ભગવદાશયાનુસરણભાસ્ય · અધ્યાય 3

ઇતિ શ્રીભગવદ્ભાસ્કરકૃતે ગીતાભાષ્યે દ્વિતીયો ઽધ્યાયઃ ॥
પ્. 78
અથ તૃતીયો ઽધ્યાયઃ
અર્જુન ઉવાચ ---
જ્યાયસી ચેત્ કર્મણસ્ તે મતા બુદ્ધિર્ જનાર્દન ।
તત્કિં કર્મણિ ઘોરે માં નિયોજયસિ કેશવ

વ્યામિશ્રેણેવ વાક્યેન બુદ્ધિં મોહયસીવ મે ।
તદ્ એકં વદ નિશ્ચિત્ય યેન શ્રેયો ઽહમ્ આપ્નુયામ્

ભગવાન્ ઉવાચ ---
લોકે ઽસ્મિં દ્વિવિધા નિષ્ઠા પુરા પ્રોક્તા મયાનઘ ।
જ્ઞાનયોગેન સાઙ્ખ્યાનાં કર્મયોગેન યોગિનામ્

(અસ્મિન્ લોકે નિષ્ઠા દ્વિવિધા સ્થિતિઃ લક્ષણહેતુઃ ।
જ્ઞાનમ્ એવ યોગઃ । તેન સાઙ્ખ્યા જ્ઞાનિનો લક્ષ્યન્તે ।)
યથા1 ત્રિદણ્ડેન ત્રિદણ્ડો ઽનાશ્રમી લક્ષ્યતે ।
એકાર્થત્વાત્ । એવં કર્મયોગેન યોગિનાં સમત્વમ્ અયોગવતામ્
ઈશ્વરારાધનાર્થં કર્મ કુર્વતાં સાક્ષાત્કર્મણો ઽપિ
જ્ઞાનોત્પત્ત્યુપાયત્વાત્2 । તથા ચોક્તમ્ ---
જ્ઞાનમ્ ઉત્પદ્યતે પુંસાં ક્ષયાત્ પાપસ્ય કર્મણઃ ।
યથાદર્શતલપ્રખ્યે3 પશ્યન્ત્ય્ આત્માનમ્ આત્મનિ ॥
(આત્મનિ) બુદ્ધાવ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । પાપક્ષયશ્ ચ4 ધર્માત્ ---
ધર્મેણ પાપમ્ અપનુદ --- ઇતિ તપસા બ્રહ્મ વિજિજ્ઞાસસ્વ ---
ઇતિ ચ શ્રુતેઃ ।
તેષાં યમ્ અનિયમવત્ત્વાદ્ અલ્પમ્ અપિ5 જ્ઞાનસામાન્યમ્ અસ્તીતિ ।
અતઃ ક્વચિત્ પ્રધાનમ્ ઇતિ ।
એતાવાન્ વિશેષો ઽત્ર --- સમુચ્ચયઃ
નોતેસ્:
1. ર્યથા ત્રિદંડેન ત્રિદડનાશ્રમી લક્ષ્યતે કાંર્થ ચાસ્સેવ કર્મયોગેન યોગિનાં સમત્વ ...
2. કર્મણોત્પત્યુપાયત્વાત્
3. તત્રાદર્શન્તલપ્રખ્યે
4. બુદ્ધ્યાવિત્ય્ અર્થઃ પાપક્ષયાશ્ચ
5. ^નિયમવાદુલ્પં જ્ઞાનમપિ
પ્. 79
(જ્ઞાનકર્મણો પ્રતિપાદિતઃ) । ન હ્ય્ અત્ર સ્માર્તેન કર્મણા
શ્રૌતેન વા જ્ઞાનસ્ય સમુચ્ચય1 ઇતિ ।
અયમ્ અપિ વિશેષ ઉપયુજ્યતે2 ---
યથા પ્રાક્તનેન કર્મણા ઐહિકસ્ય કર્મણઃ સમુચ્ચયસ્યોપપત્તિઃ ।
ન ત્વ્ અત્રાશ્રમવિકલ્પ3 આશ્રમસમુચ્ચયો વા ભગવતા વિવક્ષિતઃ ।
(આત્મનઃ) સાક્ષાત્કારણાત્4 પ્રાગવસ્થાયાં કર્મપ્રાધાન્યમ્
ઉત્તરત્ર
જ્ઞાનપ્રાધાન્યમ્ ઇત્ય્ ઉપદેશાત્ । અતઃ સ્થિરં5 પ્રતિપુરુષમ્
અપવર્ગાધિકારે જ્ઞાનકર્મણી સમુચ્ચીયેત ઇત્ય્ એતત્પરમ્ ઇદં7
શાસ્ત્રમ્ ઇતિ સમ્યગ્ દર્શિતમ્ ।
તદ્વાક્યાનિ ચ તથૈવ વ્યાખ્યાતવ્યાનિ ।
અન્યે પુનઃ પત્રૈર્ ઇવ6 ફલાનિ છાદયન્તઃ
પ્રશ્નમ્ ઉત્તરં ચાન્યથા
વર્ણયન્તિ । પ્રજહાતિ યદા ---
ઇત્ય્ આરભ્ય7 સર્વકર્મત્યાગિનાં
સાઙ્ખ્યાનાં જ્ઞાનાદ્ એવ કેવલાન્ નિઃશ્રેયસઃ પ્રાપ્તિર્ ઉક્તા ।
મમ ચ ---
કર્મણ્ય્ એવાધિકારસ્ તે --- ઇતિ કર્મૈવ કેવલમ્ ઉપદિષ્ટમ્ ।
ન તત એવ શ્રેયઃપ્રાપ્તિર્ ઇત્ય્ આકુલિતબુદ્ધિર્ અર્જુન ઉવાચ
--- જ્યાયસી ચેત્ --- ઇતિ ।
ઉત્તરં ચ8 ભાગવતમ્ ઉપપદ્યતે
--- સાઙ્ખ્યાનાં કેવલાજ્
જ્ઞાનાન્ નિઃશ્રેયસપ્રાપ્તિઃ9 । કર્મયોગિનાં તુ નિષ્ઠયૈવેતિ10 ।
દ્વે નિષ્ઠે ભિન્નપુરુષવિષય ઇતિ
સર્વકર્મત્યાગ એવ સમ્યગ્દર્શિનાં11
સાઙ્ખ્યાનામ્ ઇતિહાસપુરાણોપનિષત્સુ12 ચ દર્શિતઃ ।
ન ચ નિત્યકર્માકરણે સન્ન્યાસિનાં પ્રત્યવાયો ભવતિ અધિકારસ્ય
નિવૃત્તત્વાત્13 । અધિકારિભિસ્ ત્યજ્યમાનં14 કર્મ દોષમ્
નોતેસ્:
1. વિશેષોત્ર સમુશ્ચ નઘાત્ર સ્માતેન કર્મણા સ્રોતેન વા સમુશ્ચય ઇતિ
2. ઉપયોજ્યતે
3. યથા પ્રાપ્તેન કર્મણા સમુશ્ચયોપાપતેઃ ન ચત્રશ્રમવિલ્પ
4. સાક્ષાત્કારણાત્
5. અતસ્થિરં
6. સમુશ્ચીયતે । દત્પપરં સમ્યગ્દર્શતાનિ વ્યાખ્યાનામાસેઃ પત્રૈરિવ
7. દેસારભ્ય
8. ઉત્તર ચ
9. સાખ્યાનાં કેવલાજ્ઞાનાન્નિ^
10. કર્મયોગિનાં તુ કર્મનિષ્ઠેવેતિ
11. સર્વકર્મસ એવ સમ્યગ્દર્શિનાં
12. ^મિતિહાસ પુરાણયોહમનિષત્સુ
13. નિવૃન્તત્વાત્
14. ... ભિસ્સ્યજ્યમાનં
પ્. 80
આ(વ)હતિ । ન ચાકરણાદ્ અભાવાત્ પ્રત્યવાયોત્પત્તિઃ1 ।
તસ્માદ્ વિવિદિષાવતામ્ અનુત્પન્નજ્ઞાનાનામ્ અપિ વિદુષાં
ચોત્પન્નજ્ઞાનાનાં2 કર્મત્યાગ3 એવેતિ બ્રુવતે ।
અથાન્યે4 શ્રુતૌ તુ સાઙ્ખ્યાનાં જ્ઞાનાદ્ એવ5 નિઃશ્રેયસમ્ ઉક્તમ્ ।
આત્મનશ્ ચ6 કર્મ કર્તવ્યમ્ ઉક્તમ્ ઇતિ શ્રુતિસ્મૃતિન્યાયનિપુણાઃ
પ્રત્યાચક્ષતે7 । (તે)નૈવમ્ અપિ યોજયિતું8 શક્યતે ---
સાઙ્ખ્યાનાં જ્ઞાનાદ્ એવ નિઃશ્રેયસમ્ ઉક્તમ્ આત્મનશ્ ચ કર્મ
કર્તવ્યમ્ ઉક્તમ્ ઇતિ વિવેકેનાર્જુનો ઽવગતવાન્
યદિ તત્ કથં તસ્યાકુલીભાવઃ
--- તદ્ એકં10 વદ --- ઇતિ ચ નોપપદ્યતે ।
ભાગવતં ચોત્તરં11 ન સઙ્ગચ્છતે
--- દ્વિપ્રકારોક્તા નિષ્ઠેતિ ।
તત્રૈવં12 વક્તવ્યમ્ ।
સ્યાત્ કર્મ(ણ્ય્ એવ)અધિકારસ્ તે ન નિઃશ્રેયસ્
સુનિષ્ઠયોર્ ભિન્નપુરુષવિષયત્વાત્ ।
જ્ઞાનં કસ્યચિદ્ એવ કસ્યચિત્ કર્મૈવેતિ પ્રકારમાત્રોપદેશાય ।
તદ્ ઉક્તમ્ --- વિવિદિષાવતો13 વિદુષશ્ ચ સર્વકર્મસન્ન્યાસ14 ઇતિ ।
તચ્ છ્રુતિસ્મૃતિન્યાયબાહ્યં15 વિરુદ્ધં ચ ।
યદિ તાવદ્ ઉત્પન્ને જ્ઞાને પ્રયોજનાભાવાત્
કર્મત્યાગે16 હેતુર્ વિદ્યતે
યદિ વા વિદ્વદ્ભિસ્ ત્રૈવર્ણિકૈઃ17 કર્મ ત્યજ્યેત સ્વચ્છન્દતયા
સર્વે કર્મિણો બ્રહ્મવિદઃ સમુદ્રં પ્રવિશેયુઃ18 ।
વિવિદિષાવતામ્ અપિ
કર્મયોગમ્ એવ દર્શયતિ ---
તમ્ એતં19 વેદાનુવચનેન બ્રાહ્મણા
વિવિદિષન્તિ યજ્ઞેન દાનેન તપસેતિ20 ચ ।
નોતેસ્:
1. પ્રત્યવાયોરત્પત્રિ^
2. ... ત્પન્નજાનાનાં
3. કર્મસાગ
4. અન્યાન્યે
5. શ્રુતિસાઙ્ખ્યાનાં જ્ઞાનાદિવ
6. આત્મતશ્ ચ
7. સ્મતિન્યાયનિપુણઃ પ્રત્યાઞ્ચક્ષતે
8. નૈવં પ્રયોજ^
9. વિવેકના^
10. તદેકં વદ્યેતિ ચ
11. ચોતરં ન સઙ્ગછતે
12. તત્રૈવ
13. નિઃશ્રેષસુ નિષ્ટયૌ ભિન્નપુરુષવિષયત્વં કસ્ય વિમેવ
કસ્યચિત્કર્મૈવતિ પ્રકારમાત્રોપદેશાયદથુક્તં વિવિદિષો
14. ... સસ્ન્યાસા
15. તત્છતિસ્મૃતિ^
16. ^ત્વાગે
17. વિદ્વદ્ભિસ્ત્રૈ^
18. સ્વછન્દતયા સર્વકર્મવિદ્યપસ્સમદ્રં પુશેષવિ
19. ^મેવં તતમેતં
20. વિવેદિષન્તિ યજ્ઞમાનેન તપસેતિ
પ્. 81
યદિ ચાવિદુષો ઽપિ કર્મત્યાગ એવ વિહિતઃ સ્યાદ્ વિદુષઃ
કર્માનર્થક્યાદ્ ઇતિ1 હેત્વભિધાનમ્ અનુપપન્નમ્2 ।
તદ્ એવં વિરુદ્ધં ભાષમાણઃ3 કથં ગ્રાહ્યવચનઃ
સ્યાત્ । ન ચોપનિષત્સુ સર્વત્યાગગમકં લિઙ્ગમ્ અસ્તિ4 ।
ન કર્મણા પ્રજયા ધનેન ત્યાગેનૈકેનામૃતત્વમ્ આનશુઃ
--- ઇત્ય્
અત્ર પ્રજાસાહચર્યાલ્ લોકપ્રાપ્ત્યર્થં કામ્યકર્મત્યાગો
ગીયતે ।
ઇતરાપિ શ્રુતિઃ5 ---
ન્યાસમ્ એષાં તપસાતિરિક્તમ્ આહુઃ ---
ઇતિ ન્યાસશબ્દેન તત્ર બ્રહ્માભિધીયતે ન કર્મત્યાગઃ ।
પ્રકૃતાં વાચમ્ ઇત્ય્ અત્ર દમશમાદીનાં તપસાં ચ
તત્પ્રાપ્તિસાધનત્વાત્ તદપેક્ષયાતિરિક્તવચનમ્6 ।
પ્રાપ્તવ્યં હિ પ્રાપ્તિસાધનાદ્ અતિરિક્તં ભવતિ ।
અન્યૈશ્ ચ સન્ન્યાસશબ્દો ઽત્ર ન્યાસશબ્દસ્યાનર્થાન્તરે પ્રયુક્તઃ ।
યથા આજ્યૈઃ સ્તુવતે7 ---
ઇત્ય્ આજ્યશબ્દઃ સ્તોત્રેષુ લોકે
ઘૃતવચનઃ8 ।
તદ્ ઇહ ભ્રાન્ત્યા તસ્ય ત્યાગાર્થકત્વં9
કલ્પિતમ્ । તથા હિ ---
ધનિમાત્રકૃતો હ્ય્ એવ જનાનાં મતિવિભ્રમઃ ।
પૌર્વાપર્યાપરામૃષ્ટઃ10 શબ્દો ઽન્યાં કુરુતે મતિમ્ ॥ ઇતિ ।
ઇતિહાસે ચ તત્ર તત્ર મોક્ષાર્થિભિઃ કર્મ કર્તવ્યમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ ।
તથા હિ શુકાનુપ્રેશ્ને11 ---
કર્મણા મનસા વાચા યો ધર્મનિરતઃ સદા ।
અફલાકાઙ્ક્ષસિદ્ધશ્ ચ સ મોક્ષમ્ અધિગચ્છતિ12 ॥ ઇતિ ।
નોતેસ્:
1. વિપઃ કર્માનર્થર્થ્યાત્
2. ^ધાનમન્નપન્નં
3. વ્યાભાષમાણઃ
4. ત્યાગસત્વકં લિઙ્ગમસ્તિ
5. ... મૃતત્વમ્ આદુરિત્યત્ર
પ્રજાસાર્યચર્યાલ્લોકપ્રત્થર્થકામ્યકર્મત્યાગાયતૈ રતિ રોયશ્રુ^
6. વ્રાહ્મા^ ... પ્રકૃતાવાં ચ સત્રદમશમાદીનાં તપસાં
તત્પ્રાપ્તીસાધન^
7. ^શબ્દોત્ર ચ ન્યાસશબ્દોર્થાન્તરે પ્રયુક્તો યથા ક્ષ્યૈસ્સ્તુવતે
8. ધજવચનઃ
9. ભ્રાન્ત્યાગાથત્વં
10. ... પએમૃષ્ટઃ
11. ... ^પ્રશ્રે
12. વિત્તશ્ચ સ મોક્ષમધિગછતિ
પ્. 82
યત્ તુ --- ત્યજ ધર્મમ્ અધર્મં ચ ---
ઇતિ તસ્યોત્તરશ્લોકાદ્ અર્થનિર્ણયઃ ---
ત્યજ ધર્મં સઙ્કલ્પજમ્1 । ત્યજાધર્મમ્ અહિંસયા ઇતિ ।
ફલસઙ્કલ્પત્યાગો ન સ્વરૂપત્યાગ ઇતિ ।

