Language

ENहिગુ
Scripture Library

Bhagavadāśayānusaraṇabhāsya · Chapter 2

2.1

tān samīkṣya ...... sīdamāno 'bravīd idam ity ataḥ prabhṛti
evaṃ yathoktam uktvā arjunaḥ4 saṅkhye yuddhabhūmau
dhanur utsṛjya5 rathasyopary upāviśat / kiṃ kāraṇam /
yataḥ svajanahananajanitaśokākula6 iti // 46 //
atra saṅgrahaślokāḥ ---
śūrasaṅkhyā paravyūhe svabale śūrasaṅgrahaḥ7 /
tadviveko bhīṣmarakṣā8 śaṅkhavāditraniḥsvanāḥ //
didṛkṣā sainyayor jñātigurumitrānudarśanam9 /
tajjānukampā pārthasya paridevaparibhramau //
yuddhatyāgaś ca śokaś ca10 padārthāḥ sārasaṅgrahaḥ11 //
iti śrīmadbhagavadgītāsu bhagavadbhāskarakṛte
bhagavadāśayānusaraṇābhidhāne bhāṣye 'rjunaviṣādo12 nāma
prathamo 'dhyāyaḥ // 1 //
NOTES:
1. maśastraṃ
2. dhṛtarāṣṭraṃ
3. ^muktā sekhye
4. yathoktamuttkārjunaḥ
5. dhanuḥnsṛjya
6. yata sṛvajanahanana^
7. ślokā'paravyūhe śūrasaṅkhyāsva^
8. ^rakṣāṃ
9. didṛśā sainyayojñāti^
10. yuddhatyāgo daśaikaśca
11. saṅgrahaḥ / 46
12. bhāṣe^
p. 36
atha dvitīyo 'dhyāyaḥ
ittham antakavaktrakuharābhimukhaṃ janaṃ mitrabandhuvargaṃ
prati jātaghṛṇaṃ arjunaṃ1 pṛthivībhārāvataraṇasampipādayiṣayā
bhagavān svadharmasahitasamyagdarśanopadeśena yuyodhayiṣatīti
pratipādayituṃ dvitīyādhyāyagranthārambhaḥ2 /
taṃ sañjayo dhṛtarāṣṭraṃ prati vivṛṇvann āha3 ---
taṃ tathā kṛpayāviṣṭam aśrupūrṇākulekṣaṇam4 /
sīdamānam idaṃ vākyam uvāca madhusūdanaḥ

2.2

tam arjunaṃ tena prakāreṇa prathamādhyāyoktena
gātrāvasādamukhaśoṣaromaharṣādilakṣaṇam avasīdantaṃ5
kāruṇyaparavaśam ata evāśrupūravyākulatvāl lohitekṣaṇam
avasīdantaṃ6 vyuparatayuddhodyamaṃ bhagavān vakṣyamāṇaṃ
vākyam uvāca /
taṃ vākyam uvāceti dvikarmakatā // 1 //
kutas tvā kaśmalam idaṃ7 viṣame samupasthitam8 /
anāryajuṣṭam asvargyam akīrtikaram arjuna

2.3

kuta iti saṃśayānaḥ pṛcchati9 / kasmād idaṃ mohalakṣaṇaṃ
pāpaṃ kartṛ tvām upagatam āga(ta)m / asmin viṣame saṅkaṭe
trailokyasambhāvitapauruṣaṃ tvām asambhāvyamāno mohaḥ
kutaḥ samprāpta iti mahān saṃśayaḥ / kīdṛśaṃ10 kaśmalam /
kulaśīlavidyārahitaiḥ sevitam ataś cākīrtikaraṃ tata eva
cāsvargya narakādiprāpakaṃ tasmāt // 2 //
NOTES:
1. ^kuharābhimukhajanamitravundhuvargaṃ prati tāta^
2. ^granthāraṃmaḥ
3. prativṛṇvannaha
4. ^mastrupūrṇākulekṣaṇam
5. tamarjuna tena prakāraṇa prathamādhyoṅktena gātrāvasādamubhāṃśoṣa^
6. kuruṇva ... evāludū^
7. kaśprala^
8. samapasthitam
9. pūchati
10. kīvṛśaṃ
p. 37
mā klaivyaṃ gaccha kaunteya naitat tvayy upapadyate1 /
kṣudraṃ hṛdayadaurbalyaṃ tyaktvottiṣṭha2 parantapa

2.4

klaibyam amanuṣyatvaṃ dīnabhāvaṃ mohān mā gaccha3 mā āśraya
yatas tvayi4 khāṇḍavānalatarpaṇena saṅgrāmārādhitatryambakatayā
nivātakavacavadhaparitoṣitapurandaratvādibhir upādānair deveṣv api5
prakhyātapauruṣe naitad upapadyate na sambhāvyate6 /
atas tvaṃ hṛdayasyālpasāratvaṃ7 kṣudram alpavastubhūtaṃ
nyūnahṛdayatvaṃ8 kāpuruṣasevitaṃ tyaktvā rathopasthād uttiṣṭha /
utthāya ca yuddhāya sajjo bhavety āśayaḥ9 /
parantapety anenārjunaṃ protsāhayati // 3 //
evaṃ bhagavatokte 'rjuna uvāca10 ---
kathaṃ bhīṣmam ahaṃ saṅkhye droṇaṃ ca madhusūdana /
iṣubhiḥ pratiyotsyāmi11 pūjārhāv arisūdana

2.5

kathaṃ kena prakāreṇa kayā yuktyā12 bhīṣmādīn mānanīyān ahaṃ
pratiyotsyāmi11 / madhusūdanārisūdaneti bhaktaḥ punaḥ punar āsthāṃ
karoti samakrameṇa // 4 //
kim iti13 na ca pratiyotsyāmīty āha14 ---
gurūn ahatvā15 hi mahānubhāvān śreyaś cartuṃ bhaiṣkyam apīha16 loke /
na tv arthakāmas tu gurūn nihatya bhuñjīya bhogān rudhir apradigdhān17

2.6

NOTES:
1. gaccha kauṇtaveya naitatvasyupapadyate
2. taṅktontiṣṭa
3. gacha
4. tvaṣi
5. ^bhirapādānaira^
6. naitadrupapadyata nā sābhāvyate
7. ata sata hṛdayasya^
8. ^mūtānyūnahṛdaya^
9. tyattkā rathopasthāḥ uttiṣṭa / usyāya ca pukṛya sajjayā bhavetyāśayaḥ
10. uvāca 3
11. pratiyotsāmi
12. yuktā
13. ^nāriyūdaneti bhaktāpunaḥ punarāchānā karoti / samatrameṇa
kimiti
14. ca na pratiyotsyāma ityāha 4
15. ^hatva
16. śreyaścabhunttubhaikṣamapīha
17. patigghān
p. 38
hi yataḥ kāraṇāt1 / yasmād (iha loke deśe) gurūn bhīṣmādīn
prati yuddhavarjanena ahatvā rakṣitvā bhaikṣyam api cartuṃ2 śreyaḥ /
na tu dhanābhilāṣī san gurūn nihatya bhogān rājyādīn3
śoṇitalepabahulān bhuñjīyeti kutsā /
naiva bhuñjīyety arthaḥ / iha loka iha kṣaṇike jīvaloka ity arthaḥ /
tuśabdo guruhananavyāvṛttisū(ca)nārthaḥ / punas tugrahaṇād
bhaikṣyam api praśasyataram4 / na tv evaṃvidho viṣayopabhoga iti // 5 //
etaddaśāyām idam iva tāvad vicāryatām5 ---
na caitad vidmaḥ6 kataran no garīyo yad vā jayema yadi vā no jayeyuḥ /
yān eva7 hatvā na jijīviṣāmas8 tena sthitāḥ pramukhe dhārtarāṣṭrāḥ9

2.7

caśabdaḥ pūrvāpekṣayādhikābhyudayayuktidyotanārthaḥ10 /
etad iti vakṣyamāṇāvamarśinā sarvanāmnā ---
yad vā jayema yadi vā no jayeyuḥ ---
ity etadvakṣyamāṇavākyadvayābhidheyo 'rthaḥ pratyavamṛśyate11 /
na ty ātmīyaparavargāv ekīkṛtya12 nirdeśaḥ /
sa dhārtarāṣṭrāṇām asmākam ity artho vivakṣitaḥ13 /
katarad ity anena sāmānyavādinā tadvākyadvayābhidheyayor balayor
ekataraṃ garīyastvena vikalpato nirṇīyate14 /
NOTES:
1. hiḥ kāraṇāyadeśe
2. cartu
3. śabdādīn
4. ^rthaḥ / agrahaṇātnmaikṣyamapi praśaṃsya^
5. etadāssābhidameva tāvadvicāryatām 5
6. viḍmaḥ
7. vāneva
8. jijoviṣāmaste^
9. pramusto dhartarāṣṭrāḥ
10. ^pekṣayābhyupayuktidyotanārthaḥ
11. ^vamaśinā sarvanāmnā padya jayema yadi vā no nayeyurityetadvākyatvayābhidheyorthaḥ pratyavamṛṣyate
12. ^svargāvakīkṛtya
13. ^maspākamityartho vivakṣataḥ
14. tadvākyadvatyābhidheyayorvalayo^
15. niṇormate
p. 39
yadyadiśabdau vitarke vikalpe vā /
tad ayaṃ vākyārthaḥ1 --- na caitad vayaṃ jayaparājayayor aniyamāj
jānīmaḥ2 katarad balam asmākaṃ dhārtarāṣṭrāṇāṃ
madhyād garīyo3 gurutaraṃ balavattaram iti /
yad vā vayaṃ tān jayemābhibhavema4 yadi vā te no 'smān jayeyur
abhibhaveyur iti5 / kiṃ ca6 yān eva dhārtarāṣṭrān hatvā jīvituṃ
necchāmaḥ7 kṛpālutayā ta evāsmākaṃ pramukhe sammukhe sthitā iti /
etac cārjunasya sambhramaparidevanaṃ hastādyabhinayena // 6 //
evaṃ sakāraṇaṃ svaparidevanaṃ punar api8 bhagavantam arjuna āha9 ---
kārpaṇyadoṣopahatasvabhāvaḥ pṛcchāmi10 tvāṃ dharmasammūḍhacetāḥ11 /
yac chreyaḥ syān niścitaṃ brūhi tan me śiṣyas te 'haṃ śādhi māṃ tvāṃ prapannam12

2.8

evam ahaṃ gurubandhumitrasvajanān mṛtyunā dhṛtān dṛṣṭvā13
kārpaṇyadoṣopahatasvabhāvaḥ14 kārpaṇyam aucityapratipakṣabhūtaṃ
dainyam15 tad eva doṣas tenopahato dūṣitaḥ sattvadhairyātmakaḥ16
svabhāvo yasya sa tathoktaḥ / tathā dharme sammūḍham apratipattiṃ
gataṃ ceto yasya so 'haṃ pṛcchāmi tvāṃ parameśvaram /
yan me śreyaḥ syāt tan me niścitam asandigdhaṃ brūhīti17 /
dharmaviṣayadainyadoṣopahatacitto 'ham ity arthaḥ /
NOTES:
1. śabdo vitarkye vā vilpe tadayuṃ vākayārthaḥ
2. ne caitadvayaṃ jayaparājayayoniyamā jānīmaḥ
3. madhyādbhurīyo
4. tājjayema^
5. nostāṃ tapepurabhibhaveyuriti
6. kica
7. dhārtarāṣṭrān hatvā nīvitu nechāmaḥ
8. saparidevanarapi
9. āha 6
10. dāṣo ... pṛchāmi
11. ^sammūvacetāḥ
12. yacheyassyān ... vrūhi ... tvāṃ tpapannam
13. ^mitraravajanān .... dhrātāṃ daṣṭvā
14. ^dośopahata
15. kāryaṇayamaurtitya pratipakṣabhūtadaityaṃ
16. doṣaravenopahato duṣitassattva^
17. dharmessamūḍhaṃ alavupratipatti ceto pasya sohaṃ pṛcchāmi tvā
parmeśreyasyāntanma svantissanṛgghaṃ vrūhīti /
p. 40
śāstravihito 'nuṣṭheyaḥ1 kriyāmārgo dharmaḥ /
tatraitat syāt2 --- nāśiṣyāyopadeśo (deyaḥ) iti /
tan na / śiṣyas te 'haṃ3 niveditātmā tvāṃ prapannaḥ4
śaraṇāgataś ca / ato 'nuśāsanenānugṛhāṇeti // 7 //
kasmāt tvattaḥ śreyo 'nuśāsanaṃ prārthyata iti cet tad āha5 ---
na hi prapaśyāmi mamāpanudyād yac chokam ucchoṣaṇam indriyāṇām6 /
avāpya bhūmāv asapatnam ṛddhaṃ7 rājyaṃ surāṇām api cādhipatyam8

