Bhagavadāśayānusaraṇabhāsya · Chapter 3
iti śrībhagavadbhāskarakṛte gītābhāṣye dvitīyo 'dhyāyaḥ //
p. 78
atha tṛtīyo 'dhyāyaḥ
arjuna uvāca ---
jyāyasī cet karmaṇas te matā buddhir janārdana /
tatkiṃ karmaṇi ghore māṃ niyojayasi keśava
vyāmiśreṇeva vākyena buddhiṃ mohayasīva me /
tad ekaṃ vada niścitya yena śreyo 'ham āpnuyām
bhagavān uvāca ---
loke 'smiṃ dvividhā niṣṭhā purā proktā mayānagha /
jñānayogena sāṅkhyānāṃ karmayogena yoginām
(asmin loke niṣṭhā dvividhā sthitiḥ lakṣaṇahetuḥ /
jñānam eva yogaḥ / tena sāṅkhyā jñānino lakṣyante /)
yathā1 tridaṇḍena tridaṇḍo 'nāśramī lakṣyate /
ekārthatvāt / evaṃ karmayogena yogināṃ samatvam ayogavatām
īśvarārādhanārthaṃ karma kurvatāṃ sākṣātkarmaṇo 'pi
jñānotpattyupāyatvāt2 / tathā coktam ---
jñānam utpadyate puṃsāṃ kṣayāt pāpasya karmaṇaḥ /
yathādarśatalaprakhye3 paśyanty ātmānam ātmani //
(ātmani) buddhāv ity arthaḥ / pāpakṣayaś ca4 dharmāt ---
dharmeṇa pāpam apanuda --- iti tapasā brahma vijijñāsasva ---
iti ca śruteḥ /
teṣāṃ yam aniyamavattvād alpam api5 jñānasāmānyam astīti /
ataḥ kvacit pradhānam iti /
etāvān viśeṣo 'tra --- samuccayaḥ
NOTES:
1. ryathā tridaṃḍena tridaḍanāśramī lakṣyate kāṃrtha cāsseva karmayogena yogināṃ samatva ...
2. karmaṇotpatyupāyatvāt
3. tatrādarśantalaprakhye
4. buddhyāvity arthaḥ pāpakṣayāśca
5. ^niyamavādulpaṃ jñānamapi
p. 79
(jñānakarmaṇo pratipāditaḥ) / na hy atra smārtena karmaṇā
śrautena vā jñānasya samuccaya1 iti /
ayam api viśeṣa upayujyate2 ---
yathā prāktanena karmaṇā aihikasya karmaṇaḥ samuccayasyopapattiḥ /
na tv atrāśramavikalpa3 āśramasamuccayo vā bhagavatā vivakṣitaḥ /
(ātmanaḥ) sākṣātkāraṇāt4 prāgavasthāyāṃ karmaprādhānyam
uttaratra
jñānaprādhānyam ity upadeśāt / ataḥ sthiraṃ5 pratipuruṣam
apavargādhikāre jñānakarmaṇī samuccīyeta ity etatparam idaṃ7
śāstram iti samyag darśitam /
tadvākyāni ca tathaiva vyākhyātavyāni /
anye punaḥ patrair iva6 phalāni chādayantaḥ
praśnam uttaraṃ cānyathā
varṇayanti / prajahāti yadā ---
ity ārabhya7 sarvakarmatyāgināṃ
sāṅkhyānāṃ jñānād eva kevalān niḥśreyasaḥ prāptir uktā /
mama ca ---
karmaṇy evādhikāras te --- iti karmaiva kevalam upadiṣṭam /
na tata eva śreyaḥprāptir ity ākulitabuddhir arjuna uvāca
--- jyāyasī cet --- iti /
uttaraṃ ca8 bhāgavatam upapadyate
--- sāṅkhyānāṃ kevalāj
jñānān niḥśreyasaprāptiḥ9 / karmayogināṃ tu niṣṭhayaiveti10 /
dve niṣṭhe bhinnapuruṣaviṣaya iti
sarvakarmatyāga eva samyagdarśināṃ11
sāṅkhyānām itihāsapurāṇopaniṣatsu12 ca darśitaḥ /
na ca nityakarmākaraṇe sannyāsināṃ pratyavāyo bhavati adhikārasya
nivṛttatvāt13 / adhikāribhis tyajyamānaṃ14 karma doṣam
NOTES:
1. viśeṣotra samuśca naghātra smātena karmaṇā srotena vā samuścaya iti
2. upayojyate
3. yathā prāptena karmaṇā samuścayopāpateḥ na catraśramavilpa
4. sākṣātkāraṇāt
5. atasthiraṃ
6. samuścīyate / datpaparaṃ samyagdarśatāni vyākhyānāmāseḥ patrairiva
7. desārabhya
8. uttara ca
9. sākhyānāṃ kevalājñānānni^
10. karmayogināṃ tu karmaniṣṭheveti
11. sarvakarmasa eva samyagdarśināṃ
12. ^mitihāsa purāṇayohamaniṣatsu
13. nivṛntatvāt
14. ... bhissyajyamānaṃ
p. 80
ā(va)hati / na cākaraṇād abhāvāt pratyavāyotpattiḥ1 /
tasmād vividiṣāvatām anutpannajñānānām api viduṣāṃ
cotpannajñānānāṃ2 karmatyāga3 eveti bruvate /
athānye4 śrutau tu sāṅkhyānāṃ jñānād eva5 niḥśreyasam uktam /
ātmanaś ca6 karma kartavyam uktam iti śrutismṛtinyāyanipuṇāḥ
pratyācakṣate7 / (te)naivam api yojayituṃ8 śakyate ---
sāṅkhyānāṃ jñānād eva niḥśreyasam uktam ātmanaś ca karma
kartavyam uktam iti vivekenārjuno 'vagatavān
yadi tat kathaṃ tasyākulībhāvaḥ
--- tad ekaṃ10 vada --- iti ca nopapadyate /
bhāgavataṃ cottaraṃ11 na saṅgacchate
--- dviprakāroktā niṣṭheti /
tatraivaṃ12 vaktavyam /
syāt karma(ṇy eva)adhikāras te na niḥśreyas
suniṣṭhayor bhinnapuruṣaviṣayatvāt /
jñānaṃ kasyacid eva kasyacit karmaiveti prakāramātropadeśāya /
tad uktam --- vividiṣāvato13 viduṣaś ca sarvakarmasannyāsa14 iti /
tac chrutismṛtinyāyabāhyaṃ15 viruddhaṃ ca /
yadi tāvad utpanne jñāne prayojanābhāvāt
karmatyāge16 hetur vidyate
yadi vā vidvadbhis traivarṇikaiḥ17 karma tyajyeta svacchandatayā
sarve karmiṇo brahmavidaḥ samudraṃ praviśeyuḥ18 /
vividiṣāvatām api
karmayogam eva darśayati ---
tam etaṃ19 vedānuvacanena brāhmaṇā
vividiṣanti yajñena dānena tapaseti20 ca /
NOTES:
1. pratyavāyoratpatri^
2. ... tpannajānānāṃ
3. karmasāga
4. anyānye
5. śrutisāṅkhyānāṃ jñānādiva
6. ātmataś ca
7. smatinyāyanipuṇaḥ pratyāñcakṣate
8. naivaṃ prayoja^
9. vivekanā^
10. tadekaṃ vadyeti ca
11. cotaraṃ na saṅgachate
12. tatraiva
13. niḥśreṣasu niṣṭayau bhinnapuruṣaviṣayatvaṃ kasya vimeva
kasyacitkarmaivati prakāramātropadeśāyadathuktaṃ vividiṣo
14. ... sasnyāsā
15. tatchatismṛti^
16. ^tvāge
17. vidvadbhistrai^
18. svachandatayā sarvakarmavidyapassamadraṃ puśeṣavi
19. ^mevaṃ tatametaṃ
20. vivediṣanti yajñamānena tapaseti
p. 81
yadi cāviduṣo 'pi karmatyāga eva vihitaḥ syād viduṣaḥ
karmānarthakyād iti1 hetvabhidhānam anupapannam2 /
tad evaṃ viruddhaṃ bhāṣamāṇaḥ3 kathaṃ grāhyavacanaḥ
syāt / na copaniṣatsu sarvatyāgagamakaṃ liṅgam asti4 /
na karmaṇā prajayā dhanena tyāgenaikenāmṛtatvam ānaśuḥ
--- ity
atra prajāsāhacaryāl lokaprāptyarthaṃ kāmyakarmatyāgo
gīyate /
itarāpi śrutiḥ5 ---
nyāsam eṣāṃ tapasātiriktam āhuḥ ---
iti nyāsaśabdena tatra brahmābhidhīyate na karmatyāgaḥ /