યદ્ ઉક્તમ્ અકરણે પ્રત્યવાયો નાસ્તીતિ તદ્ અસત્ ।
અકુર્વન્ વિહિતં કર્મ --- ઇતિ સ્મૃતેઃ ।
ન ચ શાસ્ત્રે યઃ સ્વેચ્છાકૃતસ્
ત્યાગઃ3 પ્રત્યવાયનિવારણે સમર્થઃ ।
ન ચાકરણસ્યાભાવસ્ય
પ્રત્યવાયનિમિત્તત્વં નાસ્તીતિ શક્યં વક્તુમ્ ।
રાજાજ્ઞયા નિયુક્તાનાં4 ભૃત્યાનામ્ ઉક્તાકરણે
વધબન્ધાદિદોષદર્શનાત્5 । કથમ્ અસતઃ સજ્ જાયેત ઇતિ
દ્રવ્યાભિપ્રાયા શ્રુતિઃ ।
અસતો દ્રવ્યાન્તરસ્યોત્પત્તિર્ નાસ્તીતિ
તત્રાર્થઃ । દ્રવ્યસ્ય હિ સુવર્ણાદેર્ એવ સ્વીકાર્યમ્ ।
ન ચાવસ્થાવત્ત્વમ્ અન્તરેણાવસ્થયોપપદ્યતે6 ---
ઇત્ય્ અભિપ્રેત્યાસદુત્પત્તિનિષેધઃ7 ।
તથા વિહિતાનુષ્ઠાને ઽપિ
પ્રયોજનમ્ અસ્તિ મોક્ષાર્થિનાં દુરિ(ત)ક્ષયો ઽન્યેષામ્ અભ્યુદયઃ ।
તસ્માદ્ ગીતાશાસ્ત્રે ઽન્યત્ર8 વા કર્મણાં મોક્ષાર્થતા9 ન
કર્તવ્યેતિ સ્થિતમ્ ।
અન્યે પુનર્ અન્યથા શ્લોકં પ્રસ્થાપયન્તિ । કર્માદ્ભુતમ્
ઉદ્ગીથાદ્યુપાસનમ્10 ।
તેન યોગાત્ કર્માણ્ય્ અપવર્ગભોગ્યાનિ ભવન્તીત્ય્ એવ
કૃત્વોક્તમ્11 --- જ્ઞાનયોગેન સાઙ્ખ્યાનામ્ ઇતિ ।
કર્મણા નિત્યનૈમિત્તિકેન12 યોગાત્ કર્મયોગઃ ।
તેન યોગિનાં પરમાત્મોપાસકાનાં નિષ્ઠોક્તેતિ13 ।
તદ્ એતદ્ અ(નૃ)તં ભાષિતમ્ ઇતિ14 (તે) મન્યન્તે ।
નોતેસ્:
1. ... શ્લોકાદધતિર્ણયસ્ત્યજ ધર્મમસઙ્કલ્પા
2. તદસદ્ કુર્વેન્વિહિતં
3. ^કૃતસ્સાગઃ
4. રાજાયુક્તાનાં
5. વધવેધાદિદોષ^
6. સુવર્ણાદેરવસ્થી કાર્યા ન
ચાવસ્થાવંર્તમન્તરેણાવસ્થોપપદ્યત ઇ^
7. તદુપનિષેધઃ
8. તસ્માદ્ભીતાશાસ્ત્રે^
9. કર્મણા ન્મોક્ષાથા ન
10. કર્માદ્ભુતામુદ્ગીથાદ્યુપાસનં
11. ... ^વર્ગભાગોપાનિ ભવન્તી ત્યેવં^
12. ^યોગાકર્મ
13. નિષ્ટોક્તતિ
14. તદેદદમનુતં ભાષિતમ્
પ્. 83
કથમ્ ઉદ્ગીથાવયવાદ્યુપાસનકર્મણઃ સમૃદ્ધ્યર્થત્વાન્
નાપવર્ગયોગિત્વમ્1 । ઓમ્ ઇત્ય્ એતદક્ષરમ્ ઉદ્ગીથમ્ ઉપાસીત ---
ઇત્ય્ ઉદ્ગીથાવયવસ્યૌઙ્કારસ્યોપાસનં2
તત્ર વિહિતં ન બ્રહ્મોપાસનમ્
ઇતિ તત્રૈવં સ્થિતમ્3 ।
ન ચોદ્ગીથાદ્યુપાસનસમ્બન્ધાદ્
અસ્યાપવર્ગહેતુત્વમ્ । કિં તર્હિ4 । યજ્ઞેન દાનેન ઇતિ ।
આત્મજ્ઞાનસહકારિતયા વિનિયોગાદિકં ચ5
ગીતાદ્વિતીયાધ્યાયોક્તેન
જ્ઞાનકર્મપ્રવિભાગપ્રજ્ઞાપનાર્થમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્6 ।
યોગશ્ ચ તત્ર --- કર્મ(સુ) કૌશલમ્ --- ઇત્ય્ ઉક્તં ન પરોપાસનમ્
ઇત્ય્ અલં પ્રસઙ્ગેન ॥ 3 ॥
સાઙ્ખ્યા પરિવ્રાજકા બ્રુવતે ---
કેવલાદ્ એવ જ્ઞાનાન્ મુક્તિઃ
સર્વં શ્રૌતં સ્માર્તં ચ કર્મ ત્યક્તવ્યમ્ અહેતુત્વાદ્7 ઇતિ ।
તેષાં પ્રત્યાખ્યાનાય ભગવાન્ ઉવાચ ---
ન કર્મણામ્ અનારમ્ભાન્ નૈષ્કર્મ્યં પુરુષો ઽશ્નુતે ।
ન ચ સન્ન્યસનાદ્ એવ સિદ્ધિં સમધિગચ્છતિ8

