. શાસ્ત્રીય કર્મ ---વ
14. કિલ્વીષં નામોતિત્યનાસતિષેપ્રસઙ્ગઃ ---વ
15. ... તાત્પર્થ્યાપરિજ્ઞાનમાત્રપરાધ્યર્થે ---વ
16. કુર્વન્નેવેન પ્રાપ્તોતિ ---વ
17. વિહિતાકરણા વ્યાપ્નોતિ ---વ
18. કિલ્વિસંસારં ---વ
પ્. 121
અપરે તુ શરીરસ્થિત્યર્થં ભિક્ષાટનાશનપાનાદિ કુર્વન્તિ1
ઇતિ યોજયન્તિ । તદ્ અપિ2 કેવલમ્ અભિમાનરહિતમ્ ઇતિ । તદ્ અપવ્યાખ્યાનમ્
।
ન હિ ભિક્ષાટનં કરોમીત્ય્ અભિમાનરહિતસ્ય3 બુદ્ધિપૂર્વમ્ અન્તરેણ
તત્ર પ્રવૃત્તેર્ એવ કલ્પતે । ક્ષુત્પિપાસાભ્યાં પીડ્યમાનસ્
તત્પ્રતીકારાય4 ભોજનાદૌ કર્તૃત્વમ્ અનુભવન્ વૈદિકે કર્મણિ5
કથં
કર્તૃત્વં ન પ્રતિપદ્યેત । તદ્ ઇદં રાજપુત્રચેષ્ટિતમ્ ।
યદિ વૈદિકે કર્મણિ6 બ્રહ્મજ્ઞાનવિરોધાત્ કર્તૃત્વં નિવૃત્તં7 તથા
લૌકિકે ઽપીત્ય્ અવિશેષઃ8 । અથ વોભયત્રાપિ કર્તૃત્વં ન લભ્યમ્
અર્ધજરતીયમ્9 । તસ્માદ્ અવ્યુત્પન્નવિપ્રલબ્ધબુદ્ધિષુ10 વ્યાખ્યાનમ્
ઇદં
શોભતે । નાસ્માસુ યે પ્રમાણવૃત્તમ્ અનુરુન્ધામહે11 ॥ 21 ॥
યથૈવ ફલસઙ્કલ્પો ન કર્તવ્યસ્ તથાન્યે ઽપિ ચિત્તધર્મા12
ઉપદિશ્યન્તે ---
(યદૃચ્છાલાભસન્તુષ્ટો દ્વન્દ્વાતીતો વિમત્સરઃ ।
સમઃ સિદ્ધાવ્ અસિદ્ધૌ ચ કૃત્વાપિ ન નિબન્ધ્યતે

)
યદૃચ્છેતિ13 । યદૃચ્છાલાભેન પ્રાર્થિતોપનતલાભેન સન્તુષ્ટો14
રાગદ્વેષસુખદુઃખાદિદ્વન્દ્વાતીતો15 વિગતં માત્સર્યં16 પરેષુ
વૈરબન્ધો17 યસ્યાસૌ વિમત્સરો ઽભીષ્ટવસ્તુસિદ્ધાવ્ અસિદ્ધૌ ચ સમઃ
।
કર્મ કૃત્વાપિ ન નિબધ્યતે । બન્ધહેતૂનાં18 ચિત્તદોષાણામ્
અભાવાત્19 ॥ 22 ॥
નોતેસ્:
1. શરીરસ્થિત્યથભિ^ ---લ
શરાસ્થિત્યભિ^ ભિક્ષાટનાશનયાનાદિ કુર્વન્તિ ---વ
2. તટપિ
3. કરોમીત્યાભિમાનહિમતસ્ય ---વ
4. ... માનસ્તસ્ત્રનીકારાય ---વ
5. વૈદિકિકર્મણિ ---વ
6. કર્મણિ ---વ
7. કર્તૃત્વલિવૃત્તં ---વ
કર્તૃત્વનિબૃત્ત ---લ
8. લોકિકેપિત્યવિ^
9. ... મઘ જરતોયં ---વ
10. તસ્માદત્યુત્પન્નવિપ્રલવ્રવુદ્ધિષુ ---વ
11. ... મનુરુદ્ધામહ ---વ
12. તથાન્યોપિ ચતુધર્મા ---
13. યવૃચ્છેતિ^
14. યદછાલા^ ---વ
સન્નુટ્ટો ---વ
15. ... દ્વેપસુખદુઃખાદિદ્વન્દ્વાતીર્તિ ---વ
16. માત્સરં ---વ
17. વૈરંવહો ---વ
18. ન ઘ હતૂણાં ---વ
વન્ધહેતૂણાં ---લ
19. ..ડોષાણાભાવાત્ ---વ
પ્. 122
પ્રકરણોપસંહારાર્થઃ1 શ્લોકઃ ---
(ગતસઙ્ગસ્ય મુક્તસ્ય જ્ઞાનાવસ્થિતચેતસઃ ।
યજ્ઞાયાચરતઃ કર્મ સમગ્રં પ્રવિલીયતે