prakṛtāṃ vācam ity atra damaśamādīnāṃ tapasāṃ ca
tatprāptisādhanatvāt tadapekṣayātiriktavacanam6 /
prāptavyaṃ hi prāptisādhanād atiriktaṃ bhavati /
anyaiś ca sannyāsaśabdo 'tra nyāsaśabdasyānarthāntare prayuktaḥ /
yathā ājyaiḥ stuvate7 ---
ity ājyaśabdaḥ stotreṣu loke
ghṛtavacanaḥ8 /
tad iha bhrāntyā tasya tyāgārthakatvaṃ9
kalpitam / tathā hi ---
dhanimātrakṛto hy eva janānāṃ mativibhramaḥ /
paurvāparyāparāmṛṣṭaḥ10 śabdo 'nyāṃ kurute matim // iti /
itihāse ca tatra tatra mokṣārthibhiḥ karma kartavyam ity uktam /
tathā hi śukānupreśne11 ---
karmaṇā manasā vācā yo dharmanirataḥ sadā /
aphalākāṅkṣasiddhaś ca sa mokṣam adhigacchati12 // iti /
NOTES:
1. vipaḥ karmānartharthyāt
2. ^dhānamannapannaṃ
3. vyābhāṣamāṇaḥ
4. tyāgasatvakaṃ liṅgamasti
5. ... mṛtatvam ādurityatra
prajāsāryacaryāllokaprattharthakāmyakarmatyāgāyatai rati royaśru^
6. vrāhmā^ ... prakṛtāvāṃ ca satradamaśamādīnāṃ tapasāṃ
tatprāptīsādhana^
7. ^śabdotra ca nyāsaśabdorthāntare prayukto yathā kṣyaisstuvate
8. dhajavacanaḥ
9. bhrāntyāgāthatvaṃ
10. ... paemṛṣṭaḥ
11. ... ^praśre
12. vittaśca sa mokṣamadhigachati
p. 82
yat tu --- tyaja dharmam adharmaṃ ca ---
iti tasyottaraślokād arthanirṇayaḥ ---
tyaja dharmaṃ saṅkalpajam1 / tyajādharmam ahiṃsayā iti /
phalasaṅkalpatyāgo na svarūpatyāga iti /
yad uktam akaraṇe pratyavāyo nāstīti tad asat /
akurvan vihitaṃ karma --- iti smṛteḥ /
na ca śāstre yaḥ svecchākṛtas
tyāgaḥ3 pratyavāyanivāraṇe samarthaḥ /
na cākaraṇasyābhāvasya
pratyavāyanimittatvaṃ nāstīti śakyaṃ vaktum /
rājājñayā niyuktānāṃ4 bhṛtyānām uktākaraṇe
vadhabandhādidoṣadarśanāt5 / katham asataḥ saj jāyeta iti
dravyābhiprāyā śrutiḥ /
asato dravyāntarasyotpattir nāstīti
tatrārthaḥ / dravyasya hi suvarṇāder eva svīkāryam /
na cāvasthāvattvam antareṇāvasthayopapadyate6 ---
ity abhipretyāsadutpattiniṣedhaḥ7 /
tathā vihitānuṣṭhāne 'pi
prayojanam asti mokṣārthināṃ duri(ta)kṣayo 'nyeṣām abhyudayaḥ /
tasmād gītāśāstre 'nyatra8 vā karmaṇāṃ mokṣārthatā9 na
kartavyeti sthitam /
anye punar anyathā ślokaṃ prasthāpayanti / karmādbhutam
udgīthādyupāsanam10 /
tena yogāt karmāṇy apavargabhogyāni bhavantīty eva
kṛtvoktam11 --- jñānayogena sāṅkhyānām iti /
karmaṇā nityanaimittikena12 yogāt karmayogaḥ /
tena yogināṃ paramātmopāsakānāṃ niṣṭhokteti13 /
tad etad a(nṛ)taṃ bhāṣitam iti14 (te) manyante /
NOTES:
1. ... ślokādadhatirṇayastyaja dharmamasaṅkalpā
2. tadasad kurvenvihitaṃ
3. ^kṛtassāgaḥ
4. rājāyuktānāṃ
5. vadhavedhādidoṣa^
6. suvarṇāderavasthī kāryā na
cāvasthāvaṃrtamantareṇāvasthopapadyata i^
7. tadupaniṣedhaḥ
8. tasmādbhītāśāstre^
9. karmaṇā nmokṣāthā na
10. karmādbhutāmudgīthādyupāsanaṃ
11. ... ^vargabhāgopāni bhavantī tyevaṃ^
12. ^yogākarma
13. niṣṭoktati
14. tadedadamanutaṃ bhāṣitam
p. 83
katham udgīthāvayavādyupāsanakarmaṇaḥ samṛddhyarthatvān
nāpavargayogitvam1 / om ity etadakṣaram udgītham upāsīta ---
ity udgīthāvayavasyauṅkārasyopāsanaṃ2
tatra vihitaṃ na brahmopāsanam
iti tatraivaṃ sthitam3 /
na codgīthādyupāsanasambandhād
asyāpavargahetutvam / kiṃ tarhi4 / yajñena dānena iti /
ātmajñānasahakāritayā viniyogādikaṃ ca5
gītādvitīyādhyāyoktena
jñānakarmapravibhāgaprajñāpanārtham ity uktam6 /
yogaś ca tatra --- karma(su) kauśalam --- ity uktaṃ na paropāsanam
ity alaṃ prasaṅgena // 3 //
sāṅkhyā parivrājakā bruvate ---
kevalād eva jñānān muktiḥ
sarvaṃ śrautaṃ smārtaṃ ca karma tyaktavyam ahetutvād7 iti /
teṣāṃ pratyākhyānāya bhagavān uvāca ---
na karmaṇām anārambhān naiṣkarmyaṃ puruṣo 'śnute /
na ca sannyasanād eva siddhiṃ samadhigacchati8
niṣkarmaṇo bhāvo naiṣkarmyam /
karmaśabdena puṇyāpuṇyayor grahaṇam /
tadrahitaṃ mokṣam ity arthaḥ /
anārambhān mokṣaṃ puruṣo nāśnute na
prāpnoti /
arthād etad uktaṃ9 bhavati --- ārambhāt prāpnotīti /
karmasāpekṣāj jñānān muktir na kevalād ityabhiprāyaḥ11 /
atha manya(se) kiṃ karmaṇā parivrajyāsahitāj
jñānān niḥśreyaḥ
sambhavaviṣyatīti12 cen nety āha ---
na ca sannyasanād eva ---
jñānasahitāt sannyāsād eva
NOTES:
1. kathamudbhīthāvapavadhyupāsanatkarmasamṛddhyarthatvānnāpāvagoṃpayonigatvam
2. ... kṣaramudbhīthamupāsītyudīthāvayavasyoṅkāsyopāsanaṃ
3. tatravasthitaṃ
4. na codbhīthādyupāsanasaṃvandhādapavargahetutvaṃ kiṃ tarhe ... dānena tetyātma^
5. vinayogādipañca
6. ... dhyāyokṛṇajānakarmapravibhāgaprajñāpanārthetyuktaṃ
7. kevalādevavajñānārmuktissarvaṃ śrotasmārtakarmatyaktavyaṃ na hetutvāditi
8. salpasanādevasirddhisamadhigachati
9. naidhrurmyam
10. arthādenaduktaṃ
11. ārambhātmāpnotīti karmasāpekṣā jñānānmuktirna^
12. parivrajyāśramasahitājñānānniśreyasaṃ bhaviṣyatīti tacca netyāha
p. 84
turyāśramagrahaṇāt siddhiṃ mokṣaṃ nādhigacchati1 /
karmasahitam eva jñānaṃ siddhisādhanam /
āśramapāratantryān manasaḥ /
sarveṣām āśramāṇāṃ2 samuccayāt siddhir iti
bhāgavataṃ mataṃ suniścitam /
yathedam eva3 sāṅkhyadarśanam āśritya sarvadharmatyāgam ekavaiṇavino
vadanti / te 'pi hy etenāpāstā veditavyāḥ4
nirākaraṇanyāyasyāviśeṣāt5 /
atra te pratyavatiṣṭhante ---
asmaddarśane 'pīyaṃ6 gītā ghaṭate /
kathaṃ karmārambhād eva naiṣkarmyam aśnute7
jñānotpattyupāyatvāt8 karmaṇāṃ /
tasmāt karma kartavyam / tato jñānotpattiḥ / tato mokṣa iti9 /
na ca sannyasanād eva jñānarahitāt siddhiṃ samadhigacchatīti10 /
tad idam apavyākhyānam anye pratyācakṣate /
yadi tāvad ayam artho