નિષ્કર્મણો ભાવો નૈષ્કર્મ્યમ્ ।
કર્મશબ્દેન પુણ્યાપુણ્યયોર્ ગ્રહણમ્ ।
તદ્રહિતં મોક્ષમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
અનારમ્ભાન્ મોક્ષં પુરુષો નાશ્નુતે ન
પ્રાપ્નોતિ ।
અર્થાદ્ એતદ્ ઉક્તં9 ભવતિ --- આરમ્ભાત્ પ્રાપ્નોતીતિ ।
કર્મસાપેક્ષાજ્ જ્ઞાનાન્ મુક્તિર્ ન કેવલાદ્ ઇત્યભિપ્રાયઃ11 ।
અથ મન્ય(સે) કિં કર્મણા પરિવ્રજ્યાસહિતાજ્
જ્ઞાનાન્ નિઃશ્રેયઃ
સમ્ભવવિષ્યતીતિ12 ચેન્ નેત્ય્ આહ ---
ન ચ સન્ન્યસનાદ્ એવ ---
જ્ઞાનસહિતાત્ સન્ન્યાસાદ્ એવ
નોતેસ્:
1. કથમુદ્ભીથાવપવધ્યુપાસનત્કર્મસમૃદ્ધ્યર્થત્વાન્નાપાવગોંપયોનિગત્વમ્
2. ... ક્ષરમુદ્ભીથમુપાસીત્યુદીથાવયવસ્યોઙ્કાસ્યોપાસનં
3. તત્રવસ્થિતં
4. ન ચોદ્ભીથાદ્યુપાસનસંવન્ધાદપવર્ગહેતુત્વં કિં તર્હે ... દાનેન તેત્યાત્મ^
5. વિનયોગાદિપઞ્ચ
6. ... ધ્યાયોકૃણજાનકર્મપ્રવિભાગપ્રજ્ઞાપનાર્થેત્યુક્તં
7. કેવલાદેવવજ્ઞાનાર્મુક્તિસ્સર્વં શ્રોતસ્માર્તકર્મત્યક્તવ્યં ન હેતુત્વાદિતિ
8. સલ્પસનાદેવસિર્દ્ધિસમધિગછતિ
9. નૈધ્રુર્મ્યમ્
10. અર્થાદેનદુક્તં
11. આરમ્ભાત્માપ્નોતીતિ કર્મસાપેક્ષા જ્ઞાનાન્મુક્તિર્ન^
12. પરિવ્રજ્યાશ્રમસહિતાજ્ઞાનાન્નિશ્રેયસં ભવિષ્યતીતિ તચ્ચ નેત્યાહ
પ્. 84
તુર્યાશ્રમગ્રહણાત્ સિદ્ધિં મોક્ષં નાધિગચ્છતિ1 ।
કર્મસહિતમ્ એવ જ્ઞાનં સિદ્ધિસાધનમ્ ।
આશ્રમપારતન્ત્ર્યાન્ મનસઃ ।
સર્વેષામ્ આશ્રમાણાં2 સમુચ્ચયાત્ સિદ્ધિર્ ઇતિ
ભાગવતં મતં સુનિશ્ચિતમ્ ।
યથેદમ્ એવ3 સાઙ્ખ્યદર્શનમ્ આશ્રિત્ય સર્વધર્મત્યાગમ્ એકવૈણવિનો
વદન્તિ । તે ઽપિ હ્ય્ એતેનાપાસ્તા વેદિતવ્યાઃ4
નિરાકરણન્યાયસ્યાવિશેષાત્5 ।
અત્ર તે પ્રત્યવતિષ્ઠન્તે ---
અસ્મદ્દર્શને ઽપીયં6 ગીતા ઘટતે ।
કથં કર્મારમ્ભાદ્ એવ નૈષ્કર્મ્યમ્ અશ્નુતે7
જ્ઞાનોત્પત્ત્યુપાયત્વાત્8 કર્મણાં ।
તસ્માત્ કર્મ કર્તવ્યમ્ । તતો જ્ઞાનોત્પત્તિઃ । તતો મોક્ષ ઇતિ9 ।
ન ચ સન્ન્યસનાદ્ એવ જ્ઞાનરહિતાત્ સિદ્ધિં સમધિગચ્છતીતિ10 ।
તદ્ ઇદમ્ અપવ્યાખ્યાનમ્ અન્યે પ્રત્યાચક્ષતે ।
યદિ તાવદ્ અયમ્ અર્થો
નૈષ્કર્મ્યં નિષ્કર્મતા11 કર્માભાવ ઇતિ સ્યાત્12
તદા વિરોધો ઽત્ર13 ।
ન કર્મારમ્ભાત્ કર્માભાવઃ । કિં તર્હ્ય્ અનારમ્ભાદ્ એવ14 ।
અથ નૈષ્કર્મ્યશબ્દેન જ્ઞાનનિષ્ઠતોચ્યતે15 કર્માકૃત્વા
જ્ઞાનોત્પત્ત્યસમ્ભવાદ્ ઇતિ16 ।
તથાપ્ય્ અવિદુષં સર્વકર્મત્યાગોપદેશો ભવતો વિરુદ્ધ્યેત ।
તથા ચોક્તમ્ ઉપદેશગ્રન્થે ---
ત્વંપદાર્થવિવેકાય સન્ન્યાસઃ
સર્વકર્મણામ્17 --- ઇતિ ।
અસ્યાયમ્ અર્થઃ ---
નૈષ્કર્મ્યં18 મોક્ષઃ ।
કર્મારમ્ભાન્ મોક્ષં19 પ્રાપ્નોતીતિ ।
એવમ્ અપિ
નોતેસ્:
1. તુમાશ્રમગ્રહણાત્સિદ્ધિર્મોક્ષં નાધિગછતિ
2. આશ્રમપ્રતિયાતેરતન્ત્રમનસ્સર્વેષામાશ્ર^
3. ભાગવતં મન્તં મુદ્રિતં યયીદમેવ
4. તેપ્યપદસ્તેનાપાસ્તા વેદિતથા
5. નિરાકારણ^
6. ... અત્ત તે પ્રત્યવતિષ્ઠન્તેઽસ્મવર્શનેપીયં
7. કર્મરમ્ભાદેવૈનૈષ્ક^
8. જ્ઞાનોત્પક્ષુપાયત્વાત્
9. મોક્ષ્યરતિ
10. ... ગછતીતિ
11. નિઘુર્મતા
12. યાત્
13. વિરોચોત્ર
14. કિંર્હ્યનારમ્ભાત્
15. ... નિષ્ટતો^
16. જ્ઞાનોત્પત્યત્ત્યાસમ્ભવાદિતિ
17. અથાપમર્થઃ નૈષ્કર્મ્ય
18. કર્મારમ્ભાત્મોક્ષં
પ્. 85
કેવલકર્મણાં મોક્ષઃ પ્રસજ્યત ઇતિ જ્ઞાનોપદેશાનર્થક્યમ્1 ।
અથ જ્ઞાનસહિતાત્ કર્મણસ્ તત્પ્રાપ્તિર્ ઇત્ય્ એવં સત્ય્ અઙ્ગીકૃતો
ઽસ્મત્પક્ષો2 ભવતા ભદ્રમુખેન3 ।
એવં ચ પૂર્વાર્ધે વ્યાખ્યાતે4 ---
ન ચ સન્ન્યસનાદ્ એવ --- ઇત્ય્ અતિરિચ્યતે ।
કર્મત્યાગમ્ આશઙ્ક્ય --- ન5 કર્મણામ્ અનારમ્ભાત્ ---
ઇત્ય્ ઉક્તમ્ ।
સન્ન્યા(સ)શબ્દેનાપિ કર્મત્યાગ એવ ત્વત્પક્ષે ઽભિધીયતે ।
ન ચ જ્ઞાનરહિતાત્ કર્મત્યાગાન્ મોક્ષઃ6 કેનચિત્ પ્રતિજ્ઞાતો7
યેનેદં નિરાકરણાર્થં સ્યાત્ ।
યદિ ચાવિદ્વાંસઃ કર્માકુર્વાણા8 મુચ્યેરન્
યુગપદ્ એવ કૃત્સ્નં2 જગન્ મુચ્યેત ।
ન ચ જ્ઞાનકર્મણોર્ વિરોધાત્
કર્મત્યાગો (વરમ્) વિરોધસ્યાસિદ્ધત્વાત્ ।
કિન્ ન પશ્યતિ ભગવન્તમ્10 --- વર્ત એવ ચ કર્મણિ --- ઇતિ વદન્તમ્ ।
સાક્ષાદ્ બ્રહ્મૈવ સ્વયમ્ એવાર્જુનસ્ય સારથ્યં ગતવત્11 ।
કિં ચાયં વિદ્વાન્ બ્રહ્મીભૂતો ઽભેદમ્ એકાન્તેન ન પશ્યતિ ।
તસ્યામ્ અવસ્થાયાં ન કર્મ કર્તવ્યમ્ ઇતિ બ્રૂમઃ ।
યદિ તુ વ્યુત્થિતચિત્તો ઽશનયાનાદિષુ કર્તૃત્વમ્ અનુભવતિ તસ્યૈવ
સન્ધ્યોપાસનાદિ12 કર્તવ્યં સ્યાત્ ।
વિશેષહેતુર્ વા વક્તવ્યઃ ।
યચ્ ચોક્તમ્ આત્મોપદેશીયો ઽયં ગ્રન્થઃ ।
તત્રાશઙ્ક્યે કિલોત્તઙ્કેન ગૃહીતમ્ અમૃતમ્13 ।
યથા કર્મનાશભયાજ્ જન્તોર્ આત્મજ્ઞાનાગ્રહસ્
તથેતિ તથ્યપર્યાલોચનમ્ ઉક્તમ્ ।
ઉત્તરઙ્કસ્ય યુક્તસૂત્રદ્વારવિનિર્ગતત્વાદ્ અમૃતધારાયાઃ14
સૂત્રભ્રાન્ત્યાત્મજ્ઞાનાગ્રહણમ્ ।
નોતેસ્:
1. જ્ઞાનાપદેશાનર્થક્યં
2. સત્યઙ્ગીધુતોસ્મત્પક્ષો
3. ભદ્રસુખેન
4. પૂર્વાર્દ્ધવ્યાખ્યાતે
5. ... પરિત્યાગમાશઙ્ક્યે ન^
6. ^ધિયતે ... જીનરહિતાત્^
7. પ્રતિજ્ઞાતં
8. ચાંવિદ્વંસઃ કર્મ કુર્વાણા
9. યુગપદકત્મઞ્જગ^
10. ભગવતં
11. વદૃતં સાક્ષાદ્બ્રહ્મૈવમંસ્વયમેવાર્જુનસ્ય સારથ્યં ગતવાન્
12. વ્યુત્થિતચિતોશનયાનાદિસુ કર્તત્વમનુભવતિ તાનેવસન્ધ્યોપાસનદિ
13. યશ્ચોક્તમાત્મીયોપદેશગ્રથસત્રાશઙ્કઃ કિલોતં કોનાગ્રહોદમૃતં
14. ભયાડન્તોરાત્મ ... તથેતિતપ્યપર્ય્યા ... ક્તં ઉતં કષ્યયુક્ત
સૂત્રદ્વારવિનિર્ગતત્વાત્ અમત^ ધારાયાસૂત્ર ... ભ્રાન્ત્યા
ઉરુગ્રહણમ્ ।
પ્. 86
ઇહ ત્વ્ આત્મજ્ઞાનાન્ મુક્તિમ્ ઇચ્છતાં1 કથમ્
આત્મજ્ઞાનાગ્રહઃ । યદિ ચ કર્મ મુક્તિકારણં સ્યાત્ તતસ્
તત્પરિરક્ષણે પ્રયતેરન્ ।
અત્ર2 યદિ સમુચ્ચયાન્ મોક્ષાવાપ્તિસ્
તદોભયત્ર પ્રવૃત્તિઃ ।
અથ કેવલાજ્ જ્ઞાનાદ્ અપવર્ગઃ સ્યાત્ (ઇતિ) ત્વત્પક્ષો વર્તતે3
કર્માશ્રેયસ્કરત્વાદ્ વિષવત્ પરિત્યાજ્યં શ્રેયસ્કામૈર્ ઇતિ4 ।
યત્ કિં ચિદ્ એતત્ ।
કર્મણશ્ ચ યથા બન્ધહેતુત્વં5 નાસ્તિ તથા વક્ષ્યામઃ ॥ 4 ॥
કર્માકુર્વતઃ કેવલાદ્ એવ જ્ઞાનાત્ સિદ્ધિર્ ઇત્ય્
અયમ્ અર્થો ન6 કેનચિદ્
અનુન્મત્તેન શક્યતે પ્રતિજ્ઞાતુમ્ ઇતિ7 ।
તત્ર હેતુમ્ આહ ---
ન હિ કશ્ચિત્ ક્ષણમ્ અપિ8 જાતુ તિષ્ઠત્ય્ અકર્મકૃત્ ।
કાર્યતે હ્ય્ અવશઃ9 કર્મ સર્વઃ પ્રકૃતિજૈર્ ગુણૈઃ10

હીતિ હેતૌ । નેતિ પ્રતિષેધે11 । યસ્માત્ કશ્ચિદ્ અપિ પુરુષઃ
ક્ષણમાત્રં જાતુ12 ન કદાચિત્ તિષ્ઠત્ય્ અકર્મકૃત્13 ।
તસ્માત્ કર્મયોગ(પ્રતિષેધ)પ્રતિજ્ઞાનુપપન્ના ।
કથં પુનર્ અકર્મકૃન્ નાસ્તીત્ય્ આહ ।
કાર્યતે હ્ય્ અવશઃ કર્મ ।
અવશો ઽસ્વતન્ત્રઃ પુમાં કર્મ કાર્યતે બલાત્ કર્મણિ પ્રવર્ત્યતે14 ।
કેન । પ્રકૃતિજૈર્ ગુણૈઃ । પ્રકૃતિર્ મહાભૂતાનાં
સૂક્ષ્માવસ્થા14 ।
તતો જાતૈઃ કાર્યકારણૈઃ સત્ત્વાદિગુણાધિષ્ઠિતૈ(ર્ ગુણૈઃ) ।
ત્રિવિધં કર્મ --- કાયિકં વાચિકં માનસં ચેતિ ।
તત્રાવશ્યમ્ અન્યતમેન16 ભવિતવ્યમ્ ।
કર્મ ત્યક્તવ્યમ્ ઇત્ય્ ઉક્તિમાત્રે(ણ)
નોતેસ્:
1. ^જ્ઞાનાત્મુક્તિમિછતાં
2. તત્પરિરક્ષણં પ્રયતેરંસ્તત્ર
3. કેવલાજ્ઞાનાદપવર્ગસ્ત્વાત્પક્ષવર્ત્તતઃ
4. શ્રેયસ્કમૈરિતિ
5. ... શ્ચયાવન્ધહેતુત્વાનાસ્તિ
6. કેવલાદિવજ્ઞાનાસિદ્ધિરિત્ય^
7. ... ^ચિદનુત્પત્તેન ... જ્ઞાતુમિમિત
8. કિઞ્ચિત્તક્ષણમપિ
9. કર્યતે ત્યવશઃ
10. પ્રકૃતિજેર્ગુણૈઃ
11. હીતિ હેતેતિ પ્રતિ^
12. જ્ઞાતું
13. તિષ્ટત્પ^
14. કમકાર્યતે વલાત્કર્તણિપ્રવર્તતે
15. સૂક્ષ્મવસ્થા
16. તત્રાવશ્યંમન્યતમેન
પ્. 87
વાચિકં1 કર્મ કૃતમ્ એવ ભવતિ । મૌનાવસ્થાને ઽપિ2 માનસં
(કર્મ) દુષ્પરિહરં વિદ્યુલ્લતાવચ્ ચઞ્ચલત્વાત્ તસ્ય3 ।
અશનશયનસઙ્ક્રમણાદીનિ4 છાયેવાનુગતાનિ ॥ 5 ॥
યસ્ તુ ચોદિતં કર્મ કરોતિ મનસા ચ
વિષયાન્ ભોજનાદીન્ અભિલષતિ
સ કેન શબ્દેનોચ્યત ઇત્ય્ આહ5 ---
કર્મેન્દ્રિયાણિ6 સંયમ્ય ય આસ્તે મનસા સ્મરન્ ।
ઇન્દ્રિયાર્થાન્ વિમૂઢાત્મા7 મિથ્યાચારઃ સ ઉચ્યતે

યસ્ તુ ચોદિતમ્ અનુતિષ્ઠતિ8 સ યથોક્તકારિત્વાન્ માર્ગસ્થ9
ઇત્ય્ આહ ---
યસ્ ત્વ્ ઇન્દ્રિયાણિ મનસા નિયમ્યારભતે ઽર્જુન10 ।
કર્મેન્દ્રિયૈઃ.11 કર્મયોગમ્ અસક્તઃ સ વિશિષ્યતે

ફલાસઙ્ગરહિતઃ12 ॥ 7 ॥
યત એવમ્ અતઃ ---
નિયતં કુરુ કર્મ ત્વં કર્મ જ્યાયો13 હ્ય્ અકર્મણઃ ।
શરીરયાત્રાપિ ચ તે ન પ્રસિદ્ધ્યેદ્ અકર્મણઃ