2.9

hi9 (yataḥ) kāraṇād10 deśe / yasmād bhūmau11 niṣkaṇṭakaṃ12
sphītaṃ rājyaṃ tato 'pi cādhi(kaṃ surāṇāṃ svā)mitvaṃ13
prāpya ahan na tat14 tathābhūtaṃ (prapaśyāmi) buddhyā15 nirīkṣye
yo mamaivambhūtasya16 sarvādhipateḥ
sambhāvyamānahitopadeśasahāyakasyāpi
mumūrṣor glānisamutthaṃ18 śokaṃ sarvendriyāṇām indriyavṛttīnām
ucchoṣaṇaṃ
saṅkocakaram19 (apanudyāt) nirasyet tvāṃ vinety atas tvāṃ
pṛcchāmīti20 // 8 //
adhunā sañjayaḥ pārthapratijñātām uktim samāpayaṃ dhṛtarāṣṭram
āha21 ---
NOTES:
1. ^vihitonuṣṭeyaḥ
2. sthāt
3. iti tachiṣyaḥ
4. tvaprapannaḥ
5. kasmātvataḥ ... dāha 7
6. dyaśekamchoṣaṇamindriyāṇāṃ
7. ^sapanna^
8. cādhipantyam
9. hiḥ
10. kāraṇāya
11. yasmādbhūmau
12. niṣkaṃṭhakam
13. tatopi cādhimintvaṃ
14. hanna taṃ
15. vuddhā
16. ... mamaivabhūtasya
17. sarvādhiyate
18. mumṛṣurjlātisamutthaṃ
19. sarvendriyāṇāmindriyavṛttītāmuchoṣaṇaṃ saṅkocakaraṃ
20. pṛchāmīti
21. adhunā ... sañjayaḥ pārthapratijñānā^samāpayaṃ dhatarārṣṭamāha 8
p. 41
evam uktvā hṛṣīkeśaṃ1 guḍākeśaḥ parantapa /
na yotsyāmīti govindam uktvā tūṣṇīṃ babhūva2 ha

2.10

he parantapa / kathaṃ bhīṣmam ahaṃ ity ataḥ prabhṛti
bhagavantam uktvā3 tato 'tiśokākulamanāḥ4 punar api govindam āha5 ---
na yotsyāmi6 iti /
evaṃ paricchedam utsādya7 tūṣṇīṃ8 babhūvety arthaḥ /
haḥ pādapūraṇe // 9 //
idānīṃ bhagavatprayuktiṃ varṇayann āha9 ---
tam uvāca hṛṣīkeśaḥ10 prahasann iva bhārata11 /
senayor ubhayor madhye12 sīdamānam idaṃ vacaḥ

2.11

tam arjunaṃ13 senayor madhye yathoktena prakāreṇa sīdamānaṃ yuddhaṃ
prati tyktotsāhaṃ hṛṣīkeśo14 hasann idaṃ vakṣyamāṇaṃ vākyam
āha15 /
mahātmānaḥ16 kila smitapūrvābhibhāṣiṇo bhavantīti // 10 //
tatra (na) yotsyāmi ity ātmaviṣayamithyājñānavaśān niścitasaṅkalpam
arjunam ātmajñānopadeśam antareṇa tannivṛtter asambhavāt tadupadeśāya
prasaṅgam avatārayituṃ bhagavān uvāca17 ---
tvaṃ mānuṣeṇopahatāntarātmā viṣādamohābhibhavād visañjñaḥ /
kṛpāgṛhītaḥ samavekṣya18 bandhūn abhiprapannān mukham antakasya

2.12

NOTES:
1. evamuttvā haṣīkeśaṃ
2. ... muttvā tūkṣmīṃ
3. bhagavatamuttkā
4. tato te^
5. govindamāha
6. yotsya
7. paricheyamusādya
8. tūkṣmoṃ
9. ... ^nnāha 9
10. tṛṣīkeśaḥ
11. bhāita
12. ... rubhayārmadhye
13. namarjunaṃ
14. saktotsāhaṃ tṛṣīkeśo
15. vakṣyamāṇa vāvmāha
16. mahātmāna
17. arjunamatmājñānopadeśamantareṇa tannivṛtto sambhavā^
ttadupadeṇaya prasaṅga^ ^vāca10
18. vīkṣya
p. 42
tvaṃ mānuṣeṇa māṇuṣajātisulabhenānuśayena1 malinīkṛtamanāḥ /
ata eva mṛtyor āsyam ābhimukhyenāgantum ārabhamāṇān bandhūn
avekṣya2 dayābhibhūto mānuṣajātisulabhābhyāṃ śokamohābhyāṃ
grahaṇād dhetor visañjño3 vyavahitadivyajñānaḥ saṃvṛtta iti /
itaś copahāsakāraṇam / sañjñānaṃ sañjñā4 viśiṣṭā buddhiḥ /
vigatā vyavahitā vā sañjñā asyeti5 visañjñaḥ /
upahatāntarātmā /
vṛttyaprasaṅgāt samāso6 mānuṣeṇety anena sāpekṣatve 'pi7
gamakatvād yujyata eveti8 // 11 //
kasmād visañjño 'sīty āha9 ---
aśocyān anvaśocas tvaṃ10 prajñāvādāṃś ca bhāṣase /
gatāsūnagatāsūṃś ca nānuśocanti paṇḍitāḥ

2.13

(aśocyān aśocanīyān bhīṣmādīn) anuśocitavān asi11 /
teṣāṃ hi svadharmānuṣṭhānapravṛttatvena12 trivargāsiddher
bhāvino 'rthasya13 ca nityatvād aśocyatvam /
api ca prajñāvādāṃś ca bhāṣase ---
pāpam evāśrayed asmān14 śreyaś cartuṃ bhaikṣyam apīha15 loke ---
iti16 /
tad etad ubhayaṃ tava (na) śobhate /
yasmād gataprāṇānagataprāṇāmś ca17 nānuśocanti paṇḍitāḥ /
pariniṣṭhitatattvajñānāḥ18 paṇḍitāḥ /
pariniṣṭhitatattvajñānāḥ18
paṇḍitā ucyante / atra punar ātmayāthātmyavādino 'bhipreyante19 /
teṣāṃ tāvad ātmano 'vināśitvadarśanād aśokaḥ20 /
tadvad avināsitvaṃ saṃpadya mohaśokau21 tyaktum arhasīti
tātparyārthaḥ /
NOTES:
1. ^jātyā tudāśayena
2. ... gantumārannbadhūnavekṣya
3. ... mā vrūmaṇādveto^
4. sājñā
5. sañjñasyeti
6. vṛttyapraṃsamāsāso
7. ^tyanema sāpekṣopi
8. yujyataraveti
9. tyāha 11
10. ... nanu śo^
11. aśocanīyān .... anuśocitavāsi
12. teṣāṃ ... hi svadharmānuṣṭānapravṛtvena
13. bhāmbinorthasya
14. ... dasmātchreya^
15. bhaidamapīha
16. dati
17. yasmādbhūta prā^
18. pariniṣṭitvajñā^
19. ... vāditobhipraryate
20. ... dātmano vināśitvāddarśanādaśokaḥ
21. tadvadanavināvināśitvaṃ saṃpadyanmoha
p. 43
na punar asyāyam arthaḥ1 --- paṇḍitā na śocanti tvaṃ tu mūḍho 'sīti
/
nehātivinītasya2 maurkhyaṃ3 sampādyaṃ tadapanayārthatvāt4 (...)
pravṛtteḥ // 12 //
kathaṃ punar asyāvināśitvam ity utsāhayitum āha5 ---
na tv evāhaṃ jātu nāsaṃ na tvaṃ neme janādhipāḥ /
na caiva na bhaviṣyāmaḥ sarve vayam ataḥ param

2.14

catuśabdau kadācid ity asminn arthe varttete6 /
nāhaṃ7 kadācin nāsam api
tv āsam eva / na tvaṃ nāsīr asīr evety arthaḥ /
neme8 bhīṣmādayo9 nāsaṃ kiṃ tv āsann eva /
na ca na bhaviṣyāmaḥ /
asmāc charīrāt paraṃ10 śarīrāntare bhaviṣyāma eva /
anena triṣv api
kāleṣu sattākhyāyate11 / pratiśarīraṃ kṣetrajñānāṃ12
bhedāt tadbhedavyapadeśaḥ /
ke punar amī kṣetrajñā nāma / paramātmano 'ṃśāḥ13 /
tathā ca vakṣyati --- mamaivāṃśo jīvaloke14 jīvabhūtaḥ sanātana iti
/
agnivisphuliṅgavan mahākāśaghaṭākāśavaj
jīvaparayor bhedābhedau15 /
tatra svābhāviko 'bheda aupādhikas tu bheda iti16 sthitiḥ /
evam uttaratra kvacid abhedena17 vyapadeśaḥ (kvacid) bhedena ca bhaviṣyati
/
anādisiddhāś ca jīvāḥ sanātanā iti vacanān na teṣāṃ
sargādāv utpādaḥ pralayo vānte / (ta)thā ca yājñavalkyaḥ18 ---
NOTES:
1. na punarasyamarthaḥ
2. na hānītasya
3. mauthaṃ
4. tadapanapārthatvāt
5. kathaṃ puravināśitvāmeti utsādhayitumāha 12
6. śabdaḥ ... vartate
7. nātkaṃ
8. te me
9. bhīṣmadayo
10. asmācharīrātparaṃ
11. samākhyāyate
12. ṣse tryajñānāṃ
13. parajñātmanīśāḥ
14. jīvaleke
15. ... ghaṭākāśavatryatīvaparayorbhedābhedau
16. svābhāvikobhedāupadhikastubhedariti
17. evamatyuttaratra kācidabhedena
18. iti tethā ca yājñavaklaḥ
p. 44
ahaṅkāreṇa manasā gatyā karmaphalena ca /
śarīreṇa ca nātmāyaṃ muktapūrvaḥ1 kadācana // iti /
evaṃ cānāditve pūrvakṛtakarmāpekṣayā sargādau
suranaratiryagbhedena2
sṛṣṭivaicitryopapattiḥ /
dharmādharmavyavasthā2 bandhamokṣavyavasthā3
cāsmin pakṣe 'vakalpate4 /
yeṣāṃ punaḥ paramātmaiva sākṣād anupraviṣṭaḥ5
śarīreṣu tadaṃśo
jīvo nāma nāstīti matam teṣām ekasmin mukte
sarvamuktiprasaṅgo baddhe
caikasmin sarvasyāpi muktyabhāvād iti6 vyāsasūnoḥ
śukasyāpi muktyabhāvaḥ syāt7 /
na ca paramātmanaḥ saṃsāritvaṃ
yujyate / tasya ca vidyāyogāt vijñānam ānandaṃ brahma iti ca
nityākāśānandasvarūpatvāt /
tasmād īśvarāṃśāḥ pratiśarīraṃ
parasparaṃ bhinnā8 jīvā abhyupagantavyāḥ /
evaṃ ca ghaṭadhūmadṛṣṭānto 'pi yujyate ---
yathaikasmin ghaṭākāśe rajodhūmādibhir vṛte /
na sarve saṃprayujyante tadvaj jīvāḥ sukhādibhiḥ9 // iti /
yeṣām ayam īśvaro 'tyantabhinno10 jīvātmānaś ca bahavas te ca
sarve sarvagatā iti teṣām api sāṅkaryaprasaṅgaḥ /
ekenāgnihotre kṛte sarveṣāṃ (tatkṛtaṃ) syād ekena ca madyapāne11
kṛte sarvaiḥ kṛtaṃ syāt /
atha yasya taccharīraṃ12 tasyaiva tad iti cet
NOTES:
1. muṅktapūrvaḥ
2. tiryakyrbhedena
2. vaiciopapatiḥ dharmadharmavyavasthā
3. bandhasokṣyavyavasthā
4. cāsmitya pakṣeva kalpate
5. sākṣyādanu^
6. vādvecaikasminnekasyāpi muktabhāvadati
7. śukasya muktabhāvaḥ syāt
8. tasyāvighāyogā vijñānamānandaṃ brāhmeti nityakāśānandaṃ ...
dīśvaraśāḥ pratiśarīraṃ parasparabhitrā
9. ... sukhādibhiriti
10. yeṣāmayīśvarotyanta^
11. madhyapāne
12. yasyatacharīraṃ
p. 45
kasya tac charīram1 / sarveṣāṃ tat sambandhāviśeṣād
abhisandhyādivaśāt syād vyavastheti2 cet
abhisandhyādiṣu caikatulyatvād ekasmin manasi3
sarveṣāṃ samavāyāḥ saṅkalpādayaḥ samānās tatpūrvakaṃ karma
tannimittaṃ ca śarīram iti4 sarvasādhāraṇyān na5 kadācid
asādhāraṇyahetuḥ śakyate kenacid darśayitum /
anāditvasyāsmatpakṣe 'py aviśeṣād
aṇuparimāṇāś ca jīvā iṣyante6 / kasmāt /
utkrāntigatyāgatiśruteḥ /
liṅgaśarīrasya ca saṅkocavikāsadharmiṇor aṇurūpatvād
aupādhikam aṇutvaṃ7 jīvasya gīyate /
paramātmarūpeṇa tu sarvagatatvaṃ jīvasyeti
sthitam8 // 13 //
(tasya) nityatve lokasiddhaṃ dṛṣṭāntam ācaṣṭe9
dehino 'smin yathā deho kaumāraṃ10 yauvanaṃ jarā /
tathā dehāntaraprāptir dhīras tatra na muhyati11

2.15

yathā bālyayauvanasthāvireṣu12 so 'ham asmīti pratyabhijñānān
nityatvam ātmanaḥ pratyakṣapramāṇasiddham /
dehasyaivāvasthāntarāpattir nātmana iti tathā nityasyaiva13
tatrāvasthitasya (ātmanaḥ) dehāntaraprāptiḥ /
tatra dhīro dhīmān na muhyati / yadi tarhy avināśitvam ātmanas tad
idānīṃ vṛthā te śokaḥ14 samupasthitaḥ katham // 14 //
śītoṣṇādikṛtaiḥ15 sukhaduḥkhaiḥ saṃyogā(t tada)nuparama iti /
tac ca16 ---
NOTES:
1. kasya tacharīraṃ
2. ... sandhyādivaśātsādhyavastheti
3. caivatulya ^matasi
4. tannimittava śariramiti
5. sarvasādhāraṇyannakenacidvarśapitum
6. draṣyante
7. ligaśarīrasya saṅkoca ca vikāśa dharmi ṇutvādaupādhika^
8. svitam
9. daṣṭāntamācaṣṭe 13
10. kaumāra
11. mutvati
12. balyayauvana
13. tathānityasyaivāva^
14. ^dānīmanyathā me śokaḥ
15. kathaṃ śatokṣmādi kṛtaiḥ
16. tattva 14
p. 46
mātrāsparśās tu kaunteya1 śrītoṣṇasukhaduḥkhadāḥ2 /
āgamāpayino 'nityās tāṃs titikṣasva3 bhārata