naiṣkarmyaṃ niṣkarmatā11 karmābhāva iti syāt12
tadā virodho 'tra13 /
na karmārambhāt karmābhāvaḥ / kiṃ tarhy anārambhād eva14 /
atha naiṣkarmyaśabdena jñānaniṣṭhatocyate15 karmākṛtvā
jñānotpattyasambhavād iti16 /
tathāpy aviduṣaṃ sarvakarmatyāgopadeśo bhavato viruddhyeta /
tathā coktam upadeśagranthe ---
tvaṃpadārthavivekāya sannyāsaḥ
sarvakarmaṇām17 --- iti /
asyāyam arthaḥ ---
naiṣkarmyaṃ18 mokṣaḥ /
karmārambhān mokṣaṃ19 prāpnotīti /
evam api
NOTES:
1. tumāśramagrahaṇātsiddhirmokṣaṃ nādhigachati
2. āśramapratiyāteratantramanassarveṣāmāśra^
3. bhāgavataṃ mantaṃ mudritaṃ yayīdameva
4. tepyapadastenāpāstā veditathā
5. nirākāraṇa^
6. ... atta te pratyavatiṣṭhante'smavarśanepīyaṃ
7. karmarambhādevainaiṣka^
8. jñānotpakṣupāyatvāt
9. mokṣyarati
10. ... gachatīti
11. nighurmatā
12. yāt
13. virocotra
14. kiṃrhyanārambhāt
15. ... niṣṭato^
16. jñānotpatyattyāsambhavāditi
17. athāpamarthaḥ naiṣkarmya
18. karmārambhātmokṣaṃ
p. 85
kevalakarmaṇāṃ mokṣaḥ prasajyata iti jñānopadeśānarthakyam1 /
atha jñānasahitāt karmaṇas tatprāptir ity evaṃ saty aṅgīkṛto
'smatpakṣo2 bhavatā bhadramukhena3 /
evaṃ ca pūrvārdhe vyākhyāte4 ---
na ca sannyasanād eva --- ity atiricyate /
karmatyāgam āśaṅkya --- na5 karmaṇām anārambhāt ---
ity uktam /
sannyā(sa)śabdenāpi karmatyāga eva tvatpakṣe 'bhidhīyate /
na ca jñānarahitāt karmatyāgān mokṣaḥ6 kenacit pratijñāto7
yenedaṃ nirākaraṇārthaṃ syāt /
yadi cāvidvāṃsaḥ karmākurvāṇā8 mucyeran
yugapad eva kṛtsnaṃ2 jagan mucyeta /
na ca jñānakarmaṇor virodhāt
karmatyāgo (varam) virodhasyāsiddhatvāt /
kin na paśyati bhagavantam10 --- varta eva ca karmaṇi --- iti vadantam /
sākṣād brahmaiva svayam evārjunasya sārathyaṃ gatavat11 /
kiṃ cāyaṃ vidvān brahmībhūto 'bhedam ekāntena na paśyati /
tasyām avasthāyāṃ na karma kartavyam iti brūmaḥ /
yadi tu vyutthitacitto 'śanayānādiṣu kartṛtvam anubhavati tasyaiva
sandhyopāsanādi12 kartavyaṃ syāt /
viśeṣahetur vā vaktavyaḥ /
yac coktam ātmopadeśīyo 'yaṃ granthaḥ /
tatrāśaṅkye kilottaṅkena gṛhītam amṛtam13 /
yathā karmanāśabhayāj jantor ātmajñānāgrahas
tatheti tathyaparyālocanam uktam /
uttaraṅkasya yuktasūtradvāravinirgatatvād amṛtadhārāyāḥ14
sūtrabhrāntyātmajñānāgrahaṇam /
NOTES:
1. jñānāpadeśānarthakyaṃ
2. satyaṅgīdhutosmatpakṣo
3. bhadrasukhena
4. pūrvārddhavyākhyāte
5. ... parityāgamāśaṅkye na^
6. ^dhiyate ... jīnarahitāt^
7. pratijñātaṃ
8. cāṃvidvaṃsaḥ karma kurvāṇā
9. yugapadakatmañjaga^
10. bhagavataṃ
11. vadṛtaṃ sākṣādbrahmaivamaṃsvayamevārjunasya sārathyaṃ gatavān
12. vyutthitacitośanayānādisu kartatvamanubhavati tānevasandhyopāsanadi
13. yaścoktamātmīyopadeśagrathasatrāśaṅkaḥ kilotaṃ konāgrahodamṛtaṃ
14. bhayāḍantorātma ... tathetitapyaparyyā ... ktaṃ utaṃ kaṣyayukta
sūtradvāravinirgatatvāt amata^ dhārāyāsūtra ... bhrāntyā
urugrahaṇam /
p. 86
iha tv ātmajñānān muktim icchatāṃ1 katham
ātmajñānāgrahaḥ / yadi ca karma muktikāraṇaṃ syāt tatas
tatparirakṣaṇe prayateran /
atra2 yadi samuccayān mokṣāvāptis
tadobhayatra pravṛttiḥ /
atha kevalāj jñānād apavargaḥ syāt (iti) tvatpakṣo vartate3
karmāśreyaskaratvād viṣavat parityājyaṃ śreyaskāmair iti4 /
yat kiṃ cid etat /
karmaṇaś ca yathā bandhahetutvaṃ5 nāsti tathā vakṣyāmaḥ // 4 //
karmākurvataḥ kevalād eva jñānāt siddhir ity
ayam artho na6 kenacid
anunmattena śakyate pratijñātum iti7 /
tatra hetum āha ---
na hi kaścit kṣaṇam api8 jātu tiṣṭhaty akarmakṛt /
kāryate hy avaśaḥ9 karma sarvaḥ prakṛtijair guṇaiḥ10
hīti hetau / neti pratiṣedhe11 / yasmāt kaścid api puruṣaḥ
kṣaṇamātraṃ jātu12 na kadācit tiṣṭhaty akarmakṛt13 /
tasmāt karmayoga(pratiṣedha)pratijñānupapannā /
kathaṃ punar akarmakṛn nāstīty āha /
kāryate hy avaśaḥ karma /
avaśo 'svatantraḥ pumāṃ karma kāryate balāt karmaṇi pravartyate14 /
kena / prakṛtijair guṇaiḥ / prakṛtir mahābhūtānāṃ
sūkṣmāvasthā14 /
tato jātaiḥ kāryakāraṇaiḥ sattvādiguṇādhiṣṭhitai(r guṇaiḥ) /
trividhaṃ karma --- kāyikaṃ vācikaṃ mānasaṃ ceti /
tatrāvaśyam anyatamena16 bhavitavyam /
karma tyaktavyam ity uktimātre(ṇa)
NOTES:
1. ^jñānātmuktimichatāṃ
2. tatparirakṣaṇaṃ prayateraṃstatra
3. kevalājñānādapavargastvātpakṣavarttataḥ
4. śreyaskamairiti
5. ... ścayāvandhahetutvānāsti
6. kevalādivajñānāsiddhiritya^
7. ... ^cidanutpattena ... jñātumimita
8. kiñcittakṣaṇamapi
9. karyate tyavaśaḥ
10. prakṛtijerguṇaiḥ
11. hīti heteti prati^
12. jñātuṃ
13. tiṣṭatpa^
14. kamakāryate valātkartaṇipravartate
15. sūkṣmavasthā
16. tatrāvaśyaṃmanyatamena
p. 87
vācikaṃ1 karma kṛtam eva bhavati / maunāvasthāne 'pi2 mānasaṃ
(karma) duṣpariharaṃ vidyullatāvac cañcalatvāt tasya3 /
aśanaśayanasaṅkramaṇādīni4 chāyevānugatāni // 5 //
yas tu coditaṃ karma karoti manasā ca
viṣayān bhojanādīn abhilaṣati
sa kena śabdenocyata ity āha5 ---
karmendriyāṇi6 saṃyamya ya āste manasā smaran /
indriyārthān vimūḍhātmā7 mithyācāraḥ sa ucyate
yas tu coditam anutiṣṭhati8 sa yathoktakāritvān mārgastha9
ity āha ---
yas tv indriyāṇi manasā niyamyārabhate 'rjuna10 /
karmendriyaiḥ.11 karmayogam asaktaḥ sa viśiṣyate
phalāsaṅgarahitaḥ12 // 7 //
yata evam ataḥ ---
niyataṃ kuru karma tvaṃ karma jyāyo13 hy akarmaṇaḥ /
śarīrayātrāpi ca te na prasiddhyed akarmaṇaḥ
niyataṃ14 nityaṃ sandhyopāsanādi / sāmānye āsaṅgādi15
viśeṣe karma kuru yasmāt karma jyāyo 'dhikataram akarmaṇaḥ /
akaraṇāt sakāśā(d a)dṛṣṭe viṣaye mandakaraṇam api śreyaskaram16 /