નિયતં14 નિત્યં સન્ધ્યોપાસનાદિ । સામાન્યે આસઙ્ગાદિ15
વિશેષે કર્મ કુરુ યસ્માત્ કર્મ જ્યાયો ઽધિકતરમ્ અકર્મણઃ ।
અકરણાત્ સકાશા(દ્ અ)દૃષ્ટે વિષયે મન્દકરણમ્ અપિ શ્રેયસ્કરમ્16 ।
કથમ્ । શરીરયાત્રા શરીરસ્થિતિર્ અપિ ન તે પ્રસિદ્ધ્યેદ્ અકર્મણો
નિર્વ્યાપારસ્ય ।
નોતેસ્:
1. યાચિકં
2. સૌનાવસ્થાનેપિ
3. લક્તચઞ્ચલત્વાતસ્ય
4. ... ^શ્ષનચઙ્ક્રમણાદીનિ
5. વિષયાન્મોજનાદીતભિલાષતિ સ કોબ્દશ ઉચ્યતે રત્યાહ
6. કર્મદ્રિયાણિ
7. વિમૂમાત્મા
8. ... તિષ્ટતિ
9. પથોક્ત ... માર્ગસ્થા
10. ... યમ્યાભરર્તેર્જુન
11. કર્માદ્રિયૈઃ
12. કલાસઙ્ગ^
13. ન્યાયો
14. વિગતં
15. સામાન્યેસઙ્ગાદિ
16. વિષપેથકરણમપ્પ્રેયસ્કરં
પ્. 88
યદ્ અત્ર કેચિદ્ અશ્રુતં વિશેષણં સ્વમનીષિકયા પ્રક્ષિપન્ત્ય્
અજ્ઞેનાધિકૃતેન1 કર્મ કર્તવ્યમ્ ઇતિ તદ્ અસત્ ।
શરીરસ્થિતિર્ ન સિદ્ધ્યતીતિ2 વિદુષો ઽવિદુષશ્ ચ
સમાનં હેત્વભિધાનમ્ ।
વિદ્વાન્ અપિ પરિવ્રાજકો3 ભોજનકાલે ભિક્ષાટનાદૌ પ્રવર્તત એવ4
અન્યથા શરીરસ્થિત્યભાવાત્ ॥ 8 ॥
યચ્ ચ મન્યન્તે સાઙ્ખ્યાઃ
સર્વં6 કર્મ બન્ધાત્મકમ્ ઇતિ તદ્ અસદ્ ઇત્ય્ આહ ---
યજ્ઞાર્થાત્ કર્મણો ઽન્યત્ર લોકો ઽયં કર્મબન્ધનઃ ।
તદર્થં કર્મ કૌન્તેય મુક્તસઙ્ગઃ સમાચર

યજ્ઞશબ્દેનાત્ર કાલાન્તરસ્થાયી ધર્મો ઽભિધીયતે યમ્
અપૂર્વમ્ ઇતિ મીમાંસકા બ્રુવતે ।
તસ્ય ચાધિદેવતા વિષ્ણુઃ ।
યજ્ઞો વૈ વિષ્ણુઃ --- ઇતિ શ્રુતેઃ ।
તયોર્ અભેદેન વ્યપદિશ્યતે7 ।
એતદ્ ઉક્તં ભવતિ --- ઈશ્વરારાધનાર્થત્વાત્8
કર્મણઃ શ્રુતિસ્મૃતિવિહિતઃ9 પુરુષવ્યાપારઃ કર્મશબ્દેનોચ્યતે ।
તતો ઽન્યત્ર તં વર્જયિત્વા10 લોકો ઽયં કર્મબન્ધનઃ ।
ફલાર્થં યત્ ક્રિયતે તેન બધ્યતે જન્તુઃ ।
તદર્થં11 યજ્ઞાર્થં કેવલધર્મસિદ્ધ્યર્થં
કર્મ મુક્તસઙ્ગઃ12 ફલાસક્તિરહિતઃ સમાચર ।
ઇતીદમ્ એવં ધારયેન્ મોક્ષાયેતિ ।
શાસ્ત્રમ્ એવાત્ર પ્રમાણમ્13 ।
યથાયં ધર્મો ઽયમ્ અધર્મ ઇતિ ॥ 9 ॥
પ્રજાપતિવચનાચ્ ચ શ્રેયસ્કરં કર્મ ।
અતો ઽનુષ્ઠેયમ્ ઇતિ14 દર્શયન્ન્ આહ ---
નોતેસ્:
1. પ્રક્ષિય્પ્ત્પાજ્ઞેનાધિકૃતેન
2. સિધતીતિ
3. પરિવ્રાતકો
4. પ્રચતન્ત એવ
5. યશ્ચ
6. સાખ્યાઃ સર્વ
7. યજો વૈ ... વ્યાપાદિશ્યતે
8. ઈશ્વરારાધનાર્થાત્
9. ... વિહતઃ
10. વ્રજિયિત્વા
11. યત્કિયતે તેન વદ્યતેજંલુસ્તદર્થં
12. મુક્રસઙ્ગઃ
13. ^ચરેતિદ્રેવન્ધાયેદે મોક્ષાયેતિ શાસ્ત્રમેવાપ્રત્રમાણં
14. રપ્રજાપતિવચનાશ્ચશ્રેપરકરઙ્કર્માતોનુષ્ટેયમિતિ
પ્. 89
સહયજ્ઞાઃ પ્રજાઃ સૃષ્ટ્વા પુરોવાચ1 પ્રજાપતિઃ ।
અનેન પ્રસવિષ્યધ્વમ્ એષ વો ઽસ્ત્વ્ ઇષ્ટકામધુક્2

સહ યજ્ઞેન વર્તન્ત ઇતિ સહયજ્ઞા બ્રાહ્મણાદ્યાઃ પ્રજાઃ3
સર્ગાદૌ સૃષ્ટ્વા તાઃ પુરોવાચ4 --- અનેન પ્રસવિષ્યધ્વમ્ ।
પ્રસવો વૃદ્ધિઃ । તાં પ્રાપ્નુત ।
એષ વો યુષ્માકમ્ ઇષ્ટકામધુગ્ અસ્તુ5 ।
કામાન્ દોગ્ધીતિ કામધુક્ ॥ 10 ॥
કથં પુનઃ કામધુગ્ ઇત્ય્ આહ6 ---
દેવાન્ ભાવયતાનેન તે દેવા7 ભાવયન્તુ વઃ ।
પરસ્પરં ભાવયન્તઃ8 શ્રેયઃ પરમ્ અવાપ્સ્યથ

અનેન દેવાન્ ભાવયત વિભૂત્યા યોજયત9 । તે ચેન્દ્રાદયો
દેવા10 ભાવયન્તુ યુષ્માન્ વિભૂત્યા યોજયન્તુ11 વૃષ્ટિપ્રદાનાદિના ।
એવમ્ અન્યોન્યં ભાવયન્તઃ શ્રેયઃ પરં સ્વર્ગાર્થિનઃ સ્વર્ગમ્
અપવર્ગાર્થિનોપવર્ગં પ્રાપ્સ્ય(થ)12 ॥ 11 ॥
પ્રત્યુપકારમ્ અકુર્વતો ઽનિષ્ટાર્થપ્રાપ્તિમ્ આહ13 ---
ઇષ્ટાન્ કામાન્ હિ વો દેવા દાસ્યન્તે યજ્ઞભાવિતાઃ ।
તૈર્ દત્તાનપ્રદાયૈભ્યો યો ભુઙ્ક્તે14 સ્તેન એવ સઃ

ઇષ્ટાન્ કામાન્ ઇતિ । પૂર્વાર્ધેન પૂર્વશ્લોકાનુવાદઃ15 ।
તૈર્ દેવૈર્ દત્તાત્ ભોગાન્ યો ભુઙ્ક્તે16 તેભ્યો ઽદત્ત્વા
તાન્ ઉદ્દિશ્ય યાગમ્ અકૃત્વા સ્તેન એવ સઃ ।
કર્તવ્યમ્ અકુર્વન્17 પ્રત્યવૈતીત્ય્ અર્થઃ ॥ 12 ॥
નોતેસ્:
1. પુરીવાચ
2. પ્રસાષ્યધમેષવોસ્તિષ્ટકામધુક્
3. પ્રજા
4. સૃષ્ટ્ર્વેવાચ
5. વૈ પુષ્માકમિષ્ટ^
6. કામાં ... કમધુગિત્યાહ
7. ભૂતા
8. ભાવયન્ત
9. વિધૂત્પાયોતયત
10. દેવાન્
11. યોનયન્તુ
12. ^મવર્ગર્થેનોપવંર્ગપ્રાપ્સ્ય
13. ... કુર્વતોનિપ્રાર્થમાહ
14. તેર્દત્તાનપ્રદાષેભ્યો યે ભૂઙ્ક્તે
15. પૂર્વાર્દ્ધેનુવાદૈસ્તેર્દેવદત્તાન્
16. ભુક્તે
17. ... મકુર્વત્પત્પ્રવેતીત્પર્થઃ
પ્. 90
યે તુ પુનઃ ---
યજ્ઞશિષ્ટાશિનઃ સન્તો મુચ્યન્તે સર્વકિલ્બિષૈઃ ।
ભુઞ્જતે તે ત્વ્ અઘં પાપા યે પચન્ત્ય્ આત્મકારણાત્

યજ્ઞાર્થં નિરુપ્તં દ્રવ્યમ્ । તેન યજ્ઞે નિર્વર્તિતે1 યદ્
અવશિષ્ટં (દ્રવ્યં) તદ્ અશિતું શીલં યેષાં તે
યજ્ઞશિષ્ટાશિનઃ2
(સન્તો સર્વકિલ્બિષૈર્ મુચ્યતે) ।
યે પુનર્ આત્માર્થં કેવલં પચન્તિ
તે ઽઘં પાપમ્ એવ ભુઞ્જતે3 ॥ 13 ॥
જગચ્ચક્રવૃત્તિહેતુત્વાચ્ ચાવશ્યં4 કર્મ કર્તવ્યમ્ ઇત્ય્ આહ ---
અન્નાદ્ ભવન્તિ ભૂતાનિ પર્જન્યાદ્ અન્નસમ્ભવઃ ।
યજ્ઞાદ્ ભવતિ પર્જન્યો યજ્ઞઃ કર્મસમુદ્ભવઃ5

અન્નાદ્ ઉપભુક્તાદ્ રોતો ઽભૂદ્ ભૂતાનિ6 જાયન્તે ।
તસ્ય ચ સમુદ્ભવઃ પર્જન્યાત્7 । સ ચ યજ્ઞાદ્ ભવતિ8 ।
યજ્ઞશ્ ચ કર્મસમ્ભવઃ । યજમાનર્ત્વિગ્વ્યાપારઃ9 કર્મ ।
તદભિવ્યઙ્ગ્યમ્ અપૂર્વં ધર્મશબ્દવાચ્યં જગદ્વૈચિત્ર્યકારણમ્ ॥ 14
॥
તચ્ ચ ---
કર્મ બ્રહ્મોદ્ભવં વિદ્ધિ બ્રહ્માક્ષરસમુદ્ભવમ્10 ।
તસ્માત્ સર્વગતં બ્રહ્મ નિત્યં યજ્ઞે પ્રતિષ્ઠિતમ્

કર્મ બ્રહ્મોદ્ભવમ્ । બ્રહ્મ વેદઃ । તત્પ્રકાશિતમ્ ।
બ્રહ્મ ચાક્ષરસમુદ્ભવમ્11 । અક્ષરમ્ ઇતિ પરમાત્માખ્યા ---
તસ્ય મહતો ભૂતસ્ય નિઃશ્વાસિતમ્ એતદ્ યદ્ ઋગ્વેદો યજુર્વેદઃ12 ---
ઇત્ય્ શ્રુતેઃ ।
યત એવં તસ્માત્ સર્વગતં બ્રહ્માક્ષરાખ્યં13 સર્વગતમ્ ઇતિ
વિશેષણાત્ ।
ઇતરત્
નોતેસ્:
1. નિરુપ્તં દ્રવ્ય તેન યજ્ઞે નિવર્તતે પદ^
2. યજ્ઞશિષ્યશિને
3. પાપમવં ભુજતે
4. ... ત્વાચ્ચાવધકર્મ
5. ... સમુદ્ભવઃ
6. અન્નાદુપયુક્તા ... દ્ભૂતાનિ
7. સમુદ્ભવાત્યજન્ન્યાન્
8. યજ્ઞાદ્ભવતિ
9. યજમાનદ્વિગ્વ્યાપારઃ
10. સમુદ્ભવં
11. વાક્ષપ્સમુદ્ભવ
12. મતદ્યદ્ગ્વેદો યજુર્વૈદ
13. બ્રહ્માક્ષ્યરાક્યં
પ્. 91
પુનર્ બ્રહ્મ વેદાખ્યં વિકારત્વાદ્ અસર્વગતં તદક્ષરાખ્યં
બ્રહ્મ નિત્યં1 સર્વદા યજ્ઞે પ્રતિષ્ઠિતમ્2 ।
યજ્ઞેનોપાયભૂતેન
પ્રખ્યાતમ્ ઇતિ તત્પ્રતિષ્ઠમ્ ઉચ્યતે ।
યથોપાયક્રિયાયાં પ્રતિષ્ઠાશબ્દઃ3 (વેદાઃ સાઙ્ગાઃ
સત્યમ્ આયતનં પ્રતિષ્ઠા) --- ઇતિ ॥ 15 ॥
ઉક્તેન પ્રકારેણ કર્મમૂલં જગચ્ચક્રમ્ ।
અતસ્ તદ્ અકુર્વતો જીવનં વ્યર્થમ્ ઇત્ય્ આહ ---
એવં પ્રવર્તિતં ચક્રં નાનુવર્તયતીહ યઃ ।
અઘાયુર્ ઇન્દ્રિયારામો મોઘં પાર્થ સ જીવતિ