2.16

mīyante viṣayā ābhir iti mātrā indriyavṛttayaḥ /
tāsāṃ sparśā viṣayaiḥ saṃyogāḥ4
śītoṣṇanimittasukhaduḥkhahetavaḥ5 / te cānityāḥ /
kasmāt / āgamāpāyitvāt / āgacchanti apagacchanti ca
na ca nityasamavetāḥ pāvakauṣṇyavat6 / śītoṣṇagrahaṇaṃ7
pradarśanārtham / ādhyātmikam ādhidaivikam ādhibhautikaṃ8
trividhaṃ duḥkham (tat) ca trividham eveti /
yasmād anityās teṣām upāyenoparamaḥ śakyaḥ kartum9 /
ko 'sāv upāyaḥ / jñānapūrvikā titikṣā /
tad āha tāṃs titikṣasva iti sahasvety arthaḥ10 // 15 //
kathaṃ tatsahanaṃ taduparamahetur ity āha11 ---
yaṃ hi na vyathayanty ete puruṣaṃ12 puruṣarṣabha /
samaduḥkhasukhaṃ dhīraṃ so 'mṛtatvāya kalpate

2.17

na vyathayanti na cālayanti13 svasmād ātmasvarūpāt /
same duḥkhasukhe yasya / yaṃ samaduḥkhasukhaṃ14 na cālayanti
so 'mṛtatvāya mokṣāya kalpate samartho yogyo bhavatītyathaḥ15 // 16 //
nanu cāmṛtatvaṃ na sambhāvayituṃ śakyate sukhaduḥkhalakṣaṇasya
vikārasya mukte 'py ātmani sambhavād ātmano vā kadācid vināśopapattir
ity āśaṅkya āha16 ---
NOTES:
1. kauṭeyaḥ
2. śītokṣmasukhaduḥkhaśaṃ
3. āgamāpāyanonityāstāṃ^
4. viṣayaissaṃprayogāḥ
5. śātokṣmanittasukha^
6. āgamāpāyitvādāgacchaṃsapagacchanti na ca nityasamavetāḥ
pāvakausmyavat
7. śītoma^
8. ādhyātmikāmādhidainikaṃmādhimautikaṃ
9. karju
10. sahasvatyarthaḥ
11. naduparabhaheturityāha 15
12. vyathayantye puruṣa
13. na cālapanti
14. mamesukha^ samuduḥkhaṃ
15. yogyebhivatīty arthaḥ
16. venāśopatti^ kyāha 16
p. 47
nāsato vidyate bhāvo nābhāvo vidyate sataḥ /
ubhayor api dṛṣṭo 'ntas tv anayos tattvadarśibhiḥ

2.18

ātmany avidyamānasya sukhaduḥkhalakṣaṇasya dharmasya na kadācid
vidyate2 bhāvaḥ / bhavanaṃ bhūtir utpattir ity arthaḥ3 /
sikatāsv iva tailasya / utpadyamānasyaiva hi (mānasaḥ)
sukhaduḥkhalakṣaṇo vikāraḥ śītoṣṇādinibandhano jāyata ity
anantaram uktam4 /
nanv acetanatvād antaḥkaraṇasya saṃvedanaṃ nopapadyate /
cetanatvāt kṣetrajñasamavetasyaivāyaṃ vikāraḥ5 /
yathā vaiśeṣikāḥ prāhuḥ ---
naitad evam antaḥkaraṇastho 'py asau jīvātmā saṃvedyate /
yathā ca rūpādayo ghaṭādisthāḥ7 (iti) /
nāyaṃ kṣetrajñadharma iti ca vakṣyati ---
icchā dveṣaḥ sukhaṃ duḥkham8 --- iti /
yady api kṣetrajñasamavāyitvaṃ sukhaduḥkhayos tathāpi
tatsvarūpasya na vikriyā maṇisvarūpavat /
nīlapītādīnām eva9
maṇisamavāyināṃ parasparavirodhād vikriyā /
vikriyā hi nāma vināśa upamardaḥ10 / tathātmana iti /
nābhāvo vināśo vidyate /
sata ātmanaḥ so 'ham iti pratyabhijñānān
nityatvopapatter anityahetoś cābhāvāt11 /
avināśī vā are 'yam ātmā iti śruteḥ /
ubhayoḥ sadasator dṛṣṭo nirṇīto 'nto maryādā
antyāvastheti12 yāvat /
antaśabdo maryādāvacano 'tra grāmānta iti13
yathā / yat sat
NOTES:
1. viyate
2. kadācidvidhate
3. bhavanabhūtirutpatriri^
4. tailasya mānasasyaiva hi sukhaduḥkhalakṣaṇo vikāraḥ
śītokṣmyādinibanno jāyate ijya nantaramuktam
5. cetanatvākṣetrajñasamavetarāvāyaṃ
6. yathoṣṭatvamagnitamātmānā saṃvedyane
7. ghaṭādisthā
8. icchādveṣassukhadu^
9. līlapītāśenāmeva
10. vikriyā hi nāsopamedas^
11. savitṛmalavat pratyabhijñānānnityopapatteranityahetoścābhāvā
12. nirṇītātaḥ maryādātvavasthā
13. grāmātā iti
p. 48
tat sad eva / yad asat tad asad eveti1 /
kair ayaṃ niścayaḥ kṛta ity āha --- tattvadarśibhiḥ2 /
tadbhāvas tattvam / tad iti3 sarvanāmnā padārthamātraṃ vyapadiśyate /
vastuyāthātmyavedibhir ity arthaḥ4 /
apare tu māyāvādino 'nyathāvatārya varṇayanti5 /
itaś ca6 śokamohāv akṛtvā śītoṣṇāder vidyate8 bhāvaḥ /
bhavanam astitā / kutaḥ / vikāratvāt9 /
vikāraś ca (pratyakṣādibhiḥ) pramāṇair nirūpyamāṇo nāstitāṃ
pratipadyate /
yathā ghaṭādiḥ svakāraṇavyatirekeṇānupalabdher asan
evaṃ sarvo vikāra iti10 /
nanv evaṃ sarvābhāve śūnyavādaḥ
prasajyeta11 / nāyaṃ doṣaḥ /
dve buddhī12 sarvaprāṇiprasiddhe
bhavataḥ --- viśeṣyabuddhir viśeṣaṇabuddhiś ca13 /
san ghaṭaḥ san
pataḥ14 iti / tatra viśeṣyaviṣayā buddhir
ghaṭādiviṣayā satpaṭādau15
vyabhicārān mithyābuddhiḥ /
yā punar viśeṣaṇaviṣayā sadbuddhiḥ
sā sarvatra vṛtter amithyā16 /
tasmāt saiva pāramārthiko /
sarvo hi ghaṭādiḥ śarīrādiś ca prapañco
māyāmātram asad iti manyante /
etad anye17 pramāṇakuśalāḥ pratyācakṣate18 /
yat tāvad uktam --- pratyakṣādibhiḥ pramāṇair
vikāro ghaṭādir
nirūpyamāṇaḥ svarūpaṃ jahātīti tad asat /
ālokendriyamanaḥsaṃskāre19 sati ghaṭo 'yaṃ paṭo 'yam iti
pratyakṣā buddhir utpadyate /
yayā buddhyā yo 'rtho pratīyate tayaiva tadabhāvaḥ
pratīyate20
NOTES:
1. yudasattadasadeveti
2. tatvadarśibhiḥ
3. tadeti
4. vastuyāthātmāvedibhir^
5. abatāraṃ varṇayanti iti vā pāṭhaḥ
6. māyāvādinyenyathāvatāra varṇayantītacca
7. śītośmasa^ kattuṃ karsmāt
8. śītokṣmādarvi^
9. kujo vikāratvāt
10. ghaṭādissvakārevyatirekeṇānupalabhe rasannevaṃ sarvodhikāra iti
11. prasajyate
12. vuddhi
13. viśeṣabuddhirviśeṇa^
14. ghaṭassarpaṭa iti
15. viśeṣavu^ sapaṭādautyabhicārānmithyābuddhirṣā^
16. ... viṣayāsaṃvuddhissā sarvatrāvṛ^
17. māyāmātramat miti manyante tānanye
18. prasācakṣate
19. ālokendriyamanaskāre
20. jayaiva tadabhāvaḥ pratipate
p. 49
iti ko vaded yo na tārkikaḥ / pañcabhiḥ pramāṇaiḥ
pratyakṣānumānopamānārthāpattyāgamair
vastusvarūpaṃ paricchidyate1 /
yatra pañcāpi nivṛttāni tatra pramāṇanivṛttyā prameyābhāvo
niścīyate / yathā nātra ghaṭa iti2 /
na ca vyabhicārād evāvastutvaṃ3 bhavati /
yathaiva ghaṭabuddheḥ paṭādau vyabhicārād
avastutvaṃ tathā sadbuddher
api4 śaśaviṣāṇādāv api5 vyabhicārād avastutvaṃ prasajyate /
bhāvabuddhir abhāvān nivartate bhāvābhāvayoḥ parasparavirodhāt /
atha (yathā) sadbuddhiḥ sattāṃ6 jñāpayati
tathā ghaṭādibuddhir apīndriyajanyatvāviśeṣād
anuvṛttivyāvṛttipratyayagrāhyatvāc ca7 /
avāntarasāmānyam api ghaṭatvagotvādi sarvam abhyupagantavyam /
tathā ca vyaktiḥ sāmānyasya8 taddharmatvāt /
param aparaṃ ca dvividhaṃ sāmānyam /
paraṃ sattālakṣaṇam / aparaṃ gotvādilakṣaṇam /
na hy āśrayasya dharmiṇo bhāvas tadāśritasya9
sāmānyasya vastutvam avakalpate /
sato hi10 bhāvaḥ sattā /
na hi sā nirduṣṭā11 svatantrā
nāma kena(ci)d iha ghaṭādyāśrayanirapekṣā12 cakṣuṣā gṛhyate /
satsu dravyeṣu pṛthivyādiṣu13 gṛhyamāṇeṣu
tatsamavetā tadavyatiriktā
sattāpi gṛhyate /
(a)ta eva sattā dravyadharmatvād ātmā na bhavati /
tatra sattaivātmā iti (yat) kaiścid uktam (ta)d apāstaṃ bhavati /
ata eva yad uktaṃ kenāpi cāturvidhyāc ca pratyakṣaṃ
na nigrāhyaṃ vipaścitā14 iti sattāyā15 eva grāhakaṃ
pratyakṣam ity abhipretya tasya tad apy apākṛtaṃ16
NOTES:
1. pratyākṣānu^ parichidyate
2. nātragha draḍheti
3. cārādevastu^
4. saṃvuddherapi
5. ^viṣaṇādāvayi
6. varaspara ... savuddhi sattāṃ
7. ^vuddhirapīdriyajatvāviśeṣādanavṛttivyāvṛttipratyayagrātvatvācca
8. tathā ca vācavyaktissāmānyasya
9. nahvāśrayasya dharmiṇo ...
10. satto hi
11. niṣūṣṭā
12. ^ṭāghāśraya^
13. pṛthivyādisu
14. āyurvidhāt pratyakṣyaṃ na niddhavipaścitaḥ
15. satrāyā
16. tadapyapāpakṛtaṃ
p. 50
bhavati / satāṃ hi bhāvaḥ sattā iti1 pāratantryavapadeśāt /
na ca ghaṭādibuddhīnāṃ ghaṭatvādāv avāntarasāmānye
tadyuktau vā vyabhicāraḥ /
kasyāṃ(cid)2 vyaktau vinaṣṭau vinaṣṭāyāṃ vyaktyantarāṇām
ānantyād yugapad ucchedanānupapatteḥ3 /
svaviṣayavabhicāro hi buddhīnāṃ doṣo viṣaye tu paṭādau
notpadyata4 iti kim atrāścaryam /
na hi viṣayendriyālokasaṃskārasāmarthyatāyāṃ satyāṃ5
ghaṭabuddhiḥ kadācit kasyacin notpadyate /
kiṃ ca kāryatvād (ghaṭatva)buddhiḥ kāraṇam apekṣate6 /
ghaṭajñānasya ghaṭaḥ kāraṇaṃ nānyad iti /
yathā bījāṅkuraḥ7 kāraṇaṃ bījam apekṣate dhūmaś cāgnim
evam anyatrāpīti8 / tasmān na vyabhicāro9 mithyāhetur
iti durupadeśo 'yam /
kas tarhi mithyāhetuḥ kāraṇadoṣo 'bādhakapratyayo vā /
tathā coktam10 ---
yasya ca duṣṭaṃ karaṇaṃ11 yatra ca mithyeti pratyayaḥ /
sa evāsamīcīnaḥ pratyayo12 nānyaḥ --- iti /
tad evam anuvṛttipratyayāt sāmānyaṃ siddhaṃ
vyāvṛttipratyayād viśeṣa iti /
sāmānyaviśeṣātmakaṃ vastu bhinnābhinnarūpam iti sthitam /

kiṃ ca san ghaṭa iti ghaṭatvavastutve sāmānādhikaraṇyaṃ
buddhau nāvakalpate13 /
nanu tac cedam udakam iti14 mṛgatṛṣṇikāyāṃ
sāmānādhikaraṇyaṃ dṛśyate15 /
tatrāpi vidyamānā abhimānina16
NOTES:
1. bhāvassateti
2. tadyuktau vā vyabhicāra krasyāṃ^
3. viniṣṭāyāṃ ... yugapaduchedenānupapatte
4. notpadyanta iti
5. nahi viyadriyālokamanaskārasāmarthyāṃ satyāṃ
6. ki ca ... kāraṇamīkṣate
7. kāraṇaṃ na padibhi yathā bhapāṅkuraḥ
8. ^vaṃmanyatnatrāpīni
9. ^nnaṣabhicāro
10. ^vyādhakamapra ... tatho coktam
11. karaṇo
12. ... cīnapratyayo
13. vuḍyornāva^
14. nanu ccecedamudakamiti
15. daśyate
16. vidhamānābhimānina
p. 51
eva sāmānādhikaraṇyabuddhir utpadyate /
yadā tu bādhakapratyayo
jāyate mṛgatṛṣṇikeyam atra nodakam astīti
tadā sāmānādhikaraṇyabuddhir apaiti /
na cātra bādhakapratyayo 'stīti
dṛṣṭāntavaiṣamyam1 /
ato 'pavyākhyānam etad iti sthitam // 17 //
sato bhāvo nāstīti sāmānyenoktaṃ
tad idānīṃ viśeṣalakṣaṇena
nivārayitum āha2 ---
avināśi tu tad viddhi yena sarvam idaṃ tatam /
vināśam avyayasyāsya na kaścid kartum arhati3