katham / śarīrayātrā śarīrasthitir api na te prasiddhyed akarmaṇo
nirvyāpārasya /
NOTES:
1. yācikaṃ
2. saunāvasthānepi
3. laktacañcalatvātasya
4. ... ^śṣanacaṅkramaṇādīni
5. viṣayānmojanādītabhilāṣati sa kobdaśa ucyate ratyāha
6. karmadriyāṇi
7. vimūmātmā
8. ... tiṣṭati
9. pathokta ... mārgasthā
10. ... yamyābhararterjuna
11. karmādriyaiḥ
12. kalāsaṅga^
13. nyāyo
14. vigataṃ
15. sāmānyesaṅgādi
16. viṣapethakaraṇamappreyaskaraṃ
p. 88
yad atra kecid aśrutaṃ viśeṣaṇaṃ svamanīṣikayā prakṣipanty
ajñenādhikṛtena1 karma kartavyam iti tad asat /
śarīrasthitir na siddhyatīti2 viduṣo 'viduṣaś ca
samānaṃ hetvabhidhānam /
vidvān api parivrājako3 bhojanakāle bhikṣāṭanādau pravartata eva4
anyathā śarīrasthityabhāvāt // 8 //
yac ca manyante sāṅkhyāḥ
sarvaṃ6 karma bandhātmakam iti tad asad ity āha ---
yajñārthāt karmaṇo 'nyatra loko 'yaṃ karmabandhanaḥ /
tadarthaṃ karma kaunteya muktasaṅgaḥ samācara
yajñaśabdenātra kālāntarasthāyī dharmo 'bhidhīyate yam
apūrvam iti mīmāṃsakā bruvate /
tasya cādhidevatā viṣṇuḥ /
yajño vai viṣṇuḥ --- iti śruteḥ /
tayor abhedena vyapadiśyate7 /
etad uktaṃ bhavati --- īśvarārādhanārthatvāt8
karmaṇaḥ śrutismṛtivihitaḥ9 puruṣavyāpāraḥ karmaśabdenocyate /
tato 'nyatra taṃ varjayitvā10 loko 'yaṃ karmabandhanaḥ /
phalārthaṃ yat kriyate tena badhyate jantuḥ /
tadarthaṃ11 yajñārthaṃ kevaladharmasiddhyarthaṃ
karma muktasaṅgaḥ12 phalāsaktirahitaḥ samācara /
itīdam evaṃ dhārayen mokṣāyeti /
śāstram evātra pramāṇam13 /
yathāyaṃ dharmo 'yam adharma iti // 9 //
prajāpativacanāc ca śreyaskaraṃ karma /
ato 'nuṣṭheyam iti14 darśayann āha ---
NOTES:
1. prakṣiyptpājñenādhikṛtena
2. sidhatīti
3. parivrātako
4. pracatanta eva
5. yaśca
6. sākhyāḥ sarva
7. yajo vai ... vyāpādiśyate
8. īśvarārādhanārthāt
9. ... vihataḥ
10. vrajiyitvā
11. yatkiyate tena vadyatejaṃlustadarthaṃ
12. mukrasaṅgaḥ
13. ^caretidrevandhāyede mokṣāyeti śāstramevāpratramāṇaṃ
14. raprajāpativacanāścaśreparakaraṅkarmātonuṣṭeyamiti
p. 89
sahayajñāḥ prajāḥ sṛṣṭvā purovāca1 prajāpatiḥ /
anena prasaviṣyadhvam eṣa vo 'stv iṣṭakāmadhuk2
saha yajñena vartanta iti sahayajñā brāhmaṇādyāḥ prajāḥ3
sargādau sṛṣṭvā tāḥ purovāca4 --- anena prasaviṣyadhvam /
prasavo vṛddhiḥ / tāṃ prāpnuta /
eṣa vo yuṣmākam iṣṭakāmadhug astu5 /
kāmān dogdhīti kāmadhuk // 10 //
kathaṃ punaḥ kāmadhug ity āha6 ---
devān bhāvayatānena te devā7 bhāvayantu vaḥ /
parasparaṃ bhāvayantaḥ8 śreyaḥ param avāpsyatha
anena devān bhāvayata vibhūtyā yojayata9 / te cendrādayo
devā10 bhāvayantu yuṣmān vibhūtyā yojayantu11 vṛṣṭipradānādinā /
evam anyonyaṃ bhāvayantaḥ śreyaḥ paraṃ svargārthinaḥ svargam
apavargārthinopavargaṃ prāpsya(tha)12 // 11 //
pratyupakāram akurvato 'niṣṭārthaprāptim āha13 ---
iṣṭān kāmān hi vo devā dāsyante yajñabhāvitāḥ /
tair dattānapradāyaibhyo yo bhuṅkte14 stena eva saḥ
iṣṭān kāmān iti / pūrvārdhena pūrvaślokānuvādaḥ15 /
tair devair dattāt bhogān yo bhuṅkte16 tebhyo 'dattvā
tān uddiśya yāgam akṛtvā stena eva saḥ /
kartavyam akurvan17 pratyavaitīty arthaḥ // 12 //
NOTES:
1. purīvāca
2. prasāṣyadhameṣavostiṣṭakāmadhuk
3. prajā
4. sṛṣṭrvevāca
5. vai puṣmākamiṣṭa^
6. kāmāṃ ... kamadhugityāha
7. bhūtā
8. bhāvayanta
9. vidhūtpāyotayata
10. devān
11. yonayantu
12. ^mavargarthenopavaṃrgaprāpsya
13. ... kurvatoniprārthamāha
14. terdattānapradāṣebhyo ye bhūṅkte
15. pūrvārddhenuvādaisterdevadattān
16. bhukte
17. ... makurvatpatpravetītparthaḥ
p. 90
ye tu punaḥ ---
yajñaśiṣṭāśinaḥ santo mucyante sarvakilbiṣaiḥ /
bhuñjate te tv aghaṃ pāpā ye pacanty ātmakāraṇāt
yajñārthaṃ niruptaṃ dravyam / tena yajñe nirvartite1 yad
avaśiṣṭaṃ (dravyaṃ) tad aśituṃ śīlaṃ yeṣāṃ te
yajñaśiṣṭāśinaḥ2
(santo sarvakilbiṣair mucyate) /
ye punar ātmārthaṃ kevalaṃ pacanti
te 'ghaṃ pāpam eva bhuñjate3 // 13 //
jagaccakravṛttihetutvāc cāvaśyaṃ4 karma kartavyam ity āha ---
annād bhavanti bhūtāni parjanyād annasambhavaḥ /
yajñād bhavati parjanyo yajñaḥ karmasamudbhavaḥ5
annād upabhuktād roto 'bhūd bhūtāni6 jāyante /
tasya ca samudbhavaḥ parjanyāt7 / sa ca yajñād bhavati8 /
yajñaś ca karmasambhavaḥ / yajamānartvigvyāpāraḥ9 karma /
tadabhivyaṅgyam apūrvaṃ dharmaśabdavācyaṃ jagadvaicitryakāraṇam // 14
//
tac ca ---
karma brahmodbhavaṃ viddhi brahmākṣarasamudbhavam10 /
tasmāt sarvagataṃ brahma nityaṃ yajñe pratiṣṭhitam
karma brahmodbhavam / brahma vedaḥ / tatprakāśitam /
brahma cākṣarasamudbhavam11 / akṣaram iti paramātmākhyā ---
tasya mahato bhūtasya niḥśvāsitam etad yad ṛgvedo yajurvedaḥ12 ---
ity śruteḥ /
yata evaṃ tasmāt sarvagataṃ brahmākṣarākhyaṃ13 sarvagatam iti
viśeṣaṇāt /
itarat
NOTES:
1. niruptaṃ dravya tena yajñe nivartate pada^
2. yajñaśiṣyaśine
3. pāpamavaṃ bhujate
4. ... tvāccāvadhakarma
5. ... samudbhavaḥ
6. annādupayuktā ... dbhūtāni
7. samudbhavātyajannyān
8. yajñādbhavati
9. yajamānadvigvyāpāraḥ
10. samudbhavaṃ
11. vākṣapsamudbhava
12. matadyadgvedo yajurvaida
13. brahmākṣyarākyaṃ
p. 91
punar brahma vedākhyaṃ vikāratvād asarvagataṃ tadakṣarākhyaṃ
brahma nityaṃ1 sarvadā yajñe pratiṣṭhitam2 /
yajñenopāyabhūtena
prakhyātam iti tatpratiṣṭham ucyate /
yathopāyakriyāyāṃ pratiṣṭhāśabdaḥ3 (vedāḥ sāṅgāḥ
satyam āyatanaṃ pratiṣṭhā) --- iti // 15 //
uktena prakāreṇa karmamūlaṃ jagaccakram /
atas tad akurvato jīvanaṃ vyartham ity āha ---