એવમ્ ઇત્ય્ ઉક્તપરામર્શઃ । પ્રવર્તિતં મયાજાતિના4 ચક્રમ્ ઇવ
જગચ્ચક્રમ્5 । કર્મભ્યો ભૂતાનિ ભૂતેભ્યઃ કર્મેતિ ।
તત્ર યઃ કર્મ ન કરોતિ તેન જગચ્ચક્રં નાનુવર્તિતં ભવતિ ।
નિમિત્તાકરણાન્ નૈમિત્તિકમ્ એવ6 નાશિતં ભવતીત્ય્ અર્થઃ ।
સો ઽયમ્ અઘાયુઃ પાપાયુર્ ઇન્દ્રિયૈર્ આરામ આક્રીડા વિષયેષુ7
યસ્યાસૌ ઇન્દ્રિયારામાઃ8 । મોઘં વૃથૈવ
હે પાર્થ9 સ જીવતિ ॥ 16 ॥
કિં કાચિદ્ અવસ્થાસ્તિ યસ્યાં કર્મત્યાગ ઇષ્ટ ઇતિ10 ।
અસ્તિ લોકવ્યવહારઃ । અતસ્ તસ્ય બ્રહ્મભૂતસ્ય તત્પ્રાગવસ્થાયામ્
ઇત્ય્ આહ11 ---
યસ્ ત્વ્ આત્મરતિર્ એવ સ્યાદ્ આત્મતૃપ્તશ્ ચ12 માનવઃ ।
આત્મન્ય્ એવ ચ સન્તુષ્ટસ્ તસ્ય કાર્યં ન વિદ્યતે

યસ્ ત્વ્ આત્મરતિર્ એવ સ્યાત્ । તુશબ્દો ઽવધારણાર્થઃ ।
અસ્યામ્ એવાવસ્થાયામ્ અધિકારહેત્વભાવાત્ કર્મત્યાગો ભવતિ13 ।
આત્મન્ય્ એવ
નોતેસ્:
1. તિત્યં
2. પ્રતિષ્ટિતં
3. યથાપાયક્રિયાયાં પ્રતિડોદવ ઇતિ
4. મજાયતિના
5. ચક્રમિવ ચકૃં
6. નિમિત્તાકરણાન્નેનિમિત્તિકમેવ
7. સોપમદ્યાયુઃ પાર્યયુરિન્દ્રિયૈરારામ^
8. ઈદ્રિયારામઃ
9. વૃએર્થેવહપાર્થ
10. ^ત્યાગા ઇત્યસ્તિ
11. લોકવ્યવહારાતો તસ્ય બ્રહ્મભૂતસ્ય ન પ્રાગવસ્થાયામિત્યાદ
12. ^દયસ્ત્વાત્મરતિરેવ સ્યાદાત્મતૃસશ્ચ
13. હેત્વાભાવાત્ કર્મત્યાગો ન ભવતિ
પ્. 92
રતિર્ યસ્ય ન વિષયેષ્વ્ અસાવ્ આત્મરતિઃ ।
એવશબ્દો ઽવધારણાર્થઃ ।
મનાગ્ અપિ વિષયેષુ રતિર્ નાસ્તિ ।
આત્મનૈવ1 ચ તૃપ્તો નાન્નરસાદિના ।
આત્મન્ય્ એવ ચ સન્તુષ્ટો નાન્યાર્થલાભેન ।
તદ્ એવં ત્રિવિધેન
વિશેષણેન2 વિશિષ્ટસ્ય
શરીરેન્દ્રિયવિષયવ્યવહારાતીતસ્ય3 પરં
જ્યોતીરૂપસમ્પન્નસ્ય4 કાર્યં 5 ન વિદ્યતે ।
કિમ્ અતઃ પરં સાધ્યં સ્યાત્ ।
ઇયં હિ ફલાવસ્થા જ્ઞાનકર્મસમુચ્ચયાનુષ્ઠાનસ્ય ॥ 17 ॥
કાર્યં ન વિદ્યત ઇતીદં6 સ્પષ્ટીકર્તુમ્ આહ ---
નૈવ તસ્ય કૃતેનાર્થો નાકૃતેનેહ કશ્ચ(ન) ।
ન ચાસ્ય સર્વભૂતેષુ કશ્ચિદ્ અર્થવ્યપાશ્રયઃ7

કૃતેન8 યાગાદિનાસ્ય પ્રયોજનં નાસ્તિ । નાકૃતેનેહ9 કશ્ચન
પ્રત્યવાયપરિહારલક્ષણો ઽર્થઃ10 ।
ન ચ તસ્ય સર્વભૂતેષુ11
બ્રમાદિષુ કશ્ચિદ્ અર્થવ્યપાશ્રયઃ પ્રયોજનમ્ અપેક્ષા12
સ એવ તદ્ ભવતીતિ શ્રુતેઃ13 ।
યસ્ તુ શરીરેન્દ્રિયધર્મૈર્ અનુરુધ્યતે
શયનાદીંશ્ ચ કરોતિ14 વ્યાપારાન્ કથમ્
અસાવ્ આત્મરતિર્ આત્મતૃપ્ત એવ વા સ્યાત્ ।
ઇયં ચાવસ્થા કર્મત્યાગસ્ય ભગવતા વિયતા તામ્ એતાં15
સ્વયમ્ એવાલોચ્ય કર્મ હાતવ્યમ્ અનુષ્ઠેયં (વા) ।
નાન્યસ્યેદાનીન્તનસ્ય
દુરુપદેશઃ ક્રોતવ્યઃ પ્રમાણીકર્તવ્યો (વા)
વ્યામુહ્યમાનત્વાદ્ આલસ્યાત્16 ।
નોતેસ્:
1. વિષયેસુ રતિર્નાસ્માત્મનૈવ
2. તદવં ત્રિવિધેન વિશેષણોન
3. શરીરેન્દ્રિય^
4. જ્યોતિરુપ^
5. કાર્ય
6. વિષ્વત ઇત્યેદં
7. કશ્ચદર્થવ્યપાશ્રયઃ
8. કૃતેમઃ યાગા^
9. રુચાકૃતેન
10. પ્રત્યવાહપરિ^
11. ... ભૂતેસુ
12. કશ્ચિદયોજનાપેક્ષા
13. સખાદ્ભવતીતિ શ્રતેઃ
14. શરીરેન્દ્રિયધર્માનનુરુત્યતે શનયનાદીં ચ કરોતિ
15. તામતાં
16. વ્યાગૃહ્યમાલત્વાદાલસ્યાત્
પ્. 93
તથા ચાહુઃ ---
કેચિદ્ અજ્ઞાનતો નષ્ટાઃ કેચિન્ નષ્ટાઃ પ્રમાદતઃ ।
કેચિજ્ જ્ઞાનાવલેપેન કેચિન્ નષ્ટૈસ્ તુ1 નાશિતાઃ ॥ ઇતિ ॥ 18 ॥
યતો જીવતઃ કર્મત્યાગાનુપપત્તિઃ ---
તસ્માદ્ અસક્તઃ સતતં કાર્યં3 કર્મ સમાચર ।
અસક્તો હ્ય્ આચરન્ કર્મ પરમ્ આપ્નોતિ પૂરુષઃ4

ફલેષ્વ્ અસક્તઃ કાર્યં કર્મ યદ્ અવશ્યં કર્તવ્યં તત્ સમાચર5 ।
કિમ્પ્રયોજનમ્ । (ય)સ્માદ્ અસક્તો હ્ય્ આચરન્ કર્મ પરં પરમાત્માનમ્
આપ્નોતિ પૂરુષઃ6 ॥ 19 ॥
આત્મજ્ઞૈશ્ ચ રાજર્ષિભિર્ આસેવિતો ઽયં7 (માર્ગો) યસ્માત્ ત્વયાપિ
નિર્વિશઙ્કેનાસ્થેયમ્8 ઇતિ દર્શયન્ન્ આહ ---
કર્મણૈવ હિ સંસિદ્ધિમ્ આસ્થિતા જનકાદયઃ ।
લોકસઙ્ગ્રહમ્ એવાપિ સંપશ્યન્ કર્તુમ્ અર્હસિ

કર્મણૈવ9 હિ સંસિદ્ધિં મોક્ષમ્ આસ્થિતાઃ પ્રાપ્તા10
જનકાશ્વપતિપ્રભૃતયઃ । હિશબ્દો હેત્વર્થે ।
એવકારો ઽવધારણાર્થો નિપાતિતઃ ।
કર્માભાવવ્યવચ્છેદઃ11 ક્રિયતે ન જ્ઞાનપર્યુદાસઃ ।
યદ્ય્ અપિ12 કૃતકૃત્યમ્ આત્માનં મન્યસે13
લોકસઙ્ગ્રહમ્ એવ (તથા)પિ સમ્પશ્યન્ કર્તુમ્ અર્હસિ ।
લોકસઙ્ગ્રહો લોકપરિપાલનમ્ ઉક્તેન14 ન્યાયેન ।
પરમાર્થતસ્ તુ સ્વાર્થમ્ એવ કર્મ કર્તવ્યમ્ ।
કેવલસ્ય જ્ઞાનસ્યાપવર્ગં પ્રતિ
નોતેસ્:
1. કેનચિન્નષ્ટૈસ્તુ નાશિતા ઇતિ
2. યતા
3. કાર્ય
4. કર્મ પરં પરમાત્મનમપ્નોતિપુરુષઃ
5. સમાચરઃ
6. પ્રયોજનમસ્માદસક્તો હ્યાચરઙ્કર્મં ... માપ્નોતિ પુરુષઃ
7. અત્મજ્ઞૈશ્ચ
8. યુષ્પાસ્ત્વપાપિનિર્વિશઙ્કેનાસ્થેપ
9. કર્મણેવ
10. પ્રાસ્તા
11. કર્મભાવયુવછેદઃ
12. યવપિ
13. મન્યસો
14. લાકપરિપાલિનક્તેન
પ્. 94
સાધનભૂતસ્યાપિ (જ્ઞાનસ્ય) કર્તવ્યસ્થાનીયં1
કર્મ સહકારિત્વેનાપેક્ષણીયમ્ ।
તસ્માલ્ લોકપરિપાલનમ્ આનુષઙ્ગિકં પ્રયોજનમ્ ।
અત્ર કેચિદ્ અઙ્ગુલિભઙ્ગં2 કુર્વન્તો વ્યાચક્ષતે ---
યદિ જનકાદયઃ પ્રાપ્તસમ્યગ્જ્ઞાનાસ્ તતો3
લોકસઙ્ગ્રહણાર્થં કર્મણૈવ સંસિદ્ધિમ્
આસ્થિતાઃ4 કર્મસન્ન્યાસે પ્રાપ્તે ઽપ્ય્ અસન્ન્યસ્યૈવ પ્રવૃત્તકર્મત્વાદ્
ઇતિ ।
અથાપ્રાપ્તજ્ઞાનાઃ કર્મણા સત્ત્વશુદ્ધિદ્વારેણ5
જ્ઞાનોત્પત્તિમ્ આસાદ્ય6
મુક્તાઃ --- ઇતિ વ્યાખ્યેયઃ શ્લોક ઇતિ ।
તદ્ એતદ્ અસદર્થોત્પ્રેક્ષણમ્7 ।
જનકાદયો હિ બ્રહ્મવિદઃ સ્મર્યન્તે8 ।
મોક્ષધર્મેષુ9 વિષ્ણુધર્મેષુ જનકાનાં
ષટ્સપ્તતિર્ મોક્ષં10 ગતા સ્મર્યતે11 ।
અત્ર ચ કર્મણા મોક્ષં ગતા ઇત્ય્ ઉચ્યતે ।
ન પુનઃ કર્મણા લોકસઙ્ગ્રહં કૃતવન્ત ઇતિ ।
શ્રુતહાનિર્ અશ્રુતપરિકલ્પના ચૈવં સ્યાત્ ।
ન ચ તેષાં કર્મ(સુ) પ્રવૃત્તત્વાદ્ ઇતિ કર્મપ્રવૃત્તૌ હેતુઃ ।
ઉત્પન્નાયાં (કર્મપ્રવૃત્તૌ) ઊર્દ્ધ્વં12 સર્વો હિ પ્રવૃત્તકર્મૈવ ।
યદિ સમ્યગ્દર્શને13 સમુત્પન્ને કર્માકર્મસન્ન્યાસો14 જનકાદિભિર્ અપ્ય્
અવશ્યં કર્મ કર્તવ્યં પ્રાપ્તમ્ ।
ન હિ ખણ્ડમોદકભક્ષણાત્15
પ્રીત્યા કશ્ચિત્ કર્મણિ પ્રવર્તતે ક્લેશાત્મકત્વા(ત્) ।
તસ્માત્ કર્મણા વિના સંસિદ્ધેર્ અસમ્ભવાત્ કર્મ કુર્વ્ ઇતિ
ગીતાર્થઃ16 ॥ 20 ॥
અવશ્યં લોકસઙ્ગ્રહાર્થમ્ અપિ17 ભવતા કર્મણિ ય(તિ)તવ્યમ્ ।
કુતઃ18 । શ્રેષ્ઠત્વાત્ તદ્ આહ ---
નોતેસ્:
1ષાધિતૃભૂતસ્યાપિ ઇતિ કર્તવ્ય સ્થાનીયં સહ
કર્મકારિત્વેનાપેક્ષણીયં
2. કેચિગુલિભઙ્ગં
3. ... સમ્યગ્શનોસ્તતો
4. સંસ્થિસિદ્ધિમાસ્થિતાઃ
5. ^શુદ્ધિત્વારેણ
6. જ્ઞાનોત્પન્તિમાસાદ્ય
7. તદેતદસર્થોત્પ્રક્ષણે
8. સ્મર્યેને
9. સાક્ષધર્મેષુ
10. ધસપ્તતિર્મોક્ષ^
11. ગતે સ્મયન્તે
12. ... હેતુરુત્પનયા દુર્ધ્વસર્વો
13. ... દર્શને
14. ... સલ્પાસો
15. ખંડમોદકરક્ષ્યણવત્^
16. સંસિદ્ધિરસમ્ભવાત્ કર્મકૃત્ ઇતિ ગીતાર્થઃ 19
17. ... સગ્રહાર્થ^
18. કુરુતઃ
પ્. 95
યદ્યદ્ આચરતિ શ્રેષ્ઠસ્ તત્તદ્ એવેતરો જનઃ1 ।
સ યત્પ્રમાણં કુરુતે લોકસ્ તદ્ અનુવર્તતે2

ગુણાધિકઃ શ્રેષ્ઠ3 ઉચ્યતે । તેન યદ્ અનુષ્ઠિતં4 તત્તદ્ ઇતરઃ
પ્રાકૃતો જનો ઽનુતિષ્ઠતિ5 ।
સ યત્પ્રમાણં કુરુતે6 લૌકિકં વૈદિકં
વા કરોતિ તદ્ એવ પ્રમાણીકૃત્ય લોકો ઽનુવર્તતે7 ॥ 21 ॥
માં ચ કિં ન પશ્યસિ ---
ન મે પાર્થાસ્તિ કર્તવ્યં ત્રિષુ લોકેષુ કિઞ્ચન ।
નાનવાપ્તમ્ અવાપ્તવ્યં વર્તામ્ય્ એવ ચ કર્મણિ

ન મે પાર્થાસ્તિ કર્તવ્યં ત્રિષુ લોકેષુ સાધ્યમ્ । યતો10
નાનવાપ્તમ્ અપ્રાપ્તં પ્રાપ્તવ્યં વાસ્તિ11 અથ ચ વર્તામ્ય્ એવ
ચ (કર્મણિ) ।
વર્ત એવેતિ12 કેચિત્ પઠન્તિ આત્મનેપદિત્વાદ્ (વૃત)ધાતોઃ ।
તેષાં ઇતિહાસપુરાણવદ્ ગીતાયા પઞ્ચમ્ અવેદત્વાચ્
છાન્દસપ્રયોગબાહુલ્યાદ્ આર્ષપાઠવિનાશનમ્
એવ પ્રસજ્યતે સર્વત્ર પાઠાન્તરં કુર્વતામ્13 ॥ 22 ॥
યદિ પુનર્ અહમ્ એવ કર્મ ન કરોમ્ય્ અન્યો ઽપિ14 ન કુર્યાદ્ ઇત્ય્ આહ ---
યદ્ય્ અહં પ્રવર્તેય જાતુ કર્મણ્ય્ અતન્દ્રિતઃ ।
મમ વર્ત્માનુવર્તેરન્ મનુષ્યાઃ પાર્થ સ(ર્વ)શઃ

યદિ ત્વ્ અહં15 ન વર્તેય । જાતુ કદાચિત્ । અતન્દ્રિતો ઽનલસઃ16 ।
તતો મમ વર્ત્મ મદીયં માર્ગમ્ અકરણલક્ષણમ્ અનુવર્તેરન્17
(મનુષ્યાઃ સર્વશઃ) ॥ 23 ॥
નોતેસ્:
1. યઘદાચરતિશ્રેષ્ટસ્તત્ર દેવેતરો જનઃ
2. લોકસદનુવર્તતે
3. શ્રેષ્ટ
4. યદનુષ્ટિતં
5. તતેદઃ પ્રાકૃતોજનોનુતિટતિ
6. પ્રમાણભ્કૃતં
7. લોકેનુવર્તતે 20
8. પાર્ષસ્તિ ... કિચન
9. ... મવામવ્યં
10. રુતો
11. નાનાવાપ્તમપ્રાપ્તં પ્રાપ્તવ્યમસ્તિ
12. વર્જ્ઞામ્યેવ કર્ત એવેતિ
13. પવન્તિ । આત્મનેપદિતાદ્ધાતોસ્ત્રેષામિતિહાસપુરાણયઃ
પઞ્ચચવેદત્ત્વાછાન્દસ પ્રયોગવાદુલ્પાદાર્ષયાગવિનાશનમેવ
પ્રસજ્યતે સવત્ર યાવાન્તર કુર્વતામ્21
14. પુનરહે કર્મતકરોમ્યન્યાયિન
15. સ્વહં
16. કદાચિતદ્રિતો^
17. ... મનુવર્તતે
પ્. 96
તતઃ કો દોષ ઇત્ય્ આહ ---
ઉત્સીદેયુર્ ઇમે લોકાઃ ન કુર્યાં કર્મ1 ચેદ્ અહમ્ ।
સઙ્કરસ્ય ચ કર્તા સ્યામ્ ઉપહન્યામ્ ઇમાઃ પ્રજાઃ

ઉત્સીદેયુર્ વિનશ્યેયુર્ લોકા યદિ (અહં કર્મ) ન કુર્યામ્ ।
સઙ્કરસ્ય ચ કર્તા સ્યામ્ અર્થાદ્યભાવાત્2 । તતશ્ ચોપહન્યામ્
ઇમાઃ પ્રજાઃ ।
તસ્માન્ મયાપીશ્વરેણ3 સતા લોકસઙ્ગ્રહણાર્થં કર્મ ક્રિયતે ।
સો ઽયમ્ ઉભયતઃ શાસ્ત્રાનુસારેણાત્માર્થં પરાર્થં વા4
કર્મ કર્તવ્યમ્ એવ ।
ન જ્ઞાનિત્વાભિમાનેન કર્મ ત્યક્તવ્યમ્5 ।
મનુષ્યસ્યાધિકારિત્વાચ્ છાસ્ત્રસ્ય6 ભગવતો ઽપિ મનુષ્યશરીરે7
(વ)ર્તમાનસ્ય ધર્માધિકારાત્ કર્મસન્ન્યાસાનુપપત્તેઃ8 ।
કર્મણિ પ્રવૃત્તો9 હિ મનુષ્યશરીરં વિહાય
દેવો વા પરમાત્મા વા
સંવૃત્તો યદા તદા તસ્યાધિકારાભાવઃ ।
તદ્ ઉક્તમ્10 --- યસ્ ત્વ્ આત્મરતિર્ એવ સ્યાત્ --- ઇતિ ।
અતો યાવદ્ ભેદવિજ્ઞાનમ્ અનુવર્તતે તાવત્ કર્માધિકારઃ સ્વાર્થં
પરાર્થં વેતિ ભાગવતં મતં મુદ્રિતમ્11 ॥ 24 ॥
તત્ર ચ12 કર્મણિ પ્રવૃત્તસ્ય વિદુષો ઽવિદુષશ્ ચાયં13 વિશેષઃ ---
સક્તાઃ કર્મણ્ય્ અવિદ્વાંસો14 યથા કુર્વન્તિ ભારત ।
કુર્યાદ્ વિદ્વાંસ્ તથાસક્તશ્ ચિકીર્ષુર્ લોકસઙ્ગ્રહમ્15

ફલાભિલિપ્સયા કર્મણિ સક્તા અવિદ્વાંસો યથા કુર્વન્તિ16 ભારત
તથા મહતોત્સાહેન વિત્ કુર્યાત્ સદસદર્થોપવર્ગાર્થમ્17 ।
નોતેસ્:
1. લોકાત્ કુર્યં કિર્મ
2. સ્યામ્મર્થાદાભાવાત્
3. તસ્પાન્મયા^
4. સોયમુભયતસ્માશારજ્રરાત્માર્થપરાર્થવા
5. ત્યક્ત્ત્કંલભ્ય
6. મનુષ્યાદિકારિત્વાછાસ્ત્રસ્ય
7. ... શરીર
8. ... સન્ન્યાસાનુપન્તેઃ
9. પ્રવૃત્તોર્હિ
10. સંવૃન્તસ્યસ્યાધિકારાભવસ્તદુક્તં
11. મુદ્રિતમ્ 23
12. તન્વ ચ
13. વિદોષોવિદુષશ્ચાયં
14. સક્તઃ કર્મણ્યવિદ્વંસો
15. વિદ્વંસ્તથા^ ... ર્લોમસઙ્ગ્રહમ્
16. કુર્વંર્તિ
17. વિત્કુર્યાદસદસહથોપવગાર્થં
પ્. 97
કિઞ્ચૈતદ્ અપરમ્ આનન્તરીયકં પ્રયોજનમ્1 ।
ચિકીર્ષુઃ કર્તુમ્ ઇચ્છુર્
લોકસઙ્ગ્રહમ્2 ॥ 25 ॥
યદિ ચાયં કર્મ ન કુર્યાદ્ અજ્ઞાનાં3 બુદ્ધિભેદઃ સ્યાદ્ ઇત્ય્ આહ ---
ન બુદ્ધિભેદં4 જનયેદ્ અજ્ઞાનાં કર્મસઙ્ગિનામ્ ।
જોષયેત્ સર્વકર્માણિ વિદ્વાન્ યુક્તઃ5 સમાચરન્

ન બુદ્ધિભેદં જનયેદ્ અજ્ઞાનામ્ ઇત્ય્ અજ્ઞગ્રહણં જ્ઞાપકમ્6 ---
તત્ર તત્ર પૂર્વત્ર જ્ઞસ્યૈવ7 કર્મકર્તવ્યતા ભગવતોપદિષ્ટેતિ ।
જોષયેદ્ ઇત્ય્ ઉત્સાહયેત્8 ।
સર્વકર્માણિ સ્વયં યુક્તઃ સમાચરન્9 ॥ 26 ॥
અવિદ્વાન્ કેન પ્રકારેણ કર્મણિ સજ્જત ઇત્ય્ આહ10 ---
પ્રકૃતેઃ ક્રિયમાણાનિ ગુણૈઃ કર્માણિ ભાગશઃ ।
અહઙ્કારવિમૂઢાત્મા કર્તાહમ્ ઇતિ11 મન્યતે

પ્રકૃતેસ્ તેજોઽબન્નલક્ષણાયાઃ12 કાર્યકારણરૂપૈર્ ગુણૈર્
અચેતનૈઃ13 ।
ક્રિયમાણાનિ । શરીરેન્દ્રિયમનઃસુ હિ સર્વાણિ લૌકિકાનિ
વૈદિકાનિ ચ કર્માણિ વર્તન્તે14 નાત્મનિ ।
આત્મનસ્ તુ સન્નિધિમાત્રેણાયસ્કાન્તવદ્ અયસઃ15 પ્રવૃત્તૌ ઔપાધિકમ્
એવ
કર્તૃત્વં ન સ્વાભાવિકમ્16 ।
યથેન્ધનસંયોગે ધૂમજનકત્વમ્ અગ્નેસ્ તથા શરીરેન્દ્રિયસંયોગે
આત્મનઃ કર્તૃત્વમ્ । (તસ્ય) કર્તૃત્વં સ્વેન
નિરતિશયાનન્દરૂપેણાવસ્થિતસ્ય17 નાસ્તીતિ નિર્ણયઃ ।
તત્રાયમ્ અજ્ઞો ઽહઙ્કારવિમૂઢાત્મા સ્વભાવત
નોતેસ્:
1. ચેદસપંરન્નાન્તરીકયં પ્રયોજનં
2. કર્તુમિછુર્નાકસઙ્ગ્રહમ્
3. કુયાદ્^
4. બુદ્ધિભેદે
5. વિદ્વાત્યુક્તઃ
6. જનયેજાનામિત્યાજ્ઞમ્નહણં જ્ઞાપકં
7. જસ્યૈવ
8. જાષયેત્મીત્સાહતેત્
9. સમાચરન્ 25
10. કર્મણિ સજુત ઇત્યાહં
11. વિમૂગાત્મા કતહિમિતિ
12. પ્રકૃતિ તેજો^
13. ... કરણરવૈગુ^
14. વર્તતે
15. આત્મા તુ સન્નિધિ ... માત્રેણાધસ્કાન્તવદપસાઃ
16. પ્રવૃત્તૌ તુ રૌપાધિકમેવ ક્રર્તૃત્વાન્નરવાભાવિકં
17. યથેન્ધનસંયુગેધૂમતનઙ્કત્ત્વમગ્નેસ્તથાશરીરેન્દ્રિયસંયોગે
પ્રાદુર્ભવન્તિ કર્તૃત્વે સ્વેન નિરતિશયાનન્દરૂરૂપેણાવ^
પ્. 98
એવાહં કર્તેતિ મન્યતે ।
સો ઽયમ્ અનેન મિથ્યાભિમાનેન બધ્યતે2 ॥ 27 ॥
યઃ પુનસ્ તત્ત્વવિન્ નાસૌ બધ્યત ઇત્ય્ આહ ---
તત્ત્વવિત્ તુ3 મહાબાહો ગુણકર્મવિભાગયોઃ4 ।
ગુણા ગુણેષુ વર્તન્ત5 ઇતિ મત્વા ન સજ્જતે