)
ગતસઙ્ગસ્ય મુક્તસ્ય જ્ઞાનાવેતિ । ગતસઙ્ગસ્ય મુક્તસ્ય રાગાદિભિર્
દોષૈર્ આત્મજ્ઞાનાવસ્થિતચેતસો2 યજ્ઞાય
પરમાત્મારાધનાયારભતઃ
કર્મારભમાણસ્ય3 તત્સમગ્રમ્ । સમ્ ઇત્ય્ એકીભાવે ઽગ્રં ફલં તેન4
સહ પ્રવિલીયતે5 બ્રહ્મરૂપં પ્રતિપદ્યતે । કર્માપિ બ્રહ્મૈવ
તત્પ્રભવત્વાત્ । યો હિ6 કર્મ ત્યજતિ7 તેન બ્ર્હમૈવ ત્યક્તં ભવતિ ।
અસ્મિં કર્મપ્રકરણે8 સર્વાસુ ગીતાસુ કર્મપ્રવૃત્તિર્ એવ9 ભગવતા
દર્શિતા --- યસ્ય સર્વે સમારમ્ભાઃ --- ઇત્ય્ આરભ્ય ।
તદ્ અત્ર ભગવન્મતવિનાશકાઃ કેચિન્ મહામાયાવિનઃ સૂત્રકમ્ ઇવ
પટં કુર્વન્તઃ10 કર્મનિવૃત્તિમ્ એવ11 વર્ણયન્તો લોકં
વિપ્રતારયન્તિ ॥ 23 ॥12
ક્રિયાકારકેષુ સર્વેષુ બ્રહ્માભિગતં પશ્યન્ સ્વયં બ્રહ્માસ્મીતિ
ભાવિતાત્મા તેનૈવ રૂપેણાવસ્થાય કર્મ કુર્વન્ બ્રહ્મૈવ આપ્નોતીતિ
ફલં દર્શયન્ન્ આહ13 ---
(બ્રહ્માર્પણં બ્રહ્મહવિર્ બ્રહ્માગ્નૌ બ્રહ્મણા હુતમ્ ।
બ્રહ્મૈવ તેન ગન્તવ્યં બ્રહ્મકર્મસમાધિના

)
નોતેસ્:
1. પ્રકરર્ણોપસંહારાર્થઃ ---વ
2. મુક્તસ્ય ગાદિભિર્દોષેરાત્મનાવસ્થિતચેતસો ---વ
3. કર્મારેભમાનસ્ય ---વ
4. તેત ---વ
5. પ્રલીઃ ---વ
6. ... પ્રભવલાઘોહિ ---વ
7. ત્યેજતે ---લ, વ
8. કર્મકરણે ---વ
9. ગીતાસુકપ્તિવૃત્તિરેવ ---વ
10. વિનાશકરઃ કોથત્મહામાયાવિનોસૂન્નકમિવ યટ કુર્વતઃ ---વ
... માયાવિનો સૂત્રમિવ પટાં^ ---લ
11. ^નિવૃત્તમેવ ---વ
12. 33 ---વ
13. ફલદર્શન્નાહ ---વ
પ્. 123
બ્રહ્મેતિ । અર્પ્યતે સમર્પ્યતે યેન જુહૂર્ હસ્તાદિના તત્કરણં કારકં
બ્રહ્મ હવિઃશબ્દસાહચર્યાદ્ ધવ્યસેવાર્પણં1 પ્રતીયતે ।
હવિઃ સોમાજ્યપયઃપ્રભૃતિ હૂયમાનં દ્રવ્યમ્2 ।
દેવતામ્ ઉદ્દિશ્ય હૂયત ઇતિ સમ્પ્રદાનકારકં દેવતાપ્ય્ આક્ષિપ્તૈવ3 ।
બ્રહ્મૈવ અગ્નિર્ બ્રહ્માગ્નિર્ આહવનીયઃ સ્માર્તશ્ ચોપાસનીયસ્ તસ્મિન્ન્
અધિકરણે4 સ્વયં5 બ્રહ્મણા કર્ત્રા હુતં હવનં નિર્વર્તિતમ્ ।
તેનૈવ6 કુર્વતા બ્રહ્મૈવ ગન્તવ્યં પ્રાપ્તવ્યમ્ । બ્રહ્માત્મકં કર્મ
બ્રહ્મકર્મ તસ્મિં કર્મણિ સમાધિર્ યસ્યાસૌ7 બ્રહ્મકર્મસમાધિસ્ તેન
।
પઞ્ચકારકગ્રહણં પ્રદર્શનાર્થમ્8 । યાવાન્ યત્ર શ્રૌતઃ સ્માર્તો
વા
કારકગ્રામસ્ તત્સર્વં બ્રહ્મેતિ પ્રતિપત્તવ્યમ્ ઇતિ8 । બ્રહ્મૈવ10
સમસ્તઃ
પ્રપઞ્ચઃ --- સર્વં ખલ્વ્ ઇદં11 બ્રહ્મ --- ઇતિ શ્રુતેઃ12 ।
તત્ર યઃ સર્વેષુ વિકારેષુ કારણરૂપં બ્રહ્માનુગતં13 પશ્યતિ સ
સમ્યગ્દર્શી14 । યથા શરાવાદિષુ મૃત્સ્વરૂપમ્ અનુગતમ્15 ।
ન ચાત્ર --- મનો બ્રહ્મ --- ઇતિવદ્ બ્રહ્મદૃષ્ટ્યા કારકોપાસનં16
ચોદ્યતે કિં તુ17 તત્ત્વદર્શનમ્ ।
તત્ર હિ યુક્તમ્ ઇતિ શબ્દપ્રયોગાત્ પ્રતીકોપાસનમ્ । અત એવ
સર્વાત્મદર્શિત્વાત્ --- બ્રહ્મૈવ તેન ગન્તવ્યમ્ --- ઇતિ
બ્રહ્મપ્રાપ્તિવચનં18 યુક્તમ્ ।
નનુ --- શ્રેયાન્ દ્રવ્યમયાત્19 --- ઇતિ જ્ઞાનયજ્ઞસ્તુત્યર્થં
નોતેસ્:
1. શબૃસૈચયદિત્યમેવાર્યણં ---વ
2. ... હૂપ્રમાન^ ---વ
3. ... કારકડેવતા- ---લ
4. ... રાવહનો ^દવેતાયઃ સ્થાર્તચોપાસનસ્ત^ ---વ
... પાસનસ્ત^ ---લ
5. રવય ---વ
6. તેનેવં ---વ
7. બ્રહ્માત્મકં કર્મસમાધિસ્તૈમય ચ કારકગ્રહણં ---વ
8. પ્રદર્શનાર્થ ---વ
9. ... પત્તવ્યભિ ---વ
10. બ્રહ્મેવ ---વ
11. સર્વ ખલ્વિદ ---વ
12. શ્રુતે ---વ
13. બ્રહ્માનુગતે ---વ
14. સમ્પાદશૈ ---વ
15. સવાદિષુ ઋત્સ્વરૂપ^ ---વ
16. ન ચાત્રપ્તતો બ્રહ્મેતિવહદષ્ય્યાકરકોપામનં ---વ
17. કિતુ ---વ
18. બ્રહ્મપ્રાપ્તિવઞ્ચતં ચ
19. તનુ શ્રેયાન્દવ્યમપાદિતિ ---વ
પ્. 124
પ્રકરણમ્1 । કેયમ્ આકસ્મિકી2 પ્રતિભા ।
અનેકવિધાયકવાક્યસમૂહો3 હિ પ્રકરણમ્ ઉચ્યતે ।
તે ચાનેકે યજ્ઞવિશેષાઃ પ્રતિવાક્યં બ્રહ્મપ્રાપ્ત્યુપાયા ઉપદિશ્યન્તે ।
જ્ઞાનજ્ઞાપકત્વાન્ નાનુવાદઃ । સ્તુતિશ્ ચ તેનૈકેન4 શ્લોકેન સિદ્ધેતિ
ન કૃત્સ્નં પ્રકરણં સ્તુત્યર્થમ્ । ન ચ વિધિમ્ અન્તરેણ સ્તુતિઃ
ક્વચિદ્ અર્થવતી । કિઞ્ચ વિદ્યમાનેન (ગુણેન) પાદકં6 તર્હિ શાસ્ત્રં
ન સ્તુતિપરમ્ । દ્વિતીયે7 ચ કલ્પે સર્વવેદોક્તમ્ અનૃતમ્ ઇતિ9 પ્રતિપદ્યેત ।
અનિષ્ટં ચૈતત્10 ।
અન્યે તુ11 બ્રહ્માર્પણમ્ ઇત્ય્ ઓઙ્કારે બ્રહ્મોપાસનમ્ ઇત્ય્ ઉપદિ(શ્યતે)12 ઇતિ
વદન્તિ ।
તેનેયં ત્રયી13 વિદ્યા વર્તતે । એતસ્યૈવાક્ષરસ્ય પ્રશાસને ગાર્ગિ
સૂર્યાચન્દ્રમસૌ --- ઇતિ શ્રુતિઃ14 કિલૈતમ્ અર્થં દર્શયતીતિ તદ્
અસત્15 ।
ઉદ્ગીથાવયવસ્યૌઙ્કારસ્ય16 વર્ણાત્મકસ્યોપાસનં તત્ર વિધીયતે
શ્રુતત્વાન્ ન બ્રહ્મોપાસનમ્ ઇતિ સ્થિતમ્ । તેન --- ઇયમ્ --- ઇત્ય્ એતસ્યૈવ
સ્તુત્યર્થમ્ ઇતિ વ્યાખ્યાતમ્ ઇત્ય્ અલં પ્રસઙ્ગેન ॥ 24 ॥
ઇદાનીં યજ્ઞભેદાઃ પ્રદર્શ્યન્તે17 । ક્વચિત્ કસ્યચિદ્ અધિકારઃ18
સમ્ભવતિ ---
નોતેસ્:
1. જ્ઞાનયજ્ઞાસ્તુત્યર્થમકણં ---વ
2. ... માકસ્મિકો ---વ
3. ... વાક્યસમુહો ---વ
4. તેનેકેન ---વ
5. સ્તુતિશહોરિવદવિધમાનેન ---વ
6. યર્થા પ્રતિ^ ---વ
7. દ્વિતોયે ---વ
8. સંર્વ ... ---વ
9. ... મવૃતમિતિ ---વ
10. ... નિષ્ટચેતત્ ---વ
11. અત્યે ---વ
12. બ્રહ્માપણમિત્યાઙ્કરિબ્રહ્મોપાસનમિત્યુપદિઃ ---વ
બ્રહ્મોપાસનમિત્યુપદિ ---લ
13. ત્રયો ---વ
14. એતસ્યૈવાક્ષરસ્યાપદિત્યા ઇતિ શ્રુતેઃ ---વ
એતસ્યૈવાક્ષરસ્યાપદિત્યા ઇતિ ---લ
15. તતસત્ ---વ
16. ઉદીથાવયવસ્યોકારસ્ય ---વ
17. પસભેદાઃ પ્રદંર્શ્યતે ---વ
18. ... કાર ---વ
પ્. 125
(દ્વૈવમ્ એવાપરે યજ્ઞં યોગિનઃ પર્યુપાસતે ।
બ્રહ્માગ્નાવ્ અપરે યજ્ઞં યજ્ઞેનૈવોપજુહ્વતિ