evaṃ pravartitaṃ cakraṃ nānuvartayatīha yaḥ /
aghāyur indriyārāmo moghaṃ pārtha sa jīvati
evam ity uktaparāmarśaḥ / pravartitaṃ mayājātinā4 cakram iva
jagaccakram5 / karmabhyo bhūtāni bhūtebhyaḥ karmeti /
tatra yaḥ karma na karoti tena jagaccakraṃ nānuvartitaṃ bhavati /
nimittākaraṇān naimittikam eva6 nāśitaṃ bhavatīty arthaḥ /
so 'yam aghāyuḥ pāpāyur indriyair ārāma ākrīḍā viṣayeṣu7
yasyāsau indriyārāmāḥ8 / moghaṃ vṛthaiva
he pārtha9 sa jīvati // 16 //
kiṃ kācid avasthāsti yasyāṃ karmatyāga iṣṭa iti10 /
asti lokavyavahāraḥ / atas tasya brahmabhūtasya tatprāgavasthāyām
ity āha11 ---
yas tv ātmaratir eva syād ātmatṛptaś ca12 mānavaḥ /
ātmany eva ca santuṣṭas tasya kāryaṃ na vidyate
yas tv ātmaratir eva syāt / tuśabdo 'vadhāraṇārthaḥ /
asyām evāvasthāyām adhikārahetvabhāvāt karmatyāgo bhavati13 /
ātmany eva
NOTES:
1. tityaṃ
2. pratiṣṭitaṃ
3. yathāpāyakriyāyāṃ pratiḍodava iti
4. majāyatinā
5. cakramiva cakṛṃ
6. nimittākaraṇānnenimittikameva
7. sopamadyāyuḥ pāryayurindriyairārāma^
8. īdriyārāmaḥ
9. vṛerthevahapārtha
10. ^tyāgā ityasti
11. lokavyavahārāto tasya brahmabhūtasya na prāgavasthāyāmityāda
12. ^dayastvātmaratireva syādātmatṛsaśca
13. hetvābhāvāt karmatyāgo na bhavati
p. 92
ratir yasya na viṣayeṣv asāv ātmaratiḥ /
evaśabdo 'vadhāraṇārthaḥ /
manāg api viṣayeṣu ratir nāsti /
ātmanaiva1 ca tṛpto nānnarasādinā /
ātmany eva ca santuṣṭo nānyārthalābhena /
tad evaṃ trividhena
viśeṣaṇena2 viśiṣṭasya
śarīrendriyaviṣayavyavahārātītasya3 paraṃ
jyotīrūpasampannasya4 kāryaṃ 5 na vidyate /
kim ataḥ paraṃ sādhyaṃ syāt /
iyaṃ hi phalāvasthā jñānakarmasamuccayānuṣṭhānasya // 17 //
kāryaṃ na vidyata itīdaṃ6 spaṣṭīkartum āha ---
naiva tasya kṛtenārtho nākṛteneha kaśca(na) /
na cāsya sarvabhūteṣu kaścid arthavyapāśrayaḥ7
kṛtena8 yāgādināsya prayojanaṃ nāsti / nākṛteneha9 kaścana
pratyavāyaparihāralakṣaṇo 'rthaḥ10 /
na ca tasya sarvabhūteṣu11
bramādiṣu kaścid arthavyapāśrayaḥ prayojanam apekṣā12
sa eva tad bhavatīti śruteḥ13 /
yas tu śarīrendriyadharmair anurudhyate
śayanādīṃś ca karoti14 vyāpārān katham
asāv ātmaratir ātmatṛpta eva vā syāt /
iyaṃ cāvasthā karmatyāgasya bhagavatā viyatā tām etāṃ15
svayam evālocya karma hātavyam anuṣṭheyaṃ (vā) /
nānyasyedānīntanasya
durupadeśaḥ krotavyaḥ pramāṇīkartavyo (vā)
vyāmuhyamānatvād ālasyāt16 /
NOTES:
1. viṣayesu ratirnāsmātmanaiva
2. tadavaṃ trividhena viśeṣaṇona
3. śarīrendriya^
4. jyotirupa^
5. kārya
6. viṣvata ityedaṃ
7. kaścadarthavyapāśrayaḥ
8. kṛtemaḥ yāgā^
9. rucākṛtena
10. pratyavāhapari^
11. ... bhūtesu
12. kaścidayojanāpekṣā
13. sakhādbhavatīti śrateḥ
14. śarīrendriyadharmānanurutyate śanayanādīṃ ca karoti
15. tāmatāṃ
16. vyāgṛhyamālatvādālasyāt
p. 93
tathā cāhuḥ ---
kecid ajñānato naṣṭāḥ kecin naṣṭāḥ pramādataḥ /
kecij jñānāvalepena kecin naṣṭais tu1 nāśitāḥ // iti // 18 //
yato jīvataḥ karmatyāgānupapattiḥ ---
tasmād asaktaḥ satataṃ kāryaṃ3 karma samācara /
asakto hy ācaran karma param āpnoti pūruṣaḥ4
phaleṣv asaktaḥ kāryaṃ karma yad avaśyaṃ kartavyaṃ tat samācara5 /
kimprayojanam / (ya)smād asakto hy ācaran karma paraṃ paramātmānam
āpnoti pūruṣaḥ6 // 19 //
ātmajñaiś ca rājarṣibhir āsevito 'yaṃ7 (mārgo) yasmāt tvayāpi
nirviśaṅkenāstheyam8 iti darśayann āha ---
karmaṇaiva hi saṃsiddhim āsthitā janakādayaḥ /
lokasaṅgraham evāpi saṃpaśyan kartum arhasi
karmaṇaiva9 hi saṃsiddhiṃ mokṣam āsthitāḥ prāptā10
janakāśvapatiprabhṛtayaḥ / hiśabdo hetvarthe /
evakāro 'vadhāraṇārtho nipātitaḥ /
karmābhāvavyavacchedaḥ11 kriyate na jñānaparyudāsaḥ /
yady api12 kṛtakṛtyam ātmānaṃ manyase13
lokasaṅgraham eva (tathā)pi sampaśyan kartum arhasi /
lokasaṅgraho lokaparipālanam uktena14 nyāyena /
paramārthatas tu svārtham eva karma kartavyam /
kevalasya jñānasyāpavargaṃ prati
NOTES:
1. kenacinnaṣṭaistu nāśitā iti
2. yatā
3. kārya
4. karma paraṃ paramātmanamapnotipuruṣaḥ
5. samācaraḥ
6. prayojanamasmādasakto hyācaraṅkarmaṃ ... māpnoti puruṣaḥ
7. atmajñaiśca
8. yuṣpāstvapāpinirviśaṅkenāsthepa
9. karmaṇeva
10. prāstā
11. karmabhāvayuvachedaḥ
12. yavapi
13. manyaso
14. lākaparipālinaktena
p. 94
sādhanabhūtasyāpi (jñānasya) kartavyasthānīyaṃ1
karma sahakāritvenāpekṣaṇīyam /
tasmāl lokaparipālanam ānuṣaṅgikaṃ prayojanam /
atra kecid aṅgulibhaṅgaṃ2 kurvanto vyācakṣate ---
yadi janakādayaḥ prāptasamyagjñānās tato3
lokasaṅgrahaṇārthaṃ karmaṇaiva saṃsiddhim
āsthitāḥ4 karmasannyāse prāpte 'py asannyasyaiva pravṛttakarmatvād
iti /
athāprāptajñānāḥ karmaṇā sattvaśuddhidvāreṇa5
jñānotpattim āsādya6
muktāḥ --- iti vyākhyeyaḥ śloka iti /
tad etad asadarthotprekṣaṇam7 /
janakādayo hi brahmavidaḥ smaryante8 /
mokṣadharmeṣu9 viṣṇudharmeṣu janakānāṃ
ṣaṭsaptatir mokṣaṃ10 gatā smaryate11 /
atra ca karmaṇā mokṣaṃ gatā ity ucyate /
na punaḥ karmaṇā lokasaṅgrahaṃ kṛtavanta iti /
śrutahānir aśrutaparikalpanā caivaṃ syāt /
na ca teṣāṃ karma(su) pravṛttatvād iti karmapravṛttau hetuḥ /
utpannāyāṃ (karmapravṛttau) ūrddhvaṃ12 sarvo hi pravṛttakarmaiva /
yadi samyagdarśane13 samutpanne karmākarmasannyāso14 janakādibhir apy
avaśyaṃ karma kartavyaṃ prāptam /
na hi khaṇḍamodakabhakṣaṇāt15
prītyā kaścit karmaṇi pravartate kleśātmakatvā(t) /
tasmāt karmaṇā vinā saṃsiddher asambhavāt karma kurv iti
gītārthaḥ16 // 20 //
avaśyaṃ lokasaṅgrahārtham api17 bhavatā karmaṇi ya(ti)tavyam /