ગુણવિભાગસ્ય કર્મવિભાગસ્ય ચ યસ્ તત્ત્વં વેત્તિ (સ તત્ત્વવિત્) ।
કઃ6 પુનર્ વિભાગો ગુણાનાં દેહેન્દ્રિયાણાં
કર્મણા(મ્) આત્મન ઇતિ ।
કર્મવિભાગશ્ ચ ફલોદ્દેશેન ક્રિયમાણઃ ફલાર્થઃ
ઈશ્વરાર્થઃ ક્રિયમાણોપવર્ગાર્થ ઇતિ7 ।
સો ઽયં ગુણા8 દેહાદયો ગુણેષુ સ્વવ્યાપારેષુ9
સ્વભાવતઃ પ્રવૃત્તા
ઇતિ મત્વા ન સજ્જતે સક્તિં ન10 કરોતિ ॥ 28 ॥
યે પુનસ્ તે ---
પ્રકૃતેર્ ગુણસમ્મૂઢાઃ સજ્જન્તે11 ગુણકર્મસુ ।
તાન્ અકૃત્સ્નવિદો મન્દાન્ કૃત્સ્નવિન્ ન વિચાલયેત્12

પ્રકૃતેર્ ગુણસમ્મૂઢા ઇત્ય્ ઉક્તસ્યાનુવાદઃ13 કઞ્ચિદ્ વિશેષં વક્તુમ્
।
તાન્ અકૃત્સ્નવિદો14 મન્દાન્ ઇત્ય્ અકૃત્સ્નવિદઃ કેવલકર્મવિદો યાજ્ઞિકાન્15
કૃત્સ્નવિજ્ જ્ઞાનકર્મસમુચ્ચયકારી16 ન વિચાલયેન્ ન બુદ્ધિચાલનં17
સમ્પાદયેત્ ।
તેષાં ગુણકૃતેષુ હિ કર્મસુ તેષાં
નોતેસ્:
1. એવ હિ
2. વધ્યતે 26
3. તત્ત્વવિન્નુ
4. ગણકર્મ^
5. ગુણાગુણેપુ વર્તત
6. યત્તત્વંવેભિકઃ
7. કર્મવિભાગં ચફલોદેશેન ક્રિયમાંણં વલાર્થમી શ્વરાર્થઙ્ક્રિયમા^ ... ણમપર્ગાર્યમિતિ
8. ગુણો
9. રવવ્થાપારેષુ
10. સક્તિર્ન
11. ગુણસ્સં જૂઢાસ્સજ્જન્તે
12. કૃત્સવિન્ન વિધાલપેત્
13. ^સમ્પૂટા ઇત્યુક્તા અનુવાદઃ
14. મદા
15. યાતિકાન્
16. કત્સ્રવિજ્ઞાનકર્મવિમુશ્ચકારી
17. યુદ્વિચાલન્નં
પ્. 99
સક્તત્વાચ્ છરીરપાતેનાપિ ન તે બોધયિતું શક્યન્તે1 ।
યત્ પુનર્ આગત્ય પૃચ્છેયુસ્ તતો બોધયિતવ્યા ઇતિ ॥ 29 ॥2
કઞ્ચિદ્ વિશેષમ્ ઉપદર્શયન્ પ્રકરણાર્થમ્ ઉપસંહરતિ ---
મયિ સર્વાણિ કર્માણિ સન્ન્યસ્યાધ્યાત્મચેતસા3 ।
નિરાશીર્ નિર્મમો ભૂત્વા યુદ્ધ્યસ્વ4 વિગતજ્વરઃ

મયિ પરમેશ્વરે બ્રહ્મણિ સર્વાણિ (કર્માણિ) કૃત્વા (તાનિ)
સન્ન્યસ્ય નિક્ષિપ્ય સર્વ એવાયં ક્રિયાકલાપો બ્રહ્મણો ઽધિકારશ્
ચેતનત્વાત્5 ।
કાર્યકારણયોશ્ ચાનન્યત્વાત્ તદાત્મકત્વં6
પ્રતિપદ્ય તત્પ્રાપ્તયે કલ્પત ઇત્ય્ અધ્યાત્મચેતસા ફલપ્રાર્થનરહિતઃ
।
નિર્ગતં મમત્વં યસ્યાસૌ નિર્મમઃ । નાસ્તિ મે કર્મ બ્રહ્મણ એવ
તત્ કૃતં મયિ ।
એવં7 સઙ્કલ્પો ભૂત્વા યુદ્ધ્યસ્વ વિગતશોક ઇતિ ॥ 30 ॥8
યે વિદ્વાંસઃ સ્વાર્થં લોકસઙ્ગ્રહાર્થં ચ કર્મ
ન ત્યજન્તિ9 તેષામ્ અયં ગુણ ઇત્ય્ આહ ---
યે મે મતમ્ ઇદં નિત્યમ્ અનુવર્તન્તિ માનવાઃ ।
શ્રદ્ધાવન્તો ઽનસૂયન્તસ્ તે10 વિમુચ્યન્તિ કર્મભિઃ

યે11 પુનર્ એતન્ નાભિનન્દન્તિ 12સાઙ્ખ્યાદિદર્શનવિભ્રાન્તચેતસસ્
તેષામ્ અધઃપાતં દર્શયન્ન્ આહ ---
(યે ત્વ્ એતદ્ અભ્યસૂયન્તો નાનુવર્તન્તિ મે મતમ્ ।
સર્વજ્ઞાનવિમૂઢાંસ્ તાન્ વિદ્ધિ નષ્ટાન્ અચેતસઃ

)
નોતેસ્:
1. કર્મસુ તે સક્તાત્તાનમરીચતેનાપિ ન તે વાધયિતું શક્યન્તે
2. યદિ પુનરાગત્પૃછેયુસ્નતો વોધયિતવ્યા ઇતિ 28
3. ^ચેતસા
4. નિરાશોર્નિમમો ભૂત્વા યુડ્યસ્વ
5. બ્રહ્મણોધિકારો ચેતનત્વાત્
6. ... કરણયોશ્વાનન્યત્વાન્નદાત્મકત્વં
7. મયીવં
8. ઇતિ 29
9. ય વિદ્વાંસંસ્સ્વાર્થ લોકસઙ્ગ્રહાર્થં ચ કર્મણત્યજન્તિ
10. શ્રદ્ધાવન્તીનસૂય^
11. થે
12. સાખ્યાદિદર્શનવિભ્રાત^
પ્. 100
યે ત્વ્ ઇતિ । યે પુનર્ મે મતં નાનુવર્તન્તે તાન્ સર્વેભ્યો1
જ્ઞાનેભ્યો વિમૂઢાન્ વિદ્ધિ નષ્ટાન્ સ્વર્ગાપવર્ગપ્રાપ્ત્યભાવાન્
નિરયગામિત્વાત્2 ॥ 32 ॥
કસ્માત્ પુનર્ વિદ્વાંસો ઽપિ સન્તઃ કેચિદ્ ભગવતો મતં નાનુવર્તન્ત
ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાહ3 ---
(સદૃશં ચેષ્ટતે સ્વસ્યાઃ પ્રકૃતેર્ જ્ઞાનવાન્ અપિ ।
પ્રકૃતિં યાન્તિ ભૂતાનિ નિગ્રહઃ કિં કરિષ્યતિ

)
સદૃશમ્ ઇતિ5 । જ્ઞાનવાન્ અપિ પ્રકૃતેર્ અનુરૂપં ચેષ્ટતે ।
પ્રકૃતિર્ જન્માન્તરકૃતં6 કર્મ વાસનારૂપેણ7 ચેતસ્ય્ અવસ્થિતં
વાસસીવ રાગઃ ।
તત્ર પ્રકૃતિમ્ એવ યાન્તિ ભૂતાનિ ।
નિગ્રહઃ શાસ્ત્રકૃતો નિયમો ઽનુશાસનમ્ ઇદં કર્તવ્યમ્ ઇદં નેતિ ।
સ તેષાં કિં8 કરિષ્યતિ ।
અતો યુક્તં કેચિન્ મે મતં નાનુવર્તન્ત ઇતિ9 ॥ 33 ॥
યે પુનર્ મદીયં મતમ્ અનુવર્તન્તે જન્માન્તરકૃતપુણ્યોપચયવશાત્
તેષામ્ અયમ્ ઉપદેશઃ10 ---
(ઇન્દ્રિયસ્યેન્દ્રિયસ્યાર્થે રાગદ્વેષૌ વ્યવસ્થિતૌ ।
તયોર્ ન વશમ્ આગચ્છેતૌ હ્ય્ અસ્ય પરિપન્થિનૌ

)
ઇન્દ્રિયસ્યેતિ । ઇન્દ્રિયસ્યાર્થે ચક્ષુષઃ શ્રોતસ્યાર્થે11 સ્વે સ્વે
વિષયે ઽનુકૂલે12 રાગઃ પ્રતિકૂલે13 દ્વેષઃ ।
તયોર્ ન વશમ્ આગચ્છેત્ ।
નોતેસ્:
1. નાનુવંર્તતે તાન્ સાર્વેભ્યો
2. સ્વગાયવર્ગપ્રાપ્તમાવાન્નિરયગામિત્વાત્ 31
3. કસ્યાત્પુનીર્વદ્વાંસોપિ સન્તઃ
4. મતાં નાનુવંર્તત્ ઇત્યાશક્યાહ
5. સદશમિતિ
6. ^તિજેન્માન્તરકૃતં
7. વાસનાનુપેણ
8. કિ
9. અતોયુક્તઞ્ચિત્મેમતાંવાન્નાનુવર્તત ઇતિ 32
10. પુનર્મદિંયં મતમનુવર્તતે
જન્માન્તરકૃત્પુણ્યોપચયવશાવ્રષામમુર્દેશઃ
11. ઇદ્રિયસ્યેતિ ઇદ્રિયસ્યેન્દ્રિયસ્યાર્થે શ્રીત્ત્રસ્યાર્થે
12. વિયપનુકુલે
13. પ્રતિકુલે
પ્. 101
યતસ્ તૌ હિ મુમુક્ષોઃ પરિપન્થિનાવ્ અન્તરાયૌ વિધ્નકારિણૌ1 ।
તસ્માત્ તસ્કરાવ્ ઇવ તૌ દૂરતઃ પરિત્યજેત્ ॥ 34 ॥2
ન ચ પરધર્મે રાગાત્ પ્રવર્તિતવ્યમ્ । સ્વધર્મે ચ યુદ્ધાદૌ
પ્રાણાપહારિતયા દ્વેષાન્ નિવર્તિતવ્યમ્ ઇત્ય્ આહ3 ---
શ્રેયશ્ ચર્તુમ્ ઇત્ય્ અર્જુનોક્તમ્ અનુસ્મરન્ ---
(શ્રેયાન્ સ્વધર્મો ઽધિગુણઃ પરધર્માત્ સ્વનુષ્ઠિતાત્ ।
સ્વધર્મે નિધનં શ્રેયઃ પરધર્મોદયાદ્ અપિ

)
શ્રેયાન્ ઇતિ4 । સ્વધર્મો ઽધિગુણ ઇતિ કર્તવ્યતાહીનો ઽપિ
યથાકથઞ્ચિદ્ અનુષ્ઠિતો ઽપિ5 શ્રેયાન્ પ્રશસ્તતરઃ6 ।
કુતઃ । પરધર્માત્ સ્વનુષ્ઠાત્7 । 8સમ્પૂર્ણેતિકર્તવ્યતાકાત્ ।
કસ્માદ્ એતદ્ એવમ્9 । યતઃ સ્વધર્મે વર્તમાનસ્ય સઙ્ગ્રામાદૌ નિધનં
મરણં શ્રેયઃ પરધર્મકૃતાદ્ ઉદયાજ્ જીવનાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
અપિર્ અભ્યુપગમે । યદ્ય્ અપિ10 સ્વધર્મે નિધનમ્ અનભ્યુદયઃ (વરમ્)
પરધર્મકૃતો ઽભ્યુદયો (ન) વરમ્11 ।
ન પુનર્ એતદ્ એવમ્12 । કિં તુ સ્વધર્માદ્ અભ્યુદયઃ પરધર્માશ્રયાદ્
અનભ્યુદય13 ઇતિ । સ્વધર્મઃ કર્તવ્યઃ14 । અર્થવાદો ઽયમ્ ॥ 35 ॥
જાનન્ન્ અપિ15 તત્પરિત્યાગે ન કેનાયં પ્રેરિતઃ ।
પાપમ્ એવાનુધાવતીત્ય્ અર્જુન ઉવાચ ---
(અથ કેન પ્રયુક્તો ઽયં પાપં ચરતિ પૂરુષઃ ।
અનિચ્છન્ન્ અપિ વાર્ષ્ણેય બલાદ્ ઇવ નિયોજિતઃ