2.19

tuśabdo 'vadhāraṇārthaḥ4 / avināśi tat / na vinaṣṭuṃ śīlam
asyety avināśi5 / kiṃ tat / yena sarvam idaṃ tataṃ vyāptam6 /
svābhāvikena paramātmarūpeṇa kṣetrajño7 vyapadiśyata iti /
kasmād evaṃ8 vyākhyāyate /
tadvināśāśaṅkāanirākaraṇaparatvād
asya prakaraṇasya /
na hy atra brahmopāsanam akasmāt9 pratipādyate /
jñānasvarūpasyopāsanaṃ ṣaṣṭe ('dhyāye)
vidhā(pa)yiṣyata iti
jīvasvarūpam evedānīṃ vaktavyam /
kasmād avināśīty āha10 vināśam avyayasyāsya iti /
vyayo vināśaḥ / niravayavatvān nāsya vināśam
īśvaro 'pi kartum arhatīti // 18 //
yadi tarhy ayam avināśī tat kathaṃ kṛto vyapadeśaḥ ---
vinaṣṭaḥ puruṣa iti / ata āha11 ---
antavanta ime dehā nityasyoktāḥ śarīriṇaḥ /
vināśino 'prameyasya tasmād yuddhasva bhārata

2.20

NOTES:
1. vādhakapratyayostittidṛṣṭāntavaiṣamyam
2. tadidānnīṃ ... āha^
3. kamarhattuti
4. ... śabdovadhāraṇārpyaḥ
5. avināśyavatanna vinaṣṭe śīlamasyetyavināsi
6. vyāsaṃ
7. kṣetrajñau
8. tphasmādeva
9. ^makakṣmāt
10. vakravyakasmādavinā^
11. yadi tardyayamavināśaṃ tatkiṃ kṛmo tryapadeśo vinaṣṭaḥ puruṣa
iti
dekṛt ityāha 18
p. 52
nityasya śarī(ri)ṇo 'prameyasyāntavanto vināśino dehā uktā
nityānityavibhāgavidbhiḥ1 / antavanto vināśina iti na punarukta(m) /
antavanta ity asyārthaṃ2 svayam eva bhagavān vyācaṣṭe ---
vināśina ity eke varṇayanti /
anye tu vadanti kasyacid antavattvaṃ3 (na) bhavati /
yathā pṛthivyā
gandhas tirobhūto nātyantaṃ vinaṣṭo4 vṛṣṭisaṃyogād abhivyajyate
tathā dehasyānto bhaved nātyantaṃ vināśa iti /
tan mā bhūd iti viśinaṣṭi --- vināśina iti5 /
asminn api vyākhyāne 'ntavadgrahaṇam atiriktam6 /
tad akṛtvā vināśina ity eva vaktavyam abhipretāvināśasiddheḥ /
apare tu pāṭhāntaraṃ kurvanti --- avināśino 'prameyasya iti /
teṣām api nityasyāvināśina7 iti punaruktam /
na tu pṛthivyādivad
āpekṣikaṃ nityatvaṃ gauṇaṃ gṛhyate /
atyantanityasya mukhyasya
nityaśabdārthasyāsambhavād avināśina8
ity ukte 'py āpekṣikaṃ
kin na gṛhyate / tasya vyākhyāntarakaraṇaṃ9 vyartham /
kā10 tarhi gatiḥ / vināśino11 dehā iti pratijñātam /
tatrāntavanta iti12 hetvabhidhānārtham antavadgrahaṇaṃ deśataḥ
kālataś ca paricchinnatvāt kūṭādivad iti13
vyatirekād dhetuvacanam aprameyasyeti /
kasmād ātmā nityaḥ / aprameyatvād deśataḥ
(kālataś ceti) sa svadharme pravarta(te) iti14 bhagavān (āha) /
NOTES:
1. ^vibhāgavadbhiḥ
2. punarukta antavata ityasyārthaṃ
3. ^cidantavanttvaṃ
4. nāsyantaṃ vinaṣṭo
5. vināśita iti
6. ^rnetavadbhahaṇamati tadatad^
7. aviśinata^
8. ^bhavādanāśita^
9. vyāvāntarakaraṇaṃ
10. kiṃ
11. vināśo
12. tatrāntavatvāditi
13. ... parichinnatvādūṭādi^
14. rasvadharme pravarta iti
p. 53
nanu śokamohādisaṃsārakāraṇanivṛttyarthaṃ gītāśāstraṃ na
pravartakam /
atrocyate --- na sādhu tātparyaṃ1 bhavatā parāmṛṣṭam /
yuddhaṃ prakramya śokamohāpanayasyedam eva prayojanam
kathaṃ nāma yuddhe pravarteteti /
itarathā dvārikāyāṃ sthitvā gītāśāstraṃ
praṇayet2 svadharmaparityāgena jñānamātrād
yadi mokṣo 'bhipreto 'bhaviṣyat3 /
idānīṃ praṇayanasyedam eva prayojanam4 arjunasyānyeṣāṃ ca
jñānasahitāt svadharmānuṣṭhānān niḥśreyasam upadekṣyāmīti5 // 19
//
evaṃ6 tāvad avināśitvam ātmanaḥ (pra)tipādya svayaṃ ca7 manyase
hantāham eṣām ime mayā hanyanta iti tac ca mṛṣā8 /
katham ---
ya enaṃ vetti9 hantāraṃ yaś cainaṃ manyate hatam /
ubhau tau na (vi)jānīto nāyaṃ hanti na hanyate

2.21

nabhasa ivāsya hananakriyayā vināśaḥ kartuṃ10 na śakyate
niravayavatvāt /
sāvayavasyāvayavaviśleṣādinā11 śakyate vināśaḥ
sambhāvayitum /
tasmād ubhāv apy etāv ajñau12 hantāham iti yo manyate
yaś ca hato 'ham iti (manyate ca) // 20 //
idaṃ pratijñāmātreṇoktam / hetvapekṣāyāṃ ṣaṇṇām api
bhāvavikārāṇām ātmany abhāvād iti hetum ācaṣṭe13 --
na jāyate mriyate14 vā kadācin nāyaṃ bhūtvā bhavitā vā na bhūyaḥ /
ajo nityaḥ śāśvato 'yaṃ15 purāṇo na hanyate hanyamāne śarīre

2.22

NOTES:
1. sādhurtatparya
2. pravartete tīrathā dvārīkāyāṃ sthitva gītāśāstraṃ maṇayet
3. jñātamātrādyadi mokṣāmīmetobhaviṣyat
4. praṇapatasyaitavyaprayojanam
5. svadharmātuṣṭānānni^
6. dāvaṃ
7. svayaśca
8. manyase hantāhameṣāmiti na kṣamanyaseṃ hantāhameṣāmiti tattca
cha mṛṣā kathaṃ 19
9. veti
10. kartu
11. sāvayuvasyāvapava^
12. tasmādubhavapyetāvajño
13. ... mātreṇottka hetvapekṣāyāṃ yasmāmapi
bhāvavikārāṇāmātmanyubhāvā ... / mācaṣṭe 20
14. mniyate
15. śaśvato
p. 54
na jāyata iti janmalakṣaṇo bhāvavikāraḥ pratiṣidhyate /
vāśabdaś cārthe / na cāyaṃ mriyata iti vināśalakṣaṇo1
bhāvavikāraḥ pratiṣidhyate / katham etat /
bhūtvā nāyaṃ na2 bhavitā / bhūyaḥ punaḥ / kiṃ tarhi3 /
bhavitaiva / bhāviny api kāle sattāṃ na hāsyatīty arthaḥ /
vāśabdād abhūtvā bhāvaḥ pratiṣiddhyate /
nāyam abhūtvā4 bhavati / kiṃ tarhi / bhūtvaiva bhavitā /
bhūtakāle 'pi sattāṃ na babhārety arthaḥ /
yas tv abhūtvā6 bhavati bhūtvā ca na bhavati sa
janmavināśābhyāṃ
yujyate yathā ghaṭādir iti /
sattāpi janmapūrvikā ghaṭasyevāsya
neṣyate /
niravadhikaivāsya satteti7 ghaṭādi(bhyo 'sya) vailakṣaṇyam /
upasaṃharati --- ajo nitya iti /
janmavināśapratiṣedhenaiva madhyavarttino
bhāvavikārāḥ pratiṣiddhā8 bhavanti /
tathāpi mandabuddhyanugrahārthaṃ9
svaśabdena pratiṣedhati / śāśvata ity apakṣayo niṣidhyate /
svāṅgāpacayaḥ sādhanāpacayo vāsya10 nāstīti /
yathā kṛṣṇo rājā hastyaśvādibhir vā hīna iti11 /
purāṇa iti vṛddhila(kṣa)ṇo bhāvavikāraḥ pratiṣidhyate12 /
nāyaṃ śaśivat kalābhir upavipacīyate13 /
na hanyate hanyamāne śarīra
iti vipariṇāmo niṣidhyate /
vipariṇāmo 'vasthāntarāpattiḥ yathā śaśasya māṃsāvasthā /
anye punar apy anyathā varṇayanti ---
nāyaṃ bhūto bhavitā vā na bhūya
iti pāṭhāntaraṃ kṛtvā parabrahmopāsanam anayā gītayā lakṣyate /
NOTES:
1. kāśaścārthena cāyaṃ stitaye iti vinā iti vināśa^
2. na na
3. ki tarhi
4. nayamabhūtvā
5. na hāsyatīty arthaḥ
6. yo sva bhūtvā
7. satteti
8. prativiṣṭvā
9. mundabughanugrahārthaṃ
10. ityapakṣayā niṣiddhāte svāṅgāyacapassādhanāpacayo vāsya
11. yathā kṛśo rājāhassakṣvādibhirvāhīna iti
12. pratiṣidyate
13. kālābhirupa^
p. 55
nāyaṃ bhūta iti ca mṛtpiṇḍavat kāraṇatvaṃ niṣidhyate /
bhavitā vā iti1 ghaṭā(di)vad utpādyatvaṃ niṣiddhyate2 /
kāryakāraṇabhāvo brahmaṇy aupādhiko na pāramārthika3
ity uktaṃ bhavatīti / tad idaṃ śradhāmātreṇa4 brahmopāsanam
utprekṣitaṃ na śrutiliṅgaprakaraṇagamyam /
prakaraṇaṃ hi yac coktam ucchoṣaṇam indriyāṇām iti
paṭhanāt5 tadapanodaparam6 /
ṣaḍbhāvavikāranivṛttiparāṇi na jāyata ityādīny akṣarāṇi /
liṅgaṃ sāmarthyam ucyate /
tac ca śabdānāṃ tāvanmātre
paryavasyati7 /
tan nopāsanam ākṣipati /
ajñānam eva tāvad idānīṃ nirasanīyam8 /
kim atitvarayā brahmopāsanaṃ kalpyate /
pāṭhāntarakaraṇaṃ cāhopuruṣikāmātram /
brahmaṇo hi9 jagatkāraṇatvaṃ śrutisiddham sad eva10 somyedam iti /
kāryatvaṃ punar na jāyata ity anenaiva niṣidhyate11 /
tasmād yatkiñcid etad evaṃ tu pāṭhāntaraṃ
kurvanto 'rthāntaraṃ12 svamatiparikalpitaṃ
varṇayanto13 bahavo vyākhyātāro 'bhiyuktāś cocyate /
uktaṃ ca ---
śīladoṣād agṛhṇantaṃ14 lokam ākulīkurvantīti vā // 21 //
pratijñātam artham avikriyātvādibhiḥ pratyākhyāyopasaṃharati15 ---
vedāvināśinaṃ nityaṃ ya enam ajam avyayam16 /
kathaṃ sa puruṣaḥ17 pārtha kaṃ ghātayati hanti kam