kutaḥ18 / śreṣṭhatvāt tad āha ---
NOTES:
1ṣādhitṛbhūtasyāpi iti kartavya sthānīyaṃ saha
karmakāritvenāpekṣaṇīyaṃ
2. kecigulibhaṅgaṃ
3. ... samyagśanostato
4. saṃsthisiddhimāsthitāḥ
5. ^śuddhitvāreṇa
6. jñānotpantimāsādya
7. tadetadasarthotprakṣaṇe
8. smaryene
9. sākṣadharmeṣu
10. dhasaptatirmokṣa^
11. gate smayante
12. ... heturutpanayā durdhvasarvo
13. ... darśane
14. ... salpāso
15. khaṃḍamodakarakṣyaṇavat^
16. saṃsiddhirasambhavāt karmakṛt iti gītārthaḥ 19
17. ... sagrahārtha^
18. kurutaḥ
p. 95
yadyad ācarati śreṣṭhas tattad evetaro janaḥ1 /
sa yatpramāṇaṃ kurute lokas tad anuvartate2
guṇādhikaḥ śreṣṭha3 ucyate / tena yad anuṣṭhitaṃ4 tattad itaraḥ
prākṛto jano 'nutiṣṭhati5 /
sa yatpramāṇaṃ kurute6 laukikaṃ vaidikaṃ
vā karoti tad eva pramāṇīkṛtya loko 'nuvartate7 // 21 //
māṃ ca kiṃ na paśyasi ---
na me pārthāsti kartavyaṃ triṣu lokeṣu kiñcana /
nānavāptam avāptavyaṃ vartāmy eva ca karmaṇi
na me pārthāsti kartavyaṃ triṣu lokeṣu sādhyam / yato10
nānavāptam aprāptaṃ prāptavyaṃ vāsti11 atha ca vartāmy eva
ca (karmaṇi) /
varta eveti12 kecit paṭhanti ātmanepaditvād (vṛta)dhātoḥ /
teṣāṃ itihāsapurāṇavad gītāyā pañcam avedatvāc
chāndasaprayogabāhulyād ārṣapāṭhavināśanam
eva prasajyate sarvatra pāṭhāntaraṃ kurvatām13 // 22 //
yadi punar aham eva karma na karomy anyo 'pi14 na kuryād ity āha ---
yady ahaṃ pravarteya jātu karmaṇy atandritaḥ /
mama vartmānuvarteran manuṣyāḥ pārtha sa(rva)śaḥ
yadi tv ahaṃ15 na varteya / jātu kadācit / atandrito 'nalasaḥ16 /
tato mama vartma madīyaṃ mārgam akaraṇalakṣaṇam anuvarteran17
(manuṣyāḥ sarvaśaḥ) // 23 //
NOTES:
1. yaghadācaratiśreṣṭastatra devetaro janaḥ
2. lokasadanuvartate
3. śreṣṭa
4. yadanuṣṭitaṃ
5. tatedaḥ prākṛtojanonutiṭati
6. pramāṇabhkṛtaṃ
7. lokenuvartate 20
8. pārṣasti ... kicana
9. ... mavāmavyaṃ
10. ruto
11. nānāvāptamaprāptaṃ prāptavyamasti
12. varjñāmyeva karta eveti
13. pavanti / ātmanepaditāddhātostreṣāmitihāsapurāṇayaḥ
pañcacavedattvāchāndasa prayogavādulpādārṣayāgavināśanameva
prasajyate savatra yāvāntara kurvatām21
14. punarahe karmatakaromyanyāyina
15. svahaṃ
16. kadācitadrito^
17. ... manuvartate
p. 96
tataḥ ko doṣa ity āha ---
utsīdeyur ime lokāḥ na kuryāṃ karma1 ced aham /
saṅkarasya ca kartā syām upahanyām imāḥ prajāḥ
utsīdeyur vinaśyeyur lokā yadi (ahaṃ karma) na kuryām /
saṅkarasya ca kartā syām arthādyabhāvāt2 / tataś copahanyām
imāḥ prajāḥ /
tasmān mayāpīśvareṇa3 satā lokasaṅgrahaṇārthaṃ karma kriyate /
so 'yam ubhayataḥ śāstrānusāreṇātmārthaṃ parārthaṃ vā4
karma kartavyam eva /
na jñānitvābhimānena karma tyaktavyam5 /
manuṣyasyādhikāritvāc chāstrasya6 bhagavato 'pi manuṣyaśarīre7
(va)rtamānasya dharmādhikārāt karmasannyāsānupapatteḥ8 /
karmaṇi pravṛtto9 hi manuṣyaśarīraṃ vihāya
devo vā paramātmā vā
saṃvṛtto yadā tadā tasyādhikārābhāvaḥ /
tad uktam10 --- yas tv ātmaratir eva syāt --- iti /
ato yāvad bhedavijñānam anuvartate tāvat karmādhikāraḥ svārthaṃ
parārthaṃ veti bhāgavataṃ mataṃ mudritam11 // 24 //
tatra ca12 karmaṇi pravṛttasya viduṣo 'viduṣaś cāyaṃ13 viśeṣaḥ ---
saktāḥ karmaṇy avidvāṃso14 yathā kurvanti bhārata /
kuryād vidvāṃs tathāsaktaś cikīrṣur lokasaṅgraham15
phalābhilipsayā karmaṇi saktā avidvāṃso yathā kurvanti16 bhārata
tathā mahatotsāhena vit kuryāt sadasadarthopavargārtham17 /
NOTES:
1. lokāt kuryaṃ kirma
2. syāmmarthādābhāvāt
3. taspānmayā^
4. soyamubhayatasmāśārajrarātmārthaparārthavā
5. tyakttkaṃlabhya
6. manuṣyādikāritvāchāstrasya
7. ... śarīra
8. ... sannyāsānupanteḥ
9. pravṛttorhi
10. saṃvṛntasyasyādhikārābhavastaduktaṃ
11. mudritam 23
12. tanva ca
13. vidoṣoviduṣaścāyaṃ
14. saktaḥ karmaṇyavidvaṃso
15. vidvaṃstathā^ ... rlomasaṅgraham
16. kurvaṃrti
17. vitkuryādasadasahathopavagārthaṃ
p. 97
kiñcaitad aparam ānantarīyakaṃ prayojanam1 /
cikīrṣuḥ kartum icchur
lokasaṅgraham2 // 25 //
yadi cāyaṃ karma na kuryād ajñānāṃ3 buddhibhedaḥ syād ity āha ---
na buddhibhedaṃ4 janayed ajñānāṃ karmasaṅginām /
joṣayet sarvakarmāṇi vidvān yuktaḥ5 samācaran
na buddhibhedaṃ janayed ajñānām ity ajñagrahaṇaṃ jñāpakam6 ---
tatra tatra pūrvatra jñasyaiva7 karmakartavyatā bhagavatopadiṣṭeti /
joṣayed ity utsāhayet8 /
sarvakarmāṇi svayaṃ yuktaḥ samācaran9 // 26 //
avidvān kena prakāreṇa karmaṇi sajjata ity āha10 ---
prakṛteḥ kriyamāṇāni guṇaiḥ karmāṇi bhāgaśaḥ /
ahaṅkāravimūḍhātmā kartāham iti11 manyate
prakṛtes tejo'bannalakṣaṇāyāḥ12 kāryakāraṇarūpair guṇair
acetanaiḥ13 /
kriyamāṇāni / śarīrendriyamanaḥsu hi sarvāṇi laukikāni
vaidikāni ca karmāṇi vartante14 nātmani /
ātmanas tu sannidhimātreṇāyaskāntavad ayasaḥ15 pravṛttau aupādhikam
eva
kartṛtvaṃ na svābhāvikam16 /
yathendhanasaṃyoge dhūmajanakatvam agnes tathā śarīrendriyasaṃyoge
ātmanaḥ kartṛtvam / (tasya) kartṛtvaṃ svena
niratiśayānandarūpeṇāvasthitasya17 nāstīti nirṇayaḥ /
tatrāyam ajño 'haṅkāravimūḍhātmā svabhāvata
NOTES:
1. cedasapaṃrannāntarīkayaṃ prayojanaṃ
2. kartumichurnākasaṅgraham
3. kuyād^
4. buddhibhede
5. vidvātyuktaḥ
6. janayejānāmityājñamnahaṇaṃ jñāpakaṃ
7. jasyaiva
8. jāṣayetmītsāhatet
9. samācaran 25
10. karmaṇi sajuta ityāhaṃ
11. vimūgātmā katahimiti
12. prakṛti tejo^
13. ... karaṇaravaigu^
14. vartate
15. ātmā tu sannidhi ... mātreṇādhaskāntavadapasāḥ
16. pravṛttau tu raupādhikameva krartṛtvānnaravābhāvikaṃ