)
નોતેસ્:
1. ... ર્નઘશ્યમાગછેધતસ્ત્યૌ હિ મુમુક્ષોષરિયથિનાવન્તરાયોવિઘકારિણૈ
2. તસ્માન્તસ્કરાવિર્વતો હરતઃ પરિત્યજેત્ 33
3. પ્રાણાદ્વિહારિતયા દ્વેષાત્ત્વર્થબ્દતો ઇત્યાહ
4. શ્રેયાન્નિતિ
5. ... ચિદનુતિષ્ટતોપિ
6. પશસ્તરતઃ
7. પરધર્માન્સ્વનુષ્ટિતાત્
8. સંપૂર્ણેનિક
9. કસ્માદિતદેવં
10. યધાપિ
11. પરધર્મકૃતો નભ્યુદયો વરં
12. ન પુનરેતદ્વેદં
13. પરધર્માશ્રાનભ્યુદય
14. કર્તષો
15. જાનન્તપિ
પ્. 102
અથ કેનેતિ । કેનાયં પ્રયુક્તઃ પ્રેરિતઃ પાપમ્ આચરતિ ।
અનિચ્છન્ન્ અપિ1 બલાદ્ ઇવાક્રમ્ય ગલે પાદુકયા2 પ્રયોજિતઃ
પ્રેરિત ઇતિ ॥ 36 ॥
ભગવાન્ ઉવાચ ---
(કામ એષ ક્રોધ એષ રજોગુણસમુદ્ભવઃ ।
મહાશનો મહાપાપ્મા વિદ્ધ્ય્ એનમ્ ઇહ વૈરિણમ્

)
કામ એષેતિ । કામઃ સૂક્ષ્મઃ3 । સ એવ કેનચિત્ પ્રતિહતઃ ક્રોધઃ
સંપદ્યતે । પ્રાર્થિતવસ્ત્વપ્રતિપદ્યતો4 હિ ક્રોધો જાયતે ।
રજોગુણઃ સમુદ્ભવ ઉત્પત્તિસ્થાનં5 યસ્ય સો ઽયં
રજોગુણસમુદ્ભવઃ ।
મહદશનં યસ્યાસૌ મહા(શ)નસ્ ત્રૈલોક્યમ્ અપિ ગ્રસતે ।
મહાંશ્ ચાસૌ પાપ્મા સમસ્તવ્યસનહેતુર્ ઇત્ય્ અર્થઃ । વિદ્ધિ જાનીહિ ।
ઇહ મોક્ષમાર્ગે વૈરિણમ્ એતમ્ ॥ 37 ॥6
અર્જુન7 ઉવાચ ---
(ભવત્ય્ એષ કથં કૃષ્ણ કથં ચૈવ વિવર્ધતે ।
કિમ્ આત્મકઃ કિમ્ આચારસ્ તન્ મમાચક્ષ્વ પૃચ્છતઃ

)
ભવતીતિ ॥ 38 ॥
(શ્રીભગવાન્ ઉવાચ ---)
(એષ સૂક્ષ્મઃ પરઃ શત્રુર્ દેહિનામ્ ઇન્દ્રિયૈઃ સહ ।
સુખતન્ત્ર ઇવાસીનો મોહયન્ પાર્થ તિષ્ઠતિ

)
એષ સૂક્ષ્મ(ઃ) પરઃ શત્રુર્ દેહિનામ્ ઇન્દ્રિયૈઃ સહેતિ સુખતન્ત્ર
ઇવાસીનો8 મોહયન્ પાર્થ તિષ્ઠતિ ॥ 39 ॥
નોતેસ્:
1. શ્નિછન્નપિ
2. પાદકયા
3. સૃક્ષ્મા
4. પતીધતો
5. ઉત્પતિસ્થાનં
6. વેરિણતેતમ્ 35
7. અર્જુન
8. મુખતન્ત્ર દ્રવાસાનો
પ્. 103
સ એવ કલુષઃ1 ક્ષુદ્રશ્ છિદ્રપ્રેક્ષી2 ધનઞ્જય ।
રજઃપ્રવૃત્તો3 મોહાત્મા માનુષાણામ્ ઉપદ્રવઃ

કામક્રોધમયો ઘોર(ઃ) સ્તમ્ભહર્ષસમુદ્ભવઃ4 ।
અહઙ્કારાભિમાનાત્મા5 દુસ્તરઃ પાપકર્મભિઃ

હર્ષમ્ અસ્ય નિવર્ત્ત્યૈષ શોકમ્ અસ્ય દદાતિ ચ ।
ભયં ચાસ્ય કરોત્ય્ એષ મોહયંસ્ તુ મુહુર્મુહુઃ

ઇતિ સાઙ્ખ્યમતાનુસારિણઃ6 કેચનાધીયતે । તે (ચ) પઞ્ચ
શ્લોકા ન વ્યાખ્યાતાઃ ॥ 40-42 ॥
કથં વૈરિત્વમ્ ઇતિ દૃષ્ટાન્તેન દર્શયતિ ---
(ધૂમેનાવ્રિયતે વહ્નિર્ યથાદર્શો મલેન ચ ।
યથોલ્બેનાવૃતો ગર્ભસ્ તથા તેનેદમ્ આવૃતમ્

)
ધૂમેનેતિ । યથોલ્બેન ગર્ભવેષ્ટ(ને)નાવૃતો ગર્ભસ્ તથા તેનેદમ્
આવૃતં દૃષ્ટમ્ ॥ 43 ॥
શબ્દેન કિમ્ ઉચ્યત ઇતિ વિવૃણોતિ7 ---
(આવૃતં જ્ઞાનમ્ એતેન જ્ઞાનિનો નિત્યવૈરિણા ।
કામરૂપેણ કૌન્તેય દુષ્પૂરેણાનલેન વા

)
આવૃતમ્ ઇતિ । એતેન8 જ્ઞાનમ્ આવૃત(મ્) । કસ્ય (કેન) ।
જ્ઞાનિનો9 નિત્યવૈરિણા કામરૂપેણ નાનારૂપેણ ।
જ્ઞાનિનો હ્ય્ અસૌ નિત્યવૈરી । કથમ્ । કામ્ં દૂરતઃ10 કૃત્વાપવર્ગમ્
અધિગન્તુમ્ ઇચ્છતિ11 જ્ઞાની । કામશ્ ચ12 તદીયં જ્ઞાનં તિરસ્કૃત્ય
સંસારે ક્ષેપ્તું13 યતતે ।
નોતેસ્:
1. ધનુષ
2. ક્ષુદ્રદ્રપેક્ષી
3. ^પ્રવૃતો
4. સ્તમ્ભહર્ષક્ષુમુદ્ભવઃ
5. અહઙ્કારીભિમાનાત્મા
6. સાઙ્ખસતાનુસારિણઃ
7. દષ્ટં ... વિવૃણોતિ 36
8. એતેત
9. જ્ઞાનીનો
10. હરતઃ
11. ... મધિગછતુમિછતિ
12. કામતશ્ચ
13. ક્ષેપ્તુ
પ્. 104
પુનર્ અજ્ઞો યત્નં1 કૃત્વા કામમ્ એવાનુવર્તતે । ન તસ્ય વિરોધસ્ તેન2
।
જ્ઞાનમ્ ઇત્ય્ ઉપપન્નં વિશેષણં નિત્યવૈરિણેતિ । દુષ્પૂરેણ
દુઃખેન પૂર્યતે દુષ્પૂરઃ ।
ન વિદ્યતે અલં પર્યાપ્તિર્ અસ્યેત્ય્ અનલઃ ॥ 44 ॥
કિમ્ અધિષ્ઠાનો ઽસૌ જ્ઞાનમ્ આવૃણોતીત્ય્ આહ3 ---
(ઇન્દ્રિયાણિ મનો બુદ્ધિર્ અસ્યાધિષ્ઠાનમ્ ઉચ્યતે ।
એતૈર્ વિમોહયત્ય્ એષ જ્ઞાનમ્ આવૃત્ય દેહિનમ્

)
ઇન્દ્રિયાણીતિ4 । ઇન્દ્રિયાણિ મનો બુદ્ધિર્ અસ્યાધિષ્ઠાનમ્ આશ્રયઃ5 ।
તૈર્ ઇન્દ્રિયાદિભિર્ જ્ઞાનમ્ આવૃત્ય દેહિનં મોહયતિ મોહયિત્વા કાર્યેષુ
વર્તયતિ ॥ 45 ॥6
યત એવમ્ ---
(તસ્માત્ ત્વમ્ ઇન્દ્રિયાણ્ય્ આદૌ નિયમ્ય ભરતર્ષભ ।
પાપ્માનં પ્રજહીહ્ય્ એનં જ્ઞાનવિજ્ઞાનનાશનમ્

)
તસ્માદ્ ઇતિ । ઇન્દ્રિયં7 મનો બુદ્ધિં8 (ચ) નિયમ્યાદૌ પ્રથમમ્ એવ
પાપ્માનમ્ એનં9 શત્રું જહિ વિનાશય । જ્ઞાનવિજ્ઞાનનાશનમ્ ।
જ્ઞાનમ્ આત્મયાથાત્મ્યપરિજ્ઞાનમ્10 ।
વિજ્ઞાનમ્ (વિશિષ્ટં તજ્જ્ઞાનમ્) ।
તદુભયનાશનમ્11 । તદ્ અપિ પૃથક્કર્તવ્યતયા વિધીયતે શ્રુતૌ ---
વિજ્ઞાય પ્રજ્ઞાં કુર્વીત --- ઇતિ ।
અન્યથા જ્ઞાનવિજ્ઞાનશબ્દયોર્
અર્થે ભેદો ન સ્યાત્12 ॥ 46 ॥
કસ્ય સન્નિધૌ કામસ્ તિષ્ઠતીતિ સાક્ષાદ્ દર્શયિતુમ્ આહ સ્થૂલં
શરીરમ્ અપેક્ષ્ય ---
નોતેસ્:
1. જત્મિં
2. ... વર્તતે ન તસ્ય વિરોધે ન બોધવે
3. ^ત્યાહ 37
4. ઇન્દ્રિયાણિતિ
5. ... માશ્રેયઃ
6. વર્તયતિ 38
7. ઇન્દ્રિયમ્
8. બુદ્ધિનિ^
9. પ્રથમતેસ્યાક્ષ્મતમેનં
10. જ્ઞાનમત્મયથાત્પપરિજ્ઞાનં
11. તદુયાસિનં
12. ... શદૃયોરર્થેભેદો ન સ્પાત્ 39
પ્. 105
(ઇન્દ્રિયાણિ પરાણ્ય્ આહુર્ ઇન્દ્રિયેભ્યઃ પરં મનઃ ।
મનસસ્ તુ પરા બુદ્ધિર્ યો બુદ્ધેઃ પરતસ્ તુ સઃ

)
ઇન્દ્રિયાણીતિ । ઇન્દ્રિયાણિ પરાણ્ય્ આહુર્
વિષયગ્રાહકત્વેનોત્કૃષ્ટત્વાચ્
ચ પરસ્ત્વમ્ । ઇન્દ્રિયેભ્યઃ1 પરં મનઃ સૌક્ષ્મ્યાત્ પ્રાધાન્યાચ્ ચ2 ।
મનસસ્ તુ પરા બુદ્ધિઃ3 । સ એવ હેતુઃ । અથ બુદ્ધિમનસોઃ4 કો ભેદઃ
।
સઙ્કલ્પવિકલ્પવૃત્તિહેતુર્ મનઃ । બુદ્ધિર્ અધ્યવસાયાત્મિકા ।
યથા સ્થાણુર્ વા પુરુષો5 વેતિ સંશયે સ્થાણુર્
એવાયમ્ ઇત્ય્ અધ્યવસાયઃ6 ।
યો બુદ્ધેઃ પરતઃ સ કામઃ પરામૃશ્યતે7 તસ્ય પ્રકૃતત્વાત્ ।
ન પુનર્ આત્મા સ ઇતિ નિર્દિશ્યતે પૂર્વત્રાસઙ્કીર્તનાત્ ॥ 47 ॥
ઇદાનીમ્ ઉપસંહરતિ ---
(એવં બુદ્ધેઃ પરં બુદ્ધ્વા સંસ્તભ્યાત્માનમ્ આત્મના ।
જહિ શત્રું મહાબાહો કામરૂપં દુરાસદમ્