2.23

NOTES:
1. mavitā veti
2. tiṣiddhyate
3. brahmarāyopādhiko na pārarthika
4. śraddhāmātraiṇa
5. muchokamchoṣaṇamindriyāṇāmiti paṭanāt
6. panoparaṃ
7. paryavasati
8. ajñānam eva tāvadidānīṃ nirasanīya
9. he
10. sadeṣa
11. niṣirddha
12. kurvatorthontara
13. varṇamantro
14. vyākhyātāromityuktauścarantairuktaṃ ... gṛhantaṃ
15. kurvantīti ^marthavi ... pratyādhyopasaṃharati 21
16. parānamaja^
17. katha sa puruḥ
p. 56
veda jānāti1 / ya enam uktaprakārakam ātmānam avināśinam2 /
kathaṃ kena prakāreṇa3 / sa puruṣaḥ / taṃ4 kṣetrajñaṃ
kaṃ5 ghātayati / upāyaviśeṣo hetuḥ kartṛtvaṃ ca niṣiddhyate /
kathaṃ vā hantīti svayaṃ kartṛtvamapi paścān niṣidhyate /
na hy avināśī ca yo bhāvo 'vyabhicārādinā (sa)
svayam udyamena (parakartṛka)nipātanena vā vināśayituṃ
śakyo6 gagana(va)d iti /
atra kleśabhīravaḥ kecit7 svamataṃ bhagavatyāropya varṇayanti
viduṣaḥ sarvakarmapratiṣedha eva prakaraṇārtho 'bhipreto
bhagavataḥ (iti) / hantigrahaṇam udāharaṇārtham8 /
yāni karmāṇi śāstre vidhīyante9 tāny aviduṣo vihitānīti10
bhagavato niścayo niścaya11 ity atrābhidhīyate /
na hīdaṃ pūrvapadānusandhānarahitam abhiprāyavarṇanaṃ12
lakṣyate /
kathaṃ yuddhe pravṛttyartham ātma(na)ḥ sattvopavarṇanam
atra13 kriyate /
tasmād yuddhasva bhārata iti tam abhidhāya
tatsiddhyartham eva jāyata iti /
ārambhād yadi ca sarvakarmatyāga evābhipretaḥ syād ayaṃ
śloko 'rjunāya na vaktavyaḥ syāt /
bhagavatoktaś ca
ṣaḍbhāvavikārarahita ātmā / yadi viduṣaḥ karmāsambhavaṃ ced
astu14 / tasyāpi tatsamānam ity apravṛttir eva syāt /
uttarāś ca15 gītāḥ sarvā na saṅgaccheran16 /
ato neyaṃ mṛṣāśā17 kartavyā /
NOTES:
1. jñānāti
2. parānumukta^
3. prakāraṇa
4. puruṣastaṃ
5. rka
6. hatīti svayaṃ kartṛtvamayā paścātiṣidhyatenandyavinaścaye
bhāvobhicārādinā svahodyamanatipātanena vā vināśayitu śakyaḥ
7. kedhit^
8. hantigrahaṇānudāharaṇātham
9. vidhīyate
10. tānyāvivaduṣyehitānīti
11. niścita
12. tahidaṃ pūrvāpadānusaṅghātarahita^
13. ... pravṛttyarthamātmasatattvopavarṇanamatra
14. ślokerjunāya na vavyasyādbhagavatoktaśca ... rahitātmāvido
viduṣaḥ karmāsambhavaścedartu
15. syādattarāśca
16. saṅgaccheran
17. sṛṣṭāśā
p. 57
svadharmatyāgenākṛṣṭacetasaḥ sukham āsīnā1 mokṣaṃ lobhemahīti /
uttaratra ca jñānakarmasamuccayaṃ nyāyato nipuṇataram
upapādayiṣyāmaḥ2 // 22 //
hananāsambhavād avināśitvam uktaṃ tat ka(tha)m ivety āha3 ---
vāsāṃsi jīrṇāni yathā vihāya navāni gṛḥṇāti naroparāṇi /
tathā śarīrāṇi vihāya jīrṇāny anyāni4 saṃyāti navāni dehī

2.24

yathā jīrṇānāṃ5 kāryākṣamāṇāṃ vastrāṇāṃ parityāgas tathā
śarīrāṇām /
abhinavānāṃ copādānam / anyan navataraṃ kalyāṇataraṃ
rūpaṃ kurute6 iti ca brāhmaṇam // 23 //
yāni ca vināśakāraṇāni śastrādīni7 prasiddhāni
tāny apy enaṃ (na)
vināśayantīty āha8 ---
nainaṃ chindanti9 śastrāṇi nainaṃ dahati pāvakaḥ /
na cainaṃ kledayanty āpo na śopayati mārutaḥ

2.25

nainaṃ chindanti śāstrāṇi asiprabhṛtīni10 niravayavatvād ākāśavat /
nainam agnir bhasmīkaroti /
nainam āpo 'vayavaviśleṣaṇāya11
kledayanti carmavat /
nainaṃ mārutaḥ śoṣayati svedāpanayena12 // 24 //
tad asyāḥ pratijñāyā hetur ucyate /
yasmād ayaṃ13 chedanādyarho
na bhavati / katham14 ---
acchedyo 'yam adohyo 'yam akledyo 'śoṣya eva ca /
nityaḥ sarvagataḥ sthāṇur acalo 'yaṃ sanātanaḥ

2.26

nityatvāt (sarvagataḥ) sarvagatatvāt sthāṇuḥ sthāṇutvād acala
ity akṣarayojanā15 / sanātanaś cirantanaḥ /
kutaś cit kāraṇān nāyaṃ
NOTES:
1. svadharmatyā^ ... cetasatsu^
2. nyāyanonipuṇatramupa^
3. tatkimivetyāha 22
4. jīṇīnanyāni
5. nīrṇānāṃ
6. kurete
7. pānicavināśakārāṇāniśāstrādīni
8. tānyasyenaṃ vinaśaṃyantītyāhaṃ 23
9. rchidanti
10. ^prabhṛtīti
11. nenam āpovaṣavaviśle^
12. snehāpeṇaṃ
13. ... turuttyate / tasmādayaṃ
14. mavati katham 24
15. ^kṣarāyojanā
p. 58
niṣpanno 'bhinava1 ity arthaḥ / nātra punaruktadoṣaś codanīyaḥ /
durbodhatvād ātmavastunaḥ paryāyaśabdaiḥ punaḥ puas tad evocyate
sukhapratipattaye // 25 //
kiṃ ca2 ---
avyakto 'yam acintyo 'yam avikāryo 'yam ucyate /
tasmād evaṃ vi(di)tvainaṃ nānuśocitum arhasi3

2.27

indriyāgocaratvād avyakto 'ta evācintyaḥ /
ya indriyagocaro gavādiḥ sa vyaktaś cintanīyaḥ4 /
yo hi vyaktaḥ sa vikāryaḥ /
ayaṃ tv avikāryaḥ / tasmād iti nigamanam /
svarūpatas tāvad ātmano 'vināśitvaṃ tathoktam5 // 26 //
atha śarīrendriyopādhivināśād vināśaṃ6 tadutpattyā cotpattim
ātmano manyase tathāpi7 śoko na yuktaḥ kartum ity āha8 ---
atha cainaṃ9 (nityajātaṃ) nityaṃ vā manyase10 mṛtam /
tathāpi tvaṃ mahāvāho nānuśocitum arhasi11

2.28

kasmāt / aupādhikayor janmanāśayor aparihāryatvāt tad āha12 ---
jātasya hi dhruvo mṛtyur dhruvaṃ janma mṛtasya ca /
tasmād aparihārye 'rthe na tvaṃ śocitum arhasi

2.29

yena karmaṇā janmārambhas tasya karmaṇaḥ kṣaye dhruvo bhāvī
mṛtyuḥ / mṛtasya13 cāvaśyambhāviśarīragrahaṇam /
śarīrāntarārambhakāraṇānām anyeṣāṃ14 vidyamānatvāt
punaḥ śarīraṃ punaḥ karmeti
NOTES:
1. niṣpannobhitava
2. kiñca25
3. nānuśocinnatumarhasi
4. ... ciṃsa^ yondriyagocarogavādisma ... cintatīyaśca
5. tavotknam
6. śarīraidriyopādhi^
7. nathāpi
8. kartumityāha 26
9. athaccainaṃ
10. matyase
11. nānuśocitnumarhati
12. kasmādauyādhikayorjunmanāśayoraparihāryyatvānnadāha 27
13. janmāravrantasya karmaṇaḥ kṣepe dhruva bhāvīmṛtyurmṛtasya
14. bhāviśarīraprahaṇaṃ tatīrāntarārambhakāraṇāmanyeṣāṃ
p. 59
saṃsāracakrasyānāditvāt1 / evaṃ vyākhyāyamāne dhruvaṃ janma
mṛtasya (ca) iti ślokārtho 'vakalpate2 /
nairātmyavādidarśanābhyupagamena vyākhyāne mṛtasya
punarjanmābhāvād
anupapattiḥ syāt3 // 28 //
itaś ca śokakaraṇam ayuktam4 ---
avyaktādīni bhūtāni vyaktamadhyāni bhārata5 /
avyaktanidhānāny eva6 tatra kā paridevanā

2.30

avyaktaṃ pañcabhūtānāṃ sūkṣmāvasthā prakṛtiḥ
tadādir yeṣāṃ
bhūtānāṃ tānīmāni avyaktādīni7 /
vyaktaṃ madhyaṃ yeṣāṃ tāni
vyaktamadhyāni / vyaktaṃ sthūlāvasthocyate /
kāraṇe pracaratvāt /
avyakte nidhanaṃ vināśaḥ9 pralayo yeṣāṃ
tāny avyaktanidhanāni svakāreṇa pralīnāni
kāryakāraṇasaṅghātātmakāni / tatra kā paridevanā10 /
śokanimittaḥ11 pralāpaḥ paridevanocyate /
satkāryavādināṃ tv aupaniṣadānāṃ sāṅkhyānāṃ12 ca triṣv api
kāleṣu sarve bhāvāḥ santi āvirbhāvatirobhāvamātratvād
utpattivināśayoḥ13 /
yathā ghaṭaś cūrṇarūpeṇa svakāreṇa vidyamānaḥ
kumbhakāravyāpāreṇāvirbhavati mudgatādiyogena14 tirobhūtaḥ
śaktyātmanā punar api kāraṇaṃ praviśati /
apare ty āhuḥ --- avyaktam adarśanam / tadādir yeṣāṃ
tāny avyaktādīni iti /
atrocyate --- yadi svadarśa(nā)bhāvo 'darśanaṃ
tasyādyantatā15 nopapadyate abhāvasya bhāvotpattihetutvanirākaraṇāt16
/
katham
1. saṃsāranakrusyānādi^
2. ślokārdho^
3. nairātmyavādi ... bhāvādamupapatti syāt
4. ... yuktaṃ 28
5. ṣyaktamadhyāni bhārana
6. avyaktanidhanāneva
7. tānīmānyavyaktādāni
8. sthulāvasthocyate
9. nidhānaṃvināśa
10. paridevatā
11. śokaniminnaḥ
12. svaupaniṣadānāṃ saṃsyānāṃ
13. bhāvassantyāvivetirobhāva^
14. svakāreṇa mudarādiyogena tirobhūtaḥ
15. tasyādityantā
16. bhāvokṣatti hetu^
p. 60
asataḥ saj jāyata iti /
tirohitaṃ hi dravyaṃ dravyāntarasyotpādakam /
mṛtsuvarṇādau atiprasiddham etalloke1 /
athādarśanam
indriyāgocaratvād avyaktam abhipretaṃ
tato nāsti visaṃvāda iti2 /
evaṃ tāvad ātmanaḥ svarūpāvināśatvān na yuktaḥ śokaḥ
kartum ity uktam3 // 29 //
durvijñeyaś cāyam ātmā yasmād bhūtasaṅghāte4 saty upalabhyate
ta (tasmād) eva bahavo momuhyante /
kecid bhūtacaitanyaṃ5 pratijānate
vyatiriktam ātmānaṃ6 paśyanti apare vijñānasantānaṃ
kṣaṇikam icchantīti7 / tad etad atra8 ---
āścarya(va)t paśyati kaścid enam9 āścaryavad vadati tathaivam anyaḥ /
āścaryavac cainam anyaḥ10 śṛṇoti śrutvāpy enaṃ veda na caiva kaścit

2.31

yathāścaryam adbhutaṃ11 kaścit kadācit paśyati
tadvad enam ātmānaṃ
tathāścaryam iva (paśyati kaścit) /
yadainaṃ12 kaścid vadati rūpādirahitam
amūrtaṃ svasaṃvedyaṃ cetanasvabhāvam āścaryam
iva kaścid enaṃ13 śṛṇoti /
ātmaśravaṇaparāṅmukha eva hi prāyeṇa jantuḥ14 /
śrutvāpy enaṃ na ca veda kaścit / tad apy āścaryam eveti15 /
tasmād ātmatattvamuktalakṣaṇaṃ16 samyagavadhāryaṃ
tan na vismaraṇīyam ityabhiprāyaḥ /
kecid asya ślokasyārthaṃ17 svamatikalpanayā varṇayanti ---
NOTES:
1. nihataṃ ... dravyātarasyotpādakaṃ mṛtsuvarṇādīnyati^
2. ... darśanamindriṣāgocara^
3. tāvadātmanarūpāvināśatvārnna yuktaḥśokartuṃ jityuktam
4. ... saṃṣāte
5. vahovo^ kenidbhūta^
6. ... mātmāṃ na
7. kṣaṇikamicchati
8. tadetatra 29
9. kaścadenaṃ
10. ccainamabhyaḥ
11. yathāścaryamadbhutaṃ
12. tathaścarya^
13. yadenaṃ ... vadatiṃ ... mamūṃrta svasaṃrvadhaṃ ... kaścidonaṃ
14. prāpeṇa jaḥ taḥ
15. ta ca kaścinnadapyāścarya^
16. tasmādātmatattyamu^
17. kevidasya ślokasyārtha
p. 61
ātmā vā are draṣṭavyaḥ śrotavya ity asyāḥ śruter arthaḥ
pratinirdiśyata1 iti / tad etad vyākhyānaṃ śrotriyeṣv eva śobhate2 /
na hi tadarthapratyabhijñānam iha3 vidyate / vidhipratyayas tatra
śrūyate / vartamāno 'padeśaś cāyam4 / na ca tatrāścaryavad
draṣṭavya5 ity artho 'bhidhīyate / na cākṣaramātra(sā)dṛśyāt
pradeśāntaragato 'rthaḥ śakyaḥ kalpayitum6 /
na ca prakṛtārthopayogitvam asyāḥ7 kalpanāyāḥ / kiṃ ca ---
śravaṇāyāpi bahubhir yo na labhyaḥ
śṛṇvanto 'pi bahavo yaṃ na vidyuḥ8 /
āścaryo vaktā kuśalo 'sya labdhā9
āścaryo dhyātā kuśalo 'nuśiṣṭaḥ10 //
ity asya mantrasya yo 'rthaḥ so 'tra kathyate // 30
durlabho 'yam ātmopadeśa iti varṇayitum athedānīṃ
prakaraṇārthopasaṃhāraḥ kriyate11 ---
dehī nityam avadhyo 'yaṃ12 dehe sarvasya bhārata /
tasmāt sarvāṇi13 bhūtāni nānuśocitum arhasi