17. yathendhanasaṃyugedhūmatanaṅkattvamagnestathāśarīrendriyasaṃyoge
prādurbhavanti kartṛtve svena niratiśayānandarūrūpeṇāva^
p. 98
evāhaṃ karteti manyate /
so 'yam anena mithyābhimānena badhyate2 // 27 //
yaḥ punas tattvavin nāsau badhyata ity āha ---
tattvavit tu3 mahābāho guṇakarmavibhāgayoḥ4 /
guṇā guṇeṣu vartanta5 iti matvā na sajjate
guṇavibhāgasya karmavibhāgasya ca yas tattvaṃ vetti (sa tattvavit) /
kaḥ6 punar vibhāgo guṇānāṃ dehendriyāṇāṃ
karmaṇā(m) ātmana iti /
karmavibhāgaś ca phaloddeśena kriyamāṇaḥ phalārthaḥ
īśvarārthaḥ kriyamāṇopavargārtha iti7 /
so 'yaṃ guṇā8 dehādayo guṇeṣu svavyāpāreṣu9
svabhāvataḥ pravṛttā
iti matvā na sajjate saktiṃ na10 karoti // 28 //
ye punas te ---
prakṛter guṇasammūḍhāḥ sajjante11 guṇakarmasu /
tān akṛtsnavido mandān kṛtsnavin na vicālayet12
prakṛter guṇasammūḍhā ity uktasyānuvādaḥ13 kañcid viśeṣaṃ vaktum
/
tān akṛtsnavido14 mandān ity akṛtsnavidaḥ kevalakarmavido yājñikān15
kṛtsnavij jñānakarmasamuccayakārī16 na vicālayen na buddhicālanaṃ17
sampādayet /
teṣāṃ guṇakṛteṣu hi karmasu teṣāṃ
NOTES:
1. eva hi
2. vadhyate 26
3. tattvavinnu
4. gaṇakarma^
5. guṇāguṇepu vartata
6. yattatvaṃvebhikaḥ
7. karmavibhāgaṃ caphalodeśena kriyamāṃṇaṃ valārthamī śvarārthaṅkriyamā^ ... ṇamapargāryamiti
8. guṇo
9. ravavthāpāreṣu
10. saktirna
11. guṇassaṃ jūḍhāssajjante
12. kṛtsavinna vidhālapet
13. ^sampūṭā ityuktā anuvādaḥ
14. madā
15. yātikān
16. katsravijñānakarmavimuścakārī
17. yudvicālannaṃ
p. 99
saktatvāc charīrapātenāpi na te bodhayituṃ śakyante1 /
yat punar āgatya pṛccheyus tato bodhayitavyā iti // 29 //2
kañcid viśeṣam upadarśayan prakaraṇārtham upasaṃharati ---
mayi sarvāṇi karmāṇi sannyasyādhyātmacetasā3 /
nirāśīr nirmamo bhūtvā yuddhyasva4 vigatajvaraḥ
mayi parameśvare brahmaṇi sarvāṇi (karmāṇi) kṛtvā (tāni)
sannyasya nikṣipya sarva evāyaṃ kriyākalāpo brahmaṇo 'dhikāraś
cetanatvāt5 /
kāryakāraṇayoś cānanyatvāt tadātmakatvaṃ6
pratipadya tatprāptaye kalpata ity adhyātmacetasā phalaprārthanarahitaḥ
/
nirgataṃ mamatvaṃ yasyāsau nirmamaḥ / nāsti me karma brahmaṇa eva
tat kṛtaṃ mayi /
evaṃ7 saṅkalpo bhūtvā yuddhyasva vigataśoka iti // 30 //8
ye vidvāṃsaḥ svārthaṃ lokasaṅgrahārthaṃ ca karma
na tyajanti9 teṣām ayaṃ guṇa ity āha ---
ye me matam idaṃ nityam anuvartanti mānavāḥ /
śraddhāvanto 'nasūyantas te10 vimucyanti karmabhiḥ
ye11 punar etan nābhinandanti 12sāṅkhyādidarśanavibhrāntacetasas
teṣām adhaḥpātaṃ darśayann āha ---
(ye tv etad abhyasūyanto nānuvartanti me matam /
sarvajñānavimūḍhāṃs tān viddhi naṣṭān acetasaḥ
)
NOTES:
1. karmasu te saktāttānamarīcatenāpi na te vādhayituṃ śakyante
2. yadi punarāgatpṛcheyusnato vodhayitavyā iti 28
3. ^cetasā
4. nirāśornimamo bhūtvā yuḍyasva
5. brahmaṇodhikāro cetanatvāt
6. ... karaṇayośvānanyatvānnadātmakatvaṃ
7. mayīvaṃ
8. iti 29
9. ya vidvāṃsaṃssvārtha lokasaṅgrahārthaṃ ca karmaṇatyajanti
10. śraddhāvantīnasūya^
11. the
12. sākhyādidarśanavibhrāta^
p. 100
ye tv iti / ye punar me mataṃ nānuvartante tān sarvebhyo1
jñānebhyo vimūḍhān viddhi naṣṭān svargāpavargaprāptyabhāvān
nirayagāmitvāt2 // 32 //
kasmāt punar vidvāṃso 'pi santaḥ kecid bhagavato mataṃ nānuvartanta
ity āśaṅkyāha3 ---
(sadṛśaṃ ceṣṭate svasyāḥ prakṛter jñānavān api /
prakṛtiṃ yānti bhūtāni nigrahaḥ kiṃ kariṣyati
)
sadṛśam iti5 / jñānavān api prakṛter anurūpaṃ ceṣṭate /
prakṛtir janmāntarakṛtaṃ6 karma vāsanārūpeṇa7 cetasy avasthitaṃ
vāsasīva rāgaḥ /
tatra prakṛtim eva yānti bhūtāni /
nigrahaḥ śāstrakṛto niyamo 'nuśāsanam idaṃ kartavyam idaṃ neti /
sa teṣāṃ kiṃ8 kariṣyati /
ato yuktaṃ kecin me mataṃ nānuvartanta iti9 // 33 //
ye punar madīyaṃ matam anuvartante janmāntarakṛtapuṇyopacayavaśāt
teṣām ayam upadeśaḥ10 ---
(indriyasyendriyasyārthe rāgadveṣau vyavasthitau /
tayor na vaśam āgacchetau hy asya paripanthinau
)
indriyasyeti / indriyasyārthe cakṣuṣaḥ śrotasyārthe11 sve sve
viṣaye 'nukūle12 rāgaḥ pratikūle13 dveṣaḥ /
tayor na vaśam āgacchet /
NOTES:
1. nānuvaṃrtate tān sārvebhyo
2. svagāyavargaprāptamāvānnirayagāmitvāt 31
3. kasyātpunīrvadvāṃsopi santaḥ
4. matāṃ nānuvaṃrtat ityāśakyāha
5. sadaśamiti
6. ^tijenmāntarakṛtaṃ
7. vāsanānupeṇa
8. ki
9. atoyuktañcitmematāṃvānnānuvartata iti 32
10. punarmadiṃyaṃ matamanuvartate
janmāntarakṛtpuṇyopacayavaśāvraṣāmamurdeśaḥ
11. idriyasyeti idriyasyendriyasyārthe śrīttrasyārthe
12. viyapanukule
13. pratikule
p. 101
yatas tau hi mumukṣoḥ paripanthināv antarāyau vidhnakāriṇau1 /
tasmāt taskarāv iva tau dūrataḥ parityajet // 34 //2
na ca paradharme rāgāt pravartitavyam / svadharme ca yuddhādau
prāṇāpahāritayā dveṣān nivartitavyam ity āha3 ---
śreyaś cartum ity arjunoktam anusmaran ---
(śreyān svadharmo 'dhiguṇaḥ paradharmāt svanuṣṭhitāt /
svadharme nidhanaṃ śreyaḥ paradharmodayād api
)
śreyān iti4 / svadharmo 'dhiguṇa iti kartavyatāhīno 'pi
yathākathañcid anuṣṭhito 'pi5 śreyān praśastataraḥ6 /
kutaḥ / paradharmāt svanuṣṭhāt7 / 8sampūrṇetikartavyatākāt /
kasmād etad evam9 / yataḥ svadharme vartamānasya saṅgrāmādau nidhanaṃ
maraṇaṃ śreyaḥ paradharmakṛtād udayāj jīvanād ity arthaḥ /
apir abhyupagame / yady api10 svadharme nidhanam anabhyudayaḥ (varam)
paradharmakṛto 'bhyudayo (na) varam11 /
na punar etad evam12 / kiṃ tu svadharmād abhyudayaḥ paradharmāśrayād
anabhyudaya13 iti / svadharmaḥ kartavyaḥ14 / arthavādo 'yam // 35 //