)
દૈવમ્ ઇતિ । દેવેષુ ભવં યજ્ઞં1 દૈવં હિરણ્યગર્ભોપાસનમ્
આદિત્યાદ્યુપાસનં ચ2 । તથા ચ બ્રાહ્મણમ્ --- વિદ્યયા દેવલોકો3
દેવો ભૂત્વા દેવાન્ અપ્ય્ એતિ --- ઇતિ । કર્મયોગિનઃ પર્યુપાસતે ।
દેવાદિભાવે ઽપિ જ્ઞાનોત્પત્તિર્ ઇષ્યતે4 । તદ્ યો યો દેવાનાં
પ્રત્યબુધ્યત5 સ એવ તદ્ અભવત્ તથર્ષીણાં તથા મનુષ્યાણામ્
--- ઇતિ શ્રુતેઃ ।
બ્રહ્મૈવાગ્નિસ્ તસ્મિન્ યજ્ઞં6 સ્વમ્ આત્માનમ્ અન્તઃકરણં7 વિવક્ષિતમ્
।
ન જીવઃ8 ।
યત્ કિઞ્ચિજ્ જ્ઞેયં9 જાનાતીતિ યજ્ઞ ઇત્ય્ આત્મવચનો ઽત્ર નિર્દિશ્યતે10 ।
યજ્ઞેનાત્મનાત્મસમીપવર્તિના11 મનસોપજુહ્વતિ12 । બ્રહ્માત્મનોર્
એકીકરણં13 વિવક્ષિતમ્ ॥ 25 ॥
(શ્રોત્રાદીનીન્દ્રિયાણ્ય્ અન્યે સંયમાગ્નિષુ જુહ્વતિ ।
શબ્દાદીન્ વિષયાન્ અન્ય ઇન્દ્રિયાગ્નિષુ જુહ્વતિ