2.32

yata evaṃ tasmād bhīṣmādīn anucintya14 na tvaṃ śocitum arhasi // 31
//
ātmaviṣayam anātmadharmaparikalpitam apanīya15 aśocyān ---
NOTES:
1. śruterarthopratinideśyate
2. tadedatadhyākhyānaṃ śrotriyedheva śomate
3. ... pratibhijāna^
4. vartamānāpadeśaścāyaṃ
5. draṣṭavyaṃ
6. cākṣaramātradaśyāt ... kālpayituṃ
7. prakṛtārthepayogitvamasyāḥ
8. śṛṃrāvato vahavopaṃ na vidhuḥ
9. ladhā
10. āścāryo tātā kuśalenānuśiṣṭa iti
11. dulabho ... varṇaṣituṃ athedānā prakaraṇārthopasaṃhāraḥ
kriyate 30
12. nityamavadhyoya
13. tasmā sarvāṇi
14. tasmād bhīṣmādini anucintya
15. parikalpata
p. 62
ityādi yad uktaṃ tad upasaṃhṛtam /
adhunā1 dharmaviṣayam adharmādhyāropaṇam /
tannirāsāya prajñāvādāṃś ca ity uktaṃ
(yat) tat prastūyate2 --
svadharmam api cāvekṣya na vikampitum arhasi /
dharmyād dhi yuddhāc chreyo 'nyat3 kṣatriyasya na vidyate

2.33

dharmād anapetaṃ4 dharmyaṃ yuddham / tato 'nyan na5 vidyate śreyaskaram /
kṣatriyagrahaṇaṃ pradarśanārtham6 /
anyeṣām api svadharmānuṣṭhānaṃ7
śreyaskaram8 / tad anena9 prakāreṇa śreyaskare jñānaṃ karma ca
samuccinoti10 // 32 //
itaś ca yuddhaṃ kartavyam11 ---
yadṛcchayā copapannaṃ12 svargadvāram apāvṛtam /
sukhinaḥ kṣatriyāḥ pārtha labhante13 yuddham īdṛśam

2.34

ayatnopanītaṃ svargasya dvāram apāvṛtam udghāṭitam /
sukhinaḥ sukhabhāgino hi labhante yuddham īdṛśaṃ netare14 /
atha vā kiṃ sukhinaḥ kleśabhīravo labhante /
mandabhāgyā ityabhiprāyaḥ // 33 //
yadi cetthaṃ kartavyaṃ prāptam15 ---
atha cet tvam imaṃ dharmyaṃ16 saṅgrāmaṃ na kariṣyasi /
tataḥ svadharmaṃ kīrtiṃ17 ca hitvā pāpam avāpsyasi

2.35

tataḥ svadharmaṃ kīrtiṃ18 ca mahādevādiyuddhanimittāṃ19
hitvā pāpaṃ pratipadyase // 34 //
NOTES:
1. ^yāśocyāmityādi ... sandatamadhunā
2. tatmaste 31
3. yudrāchreṣo^
4. ^denepate
5. tatonyatra
6. pradarśanārtham
7. ^mātuṣātaṃ
8. śrayaskaraṃ
9. tadatena
10. samaścinoti
11. kartavya 31
12. yadachayā copapanna
13. kṣatriyāḥ pārtha labhanto
14. ayalīpanantaṃ ^mudvāṭitaṃ sukhinassuvābhāgivo
hi labhante ... / nenare
15. cetyaṃ kartavyaṃ prāptam 33
16. atha cettvaṃ dharmyamima
17. svadharmakirti
18. kīrti
19. ... nimitāṃ
p. 63
na kevalam etāvad eveti śeṣaḥ1 ---
akīrtiṃ cāpi bhūtāni kathayiṣyanti te 'vyayām2 /
sambhāvitasya cākīrtir maraṇād atiricyate3

2.36

avyayāṃ santatāṃ dīrghakālām ity arthaḥ / śauryādibhiś ca
guṇaiḥ sambhāvitasyākīrtir maraṇād atiricyate4 /
tato maraṇaṃ varam ity arthaḥ5 // 35 //
kiṃ ca6 ---
bhayād raṇād uparataṃ maṃsyante tvāṃ mahārathāḥ /
yeṣāṃ7 ca tvaṃ bahumato bhūtvā yāsyasi lāghavam

2.37

karṇādibhyo bhayād uparataṃ maṃsyante8 tvām
aśvatthāmaprabhṛtayo mahārathāḥ /
bahubhir guṇaiḥ dharmāśayas tvam añjasā9
śūra ityādibhiḥ (guṇaiḥ bahu)mato yāsyasi laghubhāvam /
tad api kaṣṭataram // 36 //
kiṃ ca10 ---
avācyavādāṃś ca bahūn vadiṣyanti tavāhitāḥ11 /
nindantas tava12 sāmarthyaṃ tato duḥkhataraṃ nu kim

2.38

ahitāḥ śatravaḥ / tato duḥkhataraṃ nu kim / nv iti vitarke /
tato nānyad duḥkhataram astīty arthaḥ // 37 //
yuddhe tu kriyamāṇe guṇā evobhayatrety āha13 ---
hato vā prāpsyasi svargaṃ jitvā vā bhokṣyase mahīm14 /
tasmād uttiṣṭha15 kaunteya yuddhāya kṛtaniścayaḥ

2.39

mohaṃ tyaktvottiṣṭha17 / yad vā (ma)yāvaśyaṃ kartavyaṃ hi
yuddham ity evaṃ kṛtaniścayaḥ // 38 //
NOTES:
1. ... metāvadevaśeṣaḥ 33
2. capi ... kathayiṣyanti tevyayāṃ
3. kīrtiṃrmaraṇā^
4. santantāṃ ... gunasambhāvitasyacā kīrtiṃrmaraṇādatiricyate
5. mararṇaṃvamity arthaḥ
6. kiñca 35
7. yesāṃ
8. manyante
9. gunai dharmāśaya stamañjasaḥ
10. kiñca 36
11. tatāhināḥ
12. nidantastava
13. ... tyāha 37
14. mahīmṛ
15. ^duttiṣṭha
16. konteya
17. mohaṃ tyatkottiṣṭha
p. 64
tatra ca yuddhapravṛttasya buddhisāmyam upadeṣṭum āha1 ---
sukhaduḥkhe same kṛtvā lābhālābhau jayājayau /
tato yuddhāya yujyasva naivaṃ pāpam avāpsyasi

2.40

sukhe harṣo duḥkhe viṣādaḥ2 / tāv akṛtvā /
tayoḥ kinnimittam ity āha3 ---
lābhālābhau (samau kṛtvā) lābhe sukham alābhe
duḥkham utpadyate / tayoḥ punaḥ ko hetur ity āha4 ---
jayājayau / jaye lābho viparya(ye) alābha iti /
(i)dam uktaṃ kurvan na pāpaṃ5 pratyavāyam avāpsyasīsi /
tad evopasaṃhṛtam6 / anyathā papaśaṅkānupapatter iha svadharmaṃ7
kurvato yat pāpaṃ8 bhavati tan niṣidhyate9 /
atha vā pāpam iti saṃsāravyasanam / tan naivam avāpsyasi /
jñānakarmasamuccayānuṣṭhānam evam iti10 vyapadiśyate
sāmyaparyantam // 39 //
idānīṃ jñānaprakaraṇam upasaṃharati karmaṇy upāyaviśeṣo
vaktavya iti vibhāgajñāpanāya11 ---
eṣā te 'bhihitā sāṅkhye buddhir yoge tv imāṃ śṛṇu /
buddhyā yukto yayā pārtha karmabandhaṃ12 prahāsyasi

2.41

yady api sāṅkhyaśabdaḥ kāpilatantre rūḍhaḥ13
guṇapuruṣavivekajñānaṃ14 yatropadiśyate
tathāpi tad iha na gṛhyate /
na tatsādṛśyād ātmayāthātmyavivekaḥ15 sāṅkhyaśabdenātra
vyapadiśyate16 / tadviṣayā buddhir uktety arthaḥ /
yogaḥ karmānuṣṭhānopāyaḥ / phalasaṅkalparahitatvaṃ17
samatvam /
kṛtasya kriyamāṇasya vā (karmaṇaḥ) īśvarārpaṇam iti /
tvam imāṃ buddhiṃ18 śṛṇu /
tāṃ viśinaṣṭi śrotuś cittasamādhānāya19 /
NOTES:
1. yuddhapravṛntasya buddhisāmyamupadeṣṭamāha 38
2. susvahaṣoṃ duḥkhe viṣādaḥ
3. kinnimittra^
4. hiturityāha
5. pāpa
6. ... santṛtam
7. pāpā ... khadharma
8. kurvataḥ pārpa
9. yanniṣiddhate
10. mevemiti
11. ^ṇamuparsadarataṃ 39
12. karmabandhaṃ
13. ^tantregūta
14. ... vakekanānaṃ
15. gṛhyatetatsāvṛśyāt
16. śabdenātra vyayadiśyate
17. kala^
18. vādreśvarāyaṇāmiti tayāṃ buddhiṃ
19. śrotuścitusamā^
p. 65
yayā buddhyā yuktaḥ karmabandhaṃ karmaiva bandhaḥ
karmānekajanmasañcitaṃ prahāsyasi tyakṣyasi /
kecid atra sāṅkhyaśabdenodgīthādyupāsanānām atimokṣasya
sampadaś ca vidhāyakaṃ2 śāstram etat sarvaṃ vyapadiśyata iti bruvate /
atrocyate / tad etad aprastutam anupayogyam ākasmikam upanyastam iti
naḥ pratibhāti / kutaḥ3 / puruṣaviśeṣaviṣayās tūpāsanāsampado
'timokṣaś ca4 / na ca tā ātmopāsanāḥ /
atra ca śokamohākulitacetasas
tadapanayanāyātmayāthātmyavarṇanārthaṃ5 prakaraṇam /
evaṃ ca kvodgīthādayaḥ kvedaṃ6 prakaraṇam /
na ca sāṅkhyaśabdaḥ paribhāṣayā vinātimokṣādiṣu varteta /
tasmāt paurvāparyaparyālocanayā7 sambandhyamāno
yo 'rthaḥ sa sāṅkhyaśabdayogyo8 vyākhyeyaḥ /
sa cāsmābhir ukta iti /
yogaśabdo 'py atra --- samatvaṃ yoga ucyate ---
ity upasaṃhāravacanād
anuṣḥānopāyavacano10 nānyatra yojanīya iti // 40 //
buddhiyuktasya11 karmaṇo guṇāntaram ucyate12 ---
nehātikramanāśo 'sti13 pratyavāyo na vidyate /
svalpam apy asya14 dharmasya trāyate mahato bhayāt

2.42

atikrāmati saṃsāraduḥkhaṃ yena buddhiyuktena15 karmaṇā
so 'tikramaḥ / abhikrama iti kecit paṭhanti16 /
arthas tu sa eva /
NOTES:
1. budhyā karmabandhaṃ karmaivandhaḥ
2. udgīthā ghupāsanānyatimokṣāssaṃpadaśca dhāyakaṃ
3. kṛta
4. viṣayāstu upāsāsaṃpadotimokṣāśca
5. ... kulitacitasastadapanapanāyātma yāthātmya varṇanārtha
6. tkvodrīthādayaḥ kedaṃ
7.vartate ... pūrvaparyālocanayā
8. sāṅkhyaśabdoyogyovvyākhyeya
9. sa casmābhirukta iti
10. ityuṣasaṃhāravacanādanuṣṭāno pāpavācano
11. ... yukṣasya
12. ... mucyate 41
13. nehātikrama^
14. spalpamapyatya
15. buddhiyuktauna
16. pavanti
p. 66
nāśo niṣphalatvam / iha mokṣamārge 'vasthāya kriyamāṇasya1
karmaṇo niṣphalatvaṃ nāsti yathā kṛṣṇāder
anekāntikaphalatvaṃ
nāpi cikitsakakṛtadharmavat2 pratyavāyo vidyate /
pratyuta svalpam api
yathāśaktyanuṣṭhitasya3 dharmasya sambandhi
trāyate4 rakṣaty anuṣṭhātāraṃ
mahataḥ saṃsārabhayāt // 41 //
ātmaviṣayā karmaviṣayā buddhir ekaivaikaphalatvād iti
darśayitum āha4 ---
vyavasāyātmikā buddhir ekaiva kurunandana /
bahuśākhā hy anantāś ca buddhayo 'vyavasāyinām

2.43

samuccitābhyāṃ6 jñānakarmabhyām apavargo 'vāpyate
yathāgneyādibhir
itaretaraṃ yuktair yāgaiḥ svargaḥ7 /
sā ceyaṃ vyavasāyātmikā buddhir ekā /
avyavasāyināṃ tu kevalakarmiṇāṃ kevalajñānavādināṃ
ca karmākaraṇe prayatamānānāṃ bahuśākhā8
bahuprabhedā asaṅkhyeyāś
ca buddhayo bhavanti // 42 //
tatra kevalakarmiṇo 'dhikṛtyāha9 ---
yām imāṃ puṣpitāṃ vācaṃ pravadanty avipaścitaḥ /
vedavādaratāḥ pārtha nānyad astīti vādinaḥ