jānann api15 tatparityāge na kenāyaṃ preritaḥ /
pāpam evānudhāvatīty arjuna uvāca ---
(atha kena prayukto 'yaṃ pāpaṃ carati pūruṣaḥ /
anicchann api vārṣṇeya balād iva niyojitaḥ
)
NOTES:
1. ... rnaghaśyamāgachedhatastyau hi mumukṣoṣariyathināvantarāyovighakāriṇai
2. tasmāntaskarāvirvato harataḥ parityajet 33
3. prāṇādvihāritayā dveṣāttvarthabdato ityāha
4. śreyānniti
5. ... cidanutiṣṭatopi
6. paśastarataḥ
7. paradharmānsvanuṣṭitāt
8. saṃpūrṇenika
9. kasmāditadevaṃ
10. yadhāpi
11. paradharmakṛto nabhyudayo varaṃ
12. na punaretadvedaṃ
13. paradharmāśrānabhyudaya
14. kartaṣo
15. jānantapi
p. 102
atha keneti / kenāyaṃ prayuktaḥ preritaḥ pāpam ācarati /
anicchann api1 balād ivākramya gale pādukayā2 prayojitaḥ
prerita iti // 36 //
bhagavān uvāca ---
(kāma eṣa krodha eṣa rajoguṇasamudbhavaḥ /
mahāśano mahāpāpmā viddhy enam iha vairiṇam
)
kāma eṣeti / kāmaḥ sūkṣmaḥ3 / sa eva kenacit pratihataḥ krodhaḥ
saṃpadyate / prārthitavastvapratipadyato4 hi krodho jāyate /
rajoguṇaḥ samudbhava utpattisthānaṃ5 yasya so 'yaṃ
rajoguṇasamudbhavaḥ /
mahadaśanaṃ yasyāsau mahā(śa)nas trailokyam api grasate /
mahāṃś cāsau pāpmā samastavyasanahetur ity arthaḥ / viddhi jānīhi /
iha mokṣamārge vairiṇam etam // 37 //6
arjuna7 uvāca ---
(bhavaty eṣa kathaṃ kṛṣṇa kathaṃ caiva vivardhate /
kim ātmakaḥ kim ācāras tan mamācakṣva pṛcchataḥ
)
bhavatīti // 38 //
(śrībhagavān uvāca ---)
(eṣa sūkṣmaḥ paraḥ śatrur dehinām indriyaiḥ saha /
sukhatantra ivāsīno mohayan pārtha tiṣṭhati
)
eṣa sūkṣma(ḥ) paraḥ śatrur dehinām indriyaiḥ saheti sukhatantra
ivāsīno8 mohayan pārtha tiṣṭhati // 39 //
NOTES:
1. śnichannapi
2. pādakayā
3. sṛkṣmā
4. patīdhato
5. utpatisthānaṃ
6. veriṇatetam 35
7. arjuna
8. mukhatantra dravāsāno
p. 103
sa eva kaluṣaḥ1 kṣudraś chidraprekṣī2 dhanañjaya /
rajaḥpravṛtto3 mohātmā mānuṣāṇām upadravaḥ
kāmakrodhamayo ghora(ḥ) stambhaharṣasamudbhavaḥ4 /
ahaṅkārābhimānātmā5 dustaraḥ pāpakarmabhiḥ
harṣam asya nivarttyaiṣa śokam asya dadāti ca /
bhayaṃ cāsya karoty eṣa mohayaṃs tu muhurmuhuḥ
iti sāṅkhyamatānusāriṇaḥ6 kecanādhīyate / te (ca) pañca
ślokā na vyākhyātāḥ // 40-42 //
kathaṃ vairitvam iti dṛṣṭāntena darśayati ---
(dhūmenāvriyate vahnir yathādarśo malena ca /
yatholbenāvṛto garbhas tathā tenedam āvṛtam
)
dhūmeneti / yatholbena garbhaveṣṭa(ne)nāvṛto garbhas tathā tenedam
āvṛtaṃ dṛṣṭam // 43 //
śabdena kim ucyata iti vivṛṇoti7 ---
(āvṛtaṃ jñānam etena jñānino nityavairiṇā /
kāmarūpeṇa kaunteya duṣpūreṇānalena vā
)
āvṛtam iti / etena8 jñānam āvṛta(m) / kasya (kena) /
jñānino9 nityavairiṇā kāmarūpeṇa nānārūpeṇa /
jñānino hy asau nityavairī / katham / kāmṃ dūrataḥ10 kṛtvāpavargam
adhigantum icchati11 jñānī / kāmaś ca12 tadīyaṃ jñānaṃ tiraskṛtya
saṃsāre kṣeptuṃ13 yatate /
NOTES:
1. dhanuṣa
2. kṣudradrapekṣī
3. ^pravṛto
4. stambhaharṣakṣumudbhavaḥ
5. ahaṅkārībhimānātmā
6. sāṅkhasatānusāriṇaḥ
7. daṣṭaṃ ... vivṛṇoti 36
8. eteta
9. jñānīno
10. harataḥ
11. ... madhigachatumichati
12. kāmataśca
13. kṣeptu
p. 104
punar ajño yatnaṃ1 kṛtvā kāmam evānuvartate / na tasya virodhas tena2
/
jñānam ity upapannaṃ viśeṣaṇaṃ nityavairiṇeti / duṣpūreṇa
duḥkhena pūryate duṣpūraḥ /
na vidyate alaṃ paryāptir asyety analaḥ // 44 //
kim adhiṣṭhāno 'sau jñānam āvṛṇotīty āha3 ---
(indriyāṇi mano buddhir asyādhiṣṭhānam ucyate /
etair vimohayaty eṣa jñānam āvṛtya dehinam
)
indriyāṇīti4 / indriyāṇi mano buddhir asyādhiṣṭhānam āśrayaḥ5 /
tair indriyādibhir jñānam āvṛtya dehinaṃ mohayati mohayitvā kāryeṣu
vartayati // 45 //6
yata evam ---
(tasmāt tvam indriyāṇy ādau niyamya bharatarṣabha /
pāpmānaṃ prajahīhy enaṃ jñānavijñānanāśanam
)
tasmād iti / indriyaṃ7 mano buddhiṃ8 (ca) niyamyādau prathamam eva
pāpmānam enaṃ9 śatruṃ jahi vināśaya / jñānavijñānanāśanam /
jñānam ātmayāthātmyaparijñānam10 /
vijñānam (viśiṣṭaṃ tajjñānam) /
tadubhayanāśanam11 / tad api pṛthakkartavyatayā vidhīyate śrutau ---
vijñāya prajñāṃ kurvīta --- iti /
anyathā jñānavijñānaśabdayor
arthe bhedo na syāt12 // 46 //
kasya sannidhau kāmas tiṣṭhatīti sākṣād darśayitum āha sthūlaṃ
śarīram apekṣya ---
NOTES:
1. jatmiṃ
2. ... vartate na tasya virodhe na bodhave
3. ^tyāha 37
4. indriyāṇiti
5. ... māśreyaḥ
6. vartayati 38
7. indriyam
8. buddhini^
9. prathamatesyākṣmatamenaṃ
10. jñānamatmayathātpaparijñānaṃ
11. taduyāsinaṃ
12. ... śadṛyorarthebhedo na spāt 39
p. 105
(indriyāṇi parāṇy āhur indriyebhyaḥ paraṃ manaḥ /
manasas tu parā buddhir yo buddheḥ paratas tu saḥ
)
indriyāṇīti / indriyāṇi parāṇy āhur
viṣayagrāhakatvenotkṛṣṭatvāc
ca parastvam / indriyebhyaḥ1 paraṃ manaḥ saukṣmyāt prādhānyāc ca2 /
manasas tu parā buddhiḥ3 / sa eva hetuḥ / atha buddhimanasoḥ4 ko bhedaḥ
/
saṅkalpavikalpavṛttihetur manaḥ / buddhir adhyavasāyātmikā /
yathā sthāṇur vā puruṣo5 veti saṃśaye sthāṇur
evāyam ity adhyavasāyaḥ6 /
yo buddheḥ parataḥ sa kāmaḥ parāmṛśyate7 tasya prakṛtatvāt /
na punar ātmā sa iti nirdiśyate pūrvatrāsaṅkīrtanāt // 47 //
idānīm upasaṃharati ---
(evaṃ buddheḥ paraṃ buddhvā saṃstabhyātmānam ātmanā /
jahi śatruṃ mahābāho kāmarūpaṃ durāsadam
Original text: Bhagavadāśayānusaraṇabhāsya · Edition: D. Subhadropadhyaya, Varanasi, 1965 (Sarasvati Bhavana Granthamala, 94) · Data entry Takahiro Kato · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0