)
શ્તોરેતિ । અન્યે ગુરુકુલવાસિનો નૈષ્ઠિકા14 બ્રહ્મચારિણઃ ।
સંયમ એવાગ્નિઃ સંયમાગ્નિઃ । પ્રતીન્દ્રિયં15 સંયમભેદાદ્
બહુવચનમ્16 । તેષુ શ્રોત્રાદીનિ જુહ્વતિ17 । બ્રહ્મચર્યેણ કાલં
ક્ષપયન્તીત્ય્ અર્થઃ ।
શબ્દાદીન્ વિષયાન્ અન્યે ગૃહસ્થાઃ શાસ્ત્રાભ્યનુજ્ઞાનાદ્
ઇન્દ્રિયાગ્નિષુ18
જુહ્વતિ19 યોજયન્તિ । તથા ચ સ્મૃતિઃ --- નિત્યં સુગન્ધસ્નાનશીલઃ
ઇતિ ॥ 26 ॥
નોતેસ્:
1. ભવયેજ્ઞં ---વ
2. ... માદિત્યાકપાસનં ચ ---વ
3. વિધર્યાદવલોકો ---વ
4. ... રિવ્યતે ---વ
5. તથો દેવાનાં પ્રસબુદ્ધ્યત ---વ
6. યજ્ઞં ---વ
7. સ્વમાત્મકરણં ---વ
8. વિપક્ષિડનં ---વ
9. જ્જેયં ---વ
10. ર્નિર્દિશ્યતે ---વ
11. ... વન્તિના ---વ
12. ... જુહૂતિ ---વ
13. ... રેકેકરણં ---વ
14. ગુરકુલવાસિનો નેષ્ટિકા ---વ
15. પ્રતિદ્રિયં ---વ
16. બહુવચને ---વ
17. જુહુતિં
18. શાસ્ત્રાભ્યનુજ્ઞાનાડિન્દ્રીયાગ્નિષુ ---વ
19. જુહ્વતો ---વ
પ્. 126
અપરે તુ1 ---
(સર્વાણીન્દ્રિયકર્માણિ પ્રાણકર્માણિ ચાપરે ।
આત્મસંયમયોગાગ્નૌ જુહ્વતિ જ્ઞાનદીપિતે

)
સર્વાણીતિ । સર્વાણીન્દ્રિયકર્માણિ2 બુદ્ધીન્દ્રિયાણાં કર્માણિ
રૂપાદિગ્રહણાનિ । કર્મેન્દ્રિયાણાં ચ વચનાદ્
આનવિહરણોત્સર્ગાનન્દલક્ષણાનિ3 । પ્રાણઃ પઞ્ચ વાયવઃ ।
તેષાં કર્માણિ । બહિર્ નિર્ગમનં4 પ્રાણકર્મ ।
અધસ્તાદ્ અવનયનમ્ અપાનકર્મ5 । વ્યાયમનં વ્યાનકર્મ ।
આકુઞ્ચનપ્રસારણાદ્ યશિતપીતસ્ય6 સમાનયનં7 સમાનકર્મ ।
ઊર્ધ્વનયનમ્ ઉદાનકર્મ । આત્મનિ સંયમ એવાગ્નિસ્ તસ્મિન્ જુહ્વતિ8 ।
સમ્યગ્જ્ઞાનદોપિતે9 યો ઽયં જ્ઞાનપ્રબન્ધઃ ક્રિયાવિસ્તારશ્
ચાત્મપ્રબન્ધાદ્ આત્મન્ય્ એવાસૌ પ્રલીયત10 ઇતિ મન્યમાનાસ્ તત્કૃતેન
ગુણદોષેણ પ્રત્યહં ન લિપ્યન્ત11 ઇતિ ॥ 27 ॥
અમી ચાપરે ---
(દ્રવ્યયજ્ઞાસ્ તપોયજ્ઞા યોગયજ્ઞાસ્ તથાપરે ।
સ્વાધ્યાયજ્ઞાનયજ્ઞાશ્ ચ યતયઃ સંશિતવ્રતાઃ

)
દ્રવ્યેતિ । દ્રવ્યૈઃ સોમાજ્યપયઃપ્રભૃતિભિર્ નિર્વર્ત્યો યજ્ઞો યેષાં
તે દ્રવ્યયજ્ઞાઃ । તપઃ કૃચ્છ્રચાન્દ્રાયણાદિ યજન્તે12
તપોયજ્ઞાઃ13 ।
નોતેસ્:
1. અપરે તુઃ 26 ---વ
... તુ 26 ---લ
2. સર્વાણાન્દ્રિય^ ---વ
3. ચ ચનાદાનતિદરણોત્સર્ગાનન્દલક્ષણાનિ ---વ
4. વહિનિર્ગમતં ---વ
5. કર્માવસ્તાદષનયન^ ---લ
કર્માવસ્તાદષનાયન^ ---વ
6. ... દ્યશીતપીતસ્ય ---લ
7. સમાતપન ---વ
8. તસ્મિં જુહ્વન્તિ ---વ
9. સમ્યમ્રાદિપિતે ---વ
10. યોયં વ્યાનપ્રતિબન્ધઃ કિયાવિસ્તરશ્ચાત્મપ્રવન્ધાદાત્મન્યેવાસૌ
પ્રલીષત ---વ
11. દોષેણા પ્રહવં લિપ્યન્ત ---વ
12. સોમાત્યપયઃ પ્રભૃતિભિનિંવન્ત્યો જ્ઞેયે પ્રાતે દ્રવ્ય યતરઃ
તપઃ કૃછદ્યાન્દ્રયણાદિ ---વ
13. ... યજ્ઞઃ
પ્. 127
પ્રત્યાહારસ્ તથા ધ્યાનં પ્રાણાયામ્ અથો ધારણા ।
તર્કશ્ ચૈવ1 સમાધિશ્ ચ ષડઙ્ગો2 યોગ ઉચ્યતે3 ॥
સ એવ યજ્ઞો યેષાં તે યોગયજ્ઞાઃ । સ્વાધ્યાયયજ્ઞો વેદાભ્યાસઃ ।
જ્ઞાનયજ્ઞો4 વેદાર્થજ્ઞાનં યજ્ઞો યેષાં તે જ્ઞાનયજ્ઞાઃ ।
મીમાંસા શારીરકાદિવ્યાખ્યાતારો યતયો યત્નવન્તઃ5 સંશિતવ્રતા
અખણ્ડિતવ્રતાઃ ॥ 28 ॥
અમી ચાપરે ---
(અપાને જુહ્વતિ પ્રાણં પ્રાણે ઽપાનં તથાપરે ।
પ્રાણાપાનગતી રુદ્ધ્વા પ્રાણાયામ્ અપરાયણાઃ

)
અપાનેતિ । અપાને પૂરણવૃત્તૌ પ્રાણં રેચકવૃત્તિં જુહ્વતિ ।
મસ્તકમધ્યવર્તિની6 સુષુમ્ણા નાડી । તદ્દ્વારેણ બાહ્યં7
વાયુમન્તઃ
પ્રવેશયન્તિ । આદિત્યમણ્ડલાદ્ આરભ્ય હૃદયે ચિત્તપ્રવેશાનુસારી8
વાયુઃ પ્રવેશિતો9 ભવતિ । અથ વિપર્યયેણ પ્રાણે10 રેચકવૃત્તૌ11
પૂરણવૃત્તિં યાવદ્ આદિત્યસ્ તાવચ્ ચિત્તવૃત્તિમ્ ઊર્ધ્વામ્ ઉદ્ગમયન્તિ12
।
સો ઽયં બ્રહ્મપથો યોગિનામ્ ઉત્ક્રાન્તિકાલે13 સમ્યગભ્યસ્ત ઉપયુજ્યતે ।
પ્રાણાપાનગતી પ્રાણાપાનવૃત્તી14 રુદ્ધ્વા નિરુદ્ધ્ય
યતિવચ્છરીરં15 કુમ્ભકવૃત્ત્યા પૂરયિત્વા કુમ્ભકપ્રાણાયામ્
અપ્રાયણાઃ16 ॥ 29 ॥
નોતેસ્:
1. ... રણર્તકશ્ચૈવ ---વ
2. ષડેઙ્ગો ---વ
3. નુચ્યતે
4. સાનયજ્ઞો વેદાર્થયજ્ઞો યેષાં તે ---વ
5. ^વ્યાખ્યાતોરો ... યત્પ્રવન્તઃ ---વ
6. રેચકવૃન્તિજુદ્વમિસમકમધ્યવર્તિની ---વ
7. વાસ્વં ---વ
8. ^દારમ્યતૃદયેવિત પ્રવેશાનુસારે ---વ
9. મવેશિતો ---વ
10. પ્રાણૈ ---વ
11. વૃત્તૌ ---વ
12. ... વૃત્તિયાવદાદિસ્તાવચિત્ત વૃત્તિમૂર્દ્યામુભ્દમાયાન્તિ ---વ
13. ... મુવ્રક્ષ્ક્રાન્તિકાલે ---વ
14. પ્રાણાયામગતી ... વૃત્તી ---વ
15. નિરુદ્ધ્યતિવચ્છરીરં ---લ
નિરુદ્ધાવૃત્તિવચ્છારીરં ---વ
16. ... કુભકપ્રાણાયામપરાયણા 29 ---વ
પ્. 128
ઉત્તરેણ ગીતાર્થઃ પરિસમાપ્યતે ---
(અપરે નિયતાહારાઃ પ્રાણાન્ પ્રાણેષુ જુહ્વતિ ।
સર્વે ઽપ્ય્ એતે યજ્ઞવિદો યજ્ઞક્ષપિતકલ્મષાઃ

)
અપર ઇતિ અપરે નિયતાહારાઃ । ઉદરસ્યાર્ધમ્ અન્નેન1 પૂરયેત્
તૃતીયં2 ભાગમ્ ઉદકેન ચતુર્થો વાયુસઞ્ચારાર્થઃ --- ઇતિ
યોગશાસ્ત્રે દર્શિતમ્ । તે કુમ્ભકેનાવસ્થિતાઃ3 પ્રાણાન્ પ્રાણેષુ
જુહ્વતિ । સર્વે પ્રાણાપાનાદ્ અયસ્ તસ્યામ્ અવસ્થાયામ્
એકીભવન્તીત્ય્ અર્થઃ4 । સર્વે ઽપ્ય્ એતે યજ્ઞવિદઃ પૂર્વોક્તાસ્ તેનૈવ
(યજ્ઞેન) ક્ષપિતં કલ્મષં પાપં5 યેષાં તે તથોક્તાઃ ॥ 30 ॥
(યજ્ઞશિષ્ટામૃતભુજો યાન્તિ બ્રહ્મ સનાતનમ્ ।
નાયં લોકો ઽસ્ત્ય્ અયજ્ઞસ્ય કુતો ઽન્યઃ કુરુસત્તમ

)
યજ્ઞેતિ । યજ્ઞાર્થં6 વિનિયુક્તં દ્રવ્યમ્ । તચ્છિષ્ટં તદ્
એવામૃતં
ભુઞ્જત ઇતિ યજ્ઞશિષ્ટામૃતભુજો યથાસમ્ભવં યાન્તિ પ્રાપ્નુવન્તિ
બ્રહ્મ સનાતનં પુરાણમ્ । સાક્ષાત્ પારમ્પર્યેણ5 (વા)
ફલાકાઙ્ક્ષિભિઃ ક્રિયમાણા બ્રહ્મપ્રાપ્તિહેતવો ભવન્તિ8 ।
યઃ પુનર્ અયજ્ઞસ્ તસ્ય નાયં લોકો ઽસ્તિ ।
કુતો ઽન્યઃ પરલોક9 ઇતિ સઙ્ક્ષેપઃ ॥ 31 ॥
(એવં બહુવિધા યજ્ઞા વિતતા બ્રહ્મણો મુખે ।
કર્મજાન્ વિદ્ધિ તાન્ સર્વાન્ એવં જ્ઞાત્વા વિમોક્ષ્યસે

)
એવમ્ ઇતિ । એવમુક્તેન પ્રકારેણ બ્રહ્મણો મુખે બ્રહ્મ વેદઃ તસ્ય10
મુખં દ્વારમ્ ઉપલબ્ધિસ્થાનં11 વેદવાક્યેષુ વિતતાઃ પ્રથિતાઃ ।
નોતેસ્:
1. ઉદસ્યાર્ત્થેધર્મશનેન ---વ
ઉદરસ્યાવમશનેન ---લ
2. તૃતીર્યભાગ^ ---વ
3. કુમ્ભકેમાવસ્થિતાઃ ---વ
4. ... સ્થાયામેકેભવન્તીત્ય્ અર્થઃ ---વ
5. પાપ
6. યર્જ્ઞતિ યજ્ઞાર્થ ---વ
7. પારયર્વ્યેણ ---વ
8. બ્રહ્મપ્રાભિહેતવો ભર્વતિ ---વ
9. પ લોક ---વ
10. ધેદસ્ત^ ---વ
11. ... છરમુપલવ્રિસ્થાનં ---વ
પ્. 129
એતે યજ્ઞા1 વૈદિકા એવ । એતે ન પુરુષબુદ્ધિપ્રભવા ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ2
।
કર્મજાન્ કાયિકવાચિકમાનસજાન્ એવં જ્ઞાનં3 કૃત્વા વિમોક્ષ્યસે
સંસારાત્ । કુરુ કર્મૈવ --- ઇતિ કર્તવ્યતા(યા)ઃ પ્રતિશ્લોકમ્
અધિકૃતત્વાત્4 કૃત્વેતિ નોક્તમ્ ॥ 32 ॥
યદિ તર્હિ યજ્ઞૈર્ એવ મોક્ષં પ્રાપ્યતે કિમ્ આત્મજ્ઞાનેનેત્ય્ આશઙ્ક્યામ્
આહ5 ---
(શ્રેયાન્ દ્રવ્યમયાદ્ યજ્ઞાજ્ જ્ઞાનયજ્ઞઃ પરન્તપ ।
સર્વં કર્માખિલં પાર્થ જ્ઞાને પરિસમાપ્યતે

)
શ્રેયાન્ ઇતિ । પૂર્વત્ર કેવલાદ્ એવ જ્ઞાનાન્ મોક્ષો નાસ્તિ । કિં તર્હિ ।
કર્મસહિતાદ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ --- ન કર્મણામ્ અનારમ્ભાદ્6 ઇતિ આરભ્ય । અત્ર
પુનઃ કેવલાદ્ એવ કર્મણો મોક્ષઃ સ્યાદ્ ઇત્ય્ આશઙ્ક્ય નિરસ્યતે ।
અસ્તિ ચેદમ્ અપિ દર્શનમ્ । યાજ્ઞિકાનાં કેષાઞ્ચિન્ મોક્ષો નામ સ્વર્ગ
એવ
તારતમ્યાવસ્થિતઃ7 । સ ચ કર્મસાધ્યો8 નાન્યો ઽસ્તીત્ય્
આશઙ્કાબીજં9
ચેદમ્ । એવં જ્ઞાત્વા વિમોક્ષ્યસ10 ઇતિ । શ્રેયાન્ પ્રશસ્યતરો11
દ્રવ્યમયાદ્
અગ્નિષ્ટોમાદેર્ જ્ઞાનયજ્ઞઃ । કુતઃ । સર્વં હિ જ્ઞાને સતિ
પરિસમાપ્યતે ઽપવર્ગાય સમર્થં12 ભવતીત્ય્ અર્થઃ ।
તથા ચ શ્રુતિઃ --- સ ય આત્માનમ્ એવ લોકમ્ ઉપાસ્તે હાસ્ય કર્મ
ક્ષીયતે13 --- ઇતિ । જ્ઞાનસહિતં કર્માક્ષયફલત્વાન્ ન ક્ષીયત
ઇત્ય્ ઉચ્યતે ।
સ્વરૂપતો14 હિ ક્ષણિકં કર્મ ।
તથા --- યો વા એતદ્ અક્ષરમ્ અવિદિત્વા
નોતેસ્:
1. યજ્ઞ ---વ
2. ... પ્રભાવા ઇસભિપ્રાયઃ ---વ
3. જ્ઞાન ---વ
4. કુરુ કમૈવન્તિ કર્તવ્યતાઃ પ્રતિશ્લોકમવિત્કૃતવ્યાત્^ ---વ
5. ... જ્ઞામેનેત્યાશઙ્કયામાહ ---વ
6. કર્મણાનનારમ્ભા^ ---વ
7. નિરસ્યસ્તિચેદપિદૃર્શનયાજ્ઞકાનાં કેષાઞ્ચિત્મોક્ષોનામસ્વર્ગ એવ
તાતમ્યાવસ્થિતઃ ---વ
8. ... સાધ્યે ---વ
9. ... શઙ્કબીજં ---વ
10. પિમોક્ષસ ઇતિ ---વ
11. પ્રશસ્યતરી ---વ
12. સમર્થ ---વ
13. કર્મા ક્ષીયત ---વ
14. સરૂપતો ---વ
પ્. 130
ગાર્ગ્ય્ અસ્મલ્લોકે જુહોતિ1 દદાતિ તપસ્યત્ય્ અપિ બહૂનિ2 વર્ષસહસ્રાણિ
અન્તવાન્ એવાસ્ય સ લોકો ભવતિ --- ઇતિ ॥ 33 ॥
તત્પુનર્ આત્મજ્ઞાનમ્ ઇત્થં વિજાનીહીત્ય્ ઉપદિશતિ3 ---
(તદ્ વિદ્ધિ પ્રણિપાતેન પરિપ્રશ્નેન સેવયા ।
ઉપદેક્ષ્યન્તિ તે જ્ઞાનં જ્ઞાનિનસ્ તત્ત્વદર્શિનઃ

)
તદ્ ઇતિ4 । પ્રકર્ષે(ણ) નિપત્ય પાતઃ પ્રણિપાતસ્ તેન
દીર્ઘનમસ્કારાદિના ચ તજ્ જાનીહિ5 । પરિપ્રશ્નઃ કિમ્ આત્મતત્ત્વં
કા
વિદ્યા6 કા ચાવિદ્યેતિ । દેવા શુશ્રૂષા ।
જ્ઞાનિનો ઽપિ સન્તઃ કેચિદ્ અતત્ત્વદર્શિનો8 ભવન્તિ ।
અતો વિશેષયતિ9 --- તત્ત્વદર્શિન ઇતિ ।
સાક્ષાત્કૃતાત્મસત્તત્ત્વા10 ઇત્ય્ અર્થઃ ॥ 34 ॥
કીદૃશં તજ્ જ્ઞાનમ્ ઇતિ11 ---
(યજ્ જ્ઞાત્વા ન પુનર્ મોહમ્ એવં યાસ્યસિ પાણ્ડવ ।
યેન ભૂતાન્ય્ અશેષેણ દ્રક્ષ્યસ્ય્ આત્મન્ય્ અથો મયિ

)
યદ્ ઇતિ । યજ્ જ્ઞાત્વાધિગમ્ય12 પૂર્વવન્ મોહં ન યાસ્યસિ ।
યેન જ્ઞાનેન ભૂતા(ન્ય્ અશેષેણ) કાર્ત્સ્યેન દ્રક્ષ્યસ્ય્ આત્મન્ય્ અથો મયિ
પરમેશ્વરે13 । યથા સમુદ્રે સર્વા આપઃ પ્રવિશ્યૈકીભવન્તિ
તથાત્મનિ
સર્વા(દિ)કારણે સર્વો ઽયં પ્રપઞ્ચઃ14 પ્રવિશ્યૈકીભવતીત્ય્ અર્થઃ
।
કાર્યકારણયોર્
નોતેસ્:
1. તથા એવા યે તદક્ષરભવિદિત્વા ગાર્ગ્યસ્મલ્લોકેતુહોતિ ---વ
2. વકૂનિ ---વ
3. નિમિત્તં ---વ
તત્પુનરાત્મજ્ઞાનમિત્તં વિજાભીહિત્યુપદીશતિ ---વ
4. તર્દિતિ ---વ
5. ત જાનીહિ ---વ
6. પરિપ્રશ્નઃ કિમાત્મતત્વ વા વિધા ---વ
7. જાનિનોપિ ---વ
8. કેચિરાદત્ત્વદર્શિતો ---વ
9. વિશેષયન્તિ ---વ
10. સાક્ષાત્કૃતાત્મસત્ત્વા --વ
સાક્ષાત્કૃતાત્મસતત્ત્વા ---લ
11. કીદ્વશન્તેજ્ઞાનમિતિ ---વ
12. યજ્ઞ્જ્ઞાત્વાધિગમ્ય ---વ
13. જ્ઞાયેઠભૂજાકાર્ત્સ્યેન દ્રવ્યસ્યાત્મન્યથો અપિ પરમેશ્વરો ---વ
14. ... અપિ ... ---લ
15. સર્ગેય પ્રયઞ્ચઃ ---વ
પ્. 131
અભેદાત્ સુવર્ણરુચકાદિવત્1 ।
ઈદૃશં જ્ઞાનમ્ અપરે ઉપદેક્ષ્યન્તીતિ2 ॥ 35 ॥
જ્ઞાનમ્ આહાત્મ્યમ્ અધુના3 કથ્યતે ---
(અપિ ચેદસિ પાપેભ્યઃ સર્વેભ્યઃ પાપકૃત્તમઃ ।
સર્વં જ્ઞાનપ્લવેનૈવ વૃજિનં સન્તરિષ્યસિ

)
અપીતિ । યદ્ય્ અપિ પાપેભ્યઃ4 પુરુષેભ્યઃ પાપકૃત્તમો ઽસિ સર્વં
વૃજિનં પાપં જ્ઞાનમ્ એવ પ્લવસ્ તરઙ્ગસ્ તેન5 સમ્યક્ તરિષ્યસિ ॥ 36 ॥
તત્ર દૃષ્ટાન્તમ્ આહ ---
(યથૈધાંસિ સમિદ્ધો ઽગ્નિર્ ભસ્મસાત્ કુરુતે ઽર્જુન ।
જ્ઞાનાગ્નિઃ સર્વકર્માણિ ભસ્મસાત્ કુરુતે તથા

)
યથેતિ । યથૈધાંસીન્ધનાનિ6 સમ્યગિદ્ધો ઽગ્નિર્ ભસ્મસાત્ કુરુતે7
ભસ્મીભાવં નયતિ તથા જ્ઞાનાગ્નિઃ સર્વકર્માણિ યાન્ય્
આરબ્ધફલાનિ8 જન્માન્તરકૃતાનિ
ભવિષ્યચ્છરીરહેતુત્વેનાવસ્થિતાનિ9
યાનિ ચાસ્મિં જન્મનિ પ્રાગ્જ્ઞાનોત્પત્તેઃ10 કૃતાનિ તાનિ11 ભસ્મીકરોતિ
।
યાનિ પુનર્ આરબ્ધફલાનિ12 તેષામ્ ઉપભોગેનૈવ ક્ષયઃ ।
તથા ચ શ્રુતિઃ --- તસ્ય તાવદ્ એવ ચિરં યાવન્ ન વિમોક્ષ્યે ઽથ
સમ્પત્સ્યે13 --- ઇતિ ॥ 37 ॥
નોતેસ્:
1. સુવર્ણરુદકાદિવ ---લ
2. કીદૃશં જ્ઞાનમુપદેક્ષ્યન્નીતિ ---લ
વૃક્ષં જ્ઞાનમુપદેત્યુતીતિ ---વ
3. જ્ઞાનસાહાત્મ્યમધુના ---વ
4. યવપિપામેભ્યઃ ---વ
5. જ્ઞાનમ્ એવ હમ સારઙ્કસ્તેન ---વ
6. યથેધાસીધનાનિ ---વ
7. સમ્યગિછેગ્નિર્ભસ્મસાત્કુરુતે ---વ
8. યાન્યનારભ્વફલાનિ ---વ
9. ભવિષ્યછરીરે ... હેતુત્વેનાવસ્થિતાનિ ---વ
10. જ્ઞાનોત્પત્તેઃ ---વ
11. તામિ ---વ
12. પુનરારધ્વકલાનિ ---વ
13. વિમક્ષ્યતિથ^ ---વ
વિમોક્ષ્યતિ થ સંપત્સ્ય ઇતિ ---લ
પ્. 132
યતશ્ ચૈવમ્1 ---
(ન હિ જ્ઞાનેન સદૃશં પવિત્રમ્ ઇહ વિદ્યતે ।
તત્ સ્વયં યોગસંસિદ્ધિઃ કાલેનાત્મનિ વિન્દતિ

)
નહીતિ । ન હિ જ્ઞાનેન સદૃશં પવિત્રં પાવનમ્ ઇહ શાસ્ત્રીયે
ઽર્થે2 વિદ્યતે । નિર્ધારણે સપ્તમી । તચ્ ચ જ્ઞાનં સ્વયમ્ ઇત્ય્
આત્મવાચી3 । કર્મયોગેન સંસિદ્ધઃ કાલેન4 પરિપાકહેતુનાત્મનિ
સ્વબુદ્ધાવ્ એવ લભતે ॥ 38 ॥
પ્રણિપાતાદિ બાહ્યનિમિત્તમ્ ઉક્તમ્5 । ઇદાનીમ્ આભ્યન્તરં6 નિમિત્તમ્ આહ ---
(શ્રદ્ધાવાંલ્ લભતે જ્ઞાનં તત્પરઃ સંયતેન્દ્રિયઃ ।
જ્ઞાનં લબ્ધ્વા પરાં શાન્તિમ્ અચિરેણાધિગચ્છતિ

)
શ્રદ્ધાવાન્ ઇતિ । શ્રદ્ધાસ્તિક્યબુદ્ધિર્ આદરપ્રત્યયસ્ તદ્વાંસ્
તત્પરશ્ ચ શ્રવણમનનાદિષુ વ્યાપૃતઃ । કશ્ ચ વ્યાપ્રિયતે ।
સંયતેન્દ્રિયઃ7 । સ લભતે । તચ્ ચ લબ્ધ્વા8 પરાં શાન્તિં મુક્તિમ્
અચિરેણ ક્ષિપ્રં ચાધિગચ્છતિ9 ॥ 39 ॥
શ્રદ્ધાવાન્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । તસ્ય પ્રત્યુદાહરણાર્થમ્ આહ10 ---
(અજ્ઞશ્ ચાશ્રદ્દધાનશ્ ચ સંશયાત્મા વિનશ્યતિ ।
નાયં લોકો ઽસ્તિ ન પરો ન સુખં સંશયાત્મનઃ

)
અજ્ઞેતિ । અજ્ઞો ઽનાત્મવાદી11 યથોક્તે ઽર્થે શ્રદ્ધામ્ અકુર્વન્ન્
અશ્રદ્દધાનો
ભવતિ વા મોક્ષો ન વેતિ12 સંશયાત્મા સ વિનશ્યતિ । અજ્ઞાનાત્ ।
નોતેસ્:
1. યતચ્ચ્યેવં ---વ
2. શાસ્ત્રીયેથે ---વ
3. સ્વધમિત્યાત્મવાચી ---વ
4. કાલેવ ---વ
5. ... વાસ્વનિમિત્રઃ મુક્તમ્ ---વ
6. ઇદાનીમારભ્યન્તર^ ---વ
7. વ્યાએતઃ વ્યાપ્રિયતેન્દ્રિયઃ ---વ
8. તશ્ચ લદ્ધા ---વ
9. વાધિગચ્છતિ ---વ
10. પ્રત્યુદાહારણાર્થમાહ ---વ
11. અજ્ઞેનાત્મવાર્દી ---વ
12. શ્રદ્ધમકુર્વન્તઃ શ્રદ્ધધાનો ભડતિ મોક્ષેન
પ્. 133
સંશયઃ પાપીયાન્ ઇત્ય્ આહ --- નાયં1 લોકો ઽસ્તિ
સર્વપ્રાણિસાધારણઃ પરો દૂરતઃ । સુખં ચ તસ્ય નાસ્તીતિ ।
ઇદમ્ અર્થાદ્ ઉક્તમ્ અવિદ્વાન્2 સંશયાત્મા ચ કર્મભિર્ બધ્યત ઇતિ ॥ 40
॥
કં પુનર્ ન કર્માણિ નિબધ્નન્તિ તદ્ આહ3 ---
(યોગસન્ન્યસ્તકર્માણં જ્ઞાનસઞ્છિન્નસંશયમ્ ।
આત્મવન્તં ન કર્માણિ નિબધ્નન્તિ ધનઞ્જય

)
યોગેતિ4 । યોગેન બ્રહ્માર્પણન્યાયેન પરમાત્મનિ સન્ન્યસ્તં સમ્યગ્
ન્યસ્તમ્ એકીકૃતં કર્મ યેનાત્મજ્ઞાનેન5 ચ (સમ્યક્) છિન્નઃ સંશયો
યેન6 તમ્ આત્મવન્તમ્ અપ્રમાદિનં ન કર્માણિ નિબધ્નન્તિ7 ॥ 41 ॥
પ્રકરણાર્થમ્ ઉપસંહરતિ ---
(તસ્માદ્ અજ્ઞાનસમ્ભૂતં હૃત્સ્થં જ્ઞાનાસિનાત્મનઃ ।
છિત્ત્વૈનં સંશયં યોગમ્ આતિષ્ઠો ઽત્તિષ્ઠ ભારત