2.44

yām imāṃ vakṣyamāṇāṃ puṣpitāṃ phalaprasavitrīṃ1
vākyalakṣaṇāṃ vācam anātmavido vipaścito vedavākyeṣu ---
agnihotraṃ juhuyāt svargakāmaḥ -- ityādiṣu ratāḥ
karmaṇā niratiśayasukhaṃ
NOTES:
1. kriṣamāṇasya
2. ... kṛtāharmavatpratyuvāyo
3. yathāśaktanuṣṭitasya
4. nāyate
5. dṛarśayitumāha 42
6. samuścitābhyām
7. yuktairyāgasvargaḥ
8. bahuṇakhā
9. ... karmiṇaidhikṛtyāha 43
10. ... savitrī
p. 67
svargaśabdavācyaṃ1 prāpyate /
tato 'nyad apavargākhyaṃ sukhaṃ nāstīti2
vādino vadanaśīlāś
ca (pravadanti) // 43 //
itaḥ ---
kāmātmānaḥ3 svargaparā janmakarmaphalapradām /
kriyāviśeṣabahulāṃ bhogaiśvaryagatiṃ prati

2.45

aprāptasya prāptīcchā kāmaḥ /
tadanuraktacetasa ity arthaḥ4 /
svargaḥ paraḥ puruṣārtho yeṣāṃ te
svargaparāḥ svargapradhānāḥ / janmakarmaphalapradām /
karmaṇaḥ phalaṃ karmaphalaṃ /
janmayuktaṃ karmaphalaṃ pradadātīti janmakarmaphalapradām /
vācam ity adhikriyate / punar api kiṃviśiṣṭām /
kriyāviśeṣabahulām / kriyāṇāṃ viśeṣā (a)tibahulā
bahuprakārā yasyāṃ vāci tām /
kiṃ5 prati pravṛttām ity āha ---
bhogaiśvaryagatiṃ prati /
bhogaś caiśvaryaṃ ca6 tayor gatiḥ prāptis tām
uddiśya7 / bhogaḥ sukhavedanā / (aha)m eṣāṃ patiḥ svāmīti
yatrābhimāno jāyate tadāiśvaryam / athavā gater evobhayaṃ8 viśeṣaṇam
/
kīdṛśagatiṃ9 prati /
janmakarmaphalapradāṃ kriyāviśeṣabahulāṃ prati /
puṣpitāṃ vācaṃ (pra)tīty arthaḥ // 44 //
teṣāṃ caivaṃ vadatām10 ---
bhogaiśvaryaprasaktānāṃ tayāpahṛtacetasām11 /
vyavasāyātmikā buddhiḥ samādhau na vidhīyate

2.46

tayā pūrvoktayā vācāpahṛtavivekajñānānāṃ12
(jñāna)karmasamuccayalakṣaṇā vyavasāyātmikā13 buddhiḥ (samādhau) /
samādhīyate 'smin
NOTES:
1. sukhaṃ gaśabdaḥ vācyaṃ prāpyete
2. ... nyadaya vargākhyasukhaṃ nāstiti
3. ... śīlāḥ cetaḥ kāmā^
4. prāptechā kāmaṃstadanurakavetasa ity arthaḥ
5. viśeṣāi ... vācito kiṃ
6. gataṃ bhogaścairya
7. tāmudiśya
8. kīdaśaṃ gatiṃ
9. gate vobhayaṃ
10. vadatāṃ 45
11. tayāpahatacetasāṃ
12. ... patṛvivekajñānānā
13. vyatsāyātmikā vuddhiḥ
p. 68
cittam iti1 samādhir ātmā / tasminn ātmani na vidhīyate na
sambhavatīty arthaḥ /
athavā samādhānaṃ samādhis tadviṣayā buddhiḥ /
apare punar yuktaṃ vyākhyānam ananusarantas
tatpratimānaṃ kalpayanto vadanti /
sarveṣāṃ kila karmakāṇḍagatānāṃ vākyānāṃ hi
(dvi)vidhaṃ phalam anvayanibandhanaṃ tātparyasamadhigamyaṃ ca2 /
tatrānvayikaṃ svargabrahmavarcasādiphalam anvayanibandhanam /
śamadamādihetutayānuṣṭhātṝṇāṃ vyavasāyātmikāyāṃ buddhau
yogyatāpādanaṃ tatrānvayaphalam eva svargādi
ye vadanty avipaścitas te
tātparyaphalam ajānanta iti yojayanti3 /
atrābhidhīyate / tad etacchabdapramāṇabāhyaṃ
puruṣabuddhiprabhavaṃ
nyāyavidbhyo4 nātirocate /
na hi svargakāmo yajeta --- ity asya vākyasya dvāv arthau5 ---
tatra yāgena svargaṃ prāpnuyād ity ayam evaiko 'rtho vidhīyate6 /
padārthasaṃsargo hi vākyārthaḥ /
na punar yāgānuṣṭhānena7 jñānayogyatāṃ kuryād iti8
kasyacit padasya tātparyo dṛśyate9 /
padārthapūrvakaś ca vākyārtho jñāne nimittam iti sthitiḥ /
na ca puruṣecchāvaśād10 vākyasya nārthāntaram ākṣipati /
ye hi śrūyamāṇam artham anādṛtya12 vākyasyārthāntaraṃ kalpayanti13
ta eva sutarām avipaścito na mīmāṃsakā14
ye śabdapramāṇavṛttaṃ15
bruvate śamadamādayo yāgānuṣṭhānasādhyā iti16 /
kiṃ tarhi / śānto dānta uparataḥ17
NOTES:
1. samādhīyetasmiśinnamiti
2. ^nibandhanaṃ tātparyaṃ samādhirāmyaṃ ca tātrānviyakaṃ
3. tautātparyaphalamajāmantaḥ ini yojayanti
4. nyāyavimdyoterurovacyate
5. dvāvartho
6. prāpnuyadityayamevaikotho vidhiyate
7. saṃsarge ... yāgānuṣṭānena
8. kupīditi
9. tpāyāro daśyate
10. puruṣecchavaśādvākyasya
11. ... nirākākṣyaṃ
12. śrūyamāṇamarthanāmanādatya
13. kalpanīyanti
14. mīmo ekā
15. śābda^
16. samadamādayagānuṣ.ānasādhyāḥ
17. śāntā dāntā uparata
p. 69
ityādivacanagamyāḥ saṃsāradoṣadarśanena cittavṛttinirodhāt
sādhanāgranthagauravabhayād uparamyate1 /
pratiślokaṃ caivam anye cānye vyākhyātāro
pūrvam artham utprekṣamāṇā2
āhopuruṣikāṃ loke prathayanti /
tatra yat prāmāṇyavṛttam uktaṃ
tad atra bhavanto vidāṃ kurvantu3 /
ātmajñānena tu nityakarmaṇāṃ samuccayo4 vacanāntareṇa ---
tam evaṃ vedānuvaca(ne)na ---
iti niyatasya tu sannyāsaḥ karmaṇo5
nopapadyate --- iti ca tyāgapratiṣedhāt teṣām
evātmanām6 // 45 //
traiguṇyaviṣayā vedā nistraiguṇyo bhavārjuna /
nirdvandvo nityasattvastho7 niryogakṣema ātmavān

2.47

trayāṇāṃ sattvarajastamasāṃ guṇānāṃ karma
ta(t) traiguṇyam /
sa viṣayaḥ prakāśayitavyo8 yeṣāṃ
vedānāṃ te traiguṇyaviṣayāḥ /
guṇānāṃ ca saṃsārapravartanaṃ karma /
tadviṣayā vedāḥ / tatra sattvam upasarjanam /
rajastamasī tūtkaṭe9 / tābhyāṃ vaśīkṛtaḥ puruṣaḥ
ihāmutraphaleṣu
karmasu pravartamānaḥ saṃsāracakraṃ nātivartata iti
tātparyārthaḥ10 /
tvaṃ tu11 nistraiguṇyo bhava /
traiguṇyam ativartasva / katham /
nirdvandvaḥ nityasattvasthaḥ12 /
kāmakrodhau13 rāgadveṣau sukhaduḥkhe śītoṣṇe14
iti dvandvāni15 tāni sahasvety arthaḥ /
sattvaguṇastho bhūtvā dhairyam
avalambya / niryogakṣemaś ca /
aprāptasya svīkaraṇaṃ yogaḥ
prāptasya pari(rakṣaṇaṃ) kṣemaḥ /
tayor yatamānasya16 na
vyavasāyātmikā17 buddhiḥ /
ātmavān apramatta ity arthaḥ18 // 46 //
NOTES:
1. cinnavṛttinirodhāt sādhatadati granthagauravabhayādupamyate
2. pūrvamathanamutprekṣamāṇā
3. pramāṇavṛntamuktaṃ tantrabhavanto vidāṅkurvantu
4. samuccaye
5. karmaṇā
6. mevamātmanām 46
7. nirdvaṣṭvo ... satvastho
8. prakāśayitatyo
9. rajastamasotūtkāṭe
10. tatparyārthaḥ
11. tvaṃ munistraiguṇyo bhava
12. nittyasattyasthaḥ
13. krodho
14. ... śītosse
15. dvandvāni
16. taṣoryatamānasya
17. navyastayātmikā buddhiḥ
18. ātmavāna pramannamanna ity arthaḥ 47
p. 70
na ca traiguṇyaviṣayeṣu vedeṣv
adhyayanaśravaṇavyākhyānādipareṇa
tvayā kṛtsnam āyuḥ paryupayoktavyam1 /
kiṃ kāraṇam ity āha ---
yāvad artha udapāne sarvataḥ saṃplutodake /
tāvān sarveṣu vede(ṣu) brāhmaṇasya vijānataḥ

2.48

kūpataḍāgādau yāvān arthaḥ snānapānādiḥ2
puruṣasya tāvān arthaḥ
salilapūrṇe deśe prāvṛṭsamaye3 nādhiko vidyate /
yathāyaṃ dṛṣṭāntas tathā4 jñānakarmasamuccayapratipādanapare
vedabhāge5 yāvān arthas tāvān ekāhāhīnasatrapratipādake6
kṛtsnavede / ataḥ kāmyakarmābhiyogaṃ7 vihāya
jñānakarmanityakarmapratipādanaparabhoge
'bhiyogavatā bhavitavyam iti /
apareṣāṃ vyākhyā --- yāvān arthaḥ sarvataḥ saṃplutodake
tāvān udapāne tatkārye tatraivāntarbhavatīty arthaḥ /
tathā vijānataḥ sannyāsino jñāne sarvataḥ
saṃplutodakasthānīye(ṣu9)
sarveṣu vedeṣu tāvān arthaḥ /
tatraiva samastakarmaprayojanam
antarbhavatīty arthaḥ10 iti /
tad asmin vyākhyāne11 yadi jñānam āhātmyaṃ tadānīm
abhyanujñātaṃ jñānasyaitanmāhātmyaṃ
yatkāmātmanāṃ12 karma
saṃsārahetur bhavati tadātmīyasvabhāvaṃ
vihāya tatsamparkād
utkarṣahetutvaṃ13 pratipadyate /
yathā rasaspṛṣṭatāmravarṇatā14 suvarṇatāṃ pratipadyate /
raso 'pi tāmrasamparkāt puruṣārthasādhanam15 /
evam anyonyasamuccitam apavargārtham ity uktam16 /
tathā ca vasiṣṭhenoktam17 ---
NOTES:
1. paryapayo ktavyaṃ
2. ... tādukodaupāvarthastrānayānādiḥ
3. prābṛṭa samaye
4. yathāṃ yaṃ vṛṣṭāntāt tathā
5. ... pādanaṃ pare veṭabhāga
6. ... satta ... pratipādake
7. kāsyakarma^
8. yāvanarthassarvatastaṃstudake
tāvānudayānetatkārya tetrevāntarbhavati
9. saṃstutodaka^
10. prayojanamantarbhavatity arthaḥ
11. vyākhyāte
12. kāmātmannāṃ
13. ... saṃyārkādutkaṣahetutvaṃ
14. rasaspṛṣṭaṃ tāmravarṇatā
15. ... saṃpārkātpuruṣārthasādhatam
16. ... samuścitamapa^
17. vasiṣṭenoktam
p. 71
yathānnaṃ madhusaṃyuktaṃ madhu cānnena saṃyutam1 /
evaṃ tapaś ca vidyā ca saṃyuktā bheṣajaṃ mahat // iti /
athaitad vyākhyāne2 karma niṣprayojanaṃ vaktavyaṃ3 /
jñānād eva kevalād apavargaṃ ity abhiprāyeṇa /
tad asad ity ucyate4 /
śābdapramāṇabāhyatvād asyārthasyety uktam anyatra5 ca nipuṇataraṃ
vakṣyate / brāhmaṇasyeti ca sāmānyaśravaṇaṃ na sanyāsina iti
viśiṣṭam /
tasmāt sarvāśramāṇāṃ sarvadvijānāṃ ca muktiḥ /
tathā ca janakādayaḥ smaryante /
tasmād vyavasāyātmikāyāṃ6 buddho sthātavyam iti sthitam // 47 //
tatra yad uktam --- yoge tv imām --- iti ko 'sau yoga ity āha7 ---
karmaṇy evādhikāras te mā phaleṣu kadācana /
mā karmaphalahetur bhūrmā te saṅgo 'stv akarmaṇi

2.49

svāśramavihiteṣu karmasv adhikāraḥ / phaleṣu cānadhikāraḥ8 /
meti(śabdaḥ) pratiṣedhavācī / nāsty adhikāraḥ9 /
karmaṇy evety evakāraḥ phalavyavacchedārtho na
jñānavyavacchedārthaḥ10 /
tasya --- eṣā te 'bhihitā -- ityādyupadiṣṭatvāt11 /
nanu karmaṇy e(va)kāraḥ phalaṃ hi kriyāsādhyam /
na tatrāpi prasakto 'sau yena pratiṣidhyeta ity āśaṅkyāha14 ---
mā te saṅgo 'stv akarmaṇi // 48 //
NOTES:
1. saṃyutaṃ
2. athaitadyāratyānaṃ
3. niṣpayojanaṃ vakravyaṃ
4. tadānamṛṣyate
5. ...^mannaratra
6. ... smaṃryate tasmādavasthāyātmikāṃ
7. ityāha 49
8. phale suvātikāro
9. nātsyadhikāraḥ
10. karmaṇyedyetyevakāraḥ phalavyavachedārtho na
jñānavyavachedārthaḥ
11. ... hitotyupadiṣṭa^
12. ... vyavacchedyartho va
13. ... kārasvatyāpāratvāt
14. prasakto yena pratisiddhate ityāśakyāha
p. 72
akaraṇe saktir na kartavyā / kathaṃ tarhi kartavyety āha1 ---
yogasthaḥ kuru karmāṇi saṅgaṃ tyaktvā dhanañjaya /
siddhyasiddhyoḥ samo bhūtvā samatvaṃ yoga ucyate2

2.50

yāni nityāni karmāṇi sandhyārādhanasaṅgrāmādīni3 tāni
yogasthaḥ4 kuru /
phalasaṅgaṃ tyaktvā / phalasaṅgena hi kriyamāṇe5 karmaṇi
siddhyasiddhyor vaiṣamyam6 / siddhau harṣaḥ phalasiddhau viṣāda
iti / īśvarārādhanārthe7 tu kriyamāṇe nāsti vaiṣamyam /
sa eva8 kartā / tadātmakaṃ ca karmeti kriyamāṇaṃ tatsi(ddhi)hetutvaṃ
pratipadyata ity arthaḥ /
tad idaṃ samatvaṃ yoga ucyate // 49 //
samatvabuddhitvād asmāt9 karmaṇaḥ kevalam10 ---
dūreṇa hy avaraṃ11 karma buddhiyogād dhanañjaya12
buddhau śaraṇam anviccha13 kṛpaṇāḥ phalahetavaḥ

2.51

hiśabdo hetau / jñānarahitaṃ karma dūreṇātiviprakarṣeṇāvaraṃ14
jaghanyam / yujyata iti yogaḥ karma /
buddhyuktāt karmaṇaḥ sakāśād ity arthaḥ /
yata evaṃ15 tasmād buddhau16
śaraṇam anviccha buddhim āśrayety arthaḥ17 /
karmapravṛttikāle18 / (yataḥ kṛṣṇāḥ phala)hetavaḥ /
kevalaṃ karmaṇaḥ phalaṃ pravṛttihetur yeṣāṃ19 te
phalahetavaḥ20 // 50 //
buddhiyuktaḥ kurvann eva21 kinnu phalaṃ prāpnotīti
tad ucyate ---
buddhiyukto jahātīme ubhe sukṛtaduṣkṛte /
tasmād yogāya yujyasva yogaḥ karmasu kauśalam

2.52

NOTES:
1. kartavyārnātyāha 49
2. siddhāsiḥdhossamobhūtvā samatva yoga ucyate
3. ... sagrāmādīni
4. yogasyaḥ
5. krisamāṇe
6. karmāṇisiddhāṃsiddhervaiṣamyam
7. īśvarāgudhanārtho
8. rāva
9. tvabuddhiktāda^
10. kevalaṃ 50
11. reṇatdyavaraṃ
12. dhanañjapa
13. ... nvicha
14. dvareṇatiprakarṣe^
15. rāvaṃ
16. vaddhau
17. nvichavuddhamāśraya^
18. karmanivṛttakāle
19. yeyāṃ
20. phaladevata 51
21. kuvanneva
p. 73
īśvarārādhanārthaṃ1 karmety anayā buddhyā
yuktaḥ karma kurvan parityajaty anārabdhaphale
janmāntarakṛte2 śubhāśubhakarmaṇī /
ye tv ārabdhaphale tayor bhogenaiva kṣayaḥ3 /
asmin śarīre tayor bhogarūpeṇa4 pariṇatatvāt /
tathā ca śrutiḥ ---
tasya tāvad eva ciraṃ yāva(d asmāc charīrā)n na
vimokṣye 'tha sampatsya iti /
yāvad asmāc charīrān na vimokṣyate5
tāvad asya viduṣaś ciram ity avadhikaraṇāt /
tasmāt samatvayogāya6 yujyasva /
kaḥ punar yogaḥ / (yogaḥ) karmasu kauśalam /
idaṃ tāvad brahmaṇi7 samarpaṇaṃ karmaṇaḥ
phalasaṅkalparahitatā ca // 51 //
kiṃ punar evaṃ kṛte syāt8 ---
karmajaṃ9 buddhiyuktā hi phalaṃ tyaktvā manīṣiṇaḥ10 /
janmabandhavinirmuktāḥ11 padaṃ gacchanty anāpayam12

2.53

śubhetarakarmajaṃ phalaṃ tyaktvā13 manīṣiṇo manasa īṣiṇo14
brahmabhāvāpāditamanovṛttayo15 janmaiva bandhas tato
vinirmuktāḥ16 padaṃ viṣṇoḥ sthānaṃ gacchanty anāmayaṃ
sarvopadravarahitam // 52 //
kadā punar evaṃ kramas tvaṃ śuddhatarabuddhir nirvedaṃ
pratipadyase / tad āha17 ---
yadā te mohakalilaṃ buddhir vyatitariṣyati /
tadā gantāsi nirvedaṃ śrotavyasya śrutasya ca

2.54

NOTES:
1. iśvarārādhanārthaṃ
2. ... nāravrakale janmāntarakṛte
3. bhogeneva kṣayā
4. tayārbhogatūpeṇa
5. yāvadasmācharīranna vimokṣyata
6. samatvaṃ yogāya
7. tadyadvadnaṇi
8. punaraṃvokṛte syāt 12
9. karmaja
10. tyattkā
11. anmabandhavinimuktāḥ
12. gañchatyanā^
13. tyattkā
14. iṣiṇo
15. ... vṛtayī
16. ... muktaḥ
17. ... punarevaṅkamaḥ stvantarabuddhinirvedaṃ pratipadyane tadāha 16
p. 74
kalilaṃ gahanam ucyate / tathā cābhidhānakośe ---
kalilaṃ gahanaṃ viduḥ --- iti /
moha eva kalilam / moho 'jñānam / etad uktaṃ
bhavati --- ajñānaṃ durgaṃ yadā vyatikramiṣyasi
tadā gantāsi nirvedaṃ
śrotavyasya3 śāstrasya śrutasya ca /
tadā ca mohadurgaṃ vyatitīrya te
buddhiḥ sthiram avasthāsyata2 iti // 53 //
śrutivipratipannā te yadā sthāsyati niścalā /
samādhāv acalā buddhis tadā yogam avāpsyasi

2.55

acalā iti punar vivakṣyate3 / tadā paramātmayogam avāpsyasi /
tataḥ4 pūrvoktam upapannam --- padaṃ gacchanty anāmayam ---
iti // 54 //
anantaravṛttena ślokadvayena buddher niścalatve pratipādite
paramātmano 'bhimukhīkaraṇāyāvasaraṃ labdhvārjuna uvāca5 ---
sthitaprajñasya kā bhāṣā samādhisthasya keśava /
sthitadhīḥ kiṃ prabhāṣeta6 kim āsīta vrajeta kim7

2.56

sthitaprajñaḥ kena lakṣaṇena bhāṣyate vyapadiśyata ity arthaḥ /
sa ca sthi(ta)dhīḥ kiṃ prabhāṣeta kim asau vaktīty arthaḥ /
kimparo bhūtvāsītety arthaḥ9 /
(a)karmakatvād asya dhātor evaṃ10 yojyate /
kiṃ vā vrajeta gacchet prāpnuyād iti11 /
vyatyayenātmanepadam // 55 //
tatra --- kā bhāṣā --- ity etat prathamaṃ nirucyate12 ---
NOTES:
1. śrutavyasya
2. vyatidhiramavasthāsyate
3. vivakṣyate
4. tato
5. anantaravṛtena ślokadayena paramātmābhimukhāyā buddheniścalatve
pratipādite vasaraladhyārtuna uvāca 55
6. prabhāseta
7. vrajota kim
8. vakratyarthaḥ
9. kiṃ parā bhūtvāsītity artha
10. dhyetorevaṃ
11. vrajetarāchetprāpnu^
12. ityatatpra ... nirucyate 56
p. 75
śrībhagavān uvāca ---
aiśvaryasya sa(ma)grasya dharmasya (ya)śasaḥ śriyaḥ /
vairāgyasyātha mokṣasya ṣaṇṇāṃ1 bhaga iti dhvaniḥ //
prajahāti yadā kāmān sarvān pārtha manogatān /
ātmany evātmanā tuṣṭaḥ2 sthitaprajñas tadocyate

2.57

bāhyārthaviṣayān3 nānāsāṅkalpān yadā tyajati (tadā)
bāhyaviṣayasaṅkalpābhāve kvāyaṃ vartate4 /
kena tuṣṭaś caratīty
āha ---
ātmany evānandasvarūpe 'mohitenātmanāntaḥkaraṇena5
janmamaraṇajamohādiviṣādena
mahauṣadhabrahmāmṛtapānāsvādajanitapremaprabandhaniścalavṛttinā
parituṣṭaḥ6 sthitaprajñas tadocyate /
yānīha sthitaprajñalakṣaṇāni vakṣyante
(tāny eva) sādhanāni
prayatnato 'nuṣṭheyānīti /
na hy ananuṣṭhīyamānāni sattāṃ
labhamānāni7 lakṣaṇāni bhavantīti /
tatra yad etad ucyate8 pūrvāvasthāyāṃ lakṣaṇam9 ---
iti tad anupapannam /
tasminn eva kāle sādhanatvaṃ tasmi(nn eva ca kāle)
lakṣaṇa(tva)m --- iti tad anupapannam10 /
(na) tasmi(n) yaugapadyaṃ sādhanatvalakṣaṇatvayoḥ // 56 //
kiṃ ca ---
duḥkheṣv anudvignamanāḥ sukheṣu vigataspṛhaḥ /
vītarāgabhayakrodhaḥ sthitadhī munir ucyate

2.58

NOTES:
1. ṣasmāṃ
2. ātmanastuṣṭa
3. vāllārthaviṣayān
4. tkvāyaṃ vartanaḥ
5. ^svarūpemāhitemātmānāntakaraṇena
6. janmajamaraṇamahārāviṣādena mahoṣadhī niścalabṛttīnaḥ parituṣṭa
7. ... prapatnatonuṣṭepāni / nahyanuṣṭīyani sattāṃ labhadhamānāni
8. yattvetaducyate
9. pūrvāvasthāyāṃ vasthāyāṃ
10. tadanupapannaṃ
p. 76
yaḥ sarvatrānabhisnehas tat tat prāpya śubhāśubham /
nābhinandati na dveṣṭi tasya prajñā pratiṣṭhitā

2.59

yadā saṃharate cāyaṃ kūrmo 'ṅgānīva sarvaśaḥ /
indriyāṇīndriyārthebhyaḥ sthitaprajñas tadocyate

2.60

viṣayā vinivartante nirāhārasya dehinaḥ /
rasavarjaṃ raso 'py asya paraṃ dṛṣṭvā nivartate

2.61

yatato hy api kaunteya puruṣasya vipaścitaḥ /
indriyāṇi pramāthīni haranti prasabhaṃ manaḥ

2.62

tāni saṃyamya manasā yukta āsīta matparaḥ /
vaśe hi yasyendriyāṇi tasya prajñā pratiṣṭhitā

2.63

dhyāyato viṣayān puṃsaḥ saṅgas teṣūpajāyate /
saṅgāt sañjāyate kāmaḥ kāmāt krodho 'bhijāyate

2.64

krodhād bhavati sammohaḥ sammohāt smṛtivibhramaḥ /
smṛtibhraṃśād buddhināśo buddhināśāt praṇaśyati

2.65

rāgadveṣaviyuktais tu viṣayān indriyaiś caran /
ātmavaśyair vidheyātmā prasādam adhigacchati

2.66

prasāde sarvaduḥkhānāṃ hānir asyopajāyate /
prasannacetaso hy āśu buddhiḥ paryavatiṣṭhate

2.67

nāsti buddhir ayuktasya na cāyuktasya bhāvanā /
na cābhāvayataḥ śāntir aśāntasya kutaḥ sukham

2.68

indriyāṇāṃ hi caratāṃ yan mano 'nuvidhīyate /
tad asya harati prajñāṃ vāyur nāvam ivāmbhasi

2.69

p. 77
tasmād yasya mahābāho nigṛhītāni sarvaśaḥ /
indriyāṇīndriyārthebhyas tasya prajñā pratiṣṭhitā

2.70

yā niśā sarvabhūtānāṃ tasyāṃ jāgarti saṃyamī /
yasyāṃ jāgrati bhūtāni sā niśā paśyato muneḥ

2.71

āpūryamāṇam acalapratiṣṭhaṃ samudram āpaḥ praviśanti yadvat /
tadvat kāmā yaṃ praviśanti sarve sa śāntim āpnoti na kāmakāmī

2.72

vihāya kāman yaḥ sarvān pumāṃś carati niḥspṛhaḥ /
nirmamo nirahaṅkāraḥ sa śāntim adhigacchati

2.73

eṣā brāhmī sthitiḥ pārtha naināṃ prāpya vimuhyati /
sthitvāsyām antakakāle 'pi brahmanirvāṇam ṛcchati

Original text: Bhagavadāśayānusaraṇabhāsya · Edition: D. Subhadropadhyaya, Varanasi, 1965 (Sarasvati Bhavana Granthamala, 94) · Data entry Takahiro Kato · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc